Norges Kirker - Brukerbidrag [nb]

Undredal kyrkje

2012-09-04T07:21:32Z

Cathrine:

{{Infoboks_uferdig_artikkel}}

= Undredal kyrkje =
''Anne Marta Hoff ''

''Elisabeth Andersen''

Undredal kyrkje er den minste stavkyrkja i landet som framleis er i bruk som soknekyrkje. Ytre sett står ho no fram som ei kvitkledd 1600-talskyrkje som ligg med høg grunnmur under koret i aust i vestskråninga eit stykke opp frå sjøen i den vesle fjordbygda i Aurland kommune. Dalen strekkjer seg oppetter, og vegen i dalbotnen møter riksvegen der han opnar seg mellom tunnellar til Flåm på den eine sida og Gudvangen på den andre.

Det er bevart rekneskapar for Undredal kyrkje for tidsrommet 1667 – 1723. I denne perioden skjedde ein del viktige endringar med kyrkja. Magne Essen, som arbeidde med mange av kyrkjene i Sogn og i Hordaland, var i Undredal i 1667 -1669 saman med sine eigne folk. Dei skifte ut svillene under tømmerkoret. Koret vart skrudd opp og nye sviller lagt under og koret og skipet vart bundne saman med to lange «hessier», det same ordet som hesjer. Det vart då også lagt ein «døgtig» steinmur under både skip og kor.

== Bygningen ==
Hovuddelen av skipet, det som no utgjer austre delen, er den opphavlege stavkyrkja. Vest for denne er det på eit tidspunkt oppført eit støpultårn med fire hjørnestavar. Dette er sekundært bygt inn i skipet som ei vestre forlenging i bindingsverk. I aust er det sekundært sett til eit tømra kor som er litt lægre enn skipet. Utafor forlenginga av skipet mot vest er det sett til eit våpenhus i bindingsverk. Heile kyrkja er bordkledd og kvitmåla utvendes.

=== Vegger ===
[...]

I stavkyrkjedelen er hjørnestolpane og nord- og sørveggen med stavlegjer, sviller og veggplankar bevarte. Stavlegjene og svillene i aust og vest er også for det meste bevarte og oppe i alle fire hjørne er det horisontale kne med nedfelt, rettvinkla og sverta profil. Ved vestveggen er det sett inn eit nytt kne på nordsida. Øvre stavlegje, over dei horisontale hjørneknea, er breiare enn nedre og har rettvinkla profil på innsida, denne ligg som takanfang. Øvre og nedre stavlegje har nedsenkt, rettvinkla og sverta profil innvendes. Utvendes er dei ikkje undersøkte. Svillene har dette profilet mot overkant både innvendes og utvendes. I svillene er det trekanta drypphol utvendes.

Veggplankane i nord- og sørveggen sette inn på vanleg måte Det er 11 breie veggplankar på nordsida og 11 breie og eit smalt på sørsida. Innvendes er dei glatte, utvendes er dei runda med eit breitt, flatt profil mot notkanten. Austveggen har att litt av sideborda ved stolpane som feste for korbogen. I gavlane er veggplankane dels bevarte og tilgjengelege frå utsida. Veggborda her er også krumma utvendes og endar mot notdelen med brei, flat profil. Fjørdelen har fjør og sprang inn mot den flate innsida. Veggene er bordkledde utvendes, men nedre del var tilgjengelege ved ein reparasjon i samband med Stavkyrkjeprogrammet vinteren 2011/12. Nota i hjørnestavane for vestveggen er dekte med innsette lister i sør og står open i nord.

Veggene har somme stader merke etter bygningsendringar og tidlegare inventar. Både sør og nordveggen har spor etter benkefjøler og ryggar som har stått før draperimålinga er påført. På sørsida er det merke etter benker som ligg høgre og med større avstand enn resten, og er litt amfiskrådde. Dette er truleg den eldste benkesituasjonen.

I første planke frå aust i nordveggen er det mange gjennomgåande festemerke etter midten i full høgd, frå ulike situasjonar. Det er også skuggespor i målinga frå ting som har vore festa. Planken har eit djupt, avskava loddbeint spor i nedre del.

Andre planke har to attspunsa hol i vel 1 m høgde, ca. 5-6 cm i diameter og fleire attspunsa hol høgre oppe.

Det sjette bordet har eit spor i overkant av vindauga. Sporet er om lag 3,5 x 10. Det er attspunsa med utsparing frå nedkanten og nedetter. Tilsvarande spor finst også på det første bordet og på tilsvarande stad på sørveggen.

Det finst nagleendar om lag 20 cm over syllstokken. Desse er 1,5 x 1,5 cm.

Bak i stavkyrkja, på 8.-9. veggplanke og ved vestre hjørnestolpe, er det attspunsing av bjelkehol i veggen, om lag 15 x 15 cm, og 180 cm over syllstokken. Tilsvarande bjelkehol finst i sørveggen. Bjelkane har truleg bore eit vestgalleri.

Under det som kan ha vore galleriet, er det på nordsida ei attspunsa vindaugsopning, 51 cm brei og 57 cm høg, venteleg lys inn til eit dåpshus.

I sørveggen er det også ein del merke. I sjuande bordet frå vest er det skore eit hol midt i bordet, 74 x 17 cm, med underkant 66 cm over syllstokken. Attspunsinga er festa med nagle i underkant og kan løysast frå, den har vore tolka som eit relikviegøyme.

Det nemnde sporet etter stolestader er eit skuggespor som går skrår noko ned frametter mot vindauget og som har fire attspunsa hol inn i veggen, rektangulære, ståande, om lag 3 x 10 cm. Spora kan vera eldre enn utvidinga av kyrkja mot vest. Tilsvarande merke, men utan skuggespor, finst også på nordveggen framfor der dåpshuset kan ha stått og fram til vindauget.

Vestgavlen av stavkyrkja er tilgjengeleg oppe under mønet. Han er ført heilt opp med ståande stavkyrkjeplank som venteleg er sette ned i not i øvre stavlegje. Veggborda går opp i ei not i skråstilte gavlsperrer. Borda er runda på utsida og endar med brei, rett profil ved notenden. Fjørenden har fjør og knekk ut mot den glatte innsida. Gavlsperrene har tilsvarande brei, flat profil ned mot notkanten.

Mellom øvre og nedre stavlegje i vest er det restar av tverrgåande, liggjande plankar to stader, om lag ein meter frå hjørnestolpen på kvar side. Desse kan ha samband med det tidlegare galleriet eller dei kan ha gått mot vest.

I aust ser det ut som det har vore bygningselement sette inn i høgderetning mellom øvre og nedre stavlegje, like innafor hjørneknea. Nedre stavlegje i aust er ikkje gjennomgåande no. Eit lite stykke på midten, om lag 20 cm langt, er teke vekk og sett inn att på eit tidspunkt før måling av svart frakturskrift på kvit botn er utført. Dette kan vera attspunsing for eit hol for del av korskilje. Det er to flate hakk opp i nedre del av øvre stavlegje mot skipet. Desse kan vera merkje etter sidestolpar i eit tidlegare korskilje.

''Koret'' er lafta med tre vegger og sett inn til hjørnestolpane i stavkyrkja frå aust. Det ser ut som eit arbeid frå 1600-talet. Stokkane er flate innvendes med profil med holrenne og v-forma snitt til kvar side både oppe og nede. Både i austhjørna og ved hjørnestolpane i vest er skøyten dekt av ei holrenneforma list med sprang og vulst på begge sider. Lista er festa med handsmidd spikar.

Veggene i koret har åtte synlege omfar. Den øvre stokken i aust er utskift og går tvers over ei tidlegare opning for vindauge i austveggen. Same slag stokkar ser ut til å vera brukte i gavlveggen i aust som elles i tømmerveggene. Oppmålingsteikning av Jørgen Jensenius viser opplengjer på austveggen under kledninga.<ref name="ftn1"> Jensenius, oppmålingsteikning

</ref>

Den ''vestre delen av skipet'', som er bygd kring støpultårnet, er bygt i bindingsverk der den indre kledninga dels er oppattbrukte bord frå fotpanel som har stått kring heile kyrkja og som vart teke ned kring 1860. Veggene kviler på ei grunnramme. I vestveggen er borda monterte ståande, i sideveggen liggjande. Utvendes er vestdelen kledd som kyrkja elles.

På vestsida av dei austre tårnstolpane er det trekanta utsparingar med spissen ned, truleg feste for opphavlege, vestgåande ledd, om lag 220-240 cm over noverande golv.

''Våpenhuset'' har vegger av bindingsverk med ståande bordkledning innvendes, liggjande utvendes. Nedst på langveggene er det liggjande bord. I hjørna er det sett inn holrenneforma lister med vulst ved kantane, som i koret, men mindre. Også her feste med handsmidd spikar. Dei øvre stokkane i sideveggene er førde gjennom vestveggen av vestre del av skipet og festa til dei vestre tårnstolpane. Dette kan også gjelda dei nedre stokkane.

Den utvendige kledinga av kyrkja er dels av gamle, dels nye, glattkanta, sulagde bord av fleire ulike breidder, og veggene er avslutta nede med vatnbord.

=== Portalar og dører ===
Kyrkja har inngang i vestveggen og vest i våpenhuset. Begge dørene er nyare, truleg frå kring 1900. Ytterdøra i våpenhuset er ei sveitserstildør med 2 x 4 fyllingar i ramme. Døra vest i skipet er ei fyllingsdør med tre kvadratiske fyllingar. Utvendes er ho kledd med plate.

=== Korskiljet ===
Dagens korskilje er ein boge i full høgde og breidde i opninga mellom kor og skip. Bogen er markert med profilert listverk festa til hjørnestolpane og i overkant svingar dette inn mot nedre stavlegje i austveggenveggen der det sluttar og berre kantbordet er vidareført under stavlegjen. Golvet i koret ligg i same høgd som under benkene, medan midtgangen er eit grundt steg lægre og endar ved korskiljet.

=== Vindauge ===
I 1684-86 vart det, etter at stiftsskrivaren hadde vore på synfaring, sett inn fem nye vindauge med rammer og jarnbeslag. I 1702-04, samstundes som «det ny tillbygg», kanskje utvidinga av skipet mot vest, vart kvelva og bordkledd, vart det sett inn eit lite nytt vindauge med ramme. I 1705-1707 vart det laga ei ny luke framfor holet i vestre bryst, og ei luke for vindauga på nordsida av kyrkja vart vølt.

Det er merke i veggene etter tidlegare vindauge. Eit vindauge i austveggen i koret er attspunsa, og sameleis eit vindauge på nordsida ved inngangen i den gamle stavkyrkja, truleg ved eit dåpsrom. Det er også merke etter tidlegare vindauge ved nokre av dei vindauga som finst i kyrkja i dag.

Kyrkja har i dag tre vindauge på kvar side, alle i same form og frå same tid og symmetrisk plasserte med to i koret, to i stavkyrkjeskipet og to i tårndelen. Desse vindauga har to rammer og er avslutta oppe med at den øvre delen av kvar ramme er forma som ein halv gavl inn mot midtposten, og delt i to med stråleforma sprosse. Det nedre rektangelet i ramma er inndelt i småruter med sprosser, åtte ruter på vindauga i skipet og seks i koret.

Midtposten skrår inn mot midten der han er avslutta med sprang og vulst. Sprossene har også vulstformer og eit sprang. Vindauget ligg i ytre veggliv. Innafor dette er det sett inn heile varevindauge som er enkle ruter festa til karmen med lister på begge sider. Innvendes har vindauga profilerte gerikter som følgjer vindaugsforma. Undergerikten går litt ut til sida og er skrått avslutta.

=== Golv og fundament ===
Kyrkja står på eit steinfundament og mot vest på ein høg grunnmur av skifrig stein med utvendig puss, dels.

Golvet i kyrkja i dag er eit bordgolv''' '''med ujamnt breie bord, der alle golvborda ligg i lengderetning og er feste til golvbjelkar med handsmidd spikar. Golvet er ikkje handsama eller kan vera luta. Golvet i midtgangen ligg eit lågt steg under golvet under benkene og i koret. Våpenhuset har tilsvarande golv, men dette ligg høgre. Golvet har ikkje merke etter tidlegare benkefeste eller anna inventar.

=== Tak ===
Kyrkja har saltak over stavkyrkjedelen og dette går fram på sidene av tårnet i vestre del av skipet. Over koret i aust og våpenhuset i vest ligg det også saltak, alle tekte med raud pannestein. Vindskiene på kyrkja er feste nede til innkassingar av nedre og ytre del av takverket. Borda har karnissprofil.

Stavkyrkja har sperretak med fire sperreband i tillegg til gavlsperrene. Sperrebanda er vanlege stavkyrkjeband med sperrer, saksesperrer og hanebjelke. Dei ulike delane i øvre del er lagde på einannan på halv ved og sikra med trenaglar. Under hanebjelken mellom saksesperrene er det i hjørna laska på sviklar som saman med dei faste elementa utgjer ein boge som har fått eit ekstra sprang nede mot saksesperrene. Denne bogen er understreka ved at det er trekt eit nedsenkt, rettvinkla og sverta profil etter bogekanten. Takstolen har truleg frå først av stått open. I overkant av sperrene er det skore ned hakk for to smale åsar på kvar side av taket. Åsane har smale, nedsenkte rettvinkla profilar mot kantane. Sperrene ber sulagt tak som underlag for raud pannestein. Taket over koret er ikkje undersøkt, heller ikkje taket over våpenhuset.

=== Himlingar ===
Rekneskapane har følgjande opplysningar: I 1687-89 vart det betalt for fem tylfter bord til kvelv i koret. I 1693-95 vart det laga kvelv i skipet av seks tylfter bord. I 1699-1701 vart det laga ny kvelving i «den yderste part af kierchen». Det kan bety utvidinga kring tårnet. Det er ikkje rekneskapsopplysningar som fortel om denne utvidinga, men det er likevel rimeleg å tolka det slik. Det vart brukt åtte tylfter bord til denne kvelvinga. Men også i 1702-04 er det opplysningar om kvelving som kan knytast til utvidinga av skipet mot vest. Det er då brukt 6 tylfter bord til paneling og kvelving og gjeve to riksdalar i arbeidsløn for «det ny tillbygg at hwelfwe och inden till at panele». To «krumme træer» er brukte til å festa kvelvinga på.

Det ligg framleis tønnekvelvar i kor og skip. Det er rimeleg å tru at stavkyrkja hadde open takstol frå først av, og at himlinga over skipet vart sett opp i samband med utvidinga mot vest.

Himlinga har same snitt i heile det rommet som no utgjer skipet. Ho skrår opp på begge sider og rundar av mot eit flatt midtparti. I skipet er himlinga tredelt i lengderetning. To delar over stavkyrkjerommet, og ein over tårnedelen i vest. Delane er markerte ved ei list med karnissprofil som lig på tvers under himlinga. Bordlengdene er avgrensa av inndelinga. Nærast gavlveggen aust i skipet er det list med eit anna profil på begge sider. Lengst i vest er det ei luke til loftet sentralt i himlinga.

Kvelven over koret har eit anna snitt, rundare. Taklista i aust er skoren ut i bogar feste til veggen, og det er trekt eit karnissprofil etter kanten. Borda er lagde i to skift, men utan dekkande list over skøyten. Ved oppgangen til preikestolen er det eit lite felt med fire ca. 40 cm lange bord. Himlinga er festa ved skøyten og to stader elles til bogar i overkant. Under vestre ende av himlinga er det lagt eit breitt bord med karnissprofil mot aust.

Våpenhuset har flat himling, men med eit skråstilt bord på kvar side, truleg lagt slik for å vinna meir takhøgde. Under heile himlinga er det festa ei taklist medkarnissprofil.

=== Tårn ===
Rekneskapane fortel at tårnet hadde blese ned og vart bygt oppatt på nytt i 1693-95, men det var då truleg berre snakk om spiret, ettersom materialutgiftene berre omfattar eit 10 alner langt spir, fire sviller (hjørnesperrer?) på 8 alner og tre tylfter sidebord.

Frå himlingshøgd går det skråstøtter frå tårnstolpane opp til ei kraftig ramme over bindingsverkvegger nedst i klokkehuset, Over dette er veggene lafta. Det er lagt inn tre aust-vestgåande bjelkar over toppramma som ber dei to klokkene i tårnet. I tre vegger er det lydluker, Tømmerveggene startar over desse. I dei øvre tømmerstokkane er det kløfta ned to kraftige bjelkar som ligg som tang om kongen som kviler på midtbjelken i det bjelkelaget som ber klokkene. Hjelmen har inntrekt skjørt og åtte gratsperrer som er feste i skrålagde, kraftige fornya bjelkar over øvre ramme. Hjelmen er kledd med liggjande bord di øvre del.

Det kan tenkjast at tårnet i ein fase har vore eit frittståande støpultårn vest for stavkyrkja. Dei austre tårnstolpane er sekundært utveksla i nedre del, om lag 50 cm over golvet står dei på ei samanspikra firkanta blokk med noko vidare snitt enn stolpen. Utsida av veststolpaneer ikkje tilgjegeleg. Utsida av auststolpane har restar av naglar med jamne mellomrom oppetter, truleg som feste for veggbord. Tårnstolpane har vore farga rosa og kvitt etter at dei vart ståande berre. Begge auststolpane har trekanta hakk inn på vestsida. Hakka har truleg samband med reisinga av stolpane. Alle fire stolpane har eit om lag 5 cm djupt, litt skrådd opp innover, og 10-15 cm breitt hakk med naglehol , i rafteøgd innover mot langsidene. I ein situasjon der tårnfoten kan ha fungert som våpenhus framfor stavkyrkja, kan desse ha vore feste for avstiving i tårnet, ev også for himling over våpenhuset. Dei austre tårnstolpane er festa med jarnstag til nedre, vestre stavlegje i stavkyrkjeveggen og gjennom det horisontale hjørnekneet der det er festa med mutter og kiled.

Dei vestre hjørnestolpane i stavkyrkja er i den utvendige, synlege delen avskava slik at snitte ligg 1-2 cm lengre inne enn på stolpen over. Det er ikkje tjørespor på denne nedre delen. Og det er naglehol i veden. Her har det truleg vore festa skalkar i forma av ein klokkebase nede på hjørnestolpane. Gavlveggen i vest er teken vekk over øvre stavlegje og opp til himlinga. Over denne står mykje av gavlveggen framleis att.

=== Tilbygg ===
Kanskje ein kronologisk gjennomgang av bygningshistoria, heilt kort.

Dei gamle svalane vart nedrevne i 1684-86, og veggen vart så bordkledd (rekneskap). Same åra vart det laga ny dør for våpenhuset.

== Interiør ==
Fyrste inntrykk av interiøret i Undredal kyrkje minner lite om eit mellomaldersk stavkyrkjerom. Veggar og kvelv er dekorerte med maleri frå 1600-og 1700-tallet og kyrkjerommet har eit tradisjonelt interiør med alter og altertavle sentralt plassert aust i koret og med ein liten firkanta alterring framfor alteret. Sørvest i koret er det oppgang til preikestolen. Eit lite flyttbart orgel er plassert nord i koret. Ved langveggene i koret er det plassert ein benk på kvar side, og ein klokkar- og medhjelparbenk i sør-austre hjørne. I det vesle skipet står preikestolen i søraust og rommet har benkeparti på begge sider av ein midtgang. Kyrkja har no elektrisk lys og oppvarming, men det vert nytta stearinlys i den eine krona i midtgangen.

=== Fargar ===
Frå rekneskapane veit vi at interiøret, skip og kor, vart måla i 1696-98. I 1702-04 vart «det ny tillbyg», truleg utvidinga av skipet mot vest, måla.

Målinga på veggene i skipet frå 1600-talet har brystning og akantusrankar i gult, raudt, grønt og svart på lys gråkvit botn og er måla i limfargar. Himlingen er dekorert med stjerner, englar og andre figurar.

Denne målinga har vore overmåla fleire gonger, først med beingult med malt dekor. Dette vart igjen overmåla med ein noko kraftig raudfarge med blå lister. Den siste dekkande overmålinga var i bleikraudt og kvitt.

I 1962 vart overmålinga teken vekk og den opphavlege målinga restaurert av Ola Seter.<ref name="ftn2"> Seters dagbok 1962. Ra arkivA-288

</ref> Benkene var måla lyst grå.

Av mellomalderdekor var det lite att. Men små spor finst framleis, til dømes seks utskårne vigselkrossar eller konsekrasjonskrossar, 7-9 cm høge: ein på kvar av dei fire hjørnestolpane og midt på kvar langvegg. Opphavleg har det vore 12 krossar, som symbol på dei tolv apostlane. Det er også spor etter grafitti frå mellomalderen. Det er ikkje uvaneleg å finne slike spor i kyrkjer.<ref name="ftn3"> [#_ENREF_2 Blindheim (1985]): 11-16

</ref>

==== Kor ====
Koret har tønnekvelv dekorert med stjerner og englar: 11 basunblåsande englar og ni englehovud med vengjer. Desse er sterkt restaurerte av Seter. Detaljane er måla med svart, kvitt, raudt og gul oker. Himlingen er dekt av mange okerfarga stjerner på blå botn. Dei fleste stjernene i taket er rekonstruerte i sjablongteknikk. Under avdekkinga kom det fram måla skyer som låg over stjernehimmelen og englefigurane.

Rundt veggene i koret er det måla draperi i brystninga ca. 115 cm opp frå golvet. Dette er for det meste måla av Seter. På nordveggen i koret er det synlege spor etter eldre dekor over brystninga. Det er ranker og tulipanar i raudt og gråblått med svart kontur mot gråkvit botnfarge. Over dette laget kan det vera spor etter gul måling. Over den gule målinga er det spor etter lerret/lerretstapet. Alt dette er dekt med tynn rosa lasur av Seter.
[...]

Dekoren på austveggen er utydeleg, men rik. Rankene over brystninga minner ikkje om rankane på nordveggen i koret. Over det eldste dekorlaget verkar det som det ligg restar etter papirtapet med spor etter svart skrift. Over dette er det raud måling. I bogefeltet oppe kan det sjå ut som om det er svarte rankar i botn, over desse er det restar etter papirtapet med skrift og dekor. Det er tre skriftfelt, det i midten kan ha ‘Fadervår’ under englehovud med vengjer. Feltet kan ha fungert som altertavle med papir som underlag, limt til veggen for å gje eit jamt underlag.

[...]

Over brystninga på sørveggen er dekoren utydeleg, men minner om eldste dekorlaget over brystninga på austveggen. Det heile er dekt med eit tynt, rosa målingslag.

I korbogen mot skipet er det svart skrift på kvit bakgrunn, med spor av dekor.

==== Skip ====
Midt på sørveggen er det to små felt med grafitti, markerte av Seter med svart måla ramme. Figurane er rissa inn i treverket.

På planke nummer tre frå sørvestre hjørnestolpe, ca. 92-108 cm over svillene, er det rissa inn nokre figurar. Øvst er det to avlange ringsett, eit vertikalt og eit horisontalt, som er fletta i kvarandre fleire gonger slik at det ser ut som ein knute, eit internasjonalt symbol brukt frå romartida. Rett under denne er det rissa inn ein dyrefigur, ca. 7 cm brei, med hovudet vendt bakover og halen opp mellom beina. Under framlabbane til dyret er det skissa inn overkroppen til eit menneske. Mindre synleg er dei samansette valknutane, ein vertikal og ein horisontal som samen utgjer ein kross.

På planke nummer seks ca. ein meter frå svillen er ein mannsfigur, ca. 9 cm høg. Han er kledd i knebukser og har hue på hovudet. Han held ei øks mellom hendene, heva til hoggs, kan henda ein handtverkar.

På skipets nord- og sørvegg er det måla drapert brystningsdekor som er ca. 1,3 m høg, med svart og raud strek på lys botn. På brystningsdekoren er det spor etter fleire dekorlag, som er synlege i feste for dei eldre benkeradene som er fjerna. Men her kan det også sjå ut som Seter har måla over spora med ein raud farge. Ein raud delestrek, ca. 3 cm, med svarte konturar på kvar side, avsluttar brystningsfeltet oppe. Over brystninga er det blomsterrankar som spring ut frå ein 40 cm høg vase med tulipanar, fantasiblomar og akantus som breier seg ut mot hjørnestolpane. Rankene er måla med svart kontur fylt med raudt og grønt på lys grunn. Det er for det meste lik dekor på nord- og sørveggen, med nokre unntak. På sørveggen ved preikestolen er det måla eksotiske tre som dekor. På den vestre delen av nordveggen, der det tidligare sto eit dåpshus, er det i tillegg til blad og blomar, måla fleire runde frukter, kan henda eple.

I den nyare vestre delen av skipet, vest for vestveggen i stavkyrkjedelen, er det måla rankemotiv og brystningsdraperi i svart, raudt og kvitt. Desse er annleis enn det som er måla i skipet. Plankane er her brukte opp att, men er for tynne til å vera frå det gamle koret. Motiva er no vilkårleg sette saman, slik at dei vert brotne fleire gonger. Det er berre på vestveggen mot våpenhuset, frå døropninga til hjørnet i nord, at mønsteret i måleria heng saman.

Himlingen i skipet har stjernehimmel måla over figurane. Det er også ei sol midt i austre himlingsdel og ein måne midt i vestre del. Figurane i himlingen er ikkje like lette å tyda, då dei er øydelagde og dårleg tekne vare på. Det kan sjå ut som englar og fabeldyr i kamp. Englar og figurar held våpen i hendene og ein av figurane er krossfesta. Kan henda motivet er frå Johannes openberring.

På lista mellom himling og vegg går det eit skriftfelt. Det har svart skrift på grå botn, som er flekkvis avdekka og retusjert. Det er ikkje lett å tyda kva som har stått der, men over korbogen står det “bestandighet til Dig er eit Lys paa vaar Sandhed”. I gavlfeltet over korbogen er ei måla framstilling av den krossfeste. Toppen av krossen manglar. Hovudskallen er måla ved sida av krossen, ikkje ved krossfoten, som er det vanlege. Det er måla kvite skykrinsar på begge sider av krossen på svart bakgrunn.

Himlinga i den vestre, nyare delen av skipet er kvitmåla, og Seter fann ikkje noko spor etter dekor under målinga.

==== Våpenhus ====
Nord- og sørveggen i våpenhuset har også rankedekor. Midt på nordveggen er det ein vase med tulipan, blad og eple som brer seg mot kvar side, medan det på sørsida er gjenbrukte plankar som er sett opp tilfeldig, med blad, rankar og epler. Veggen mot vest er også satt saman av plankar frå ulike stader, slik at rankemotiv med eple og druer ikkje heng saman.

== Inventar ==
Av det opphavlege mellomalderinventaret er det berre klokka som er bevart. I Bendixens manus står det at av inventar fans det i 1902 berre «en tarvelig kalk og muligens en klokke».<ref name="ftn4"> Bendixen FNFB 1902: 179

</ref> Klokka er frå mellomalderen og heng i nordvestre hjørnet i skipet. Kalken er frå 1600-tallet og inventaret elles er også etterreformatorisk. I den eldste inventarlista frå 1686 er det sparsamt med utstyr i kyrkja. Det som er att i kyrkja frå denne lista er kalken, disken og dåpsfatet i tillegg til mellomalderklokka.

=== Altar ===
Altaret er eit kassealtar av tre. Høgde 92 cm, breidde 123 cm, djupn 60 cm. På baksida av alteret er det festa ei treplate som endar i ein kross som altertavla er festa til. Altaret er dekt med eit grønt vove teppe festa med stiftar etter bakkanten på altaret.

=== Altertavle ===
Kyrkja har ikkje alltid har hatt altertavle. I synfaringa frå 1686 står det: « Vindue i Kirchen och i Chorit Eet istedenfor Altertafle».<ref name="ftn5"> Statsarkivet Bergen, stiftsamtmannen, Boks 1725, legg 3

</ref> Vidare står det at det skal gjerast ein «liden Altertaffle efter som ingen er».<ref name="ftn6"> Ein altertavle er ikkje nevt i inventarliste frå 1702, 1711, 1714.

</ref> Men om denne vart laga, veit vi ikkje, for tavla er ikkje er nemnd i rekneskapen. Kan henda har austveggen hatt ein dekor som har fungert som altartavle.

Ein kross fungerte som altertavle før Ole Ohnstads (1861-1943) store Lasarus-bilete kom til kyrkja omkring 1900. Ohnstad vart prest og kom sjølv frå Undredal. Han måla to tavler til Undredal kyrkje. Den største, Jesus som vekkjer opp Lasarus, var altertavle fram til 1962, då vart ho flytta til Aurland bedehus. Den minste, som no er altertavle, viser Kristus på krossen, der Kristusfiguren dekkjer heile biletet slik at krossendane forsvinn bak ramma. Motivet er måla på papp med ei bronsert omramming. Høgde 110 cm, breidde 86 cm med ramme.

=== Alterring ===
Alterringen er firkanta med brotne hjørne, altaret er på austre side, og ringen har port framme i vestre side. Knefallet er stoppa og trekt med brunt skinn, festa med stiftar til veggen i knefallet. Handlista er flat og profilert og boren av eit rekkverk av gråmåla, balusterforma bord. Golvet i altarringen ligg eit steg høgre enn golvet i koret.

=== Døypefont ===
Dåpshus, «funtt», vart laga nede i skipet i 1684-86 (rekneskap). I 1699-1701 vart det laga nye hengsler til lukene og døra i funten.

Den opphavlege døypefonten vart erstatta av eit dåpsfat i 1680, "Kiøbt itt bechen till daaben for 1 Rdr. 3 ",<ref name="ftn7"> SAB stiftsamtmannens arkiv L. Nr. : 1725. Undredal nr. 1.

</ref> som var til å setja ned i ein jarnring. Ringen vert i dag festa til vangen på den fremste kyrkjebenken. I 1902 skriv Bedixen at det ikkje finst døypefont i kyrkja, men berre eit «tarveligt, hvidmalet og bronceret fad, der legges i en jernring paa den øverste bænk».<ref name="ftn8"> Bendixen FNFB 1902: 179

</ref> Sjå ''Rituelle kar''.

=== Preikestol med oppgang ===
Det vart laga ny preikestol av «snedcherwerch» til kyrkja i 1696-98 (rekneskap).

I synfaring frå 1661-1665 vart det gjort merknad om at preikestolen skulle flyttast noko høgre opp<ref name="ftn9"> Riksarkivet, Rentek., reknesk., A.d. Bergen stift 56. Synfaring 1661-1665, Sogn. Undredal 2

</ref> og i 1686 at han skulle forandrast «noget schicheligere».<ref name="ftn10"> Statsarkivet Bergen, stiftsamtmannen, Boks 1725, legg 3

</ref> Rekneskapen fortel etterpå at preikestolen er blitt forandra «effter ordre».<ref name="ftn11"> SAB Stiftsamtmannens arkiv. L. nr. (boks nr 1725. Utgifter 1696, 1697 og 1698. Undredal nr. 3

</ref> Men i 1696-98 fekk kyrkja ein ny preikestol: “For en ny predichestoel af snedcherwerch, med opsettelse”. <ref name="ftn12"> SAB Stiftsamtmannens arkiv. L. nr. (boks nr 1725. Utgifter 1696, 1697 og 1698. Undredal nr. 8

</ref>

Preikestolen har tre sider ut mot kyrkjerommet. Kvart storfelt har ei større fylling med måla englehovud med vengjer og blomsterdekor i ein portalforma ramme over ein mindre oval fylling med måla blomsterdekor. Felta er skilde på utsida med runde hjørnesøyler som kviler på hjørnepostament med måla dekorfelt. Søylene har korintiske kapitel og er toppa av englehovud med vengjer, som er festa i hjørna på det øvre smalfeltet. Dekkplata svingar ut i firkantar over englehovuda. Preikestolen er boren av ein enkel baluster.

Det øvre smalfeltet på norsida av preikestolen har innskrift “Anno", som på midtfelten held fram i "1696”; utskore i tre og limt på. Den siste o-en i Anno manglar. På nordre storfelt står det vidare at preikestolen vart «Bekostet af Peder Hansen og Karel Olsen 1696». Peder Hansen var lensmann i Undredal og Karel Olsen var son til lensmannen i Flåm.<ref name="ftn13"> Djupedal: Undredal, kyrkja og bygda, 1997: 136

</ref>

Preikestolen vart sett i stand ein gong mot slutten av 1700-tallet. På det midtre storfeltet står det «reParreret af Lensmanden Halsten Nielsen, Hans Ellingsen, Johans Hansen». Desse tre eigde kyrkja frå 1788.

Det tredje og siste feltet, inn mot sørveggen, har inga påmåla innskrift.

Frå koret er det oppgang til preikestolen i form av to trappesteg med rekkverk av to enkle, vertikalstilte profilerte panelbord og ein smal, åttekanta meklar.

Målinga på preikestolen er overmåla med hovudfarge i brunraudt, dekor i raudt, kvit, brunleg, og gult med svarte konturar, og det er spor etter skrift under noverande skriftfelt.(undersøkes av konservatorer). Søylene er marmorerte i grått og brunt.

=== Benker og faste stolar ===
Det vart laga to lange benker, «stooler» i koret og ein til presten i 1684-86. I 1696-98 vart det laga ein brudestol. Han som la kvelving ytst i skipet i 1699-1701 laga også nye benker nedst i kyrkja.(Rekneskapar.)

På kvar side av midtgangen i skipet står det åtte nyare kyrkjebenker av ubehandla furu. Dei er frå 1987, då vart dei gamle bytt ut. Det er spor i veggene etter feste av rygg og sete frå dei gamle benkeradene, men det er ikkje spor i det nyare golvet. Det er like mange benkerader som tidlegare. Setefjølene er breie med innsvinga kant mot den enkle bua benkevangen, og to parallelle bord til ryggstøtte. Benkene ved tårnstolpane er halvparten så lange som resten. Det står også ein ekstra kyrkjebenk på nordsida av koret. Benkene er laga ved Kaupanger snikkarverkstad''' '''A/S ved Ole Fredskil.

''Fast stol i koret. ''I søraustre hjørne av koret er det ein liten veggfast klokkar- og medhjelparbenk. Denne er lukka med brystning mot nord og ei hengsla dør mot vest. Begge har profilert ramme med enkel fylling.

''Brudebenk. ''På sørsida av koret står ein brudebenk frå 1696/98.<ref name="ftn14"> SAB stiftsamntmannens arikiv: “En brudestoel” 5£.

</ref> Brudebenken er ein umåla trebenk med utskjæringar og eit utskåre hjarte i ryggbrettet. Tilsvarande benker finst i kyrkjene i Flåm og Aurland.

''Kneleskammel''. Den eine kneleskammelen er i ubehandla tre frå 1647 og har innskoren dekor og årstall, bumerke, jesusmonogrammet IHS, og namnet Andres er innskore. Det må vera Anders Underdal som i 1647 var den største skattebetalaren i bygda.

Den andre kneleskammelen er nyare og i ubehandla tre, oversida er trekt med skai som er festa med kraftig saum rundt øvre kant. Begge langsider har innrissa doble X-ar frå topp til botn.

=== Rituelle kar ===
Teksten under avsnittet Rituelle kar vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Parament ===
I dei første Inventarlistene har kyrkja ein kvitt altarduk av lerret, eit raudt, lite kledes altarklede, ein gammal messehakel og ein gammal messeserk.

==== Altarklede ====
Kyrkja har grønt, fiolett og raudt altarklede i nyare grov ullkypert. Under desse heng restar av eit ullklede frå 16- eller 1700-talet. Kledet dekkjer fronten og framdelen av sidene på alteret. Det er kypertvove i ei breidde på 60 cm etter valking og er sydd saman i to breidder i høgderetning. Jaretrådane er tjukkare enn renningstrådane elles.

==== Messehakel ====
I 1709 fekk kyrkja ein ny ''messehakel'' av raud fløyel med kross av gullgaluner. Ei opplysning om mellomfôr, lese som «teel» eller «trel», er usikker. Det kan vera denne messehakelen som framleis finst i kyrkja. Messehakelen har hovudstoff i glest voven raud plysj på lys botn og ein kross av smal, applikert metallknipling. Mangelfullt dokumentert.

=== Lysstell ===
Teksten under avsnittet Lysstell vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Klokker ===
Etter rekneskapane hadde kyrkja to små klokker i 1690 og frametter. Den eine er truleg identisk med klokke a.

a) Mellomalderklokke i nordvestre hjørne i skipet, truleg frå 1300-talet. Klokka har etter måten flat kroneplate der det er festa ei krone av midtboge og seks runda bøylar. Frå kroneplata svingar hua ned og ut, og rundar jamt over mot smal, skrådd korpus som nede er markert med to riller over ut- og nedbøygd slagring med flat underkant. Gammal kolv. Klokka vert nytta til avsluttingsslaga ved gudstenester. Diameter 44 cm, høgde med krone 48 cm, utan 40 cm.

b) <nowiki>Klokke med innskrift på korpus: STÖBT I BERGEN AF M.K. SKIÖBERG [1]824. Diameter 42,5 cm, høgde utan krone 30 cm, med krone 28 cm.</nowiki>

c) Ny klokke. På ring oppe på halsen: OLSEN NAUEN KLOKKESTØPERI, TØNSBERG. På korpus: latinsk kross over innskrift: HERRE GJER MEG TIL REISKAP FOR DIN FRED. Diameter 49 cm, høgde utan krone 38 cm, med 47 cm.

=== Orgel ===
Harmonium i koret, 1991, laga av Gerrot C. Klop, Nederland. Orgelet har 200 piper og fire og ei halv stemme. Ryggen av instrumentet fungerer som front med tre gjennombrotne felt med dekor av skore rankeverk. Sentralt i feltet i midten G C K.

== Kyrkjegard ==
Kyrkjeport og gjerde er nemnde i rekneskapane i 1711-1713. Gravene har vorte førte til gravplass i Aurland over fjorden.

Bygningar knytte til kyrkja

[...]

== Kjelder ==
=== Utrykte kjelder ===

[...]

=== Trykte kjelder ===

[...]

=== Oppmålingsteikningar og fotografi ===
Jensenius, J., Undredal kyrkje, oppmålingsteikning, Riksantikvaren

==Bilete==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Undredal kyrkje sett frå søraust, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje sett frå søraust, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, austre stavlegje sett frå aust, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, austre stavlegje sett frå aust, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, del av takkonstruksjonen, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, del av takkonstruksjonen, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, innfelt planke, nord, mellom øvre og nedre stavlegje i vest, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, innfelt planke, nord, mellom øvre og nedre stavlegje i vest, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, innfelt planke, sør, mellom øvre og nedre stavlegje i vest, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, innfelt planke, sør, mellom øvre og nedre stavlegje i vest, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, mogeleg feste for kor og kordør i austre stavlegje, nord, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, mogeleg feste for kor og kordør i austre stavlegje, nord, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, mogeleg feste for kor og kordør i austre stavlegje, sør, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, mogeleg feste for kor og kordør i austre stavlegje, sør, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, nordfasade, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, nordfasade, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, profil på planke i vestgavl, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, profil på planke i vestgavl, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, stavlegjene sett frå aust, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, stavlegjene sett frå aust, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, vestdør i skipet, innafrå, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, vestdør i skipet, innafrå, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, vestdør i skipet, utvendes, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, vestdør i skipet, utvendes, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, vestfasade, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, vestfasade, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, vestinngangen, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, vestinngangen, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal, stavkyrkja, noraustre hjørne, AMH 2011.jpg|Undredal, stavkyrkja, noraustre hjørne, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal, stavkyrkja, nordvestre hjørne 1, AMH 2011.jpg|Undredal, stavkyrkja, nordvestre hjørne 1, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal, stavkyrkja, nordvestre hjørne, AMH 2011.jpg|Undredal, stavkyrkja, nordvestre hjørne, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal, stavkyrkja, søraustre hjørne, AMH 2011.jpg|Undredal, stavkyrkja, søraustre hjørne, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal, stavkyrkja, sørvestre hjørne 1, AMH 2011.jpg|Undredal, stavkyrkja, sørvestre hjørne 1, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal, stavkyrkja, sørvestre hjørne, AMH 2011.jpg|Undredal, stavkyrkja, sørvestre hjørne, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal, tidlegare vindauge i nordvest, AMH 2011.jpg|Undredal, tidlegare vindauge i nordvest, AMH 2011.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Undredal kyrkje, interiør mot aust, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, interiør mot aust, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, interiør mot aust, koret, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, interiør mot aust, koret, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, interiør mot vest , AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, interiør mot vest , AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, interiør mot vest i våpenhuset, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, interiør mot vest i våpenhuset, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal1.jpg|Undredal1.jpg
Fil:Undredal2.jpg|Undredal2.jpg
Fil:Undredal3.jpg|Undredal3.jpg
Fil:Undredal4.jpg|Undredal4.jpg
Fil:Undredal_kyrkje_alterparti_EA_2011.JPG|Undredal_kyrkje_alterparti_EA_2011.JpG

Fil:Undredal_kyrkje_basunengel_korhvelv_2011.jpg|Undredal_kyrkje_basunengel_korhvelv_2011.jpg
Fil:Undredal_kyrkje_engel_korhvelv_EA_2011.jpg|Undredal_kyrkje_engel_korhvelv_EA_2011.jpg
Fil:Undredal_kyrkje_grafitti2_sørvegg_EA_2011.jpg|Undredal_kyrkje_grafitti2_sørvegg_EA_2011.jpg
Fil:Undredal_kyrkje_grafitti_kor_EA_2011.jpg|Undredal_kyrkje_grafitti_kor_EA_2011.jpg
Fil:Undredal_kyrkje_grafitti_sørvegg_EA_2011.jpg|Undredal_kyrkje_grafitti_sørvegg_EA_2011.jpg
Fil:Undredal_kyrkje_interiør_motvest_EA_2011.JPG|Undredal_kyrkje_interiør_motvest_EA_2011.JPG
Fil:Undredal_kyrkje_kors_EA_2011.jpg|Undredal_kyrkje_kors_EA_2011.jpg
Fil:Undredal_kyrkje_veggdekor_sørvegg_EA_2011.jpg|Undredal_kyrkje_veggdekor_sørvegg_EA_2011.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:P1040739.JPG|P1040739.JPG
Fil:P1040740.JPG|P1040740.JPG
Fil:P1040741.JPG|P1040741.JPG
Fil:P1040742.JPG|P1040742.JPG
Fil:P1040833.jpg|P1040833.jpg
Fil:P1040835.jpg|P1040835.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Undredal kyrkje, altarduk, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, altarduk, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, altartavle, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, altartavle, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, klokke a, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, klokke a, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, klokke b, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, klokke b, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, klokke c, AMH 2011.JPG|Undredal kyrkje, klokke c, AMH 2011.JPG
Fil:Undredal kyrkje, kyrkjebøsse, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, kyrkjebøsse, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, lysekrone, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, lysekrone, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, lysekrone, detalj 1, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, lysekrone, detalj 1, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, lysekrone, detalj, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, lysekrone, detalj, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, orgel, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, orgel, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, preikestol, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, preikestol, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, raudt altarklede, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, raudt altarklede, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, raudt altarklede, detalj 1, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, raudt altarklede, detalj 1, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, raudt altarklede, detalj, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, raudt altarklede, detalj, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje, russisk ikon, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, russisk ikon, AMH 2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje_brudebenk_EA2011.jpg|Undredal kyrkje_brudebenk_EA2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje_daapsfat_bakside_EA2011.jpg|Undredal kyrkje_daapsfat_bakside_EA2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje_daapsfat_EA2011.jpg|Undredal kyrkje_daapsfat_EA2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje_keleskammel2_EA2011.jpg|Undredal kyrkje_keleskammel2_EA2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje_kneleskamler_EA2011.jpg|Undredal kyrkje_kneleskamler_EA2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje_kneleskammel_EA2011.jpg|Undredal kyrkje_kneleskammel_EA2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje_lysekrone_EA2011.jpg|Undredal kyrkje_lysekrone_EA2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje_messingkanne_EA2011.jpg|Undredal kyrkje_messingkanne_EA2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje_messingstake_detalj2_EA2011.jpg|Undredal kyrkje_messingstake_detalj2_EA2011.jpg
Fil:Undredal kyrkje_messingstake_detalj_EA2011.jpg|Undredal kyrkje_messingstake_detalj_EA2011.jpg
Fil:Undredal_kyrkje_altertavle_EA_2011.jpg|Undredal_kyrkje_altertavle_EA_2011.jpg
Fil:Undredal_kyrkje_kalk2_EA_2011.jpg|Undredal_kyrkje_kalk2_EA_2011.jpg
Fil:Undredal_kyrkje_kalk_EA_2011.jpg|Undredal_kyrkje_kalk_EA_2011.jpg
Fil:Undredal_kyrkje_middelalderklokke_EA_2011.jpg|Undredal_kyrkje_middelalderklokke_EA_2011.jpg
</gallery>

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Undredal sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Aurland kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Aurland kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Før 1537]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Tønjum kyrkje

2012-09-04T07:20:27Z

Cathrine:

{{Infoboks_uferdig_artikkel}}

= Tønjum kyrkje =
''Anne Marta Hoff''

== Bakgrunn ==
Det stod ei stavkyrkje på Tønjum heilt fram til 1824. Då bles ho ned under en veldig vinterstorm 12. januar, og ei ny kyrkje, den ståande kyrkja, vart reist. På ei tavle i kyrkja står det at kyrkja bles ned i 1824, og at den nye kyrkja vart vigsla i 1832. Denne tavla er skriven i 1837.

Det stod også fleire kyrkjer i nærleiken, på Eri 2 km nord for Tønjum, og på Rikheim, 5 km aust for Tønjum.

=== Stavkyrkja ===
[...]

== Kyrkja frå 1832 ==
=== Bygningen ===
Tønjum kyrkje er ein mellomting mellom ei langkyrkje og ei krosskyrkje med todelt skip der den vestre delen er smalare og lægre enn den austre. I aust er det eit smalare og lægre kor med sakristitilbygg i enden. Over midtdelen har kyrkja ein takryttar med fundament i raftehøgd. Kyrkja er utan våpenhus.

==== Vegger ====
Veggene er lafta i flattelgd tømmer. Innvendes i kyrkjerommet er tømmeret kledd med ståande staffpanel. Hjørna er ikkje tilgjengelege, men det dei smalare delane i aust og vest er truleg lafta inn i midtdelen. Midtdelen er treskipa med midtskipet i same breidde som koret og vestdelen av skipet. Langveggene i midtdelen og den vestre delen er avstiva med ei opplengje på kvar vegg. Som skilje mellom midtskip og sideskip står det to mellomstolpar på kvar side. Dei fire indre hjørna er innkassa. Sakristidelen har tømmervegg som tverrvegg mot koret. Dei øvre omfara i sakristidelen har synleg laft på loftet, men det kan ha skjedd endringar med veggene elles som no er kledde med plater.

Gavlane har standarar med utvendes bordkledning.

Utvendes er veggene kledde med liggjande panel. Det har skiftetsvis vore måla kvitt og raudt, no er det engelsk raudt med grøne dører.

==== Portalar og dører ====
Dørene inne i kyrkja er originale, medan ytterdørene er fornya. Inngangsdøra i vest er ei fløydør, frå vest er det i tillegg dører til sideskipa på kvar side, i nord med rullestolsrampe. Andre inngangsdører har steintrapper. I sakristidelen aust for koret er det fire dører, ei utafrå til gangen, ei frå gangen til koret og ei på kvar side til sakristi og venterom for dåpsfolk. Dei originale dørene er empire-prega med fire fyllingar over einannan, ytterdørene har tre fyllingar.

==== Korskiljet ====
Skiljet mellom kor og skip er markert ved at golvet i koret ligg to steg høgre enn golvet i skipet med trapp i heil breidde. Denne trappa ligg om lag 1,5 m vest for hjørnestolpane mot koret.

==== Vindauge ====
To høge, smale vindauge med gavlforma øvre avslutting er plasserte på kvar side i kvar av dei tre delane av kyrkja. I kordelen er det eine av desse i koret, det andre i sakristi/venterom. I tillegg er det eit mindre vindauge med tilsvarande form over inngangsdøra. Dei ytre vindauga som er eldst, har fire rammer skilde med midtpost og tverrpost som saman dannar ein latinsk kross. Dei nedste rammene er delte i to med horisontal sprosse. Det er sekundært sett inn firerams innerglas med blyglas i rammer.

==== Golv og fundament ====
I kyrkjerom og kor er det nyare golv av tverrlagde totoms golvbord med not og fjør. Golvet har vore lakka, men er no slipt. Golva i sakristidelen er tregolv dekte med boucléteppe.

Fundamentet er støypt.

==== Tak ====
Kyrkja har tre saltak, eitt over kvar hovuddel. Takstolane har sperrer og ein hanebjelke, truleg også bindbjelke i raftehøgd. Midtdelen har eitt skråband festa til sperrene på kvar side.

Hanebjelkane er lagde på sperrene på halv ved og sikra med nagle. I mønet er sperrene tappa saman. På sperrene ligg bord som underlag for rekter, lekter og lappheller. Hanebjelkane over austdelen er dels oppattbrukt stavkyrkjematerial. Ein hanebjelke har hol for feste av spileverk og bord på ei side og dekorativ måling (16 – 1700-talet) på ei tilstøytande side. Ein annan har nedfelt rettvinkla profil med restar av svartfarge.

==== Himlingar ====
Det er flat himling i midtskp og kor. Himlinga i sideskipa ligg i same høgd, men er skilt frå ved innkledd bjelke understøtta av mellomstolpar. Over bindbjelkane er det festa langsgåande, grove bord, på undersida har himlingane langsgåande staffpanel. Over sakristidelen ligg det bindbjelkar frå raftehøgd til raftehøgd i lengderetning. Desse ber grove bord som himling i eit lågt loftrom. Himlinga i romma i sakristidelen er kledd med plater.

==== Takryttar ====
Takryttaren har eit solid fundament i raftehøgd i midtdelen av kyrkja. Det bryt taket som eit åttekanta tårn dekt med åttekanta hjelm avslutta med spir med kule og kross med kryssande tverrarmar. På kvar side er ei rektangulær lydluke. Sidene i takryttaren er kledde utvendes med liggjande bord, det gjeld også lydukene som er sette inn i ei ramme. Hjelmen er tekt med lappskifer.

Fundamentet i raftehøgd kviler dels på dei langsgåande bjelkane som er understøtta av mellomstolpar i skipet, dels på tverrlagde bjelkar i skiljet mellom midtdelen og austre og vestre del. Her ligg ei kraftig ramme som ber dei lett konvergerande hjørnestolpane. Kvar side har andreaskross festa til stolpane.

Sentralt i lengderetning ligg ein kraftig bjelke med ein spinklare over som feste for dei tverrgåande stokkane mellom hjørna.

Der tårnet bryt takflatene er det lagt inn ei øvre ramme som ber konstruksjonen i den synlege delen av tårnet og klokkestolen. Dei åtte hjørnestolpane i denne delen er, dels med sjølvvaksne kne, festa til denne ramma, og vidare med eit skråband til bjelkar som kryssar over ramma. Oppe er dei festa til ramme under hjelmen, her er også kongen i hjelmen festa med kryssande bjelkar i stjerneform. Den øvre delen av klokkestolen er skifta ut med metall.

=== Interiør ===
==== Presentasjon av interiøret ====
Kyrkjerommet framstår nærast som eit sentralrom i det koret er grunt og ope mot skipet, sideskipa i midtrommet gjer dette mest like breitt som langt, og den smalare vestdelen i skipet virkar grunnare på grunn av det djupe galleriet.

Rommet har likevel eit tradisjonelt interiør med altar med altarring aust i koret, døypefont på nordsida og preikestol på sørsida. Det er to benkefelt som flankerer midtgangen frå vest til aust, og eit tverrgalleri i vest med oppgang i det nordvestre hjørnet i kyrkjerommet. Tidlegare orgel stod på galleriet, men no står orgelet aust i nordre sideskip.

==== Fargar ====
Då Bendixen var i kyrkja kring 1900 var ho kvitmåla utvendes. Innvendes hadde ho ei vanleg fargesetting frå denne tida, med lyst grått og ulike gulbrune fargar som ofte var utført i ådringsteknikk for å illudera naturmaterialar.<ref name="ftn1"> Bendixens manus

</ref>

No er kyrkja raud utvendes. Inne har ho kvite himlingar, lyst gråfiolette vegger og trefarga golv. Benker og berande element er i engelsk raudt. Døypefont, preikestol, galleri og dører er også raude med staffering i gull og blått.

To av hanebjelkane over koret har dekor frå ei tidlegare kyrkje. Den eine flata viser enkle v-mønster, den andre har rankedekor i raudt.

==== Lys og varme ====
Kyrkja har elektrisk lys og vert oppvarma med røyromnar under benkene og panelomnar. På loftet er det restar av tidlegare piper. Gamle gass-lysekroner er også lagra på loftet.

=== Inventar ===
==== Altar ====
Kassealtar av rammeverk kledd med ståande staffpanel og med dør bak til skåp. Altaret er heilkledd med tekstil, raud fløyel på bordet og djupt blått stoff framme og på sidene. Altaret er 213 cm breitt, 90 cm djupt og 103/119 cm høgt.

==== Altartavle ====
Altartavla er montert saman med altaret og har form som ei klassiserande ramme kring biletfelt med låg runda boge. I feltet er det sett inn eit maleri med olje på lerret som framstiller Jesus i Getsemane. Maleriet er signert nede i høgre hjørne: A. Olsen efter O. Mangelberg 85. På ramma under feltet er måla med versalar: VAK OG BED.

==== Altarring ====
Altarringen er halvsirkelforma med rett bakside i flog med baksida av altaret og med port på sørsida. Ringen har runda handlist med indre hylle for særkalkar, balusterforma dreia pilarar og lett skrådd og stoppa knefall trekt med blått skinn eller skai. Golvet i altarringen er heva eit steg over korgolvet.

==== Døypefont ====
Åttekanta døypefont med innsvinga kum med profilar oppe og nede, rett skaft med staff på dei åtte hjørna og uttrappa fot. Engelsk raud i to nyansar staffert med gull og blått.

==== Preikestol med oppgang ====
Åttekanta preikestol med opning mot aust. Stolen har stoppa handlist trekt med blå fløyel og kanta med gullfrynser. Sidefaga er høge og smale av enkel ramme med ei fylling med profilert list omkring. Profilert sokkel og innskrådd, profilert botn som endar mot eit uvanleg kort skaft på fot av profilerte lister. Stolen har truleg vore høgre tidlegare. Kort trapp mot aust. Fargane er to nyansar av raudt med staffering i blått og gull.

==== Lesepult ====
Lesepulten har skrått lesebrett på kasseforma sokkel og dreia, balusterforma skaft heva opp frå golvet på tre svungne bein. Pulten er måla i samsvar med interiøret elles.

==== Benker ====
Benkevangane er breie og rettsida i nedre del, og smalnar av mot ryggen over setehøgd, øvst er dei sveifa bakover i halvkuleform. Benkeplatene er truleg heva med list i forkant. I gavlane under opphavleg setehøgd er det felt inn fram- og baksargar for seteplatene. Sameleis er det felt inn to ryggstøtter i øvre del av vangen. Raudmåla. Lause puter.

==== Galleri ====
Galleriet i vest har trapp opp frå nordvestre hjørne i skipet. Galleribjelken er boren av fire stolpar, to av dei veggstolpar. Stolpane har djup fas i hjørna og er avstiva mot galleribjelken med sveifa kne. Over galleribjelken stikk seks sveifa bjelkehovud frå golvbjelkar ut under galleribrystinga. Golvet på galleriet er av tverrlagde bord. Den nordre delen har smalare bord, og virkar nyare enn den søndre delen. Brystinga har ramme med sju fyllingar og med små pilastrar i overkant under handlista. Golvet på galleriet er blått, himlinga under er kvit. Brystninga og dei bærande elementa er i to raude nyansar, blått og gull.

==== Rituelle kar ====
Teksten under avsnittet Rituelle kar vert berre vist for innlogga brukarar.

==== Parament og andre tekstilar ====
===== Altardukar =====
# Eldre, sleten altarduk av kvit lin med uttrekssaum etter kanten og med ei påsydd, 18 cm brei hekla bord på tre sider. Borda har jesusmonogram, krossar og beger i felt.

# Den duken som er i bruk, er kopi av den gamle. Den hekla borda er 25 cm brei.

===== Messehaklar =====
# Fiolett messehakel av fløyel, skjoldforma. 1900-talet. Hakelen er kanta med breitt gullband og har kross på ryggsida av det same gullbandet. Tre hekter på høgre skulder. Fôr av vinraud, falma bomullssateng. Høgde 82/100 cm, breidde oppe 54 cm.

# Raud messehakel med smal, rettsida form. Stoff i raud (viskose)damask med runde felt med signingskrossar. Fôr av gult lerret. Kanta med smale gullband og festa med tre hekter på venstre skulder. Ryggsida har kross av gullband og broderi, forsida har stolpe i same teknikk. Merkt DNH 1958. Høgde 103 cm, breidde 61 cm.

# Fiolett messehakel med smal, rettsida form. Hovudstoff av av ull i krosskypert. Fôr av djup blått bomullslerret. Ryggsida har kross med stolpe av innlagde renningstrådar og med tverrarm av broderte striper. Forsida har stolpe markert av enkle renningstrådar med kristogram (chi-rho) brodert med sølvtråd i brysthøgd. Hakelen er merkt Marit Anny’s Vevstogo. Høgde 113, breidde 69 cm.

# Grøn og kvit messehakel med smal, rettsida form. Stoffet er av ull og vove i dobbelvev slik at begge sider kan brukast. Den grøne sida har mønster i kvitt og omvendt. Forsida har stolpe med beger merkt med kross, ryggsida har stolpe med aksmotiv og jesusmonogram. Tre hekter på eine skuldera. Høgde 99 cm, breidde 63 cm. Umerkt.

# Kvit, skjoldforma messehakel i kunststoff. Stoffet er vove som damask med greinmønster. Gaffelkross av applikert stoff med krossmotiv på begge sider. Fôr av raudt kunststoff. Tre hekter på venstre skulder. Merkt Casa Bochaca, Barcelona. Til hakelen høyrer ein manipel. Høgde 103, breidde 60 cm.

Tre ''messeskjorter''.

===== Andre tekstilar =====
# Skilbragdteppe opphengt på sørveggen i søndre sideskip. Dette er eit kristnateppe til bruk ved dåp, vove av Gudrun Holte, Lærdal.

# Blå midtgangsløpar.

# Tekstil, ruteåkle, samarulla bak altaret.

# Teppe i altarringen. Knytteteppe med solmønster med krossar og liljer.

==== Lysstell ====
Teksten under avsnittet Lysstell vert berre vist for innlogga brukarar.

==== Klokker ====
# Mellomalderklokke i skipet, vest i søndre sideskip. Klokka har fire runde hol i kroneplata. Midtboge og seks bøylar er filte vekk. Diameter ca 70 cm, høgde utan krone 66 cm.

# Klokke frå Olsen og Nauen 1989. Klokka har kristogram på korpus over innskrifta LAND, LAND, LAND, HØYR HERRENS ORD! Diameter 62 cm, høgde 58 cm med krone, 48 cm utan.

# Klokke frå Olsen og Nauen 1992. Due med olivenkvist i relieff over ”KLOKKE RING FRED FRÅ HIMMELBORG , FRED OVER LIVET, FRED OVER SORG”. Diameter 73 cm, høgde 68 cm med krone 57 cm utan.

==== Orgel og andre instrument ====
Orgel frå Norsk Orgel – Harmonium fabrikk, Snertingdal. Nr. 472. Byggeår 1991. Fasaden er tilpassa breidda og høgda på nordre sideskip. Sidetårna står på konsollar ut frå spelepulten og når opp til taket. Over spelepulten er det svellverk og brystverk med hovudtårn. Alle tre tårn har pipefelt i form av framstikkande kjøl avslutta oppe og nede med profilert listverk.

Orgelet har følgjande disposisjon fordelt på to manualar og pedal:

{| style="border-spacing:0;"
| style="background-color:#ffffff;border:0.5pt solid #00000a;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Rørfløyte 8’

Principal 8’

Spissfløyte 4’

Oktav 4’

Gemshorn 2’

Mixtur 3-4 k

| style="background-color:#ffffff;border:0.5pt solid #00000a;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Gedakt 8’

Rørfløyte 4’

Principal 2’

Quint 1 1/3’

Skalmeie 8’

Tremolo

Subbass

|}
==== Tavler ====
Ei tavle av fire ståande bord har to måla skriftfelt over einannan. Det øvste er ovalt med kvit botn, svart skriveskrift og ferskenfarga ramme av ryskjer med svart kontur. Innskrift:

''Aar 1823 den 12te januar omstyrtedes Tønjums forrige Kirke ved storm. Den nuværende opbyggedes derpaa af Kirkeejerne Torger Halvor sen Næs og Halvor Olsen Raae. Den 30te September 1832 blev den indviet af Stiftets Biskop Dr m.m. Neumann. Kirkens udvendige Maling ligesom den indvendige af Choret fuldførtes 1837 af Kirkeejerne Johannes Olsen Hove og Halvor Olsen Raae. – 23/10 37.''

Det nedste feltet er truleg tilsett seinare. Skriftfeltet har ikkje så klar sorm og kontur, og rammedekoren er tilpassa, men har eit tydlegare rankepreg. Skriftfeltet et gult, rankene raude og innskrifta med svart skriveskrift:

''Den Siste udvendige Malling paa Tønjums Hovd ''<nowiki>[sic] </nowiki>''Kirke var færdig den 3die Juli som er Bkostet''<nowiki> [sic] </nowiki>''af Lærdals Commoni 1864.''

''Nummertavler''

Enkle tavler med gavlforma øvre avslutting.

==== Møblar ====
===== Stolar =====
# Eit par stolar i eik med krumma forbein, og bakbein som over sargen er sveifa og går over i toppstykke. Høgt hjarteforma gjennomskore ryggbrett. Bladornament. Seta er stoppa og trekte med blåfarga skinn.

# Eit par karmstolar av lauvtre med H-kryss, forbrett, skrådd rygg og armlene som kviler på forhøga forbein. Akantusskurd på forbrett, kring midtfelt på ryggen og fremst på armlena. Forbrettet og toppfeltet i ryggen har krone mellom bladformene. Forbeina har løveføter.

==== Offerkar ====
Kollekt i benkene vert samla inn i standard brunspetta kollekthovar med band over skøytane og med massingring med motstilte handtak av tre.

===== Bøsser =====
# Ei fattigbøsse av metall oppbevart på loftet.

# Ved utangen er det hengt opp to bøsser, ei på kvar side av døra. Bøssene er kasseforma, av tre, og måla med misjonsmotiv. Spalte for pengar i overkant.

==== Blomstervasar ====
# To blomstervasar med trektforma korpus der øvre del er vidare og dekorert med fire par riller. Utsvinga fot med tilsvarande riller. Innskrift på begge på øvre del av korpus: TIL TØNJUMS KYRKJA FRÅ RIKHEIM BARNELAG 1933. Stempel: 830 S, Magnus Aases meisterstempel, N i kvadrat, 9 og M. AASE. Høgde 32,2 cm, diameter oppe 32,2 cm.

# To blomstervasar med trektforma krage over skålforma korpus på utsvinga fot. Innskrift på korpus med skriveskrift: Tønjum kirke 1970. Stempel: 830 S, Lo og NR. 62. Høgde 23,3 cm, diameter oppe 11 cm.

# Ein blomstervase med firkanta snitt, korpus smalnar oppover og rundar inn mot utskrådd og nedbøygd fot. Innskrift. TØNJUM KYRKJE – TORDIS SALTKJELEN 1973. 830 S, Beger i oval og B. Høgde 22 cm, største breidde fot 8,4 cm.

==== Inventar og bygningsdelar på museum og andre stader ====
Fire portalar på Bergen Museum

Dørring frå 11 – 1200-talet, no i Bergen Museum

Prosesjonsstav, fragment, frå 1490 – 1520, no i Bergen Museum

Gravstein frå 1200-talet, no i Bergen Museum

Lysekrone, udatert, no i DHS, SF

Messehakel, udatert, no i DHS, SF

=== Kyrkjegard og gravminne ===
==== Kyrkjegard ====
Tønjum kyrkje har kyrkjegard på alle fire sider, dei fleste gravene ligg mot sør og aust. Nordsida og nordre del av austsida er avgrensa med steingard av rullestein. Nordsida har to portar mot parkeringsplassen og vegen, ein ved vestinngangen og ein inn til kyrkjegarden. Sørsida, vestsida og resten av austsida har stakitt, dels på tørrmur som fungerer som støttemur for oppbygginga av kyrkjegarden. Utvidingar av kyrkjegarden må ha skjedd mot sør og aust. Det er planta bjørk på kyrkjegarden.

==== Gravminne ====
Ved kyrkjeveggen ligg to steinar med hogne innskrifter. På den eine: Her under viler den qvinde Mari Johannesdatter ø.steri (?), på den andre: AASW 1814.

Ei gravplate av lys stein er bevart. Innskrifta er hoggen inn med store, jamne versalar: DEN NIDKJÆRE LÆRER SOGNEPRÆST TIL LEIRDAL LUDVIG DAAE FORLOD VERDEN 6TE DCBR 1831 I LÆREEMBEDETS 19DE OG ALDERS 46DE AAR. HØILIG SAVNET AF ENKE OG UFORSØRGEDE BØRN. FOR DIN ÆDLE VANDEL MODTAGE DU NU LØNNEN HOS GUD.

Fleire gravminne av støypejarn, både gravplater og krossar, frå tidleg Siste halvdel av 1800-talet er bevarte. Mellom gravplatene er grava til Sognepræst Hannibal Winsnes1801 – 1861 og ein knapt eitt år gammal son. Bibelsitat frå 1. Kor 15,57 er teke med på plata. Øvst ein sigerskrans, nedst symbola for tru, von og kjærleik. Vidare Godseigar Wollert Krohn Hille, 1795 – 1860. Denne plata har stjerne i alle hjørne. Over innskrifta to englar som ber symbola for tru, von og kjærleik, under innskrifta sigerskrans. Ei plate med dei same sybola er til minne om stiftsprostinne Sophie Dorothea Fleiscer (1774 – 1854) med orda: Evigheden belønne hva efterlevende kun kan mindes med taknemmelighed. Sameleis ei identisk plate over Madame Ingeborg Marie Hansen f. Larsen (1820 – 1853), og ei over mannen hennar, landhandlar Jan Henrik Nitter Hansen (1801 – 1879). Ei plate med same motiv i overkant og ein engel med krans i høgre handa og bokrulle eller harpe i venstre, er lagt over kaptein Mads Christensen (1788 – 1841) som var sjef for Leirdalske Compagnie.

Kyrkjesongar Tron Hagebø, 1829 – 1880 har namnet sitt på ein støypejarnskross. Ein annan kross er bevart saman med innskriftsplata som høyrer til.

Ein minnekrans av metall med minneblom og kvit rose er teken vare på i kyrkja.

Bygningar knytte til kyrkjegarden

Aust på kyrkjegarden er det reist eit reiskapshus med opphaldsrom og sanitæranlegg. Huset ligg plassert like innafor stakittet. Det har langsmal plan og ligg orientert i nord-sørleg retning. Huset er reist i bindingsverk og kledd utvendes med liggjande bord. Saltaket er tekt med lappheller. Sentralt i vestveggen er det ope vindfang trekt inn under saltaket med dører til romma i bygget. Måla engelsk raudt som kyrkja. Fløydør i sør. Vindauga er plasserte som låge og breie opningar høgt på veggene ved hjørna.

=== KJELDER ===
==== Utrykte kjelder ====
Bendixen, B.E., Kirkerne i nordre Bergenhus Amt, manus, kopi av avskrift
Synfaringar og rekneskapar

[...]

==== Trykte kjelder ====
Heiberg, G. F., ''Sogns Kirker i Fortid og Nutid'', serprent av Tidsskrift for Historielaget for Sogn 1970 nr. 23, s 29 f, Leikanger 1970

==Bilete==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Tønjum kyrkje og kyrkjegard sett frå søraust, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje og kyrkjegard sett frå søraust, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, austfasade, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, austfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, austinngangen, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, austinngangen, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, inngang vest i søndre sideskip, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, inngang vest i søndre sideskip, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, oppattbrukt materiale frå stavkyrkja, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, oppattbrukt materiale frå stavkyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, oppattbrukt materiale, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, oppattbrukt materiale, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, stein i grunnmuren, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, stein i grunnmuren, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, sørfasade, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, sørfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, takryttar, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, takryttar, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, vestinngangen sett innafrå, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, vestinngangen sett innafrå, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, vestinngangen sett utafrå, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, vestinngangen sett utafrå, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Tønjum kyrkje, interiør mot aust, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, interiør mot aust, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, interiør mot nordaust, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, interiør mot nordaust, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, interiør mot søvest, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, interiør mot søvest, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, korpartiet, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, korpartiet, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, nordre sideskip, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, nordre sideskip, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, oppattbrukt stavkyrkjematerial med dekor, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, oppattbrukt stavkyrkjematerial med dekor, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, rankedekor frå tidlegare kyrkje a, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, rankedekor frå tidlegare kyrkje a, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, rankedekor frå tidlegare kyrkje c, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, rankedekor frå tidlegare kyrkje c, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, rankedekor frå tidlegare kyrkje, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, rankedekor frå tidlegare kyrkje, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, søndre sideskip, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, søndre sideskip, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Tønjum kyrkje, altarbilete, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, altarbilete, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, altarring, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, altarring, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, altartavle og altar, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, altartavle og altar, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, benker, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, benker, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, blomstervase a, ein av to, AMh 2009.jpg|Tønjum kyrkje, blomstervase a, ein av to, AMh 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, blomstervase b, ein av to, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, blomstervase b, ein av to, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, blomstrvase, ein, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, blomstrvase, ein, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, brurestolar, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, brurestolar, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, bøsse ved utgangen, ei av to, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, bøsse ved utgangen, ei av to, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, døypefont, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, døypefont, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, fattigblokk, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, fattigblokk, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, galler, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, galler, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, klokke c, Amh 2009.jpg|Tønjum kyrkje, klokke c, Amh 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, lesepult, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, lesepult, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, mellomalderklokke, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, mellomalderklokke, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, nummertavle, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, nummertavle, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, orgelfasade, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, orgelfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, preikestol, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, preikestol, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, stol til bruk i koret (ein av to), AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, stol til bruk i koret (ein av to), AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, tavle, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, tavle, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Tønjum kyrkje, altarduk a, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, altarduk a, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, altarduk b, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, altarduk b, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, fiolett messehakel, eldre, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, fiolett messehakel, eldre, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, fiolett messehakel, eldre, ryggside, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, fiolett messehakel, eldre, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, fiolett messehakel, forside, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, fiolett messehakel, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, fiolett messehakel, ryggside, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, fiolett messehakel, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, kvit messehakel, forside, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, kvit messehakel, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, kvit og grøn messehakel, grøn forside, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, kvit og grøn messehakel, grøn forside, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, kvit og grøn messehakel, grøn ryggside, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, kvit og grøn messehakel, grøn ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, kvit og grøn messehakel, kvit forside, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, kvit og grøn messehakel, kvit forside, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, kvit og grøn messehakel, kvit ryggside, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, kvit og grøn messehakel, kvit ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, raud messehakel, forside, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, raud messehakel, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, raud messehakel, ryggside, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, raud messehakel, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, skilbragd-teppe, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, skilbragd-teppe, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, teppe i altarringen, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, teppe i altarringen, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Tønjum kyrkje, familiegravstad, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, familiegravstad, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, graminne b, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, graminne b, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravinne a, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravinne a, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne 1814, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne 1814, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne c, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne c, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne d, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne d, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne e, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne e, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne f, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne f, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne g, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne g, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne h, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne h, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne i, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne i, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne j, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne j, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne k, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne k, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne l, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne l, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, minnekrans, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, minnekrans, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Tønjum kyrkje, austre del av kyrkjegarden sett mot sør, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, austre del av kyrkjegarden sett mot sør, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, familiegravstad ved kyrkjedøra, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, familiegravstad ved kyrkjedøra, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, kyrkjegarden sett frå vest, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, kyrkjegarden sett frå vest, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, kyrkjegarden sør for kyrkja, sett frå aust, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, kyrkjegarden sør for kyrkja, sett frå aust, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, kyrkjegardsmuren på nordsida og reiskapshuset i aust, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, kyrkjegardsmuren på nordsida og reiskapshuset i aust, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, nordre del av kyrkjegarden, sett mot vest, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, nordre del av kyrkjegarden, sett mot vest, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, reiskapshuset i aust, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, reiskapshuset i aust, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, reiskapshuset sett frå aust, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, reiskapshuset sett frå aust, AMH 2009.jpg
</gallery>

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Tønjum sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Lærdal kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Lærdal kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:...]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Stedje kyrkje

2012-09-04T07:19:47Z

Cathrine:

{{Infoboks_uferdig_artikkel}}

= Stedje kyrkje =
''Anne Marta Hoff''

== Bakgrunn ==
Morenen på Stedjesida av Sogndalselva har vore busett langt attende i tid. Ein reknar det som sannsynleg at det må ha stått ei kyrkje på staden før stavkyrkja vart reist på Stedje. Striden mellom Birkebeinarar og Baglarar førte til hemnaksjonar frå Sverres folk i 1180-åra, men Stedje kyrkje ser ut til å ha vorte spart i herjingane.<ref name="ftn1"> Sverres saga, kap. 82

</ref> Stavkyrkja vart ståande fram til ho vart riven i juni i 1867. Ho er kjend gjennom oppmålingsteikningar og diverse kunstverk. På grunn av lovgjeving om kyrkjestorleik og generelt byggjepress, måtte den gamle kyrkja då vika plass for ei ny og større kyrkje som vart oppført på same kyrkjestaden.

=== Stavkyrkja ===
[...]

== Kyrkja frå 1867 ==
=== Bygningen ===
Den kyrkja var så nær ei ny stavkyrkje som ein kunne komma i denne perioden. Ho vart teikna av arkitekt Christian Christie som samstundes leverte teikningar til kyrkjene i Årdal (sjå Årdal kyrkje) og i Lærdal (sjå Hauge kyrkje). Dei tre kyrkjene er svært like, men varierer noko i storleik i det Stedjekyrkja er størst og har plass til vel 700. Også tårna har fått ulik utforming i dei tre kyrkjene. Hauge kyrkje har, uvanleg nok, totårnsfront, Årdal kyrkje har eit smalt firkanta tårn, medan det i Stedje er sett opp eit breiare firkanta tårn i hovudinngangen. Alle dei tre kyrkjene vart prefabrikerte i Christiania og frakta sjøvegen rundt kysten.

Stedje kyrkje er tilnærma orientert med koret i aust og hovudinngang gjennom tårnfoten i vest. Det er ei kyrkje med opphøgd midtrom i skip og kor og med omgangar kring midtromma. Skipet er rektangulært, koret er polygonalt avslutta mot aust. Omgangen går kring austsida av koret, men ikkje kring tårnet. På nord og sørsida av koret er det siderom som er sette vinkelrett inn i koromgangen og saltaka over desse tilbygga er valma mot utsida. Det er laga gang mellom sideromma og omgangen i skipet. Det er også laga nord- og sørinngangar til skipet. Inngangane er overbygde med arkar i omgangstaket og er skilde frå skipet med ein liten gang.

==== Vegger ====
Veggene i kyrkja er av bindingsverk som er kledde utvendes og innvendes med ståande panel med staff til begge sider. Innvendes i kor og skip er det innvendige panelet i seinare tid skifta ut med smal faspanel. Opphavleg panel er bevart i tårnfoten og i korets siderom.

Omgangsveggene er lukka, med unntak av dører ut på nord- og sørsida i skipet og til gang til koret siderom og til kyrkjegarden aust i skipet. Det er også to kvadratiske vindaugsrammer med kløverblaforma lysinnslepp i omgangen vest i skipet. Midtromsveggene er i hovudsak gjennombrotne av vindauge. Sideveggene i det opphøgde midtrommet i skipet kviler på bjelkar borne av seks par mellomstolpar som held fram opp til taket og skil mellom dei fem faga i skipet.

På kortsida i aust har midtrommet to mellomstolpar som også er hjørnestolpar for korets midtrom, i vest er midtromsveggen lagt inn i tårnkonstruksjonen.

Koret har tredelt avslutting mot aust, både i midtrom og omgang. Kvar langside av midtrommet har to fag mellom tre par mellomstolpar, i tillegg er det to stolpar som flankerer altartavla i aust og som deler austveggen i tre fag. På desse stolpane kviler bjelkar som ber midtromsveggene. Dei skrå flatene av midtromsveggene er tette, medan austveggen og sideveggene har vindauge.

==== Dører ====
Dørene i kyrkja er i hovudsak opphavlege sveitserstildører med fire ståande fyllingar i kvart dørblad. Opphavlege dørvridarar og nøkkelskilt er også bevarte i mange dører. Sidegeriktene går opp over toppgerikten og er avslutta med sveifa ornament. Hovedinngangen i vest har fløydør inn til tårnfoten og fløydør mellom tårnfoten og skipet. Den ytste døra er overbygd med saltak bore av ein stolpekonstruksjon med fire stolpar mot vest. Sideveggene i overbygget er lukka, medan stolpane i vest står med opne mellomrom og fungerer som ein sval. I orgelgangen i andre høgd i tårnet er det no ei enkel dør inn til orgelet. Her har det tidlegare vore ei breiare og høgre opning avslutta med spiss vinkel i overkant. Sideinngangane i skipet har smale fløydører ytst og enkeltdører inn mot skipet. Gangane mot korets siderom har tre enkle dører kvar. Nokre nyare dører er laga som kopi av sveitserstildørene.

==== Korskiljet ====
Breidda på midtrom og omgang i koret tilsvarar breidda på skipets midtrom. Skiljet mellom kor og skip ligg ved austre midtromsvegg i skipet. Koret er trekt fram hit, og kortaket endar mot gavlveggen i skipets midtrom. Korets midtrom opnar seg her i full breidde, øvst er det dekt av gavlveggen og opninga er avslutta i slak gavlform mellom hjørnestolpane mellom dei to midtromma. Gavlforma er avrunda i nedkant ved kne mot stolpane og framstår som ein spissboge. Sideskipa i koret går også fram til dette nivået der dei er avslutta mot den sentrale bogen og hjørnestolpane i skipets midtrom. Felta framfor kvart av korets omgangar har også spissbogeform (sjå vegger). Nede er dei avgrensa ved låge brystningar. I midtfeltet og til skipets austre omgang går det tre trappesteg frå korgolvet ned til golvet i skipet.

==== Vindauge ====
Hovudvindauga i kyrkja står i midtromsveggene og desse gjev eit overlys til kyrkjerommet. Koret har også vindauge i midtromsveggene, men desse har glasmåleri og lysverknaden er avgrensa. Nede i omgangsnivå er vindauga avgrensa til små vindauge i vestre omgangsvegg. Sideromma ved koret har vindauge ut mot sida. Vest i tårnet er det eit trerams vindauge på gallerigangen.

Dei fem faga i skipet har femkopla, høge vindauge delte med sveifa sprosser. Kvar ramme er attblenda med kløverform i overkant og inndelt i diagonale ruter med sprosser. Det er sekundært sett inn innerglas med mindre, diagonale, farga ruter lagt i bly.

I koret har dei to sidefaga og endefaget i midtrommet trekopla vindauge med same utforming som vindauga i skipet. I sidevindauga har også desse kløverbladform og er inndelte i diagonale ruter. Vindauget i endeveggen har nytt, udelt ytterglas i dei tre rammene. Innerglasa er sekundært innsette glasmåleri.

Sideromma ved koret har nye, udelte ytterglas og innerglas av glasmåleri.

Vindauget vest i tårnet har broten karm med tre rammer der den i midten er høgre enn siderammene. Lysopningane er kløverbladforma og inndelte i diagonale ruter med sprosser.

==== Golv og fundament ====
Alle golv i kyrkja er av golvbord festa til golvbjelkar. I skipet er golvet lagt på tvers av lengderetninga. Frå preikestolen og vestover i tre fag er golvet lagt i jamne skift og skøyt teit stykke utafor midtgangen og om lag 70 cm frå langveggene på begge sider. Vest for dette er borda tilfeldig skråskøytte. Golvet er gråmåla, under ligg to brune målingslag, det siste gulbrunt.

Korgolvet ligg i lengderetning og er lakka eller olja. Sideromma ved koret med gangar har tverrlagt, gråmåla golv. I tårnfoten er golvet lakka eller olja.

Kyrkja har steinfundament pussa med sement.

==== Tak ====
Kyrkja har saltak over midtromma i skip og kor og over korets siderom. Over kor og siderom er taka valma i ytterkant. Omgangane har pulttak.

Takkonstruksjonen er i store trekk synleg frå kyrkjerommet. Mellomstolpane i skipet går opp i midtrommets raftenivå. Her ber det sperrer og ein hanebjelke som har stikkbjelkar i underkant på begge sider. Til sperrene er det festa enno ein hanebjelke høgre oppe. I underkant av sperrene er det festa saksesperrer som kryssar kvarandre over øvre hanebjelke før dei går opp i sperrene. Frå mellomstolpane midt på midtromsveggen går det tenger på skrå opp mot festepunktet for dei øvre hanebjelkane. Desse er lagde om nedre hanebjelke og saksesperre. Rommet er i tillegg avstiva i breidda med strekkjarn like under midtrommets svill. Koret har ein enklare sperrekonstruksjon med sperrer og to hanebjelkar.

Omgangstaka har sperrer til mellomstolpane i midtrommet og under desse strebebjelkar som svakt skrådde går inn til mellomstolpane.

Alle taka er underkledde med panel mellom sperreverket. Sperreverket ber truleg slanke åsar som støtte for undertak under rekter, lekter og glasert, svart takstein.

==== Himlingar ====
Himlingane følgjer takforma som er underkledd med sekundær faspanel mellom sperreverket.

==== Tårn ====
Vesttårnet i kyrkja har tilnærma kvadratisk grunnflate og held fram i mest same breidde til det er avdekt av stor pyramideforma hjelm med grunne arkar over lydluker til kvar side. Utvendes er tårnet tredelt i høgda med horisontalt listverk som skil mellom første og andre høgd og mellom andre høgd og klokkerommet. Andre og tredje høgd er ornamentert med vertikalt listverk på og innafor hjørna. Den ytre og indre kledninga er ståande panel med staff til begge sider som i kyrkja elles.

I første høgda er det våpenhus med innkledd oppgang og tavlerom på sørsida. I andre høgd som har større takhøgde, er det bygt opp ein gallerigang med saltak i lengderetning. Denne var opphavleg open med spissboge mot galleriet slik at det trekopla vindauget i vestveggen i tårnet var synleg frå kyrkjerommet.

Veggkonstruksjonen i tårnet har hjørnestolpar og to mellomstolpar til kvar side, avstiva med losholtar, kryssband og skråband. Han vert avslutta med ei ramme over klokkerommet. I tillegg står det ein kraftig tårnliknande konstruksjon innafor ytterveggene og utafor veggen i orgelgangen. Denne har også to mellomstolpar og er samanbunden med skråband, kryssband og losholtar. Han er også bunden saman med kryssband over orgelgangens saltak. Den indre konstruksjonen er avslutta med fem tverrlagde bjelkar over ei ramme. Bjelkane ber golvet i klokkerommet og ein kraftig klokkestol.

Frå hjørna i ramma over klokkestolen går eit kryssband horisontalt over klokkestolen. Om lag 30 cm frå ramma er det festa ei ny ramme til kryssarmane Frå hjørnestolpane under klokkehøgd går det skråstøtter opp mot senteret i hjelmen der dei er feste til enno eit horisontalt kryssband før dei held fram og er feste i gratsperrene i hjelmen. Hjelmen har i tillegg mellomsperrer til kvar side. Både hjelmen og arkane er kledde utvendes med spøner. Arkane har kross av tre i møna, øvst er hjelmen avslutta med flat kule og kross av jarn.

=== Interiør ===
==== Presentasjon av interiøret ====
Tradisjonelt interiør med altar med tavle og altarring sentralt aust i koret. Preikestolen står i midtrommet i kyrkja i det søraustre hjørnet med oppgang frå koret. Døypefonten står ved korskiljet på nordsida. I skipet er det samanhengande benkeparti på begge sider av midtgangen og vest i kyrkja er det bygt opp eit tverrgalleri.

==== Fargar ====
<nowiki>Då kyrkja var ny, hadde ho «Så vel utvendig som innvendig […] beholdt treets farve i en noget mørkere nyanse».</nowiki><ref name="ftn2"> Bendixens manus

</ref> Konstruktive element og benker var gulbeisa med brunlege fasar og fordjupningar.

Den nye panelen på vegger og himling innvendes i kyrkja er trefarga, golvet og stolpane opp til vindauga er lyst gråmåla, benker og konstruktive delar i takverket er grøne. I midtgangen fram til altaret ligg ein raudbrun løpar som tek opp fargane frå altarring og preikestol. Delar av interiøret er staffert med ulike grøne nyansar og raudbrunt.

==== Glasmåleri ====
Glasmåleri frå Rognaldsen i Bergen vart sette inn i kyrkja i 1943. I tillegg til alle vindauge i midtrommet i koret er det glasmåleri i vindauga i korets siderom.

=== Inventar ===
==== Altar ====
Enkelt smalt kassealtar bygd inn mellom postamenta i eit nytt underbygg for altartavla.

==== Altartavle ====
Enkel, klassiserande altartavle med gotiske element. Tavla har eit rektangulært biletfelt med flat ramme med stiliserte krossblomar i hjørna. Sidefelta har flankerande runde søyler, ei på kvar side, på flat base som del av eit nytt underbygg for tavla. Dei ber sterkt profilert gesims som knekker bak over biletfeltet. Gesimsen ber flat gavl med krabbar og gotiske ornament. Grå botn, grå- og kvitmarmorerte søyler, raudbrun ramme, gull staffasje.

På nedre del av ramma er det ei innskrift med gotisk fraktur: kommer hid til mig alle som arbeider og ere besværede. Biletet framstiller Jesus, frontalstilt med løfta armar og kvit kappe som ligg over hans venstre skulder. Han har skjegg og langt hår, hovudet er omgitt av stråleglans. Kring han er samla i alt 10 personar som på ulike vis ber teikn på at dei treng hjelp, ein med handjarn, ein med krykker og liknande. Usignert.

==== Altarring ====
Altarringen har sekskanta grunnform der austsida er open i flog med framkanten av altaret. Golvet i altarringen er heva eit steg opp frå golvet i koret og i ytterkanten har steget på fem sider funksjon som knefall, skinntrekt og festa med saum over profilert fotlist. Innafor knefallet står eit rekkverk med flat handlist og lukka hjørne. Sidene har små, runde pillarar som ber kløverbladbogar. Altarringen er raudbrun med staffasje i grønt og kvitt.

==== Døypefont ====
Tidlegare døypefont var liten og sekskanta og gulmåla som interiøret elles. Kummen kvilte på tre små søyler.<ref name="ftn3"> Bendixens manus

</ref>

Døypefont frå mellomalderen av grå, hard og jamn kleberstein. Fonten har vore ute av bruk og skal ha fungert både som fot til hespetre og som skåp med treluke i sakristiet.<ref name="ftn4"> Bendixens manus

</ref> Han står no på ein låg, sekundær sokkel av tre nord i koret. Forma er nærast kubisk med enkel profil i overkant. No er foten fylt med grus til støtte for dåpsfat.

Fonten har uttappingshol for vatn sentralt i botnen. Ut frå typologiske trekk kan fonten daterast til 1100-talet. Mål: Døype fonten er 66 cm høg og 50 cm djup, sidene er 95 og 72 cm breie.<ref name="ftn5"> Solhaug II, s 87

</ref>

==== Preikestol med oppgang ====
Preikestolen har forenkla nygotisk form med fem sider på flat botn boren av ei søyle av seks radiært stilte plankar med sveifa yttersider. Hjørna mellom faga har tilsvarande, smalare plankar med sveifa yttersider. Dei tre fremste faga har ei kløverbladforma, nedsenkt biletflate med profilerte sider. Handlista er stoppa og trekt med skinn, under handlista er det hengebord med utskorne kløverblad. Under botnen er det hengebord med gjennombrotne krossformer. Kort oppgang frå altarpodiet i aust.

Hovudfarge på preikestolen er brunraudt, grøn og gull staffasje. Dei tre biletfelta har framstillingar av treeininga''' '''med Faderen, berrhovda og med skjegg, Sonen med hyrdestav og Den heilage Anden i form av ei due. Måleria er legg kubistiske med lyse fargar og lette penselstrok. Usignerte.

==== Lesepult ====
Standard lesepult av tre. Gråmåla.

==== Benker og faste stolar ====
Kyrkjebenkene er truleg opphavlege med rette vangar som i forkant er skorne i bogeform frå setehøgd bak mot ryggen. Toppen av vangen har kløverform og nede er eit lite, gjennomskoren firpass. Ryggane er opne med to ryggfjøler, bak den øvste er festa skrå salmebokhylle. Benkevangane er no lett skrådde, i det bakre del truleg på eit tidspunkt er skoren av i underkant. Grønmåla.

==== Galleri ====
Kyrkja har eit djupt tverrgalleri i vest, sett inn mellom mellomstolpane i skipet. Det går ein galleribjelke under fronten som i tillegg til mellomstolpane er understøtta av to stolpar ved midtgangen. Det går også ein bjelke på tvers under bakkant. Også denne støtta av ekstra stolpar. Mellom desse er det lagt golvbjelkar i lengderetning som underlag for gallerigolvet. Fronten har 10 kvadratiske fyllingar i ramme og er avslutta oppe med runda handlist. På denne er det sekundært sett inn ei forhøging utforma som rekkverket i altarringen med små pillarar som bær kløverbogar under profilert handlist. Orgelfronten bryt no gjennom gallerifronten sentralt, dette er ei sekundær tilpassing. Lyst grå felt, grøn ramme, kvit, raudbrun og gull staffasje.

==== Skulptur ====
Krusifiks, no opphengd på ein mellomstolpe aust på nordsida i skipet. Sjølve Jesusfiguren har truleg først stått på eit altarkrusifiks. Han er skoren med hovud med tornekrone, lett hallande til høgre, med armane opp i boge og den høgre handa forma i signingsgest, korte lendeklede og kontrapostostilling med høgre fot festa over venstre. Skore av Brynjulf Bergslien. Tilsvarande finst i Stedje og Borgund kyrkjer.

==== Måleri ====
Eit måleri av Jesus med born i ei grøn eng er opphengt ved døypefornten. Måleriet er frå 1979 og er signert nede i høgre hjørne.

==== Nummertavler ====
To enkle nummertavler tilpassa det nygotiske formspråket i kyrkja. Todelt nummerfelt med ramme med øvre kløverbladform. Svart med grøn ramme.

==== Rituelle kar ====
Teksten under avsnittet Rituelle kar vert berre vist for innlogga brukarar.

==== Parament ====
===== Altarduk =====
Altarduk av kvitt aidastoff med bord i hardangersau med kvitt perlegarn. Borda heng ned frå kanten av altarbordet. Ho viser vekslande krossar og kalkar og er avslutta nede med tunger.

===== Altarklede =====
Altaret er kledd med eit fast, raudbrunt, toskafts ullstoff.

===== Messehaklar =====
# Brunsvart messehakel i fløyel med grått fôr. Høgde bak: 109 cm, høgde framme 91 cm, Breidde ved skuldrene: 58 cm. festa med tre hekter på venstre skulder. Hakelen er restaurert og har fått isett nytt fôr av mørkt grått bommullslerret med forsterking i skulderpartiet. Hakelen er kanta med gullband med løkker i ytterkant og med sikksakkband av gull innafor denne. På forsida er ein liten latinsk kross av gullband kanta med sikksakkband, på ryggsida er det ein breiare kross av eit breiare band som er lagt dobbelt og skøyten dekt med eit blankare og smalare band. Endane er runda i det det breiaste bandet her er rynka saman innvendes og ytterkanten formar ein halvsirkel. Innafor ytterkant av krossen er forma markert ved ei påsydd svart lisse.

Krossen står på ein Golgatahaug av fylt broderi med plattsaum i ulike gulgrøne nyansar. Ulike felt er skilde med stilkesting i sølvtråd og haugen har påsydde blanke paljettar. Stoffet i messehakelen og Golgatahaugen går truleg attende til 1700 (vis til rekneskapar) i det det på kvar side av krossen viser merke etter to figurar, venteleg Maria og Johannes, som har flankert krossen og viser samtidige stiltrekk. Krossen har truleg også vore i fylt broderi som Golgatahaugen, men har blitt skifta ut på grunn av slitasje.

# Raud messehakel, rettsida. Den Norske Husflidsforening, 1950 eller 60-åra. Hovudstoff i klarraud ull i krosskypert, fôr av gul bommullslerret. Hakelen er kanta med smalt gullband. På ryggsida applikert latinsk kross med gullband og broderi, på forsida chi- rho brodert med leggsaum. Høgde framme 99, bak 105 cm. Breidde ved skuldrene: 66 cm.

# Kvit messehakel i vid, runda form med skrå skuldrer. Hovudstoffet er i ull i ein kypertvariant, fôret er av thussasilke, begge i ein naturkvit tone. Forsida har innvoven stolpe i to grøntonar og fiolett og applikert og brodert bladformer og krone i brysthøgd Ryggsida har den same stolpen, over denne er det festa eit smalt gullband i form av ein dekkande y-kross. Feste med hempe og knapp på begge sider av halsen. Umerkt. Høgde 117, breidde 109 cm.

# Grøn messehakel. Svarar til den kvite i materiale, form, utføring og storleik. Hovudstoff og fôr grønt. Applikasjon med vinlauv, druer og aks på forsida.

# Fiolett messehakel. Hovudstoff fiolett mot vinraudt, fôr fiolett mot blått. Applikert og brodert motiv tornekrone og bladformer.

===== Preikestolsantependium =====
Lys grønt antependium med applikert Guds-lam med sigersfane framfor oppgåande sol. Hovudstoffet er toskafts lin. Det er kanta med band og brodert kontur. Applikasjonen er sirkelrund med kant av kvitt ullent stoff med rankebroderi i orange. Botnstoffet er lysblått toskafts lin med brodert sol. Lammet og fana er i det kvite stoffet, detaljane broderte.

===== Duk =====
I kyrkja er ein kvit duk med brei hekla bord med vinranke.

==== Lysstell ====
Teksten under avsnittet Lysstell vert berre vist for innlogga brukarar.

==== Klokker ====
# <nowiki>Mellomalderklokke, ca.1400. Klokka har krone av seks runda bøylar med knekk i overkant. Frå krona skrår hua ut og knekker ned mot hals med to riller over og under skriftband. Korpus svingar ut mot rille over ut- og nedbøygd slagrand som skrår opp innvendes. Innskrift i bandet kring halsen med gotiske minusklar: Ave maria … domin s tecum … Under bandet er det støypt inn eit merke, a, truleg pilegrimsmerke. Merket er utydeleg men framstiller truleg figur i gotisk nisje med kløverbladopning. (Maria med barn?) Det er også eit innstøypt merke, b, på korpus under merke a, sjå foto. Diameter 96 cm, høgde med oppheng 105 cm, utan oppheng 74 cm. Klokka er vanskeleg tilgjengeleg. Bendixen las heile innskrifta slik: Ave : Maria : Gracia : plena : domin[u]s : tecum : benedicta : in : mulieribus. Han finn merket med Maria og barnet tre stader kring korpus.</nowiki>

# Mellomalderklokke med seks runda bøylar med støypt snoing i ytterkant svakt skrådd kroneplate med rett knekk mot ut- og nedsvinga hue med to riller på kvar side av halsband. Rett korpus som nede svingar ut mot rille over ut- og nedbøygd slagring avslutta med to riller. Undersida skrår opp. Diameter 58, 5 cm, høgde med oppheng 59 cm, utan: 51 cm.

# Klokke 1832. Klokka har flat kroneplate. På halsen innskrift: STØBT AF K C SCHMIDT I CHRISTIANIA 1832. På korpus på ei side: BEKOSTED AF STEDIE KIRKES EIERE SORENSKRIVER A v W S KOREN, E STEDIE, L L WESTREM OG A NEDREHAGEN AAR 1832. Diameter 64 cm, høgde med oppheng ca. 60 cm, utan 48 cm.

==== Orgel og andre instrument ====
===== Orgel =====
# Orgel frå Olsen & Jørgensen, mekanisk. 1911 – 1967. Orgelet hadde 10 stemmer fordelte på to manualar og pedal.

# Orgel frå Vestlandske orgelfabrikk. Elektrisk. 1967. Orgelet har 30 stemmer fordelte på tre manualar og pedal.<ref name="ftn6"> Kolnes 1993, s 373 
</ref>

Orgelfasaden er firdelt med hovudverk, sidetårn og ryggverk alle med synlege metall-piper. Hovudverk og ryggverk er igjen tredelte. Elementa har rette sider og kvar del er avslutta oppe med spisse gavlar med broten topp. Grønmåla med brunraud staffasje.

===== Piano =====
Grøndahl

==== Bøker ====
Bibel med stivt skinnband og hemper med metallbeslag. Kiøbenhavn 1819.

Andre bøker er ikkje registrerte.

==== Møblar ====
===== Stolar =====
# Stol frå stavkyrkja. Stolen har heile, rette vangar sett ned i ein tverrgåande fot og innsett setefjøl og ryggbrett i vangane. Vangane er sveifa i overkant. Overkanten har vore runda opp i midten, men denne rundinga er kjekt av. Stolen er måla raudbrun med svart, enkel marmorering, setet er bleikt gult.

# Som stol a men noko ulikt utforma i detaljane. Nyare kopi? Vangane endar rett avslutta mot golvet. Stolen er brunmåla med eit enkelt rosemålingsmotiv i ryggen og utvendes på vangane.

# Stol med rette forbein, svungne bakbein, h-kryss og sprosse nede mellom bakbeina. Truleg bjørk med innslag av furu. Rett sarg som er nagla fast til beina. Sarg og forbein har ein skoren vulst i overkant. Armlenene er svungne i horisontalplan og endar framme i volutt. Dei er festa til støtter frå sargen og til bakbeina. Sekundært er festa forsterka med jarn. Stolen har gjennomskore ryggbrett i furu med harpeform i øvre del og initialane DWC (?) i nedre del. Toppstykket svingar bakover i midten og ned mot vulstar over ryggbeina på sidene. Setet er stoppa og trekt med naturfarga skinn.

# Stol-par frå 1937. Stolane har rette forbein som endar i knopp over sargen, rette bakbein og H-kryss. Kraftig sarg og stoppa pute trekt med naturfarga skinn. Ryggbeina er rette og endar i knopp over bakoverbøygd ryggbrett med rett overkant. Ryggbrettet har gjennomskoren dekor i roseform og nedre del av brettet er sveifa ned kring denne forma. Stolen har også annan skoren 30-talsdekor. Dei er måla raudbrune. Skorne dekorelement er markerte med staffering i grønt, svart og gull.

# Stol-par i bjørk som nyare kopiar av stol c men med nokre forenkla detaljar. Stolane har innlagd mørk brun intarsiadekor i rutet-form på toppstykket og framme på sargen. I ryggen er innlagt initialane MHE. Stoppa pute trekt med skinn. Solane er lakka.

===== Bord =====
To bord frå 1937 utforma som stol-paret d). Borda har rette bein, avtrappa smalnande nedetter og sargen er festa inn i beina. Enkel, rektangulær bordplate.

==== Offerutstyr ====
Bøsse ved utgangen. Enkel treskurd, beslag av jarn med sider i sikksakkform. Eldre dreia treskål. Nyare treskål, standardvare. Kollekthovar i brunt skinn med ring og motstilte trehandtak.

==== Blomstervasar ====
To trektforma vasar med avtrappa fot, standard sølvsmedvare. Innskrift på foten STEDJE KYRKJA. Innskrift på randa oppe: GJEVE TIL MINNE OM L.I.G. F. 18/1-1891, D 28/10-1952 FRÅ SKYLDFOLK I U.S.A. Høgde 18 cm, diameter fot 9 cm.

Diverse andre vasar i glas og krystall.

=== Kyrkjegard og gravminne ===
==== Kyrkjegard ====
'''Sjå foto.'''

==== Gravminne ====
Bygningar knytte til kyrkjegarden

Bårehuset nord for vestenden av kyrkja er under ombygging.

Sjå foto.

=== KJELDER ===
==== Utrykte kjelder ====
Bendixen, B.E., Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt, avskrift av manus

==== Trykte kjelder ====
Heiberg, G.F., ''Sogns Kirker i Fortid og Nutid'', Serprent av Tidsskrift for Historielaget for Sogn 1970 nr. 23

Kolnes, S.J., ''Norsk Orgelregister 1328 – 1992'', Førdesfjorden 1993

Solhaug, Mona Bramer. ''Middelalderens døpefonter i Norge I-II'', Oslo …

==Bilete==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Stedje kyrkje sett frå nordaust, Amh 2009.jpg|Stedje kyrkje sett frå nordaust, Amh 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje sett frå søraust, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje sett frå søraust, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje sett frå sørvest, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje sett frå sørvest, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, austfasade, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, austfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, nordsida sett frå aust, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, nordsida sett frå aust, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, tårnet frå vest, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, tårnet frå vest, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, tårnet sett frå nordvest, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, tårnet sett frå nordvest, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Stedje kyrkje, barnekrok nordvest i skipet, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, barnekrok nordvest i skipet, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, galsmåleri nordaust i koret, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, galsmåleri nordaust i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, glasmåleri aust i koret, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, glasmåleri aust i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, glasmåleri i opphaldsrommet for dåpsfølgje, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, glasmåleri i opphaldsrommet for dåpsfølgje, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, glasmåleri i sakristiet, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, glasmåleri i sakristiet, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, glasmåleri nordvest i koret, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, glasmåleri nordvest i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, glasmåleri søraust i koret, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, glasmåleri søraust i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, glasmåleri sørvest i koret, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, glasmåleri sørvest i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, interiør mot aust 1, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, interiør mot aust 1, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, interiør mot aust, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, interiør mot aust, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, interiør mot vest 1, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, interiør mot vest 1, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, interiør mot vest, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, interiør mot vest, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, våpenhuset sett mot nordaust, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, våpenhuset sett mot nordaust, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, våpenhuset sett mot sørvest, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, våpenhuset sett mot sørvest, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Stedje kyrkje, altar, altartavle og altarring, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, altar, altartavle og altarring, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, altarbilete, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, altarbilete, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, altarkrusifiks, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, altarkrusifiks, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, benker, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, benker, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, bibel, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, bibel, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, bibel, tittelblad, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, bibel, tittelblad, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, bord (eittav to), AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, bord (eittav to), AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, bøsse ved utgangen, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, bøsse ved utgangen, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, døypefont, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, døypefont, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, kollekthov (ein av seks), AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, kollekthov (ein av seks), AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, måleri ved døypefonten, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, måleri ved døypefonten, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, nummertavle (ei av to), AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, nummertavle (ei av to), AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, orgelfasade, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, orgelfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, preikestolen, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, preikestolen, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, preikestolen, side a, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, preikestolen, side a, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, preikestolen, side b, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, preikestolen, side b, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, preikestolen, side c, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, preikestolen, side c, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, stol a, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, stol a, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, stol b, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, stol b, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, stol c, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, stol c, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, stol c, detalj, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, stol c, detalj, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, stolpar a, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, stolpar a, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, stolpar b, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, stolpar b, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, treskål a, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, treskål a, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, treskål b, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, treskål b, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, vestgalleri, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, vestgalleri, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Stedje kyrkje, klokke a, ave maria, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke a, ave maria, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke a, innskrift og merke, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke a, innskrift og merke, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke a, innskrift, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke a, innskrift, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke a, merke a, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke a, merke a, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke a, merke b, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke a, merke b, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke a, side 1, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke a, side 1, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke a, side 2, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke a, side 2, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke c, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke c, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Stedje kyrkje, altarduk, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, altarduk, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, duk, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, duk, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel fiolett, forside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel fiolett, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel fiolett, ryggside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel fiolett, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel grøn, gryggside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel grøn, gryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel grøn, forside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel grøn, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel kvit ryggside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel kvit ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel kvit, forside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel kvit, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel raud, forside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel raud, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel raud, ryggside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel raud, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel svart, forside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel svart, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel svart, ryggside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel svart, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel svart, ryggside, detalj a, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel svart, ryggside, detalj a, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, preikestolklede, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, preikestolklede, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Stedje kyrkje, bårehuset sett frå aust, under arbeid, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, bårehuset sett frå aust, under arbeid, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, bårehuset sett frå nordvest, under arbeid, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, bårehuset sett frå nordvest, under arbeid, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, bårehuset sett frå vest, under arbeid, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, bårehuset sett frå vest, under arbeid, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne a, detalj, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne a, detalj, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne b, detalj, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne b, detalj, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne c, detalj, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne c, detalj, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne d, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne d, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne e, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne e, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne f, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne f, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne i smijarn, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne i smijarn, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne i stein og smijarn, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne i stein og smijarn, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, kyrkja og kyrkjegarden sett frå søraust, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, kyrkja og kyrkjegarden sett frå søraust, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, kyrkjegarden nordvest for kyrkja, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, kyrkjegarden nordvest for kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, kyrkjegarden søraust for kyrkja, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, kyrkjegarden søraust for kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, marmorkrossar ved sørinngangen, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, marmorkrossar ved sørinngangen, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, minnelund, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, minnelund, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, minnesmerke over Hans Schreuder, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, minnesmerke over Hans Schreuder, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, runestein ved kyrkja, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, runestein ved kyrkja, AMH 2009.jpg
</gallery>

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Stedje sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogndal og Leikanger kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Sogndal kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Etter 1850]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Solvorn kyrkje

2012-09-04T07:19:09Z

Cathrine:

{{Infoboks_uferdig_artikkel}}

= Solvorn kyrkje =
''Anne Marta Hoff''

= Bakgrunn =
Kyrkje i Solvorn er første gongen nemnd i Bjørgvin Kalvskinn. Dette er truleg den kyrkja som vart rivi då tømmerkyrkja vart oppført på den gamle kyrkjestaden omkring år 1600.

Om det i Solvorn også har vore kyrkje før denne, liksom på Ornes på hi sida av fjorden, er uvisst. Tømmerkyrkja vart rivi og seld på auksjon i 1881, etter at den nye kyrkja i lafteplank var oppført på den andre sida av vegen, litt lengre nede. Den nye kyrkja som var ferdigstilt i 1883, var felles kyrkje for Ornes og Solvorn sokn. Urnes og Solvorn vart slegne saman til eit sokn ved Kgl. Res. 19/5 – 1881.

== Stavkyrkja ==
Det er svært lite overlevert om stavkyrkja. Ho skal ha hatt eigen prest med eigen prestegard, som vart kalla Prestbø, og som truleg er den garden som seinare vart kalla Kyrkjebø og gjekk inn under bruket Bjørnetun.<ref name="ftn1"> Laberg 1926, s 63

</ref>

== Tømmerkyrkja frå 1600-talet ==
Den neste kyrkja kjenner vi betre, både avdi dei skriftelege kjeldene er rikare, og avdi mykje av bygningen er bevart.

Synfaringa i 1686 omtalar kyrkja slik:

''Solverens kirke, Er en Smuch Tømmer bygning. Kirkens lengde er 17 Alne, 14 Alne breed, Chorit 10 Alen i Kant, forKirchen under Taarnit 6 Alne langt og lige breed med Kirchen, Indvortes er kirchen Malit och Vell Conditionerit.''

I 1721 er omtalen som følgjer:

''<nowiki>Solverens Kirche, Er een Goed Tømmer Byg[ning] med et fiirkanted Taarn fra Grunden opbygt, og et waabenhuus af Stave Bygning, tægt med Bord, indvortes smuch mahlet, og i andre Maader Velholdet. </nowiki>''

Måla på koret var i 1721 9 alner langt og 10 alner breitt, skipet var 16 alner langt og 12 alner breitt og våpenhuset 6 alner langt og 3 (13?) alner breitt.

Medan vi må rekna med at kyrkja er frå tidleg på 1600-talet, går ikkje rekneskapane for kyrkja lengre attende enn til 1667, og vi får såleis ikkje opplysningar om sjølve oppføringsperioden.<ref name="ftn2"> Etter Andreas Christies opptegnelser skal kyrkja ha vore frå 1500-talet

</ref> Gjestgjevargarden Walaker kjøpte den gamle kyrkja då ho vart seld, og brukte henne på ein slik måte at vi, når vi også ser på bevarte måleri, kan få eit bilete av korleis kyrkja kan ha sett ut.

=== Bygningen ===
Den førre kyrkja i Solvorn har vore ei brei og rommeleg kyrkje, med eit noko smalare kvadratisk kor, med vestgalleri og med benker på begge sider av midtgangen.

Utfrå landbruksskulestyrar Storm si teikning frå 1866, altså 17 år før dagens kyrkje var oppført, har kyrkja vore ei langkyrkje med smalare kor og med hjelmkledd tårn og inngangsparti mot vest, altså har ho vore rettare orientert enn den nye kyrkja i det koret har lege mot aust. Kyrkja låg i øvste delen av den gamle kyrkjegarden og på teikninga kan ein sjå at vegen snor seg ned mellom garden Grov og kyrkja. Hjelmen på kyrkja er truleg åttekanta, som hjelmen på Urnes kyrkje. Bak på teikninga finst følgjande notat:

''Den gamle tegningen av Solvorn er tegnet av landbruksskolebestyrer M.L. Storm i 1866. Tegningen er gjengitt sammen med et annet maleri fra Solvorn i årsberetningen for foreningen til norske fortidsminnesmerkers bevaring 1949. HC.''<nowiki> [Håkon Christie]</nowiki>

Eit måleri av Knut Baade frå 1834, i Nasjonalgalleriet katalogisert som Gaupne kyrkje, må vera tømmerkyrkja i Solvorn. Baade har ikkje måla inngangsdøra på kyrkja. Han har poengtert at vedlikehaldet var mangelfullt, det manglar bord i hjelmen og takpanner på takflatene.

Så godt som alle veggene i kyrkja er bevarte i fjøsen på Walaker hotell og hyser no eit biletgalleri. Skipet er truleg inntakt, sameleis koropninga i det som tidlegare var austveggen i skipet. Kyrkjerommet er 9,2 m langt og 6,9 m breitt.

Koret vart ved flyttinga sett inn til utsida av sørveggen og brukt som stall. Breidda innvendes her er 5 m, dette stemmer med skøytane i austveggen i skipet. Lengda er no vel 4 m.

''Veggene''

I skipet er det bevart åtte – ni omfar av tømmerstokkar i veggene. Stokkane, som er om lag 27 cm høge, er flathogne med bevart profil både i over- og underkant på innsida – holkil og geissfuss – der han ikkje er avsliten. I øvste og nestøvste bjelke både på nord- og sørveggen er det fâr etter smale bindbjelkar og truleg etter galleribjelke.

''Skipet ''har hatt hovudinngang i vest. Det er sett inn ei ny dør i opninga, men dei profilerte beitskiene er inntakte. Dei er 175 cm høge over noverande golv, og gangjarna er bevarte. Rommet har også ei inngangsdør på sørsida aust i skipet, med intakte beitskier.

I ytterveggene i nord og aust er det sett inn nye vindauge, men det er også spor etter vindauge som har vore i kyrkja. Det er ei 105 cm brei, låg vindaugsopning med gerikter vest på sørveggen. Det er også eit vindauge, 40 cm høgt og 100 cm breitt, midt på sørveggen. Situasjonen ved sørdøra er uklar. Her er det ein stokk som har utsparing i overkant for vindauge.

Under galleriet på sørveggen, rett vest for det vestre vindauget, er det spara ut feste for ein tverrvegg. Dette kan ha vore brystning i eit dåpshus.

I vestveggen, nær det nordre hjørnet, er det utspara ei lita, rundboga opning gjennom øvre del av første og nedre del av andre stokk nedafrå. Bruken av opninga er uviss.

''Benker''. Oppe i den tredje stokken nedafrå i sørveggen i skipet er det i heil lengde fram til døra utspara rektangulære hol for benkefeste med om lag 72 cms avstand. Tilsvarande utsparingar finst i nordveggen. Dei to fremste benkene på sørsida har stått nærare kvarandre. I stokken over benkefesta er det bora sirkulære nagleholer ned på skrå, dette kan vera sekundært.

Veggene i ''koret ''er ikkje intakte, i det det har skjedd ei tilpassing av materialane. Såleis er det rankemåling på utsida av laftehjørnet på dei fire nedre omfara. Dei fleste tømmerstokkane har eit høvelprofil med holkil og geissfuss trekt etter begge kantar. I sørveggen er nokre av stokkane snudde opp-ned. Endeveggen som tidlegare har stått i aust er i dag avstiva av ei opplengje nord for midten. Tømmeret er merkt for flytting med grovt snitta romartal.

Inngangsdøra ved det tidlegare nordvestre hjørne ser ut til å vera opphavleg, med bevarte beitskier og dørstokk. På vestre del av karmen er det dørhengsler, på austre karm feste for lås. Nord i austveggen er det ei vindaugsopning, 77 cm brei og 87 cm høg, om lag 1 m over noverande golv. Nokre av tømmerstokkane har fâr etter innreiing. Dei øvre omfara har restar av rankemåling.

På nordveggen, 115 cm frå noverande golv, er det regelvisse hakk inn i overkanten av stolpen med rest av spikar midt på. Over denne stolpen er det eit rektangel, to omfar høgt (55 cm) og 200 cm langt, der veggen er borte. På vestsida i denne opninga er det synleg rest av feste for beitski. På sørsida står det no ny dør og nytt vindauge.

''Taket''

Kyrkja hadde saltak over skipet. Dette gjekk fram på sidene av tårnet. Over koret var det eit smalare og lægre saltak. Nytt tak vart rekneskapsført i 1717-19. På Baade sitt måleri var taket tekt med takpanner.

''Tårnet'' i kyrkja har vore eit støpultårn, med fire hjørnestolpar som har gått heilt ned til grunnen. Støpulen har stått vest for sjølve bygningskroppen, og tårnet har hatt siderom i nedre del, slik at tårn og skip har hatt same breidde. Nedre del har vore brukt som vindfang eller våpenhus. I 1661-65 vart det ved synfaringa peikt på at det måtte leggjast ein lem under klokkene i tårnet av tre tylfter bord. I denne lemmen skulle det vera ei lita luke med lås for ”at ingen ufornufftig schal Ringe Klochene”.

I 1690-92 vart det etter rekneskapane bygt opp nytt tårn på kyrkja i staden for det som vart blese ned av storm.

=== Interiør ===
''Fargar''. Det er ikkje mykje att av dekormåling i skipet, men nede, rett vest for der preikestolen truleg har stått, er det restar av draperimåling, og rankemåling er bevart dels på nokre tømmerstokkar, dels på ei gruppe panelbord. Om den dekorative målinga skreiv Heiberg følgjande:

''Paa Væggene fandt vi same Renaissance-Maling som i Gaupne Kirke, Fremstillinger af Frelseren, Apostle og Evangelister, omgivne af Blad- og Blomster Ornamenter''.<ref name="ftn3"> Heiberg, Sogns kirker i Fortid og Nutid

</ref>

Det må såleis ha vore rankemåling og figurframstillingar over draperimåling i kyrkja.

I synfaringa frå 1686 står det at kyrkja innvendes er Malit och Vell Conditionerit, sameleis heiter det i 1721 at kyrkja er ”indvortes smuch malet”. Ei av glasrutene skal ha vore merkt Simen Nielsen 1626.<ref name="ftn4"> Andreas Christies Opptegnelser

</ref>

=== Inventar ===
Inne i kyrkja var det fråskilt eit ''dåpsrom'', ein fundt. Den vanleg plasseringa var på nordsida rett innafor inngangen, men her kan det ha vore på sørsida. Fonten vart fornya i 1705-07, og panelen kring vart reparert. Arbeidet vart utført av Michel snedcher. På kvar side i skipet var det elles ''benker''. Desse finn ein festemerke for i langveggene i galleriet på Walaker, og der finst også ein del benkevangar. Det er også spor etter ''skilje mellom kor og skip'', og ''koret'' er for ein stor del bevart. I korskiljet har det stått ein ''korskiljevegg'', og restar av treskurd på Walaker kan skriva seg frå eit slikt korskilje. I nærleiken av korskiljet har preikestolen stått, og også denne finn vi restar av på Galleriet, sameleis delar av altarringen.

''Altarring''

Michel snedcher laga ny altarfot i 1705-07. Mykje av ein altarring er bevart på Walaker, det kan vera frå det same arbeidet.

''Preikestol''

Preikestolen vart flytta og fekk ny oppgang i 1705-07. Arbeidet vart utført av Michel snedcher. To delar av smalfelt frå preikestolen er tekne vare på på Walaker

.

''Benker og faste stolar''

Ein ny ''skriftestol ''vart laga i 1675-77. 30 år seinare, i 1705-07, vart det igjen laga ny skriftestol. Det var Michel snedcher som utførte dette arbeidet, og han laga samstundes ein ny prestestol.

Toppfeltet frå ein benkevange er bevart på Walaker. Feltet har vore understøtta av sju små pilastrar. Utskoren innskrift: JJB CHN SDN HAR BEKOSTET ANNO 1706.

''Rituelle kar''

Synfaringa frå 1686 nemner sølv kalk og disk som er forgylt innvendes.

''Parament''

<nowiki>1 blommet taff[t]is messehagel med bordyret crucifix er nemnt i Inventarium 1690. Synfaringa i 1686 nemner ”En schiøn Blommit fløyels Messehagell med Bardyret Kaars paa”, sikkert den same messehakelen.</nowiki>

''Klokker''

2 tintunabula eller smaa handklokker pluss to klokker i tårnet er nemnde i Inventarium 1690.

''Kistemateriale''

Heiberg nemner følgjande om kistemateriale under kyrkjegolvet:

''Da Kirken 1883 nedtoges, fandt man under Gulvet en Række vel bevarede Egetræs-Ligkister hvori laa de jordiske Levninger af Embedsmend og Adelige, som særlig denne Bygd i Middelalderen var rig paa.''<ref name="ftn5"> Heiberg, Sogns kirker i Fortid og Nutid

</ref>

= Kyrkja frå 1883 =
== Bygningen ==
Kyrkja er ei hallkyrkje av lafteplank oppført etter teikningar av arkitekt Hansteen med doktor Wulfsberg, som hadde kontaktar i Kroken, som byggmeister. Også fleire kjende kyrkjebyggjarar, som Wangberg og Askeland, viste interesse for kyrkja etter at det var utlyst tilbodsinnbyding. Askeland hadde endå fått arkitektfirmaet von der Lippe til å laga teikningar til kyrkja.<ref name="ftn6"> Jubileumsskrift 1983, s 17

</ref> Frå først av var kyrkja gul med brunleg listverk, no er ho kvitmåla.<ref name="ftn7"> Bendixens manus

</ref>

Kyrkja har breitt, rektangulært skip under saltak. Sjølv om kyrkja ikkje er rett orientert, i det koret ligg meir mot nord enn mot aust, vert ho nedafor beskriven med koret i aust og inngangen i vest. I aust skrår veggene inn mot koret som formar eit kort, breitt rektangel. I hjørna mellom kor og skip, utafor dei skrådde veggene, er det bygt til tradisjonelle siderom med sakristi i sør og rom for dåpsfølgje i nord. Sideromma går noko ut over breidda på skipet. Takflatene i aust er valma. Framfor inngangen i vest står eit firkanta tårn. Kyrkja er kvitmåla utvendes.

=== Vegger ===
Veggene i skipet, koret og sideromma er i lafteplank. Langveggene i skipet er lafta saman med ein tverrvegg i vest, med skråveggene inn til koret, med langveggene i koret som igjen er lafta saman med endeveggen aust i koret. Vestveggene i korets siderom er kopla saman med kyrkjeveggene i laftehjørna mellom langveggene i skipet og dei skrå veggflatene. Dei ytre hjørna i aust er lafta, og austveggene er lafta inn i langveggene i koret. I skip og kor er lafteveggene støtta med opplengjer. Vestveggen har fire opplengjer og langveggene i skipet fire. I tillegg er det opplengjer i alle hjørne, også ved skråveggene mellom kor og skip, og to opplengjer i austveggen i koret. Innvendige opplengjer har fas i hjørna. Veggene i sideromma er lafta inn i skip og kor. Veggene er måla innvendes. Til opplengjene er det innvendes festa kne og tang (sjå under Tak).

Utvendes har veggene ståande kledning og skøyten mellom borda er dekt av lister. Opplengjene er markerte og innkassa utvendes og deler langveggene i skipet i fem fag med eit vindauge i kvart fag. Vindauga har ein skrå sålbenk i underkant og denne dannar ei horisontal markering i veggen, berre broten av opplengjene. Også mellom vindaugsgeriktene i overkant, der gavlforma startar, er det lagt inn ei horisontal markering.

Under sålbenken har veggene fått ei særeiga utforming i det kledningsborda skrår utover som eit skjørt. Dette er ikkje i samsvar med Hanssteens teikningar og kan vera sekundært. Under takskjegget er det sett inn korte bordendar avslutta nede med v-form. Veggborda er også avslutta nede i v-form. Takskjegget er skrått og bore av sveifa sperreendar.

=== Dører ===
Kyrkja har hovudinngang i vest med fløydør mellom skip og våpenhus i tårnfoten og vest i tårnfoten. Vestdøra i tårnfoten er utvendes overdekt med saltak på kne. I sakristiet sør for koret er det dør i nordveggen mot koret, i skråveggen mellom kor og skip til oppgang til preikestolen og i austveggen til trapp ned til kyrkjegarden. I siderommet på nordsida er det dører til koret i sørveggen og til trapp til kyrkjegarden i austveggen. Mellom gallerigangen og galleriet er det to dører.

Dørene er originale fyllingsdører med seks fyllingar, to rektangulære oppe, to rektangulære nede og to kvadratiske i midten. Ramma har skorne fasar inn mot fyllingane.

Dørene på orgelgangen har berre tre fyllingar, men kan vera originale.

=== Korskiljet ===
På grunn av det korte koret og dei skrå veggene som dannar overgang mellom langveggene i kor og skip, er koret uvanleg ope mot skipet til å vera frå denne tida. Skiljet mellom kor og skip går ved enden av langveggene i skipet. Her er golvet i koret to steg høgre enn golvet i skipet. I flog med korets langvegger går korgolvet som eit podium om lag 70 cm fram i skipet. Nord på framspringet er det gjort plass for døypefonten, og på sørsida for preikestolen. Desse plassane er avgrensa mot nord og sør ved låg brystning som ytst knekker ut langs podiumkanten til hjørnestolpen.

Sentralt mellom døypefont og preikestol er det trapp i to steg. Oppe er det også markert eit skilje i same nivå i det himlingen i koret har spissare vinkel enn himlingen i skipet.

=== Vindauge ===
Kvar langvegg i skipet har fem høge, smale vindauge avslutta oppe med gavlform. Vindaga er truleg opphavlege. Dei har ei ramme og er delte inn med to vertikale og ein horisontal post og vidare i småruter med sprosser.

Geriktene er klassiserande med enkel, rektangulær form, hjørnekloss og innafor denne skrår bord over gavlen. Utvendes formar også geriktene eit rektangel. Her har dei sveitserstildetaljar som fasa hjørne.

Vindauga ved galleriet, både i langveggen og i vestveggen, er delte i to ved gallerigolvet med eigne vindauge over og under golvet. Vest på galleriet er eit vindauge mellom galleri og gallerigang. Vindauget er breiare og inndelt med to vertikale og ein horisontal post og vidare med sprosser. Tilsvarande, men høgre vindauge vest i tårnet.

Sideveggene i koret har små, høgtstilte vindauge avslutta oppe med broten gavl inndelt i mindre ruter med sprosser. Sideromma har breie, låge vindauge inndelte med ståande postar og horisontal sprosse. Vindauga har sekundært fått tilsett heile eirams innerglas i karmen.

Det finst nokre attbygde, mindre opningar der det tidlegare kan ha stått vindauge. Dei er på vestveggene i korets siderom og aust i skipets langvegger.

=== Golv og fundament ===
Skipet har bordgolv lagt i lengderetning, i koret ligg borda i breidderetning. I sideromma er golva dekte med boucléteppe. Fundament av tukta granitt. Kryperom under kyrkja.

=== Tak ===
Skipet er dekt av eit saltak som i aust er valma inn mot eit telttak over koret med utspring i skipets austre møne. Korets siderom er også dekte med telttak.

Taket over skipet er eit sperretak som berre kviler på veggene i kyrkja, og det har vorte nødvendig etter kvart å styrkja sambandet mellom veggene med fire tverrgåande jarnstag. Dei heile sperrefaga korresponderer med opplengjene i skipets langvegger. Mellom desse er det to enkle sperrepar i kvart fag, avstiva ved to bjelkar innlagde i v-form over sperrene.

Det går skråstøtter frå opplengjene i høgd med øvre kant av galleribrystninga og opp til sperrene. Det er også lagt inn kryssande skråstøtter frå opplengjene inn til stikkbjelkar frå raftehøgd i veggen. Desse støttar opp under knestokkar frå enden av stikkbjelkane opp til sperrene. Stikkbjelkar og knestokkar utgjer feste for sidehimlingane og kneveggene i midthimlingen. Frå raftehøgd i dei heile sperrebanda går det saksesperrer. Gavlen i midthimlingen følgjer saksesperrene. Mellom mønet og saksa er det sett inn ein hengebjelke og det er også hengebjelkar på kvar side som i overkant er knytte saman med ein hanebjelke over mønet på himlingen som også utgjer opplegg for den sentrale hengebjelken.''' '''Taka er tekte med ruteheller.

=== Himlingar ===
Himlingen i skipet følgjer takkonstruksjonen (sjå ovafor) med flate himlingar på sidene, festa til stikkbjelkane, og gavlforma himling sentralt som følgjer knevegger mellom stikkbjelkane og saksesperrene opp til krysset. Sidene har tverrlagde bord på ein ås, midten har ståande bord på to åsar på kvar side. Skøytane mellom borda er dekte av profilerte lister. Saksesperrene og litt av hanebjelken ligg under himlingen. Kneveggene mellom side- og midthimling har tre innramma felt i kvart fag med ståande bord der skøytane er dekte av lister.

Over koret er det sperrer og skråstøtter frå opplengjer i hjørne og på vegger. Desse er synlege nedafrå og samlar seg i skipets austre møne. Over desse ligg det tverrlagde åsar som ber himlingsbord der skøytane er dekte med lister. Også i koret er det korte, noko skrådde knevegger og smale, flate sidehimlingar.

=== Tårn ===
Tårnet er eit støpultårn bygt frå grunnen. Dei austre hjørna skrår noko ut i sideretning, dei vestre både i lengde og sideretning. Tårnet er inndelt i tre høgder med våpenhus i første, gallerigang og lagerrom i andre og klokkerom i tredje høgd.

I tillegg til hjørnestolpane har veggene mellomstolpar og kryssband. Innvendes er veggene i første og nedre del av andre høgd kledde, resten står udekt. Utvendes har tårnet ståande kledning med lister over skøytane og har horisontale og vertikale markeringar som kyrkja elles.

Etasjeskilje i tårnet er tregolv på golvbjelkar lagt over rammer i tårnkonstruksjonen. Døra vest i våpenhuset er utvendes dekt av eit spisst saltak med gavlfelt med sveitserstildetaljar. I andre høgd er det eit stor vindauge i vestveggen, og i klokkerommet er det lydluker til alle fire sider. Tårnet er dekt med åttekanta, inntrekt hjelm over firkanta skjørt og kledd med koparplater.

== Interiør ==
=== Presentasjon av interiøret ===
Kyrkja har tradisjonelt interiør med altaret på eit podium ved austveggen i koret. Koret er kort og breitt, og altarringen har rektangelform i breidderetning framfor altaret. Nordvest i koret står døypefonten på eit framskote felt flankert av kort balustrade i nord og sør. På eit tilsvarande framskote felt i sør står preikestolen, også den flankert av korte balustradar. Oppgangen er gjennom dør frå sakristiet i skråveggen sør i koret. Sekundært er det sett inn piano nordaust i skipet i nisjen mellom døypefonten og nordveggen. På tilsvarande plass i sør står ein lysglobe. Nord i koret er det plassert eit cembalo.

Skipet har benkeparti på begge sider av midtgangen og smale gangar ved langveggene. Vest i skipet er det tverrgalleri med orgel. Benkepartia fyller lengda i skipet bak til gallerifronten. Eit par benker er tekne vekk under galleriet og plasserte i våpenhuset. Det er sett inn nokre bord på sørsida.

=== Fargar ===
Kyrkja var frå først av dominert av gule og brune fargetonar, både utvendes og innvendes.<ref name="ftn8"> Bendixens manus

</ref>

Interiøret er no dominerte av lyst og mørkt grått og grønt. Vegger og golv er lyst grå, taket kvitt. Benker, galleri og delar av listverket er grønt. Opplengjer og andre berande element er mørkt grå. Det liturgiske inventaret har også innslag av raudt og gull, berre altar og altartavle har den opphavlege, gulbrune fargesettinga.

I midtgangen ligg eit raudt teppe som går opp trappa og endar i gaffelkross i koret. Same teppe også i altarringen.

Kyrkja hadde frå først av to omnar og to loddpiper. Det vart kjøpt inn nye omnar i 1941. Eldre interiørfoto viser kyrkja med oljelamper og lysekroner med gass. Elektrisk lys vart installert i kyrkja i 1950, medan det vart fyrt i omnar fram til 1958 då også oppvarminga vart elektrifisert.<ref name="ftn9"> Jubileumsskrift, s 23

</ref>

== Inventar ==
Kyrkja har for det meste det inventaret som vart teikna av arkitekt Hansteen i samband med oppføringa av kyrkja. Med unntak av innreiinga under galleriet er fornyingar i stor grad tilpassa det opphavlege interiøret.

=== Altar ===
Altaret er konstruert saman med altartavla. Det har vegger av ståande bord festa til ei ramme. Borda er avskorne i v-form nede som den utvendige panelen på kyrkja. Altaret har golv og bordplate av bord i breidderetning. Hjørneborda og sargen er markerte med fas, og nede på hjørna framme er det sett til konsollar på to sider. Altaret er 143 cm breitt og 75 cm djupt, bordplata er noko større. Høgda er 102 cm

=== Altartavle ===
Arkitekt Hansteen teikna ei enkel nygotisk altartavle som ramme om ein kross framfor svartmåla, rundboga biletfelt. Tavla er avslutta oppe med vimperg og ramtrea på sidene av tavla går opp som fialar, alle tre med kross som øvre avslutting. I eit trekanta felt mellom ramtrea i vimpergen er det skore ut eit jesusmonogram, IHS. Krossen kviler på ein heva konsoll der alfa og omega er skore ut i ein spissboge.

Sekundært vart det plassert eit ''måleri'' i biletfeltet, truleg ein kopi, utført av Helene Gundersen (1858-1934) i 1916.<ref name="ftn10"> Norsk Kunstnerleksikon, bd 1, s 837

</ref> Biletet vart fjerna frå altartavla i samband med 100-årsjubileet, og heng no på skråveggen nord i korskiljet.

Altartavla har sida hatt si opphavlege form og ei fargesetting som er eldre enn på inventaret elles.

=== Altarring ===
Altarringen er femsida med opningar på begge sider av altaret. Han står på framdelen av eit altarpodium som går bak til austveggen i koret, og skranken med balustrade står eit stykke inn frå podiets ytterkant. Dette stykket fungerer som knefall og er dekt med stoppa og skinntrekt pute festa med saum. Skrankens balustrade er forma av firkanta pillarar med fas i hjørna og dei øvre felta mellom har flat rundbogeform. Handlista som dekkar balustraden er flat med runda kantar og innafor denne er ei hylle for særkalkar. I hjørna og på endane mot aust har altarringen meklarar i form av tverrstilte plankar med kløverbladforma øvre avslutting.

=== Døypefont ===
Døypefonten er kalkforma og sett saman av fire sveifa plankar i krossform. Ytterkanten av plankane er forma med fas og vulstar slik at dei samla framstår som kum, skaft og fot. Sjølve kummen er forma ved at det er lagt inn eit diagonalt kryss i overkant, med nedsenking for fatet. Krysset går ut som hjørneskilje mellom fire sargstykke med v-forma underkant.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen har seks fag av ein åttekant. Kvart av felta har ei høg, rundboga fylling i storfeltet og ein øvre sarg forma som smalfelt. Hjørna mellom faga er markerte med firkanta stolpar med enkel base, fas på kantane og enkelt bladkapitel og over det forma som stolpe med fas og med tilsett konsoll under handfallet. Nede er stolen avslutta med hengebord med v-former. Handlista er stoppa og trekt med skinn festa med saum.

Foten tek opp åttekantforma. Fire firkanta stolpar med innskrådd fas under reningkapitel ber kryssande sveifa plankar forma som konsollar under preikestolens hjørne. Det går trapp i sju steg opp til stolen frå sakristiet. Vangene har rundboga opningar.

=== Lesepult ===
Lesepulten er forma med utgangspunkt i inventaret elles. Han har to sveifa sideplankar festa nede i eit h-kryss og med kryssande sveifa sarg under skrått lesebrett.

=== Benker og faste stolar ===
Kyrkja har enkle benker utan vangar kvar benk har fire støtter med rygg- og settebord bundne saman med sarg under settet og tverrsykke ved golvet. Til desse støttene er det festa to ryggbord, eit breitt med salmebokhylle i overkant og eit smalare lengre nede. Settet er forma av tre parallelt lagde bord på sargen.

=== Galleri ===
Vestgalleriet fyller det vestre faget i kyrkja og bryt vindauge i i vestveggen og lengst vest i langveggene. Eit framskote midtparti ligg noko høgre enn galleriet elles. Galleribjelkane, ein under brystninga og ein ved vestveggen, kviler på åtte par stolpar. Over desse ligg det 16 stikkbjelkar, med dekorativ avslutting, frå vestveggen fram gjennom gallerifronten. Dei seks i midten går fram under midtpartiet og er i tillegg til stolpane støtta av kne frå desse. Fronten er inndelt i felt som tilsvarar mellomrommet mellom stikkbjelkane, og er utfylte med blindarkadar. I overkant er han avslutta med runda handlist.

Himlinga under galleriet er kledd med staffpanel. Midtfeltet ligg også her høgre enn sidefelta og i avgrensinga er det sett til bord som er saga i sikksakkform og tek opp v-forma i panel og elles i kyrkja. Dørene inntil galleriet frå gallerigangen ligg høgt og det går trapp ned til galleriet. Sidefelta på galleriet er avtrappa i fire høgder. Dei var opphavleg avgrensa med rekkverk mot midtpartiet.

=== Måleri ===
Sjå under altartavle.

=== Nummertavler og andre tavler ===
a) Ei nummertavle frå oppføringstida er i bruk som oppslagstavle i våpenhuset.

b) Ei nummertavle på skråveggen over preikestolen. Som a. Ho er sett saman av ståande bord i ramme av kryssande stolpar med fas, avslutta utafor hjørna i kløverform. Tavla er inndelt med enkel krysspost der det er skreve För. og Etter. i dei øvste felta.

c) I våpenhuset heng også ei høgre, smalare og enklare tavle som truleg har vore i bruk som nummertavle i det ho er inndelt i to vertikalt. Denne tavla er av kryssfiner med enkel ramme. Øvre rammedel er sveifa og noko vidare og høgre enn ramma elles. Tavla er truleg den som vart tinga i 1935 med bakgrunn i at den gamle tavla var for lita.<ref name="ftn11"> Jubileumsskrift, s 21 
</ref>

=== Rituelle kar ===
Teksten under avsnittet Rituelle kar vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Parament ===
==== Altarduk ====
Altarduken'' ''er av aidastoff med holfald. Duken dekkar bordplata. I kanten er det på tre sider festa ei 45 cm brei hekla bord med latinske krossar og vekstornament som heng ned frå altarbordet. Altarduken er frå 1994 og er laga av Eldbjørg Holm og Kaia Høyum.<ref name="ftn12"> Perm hjå kyrkjeverja

</ref>

==== Kalkduk ====
Enkel, ny kalkduk med krossmønster.

==== Messehaklar ====
a) Raud skjoldforma messehakel i fløyel med fôr av raud bomullssateng og med kantar og ryggkross av gullband. Truleg første halvdel av 1900-talet. Hakelen er festa med tre hekter på venstre skulder. Forsida har eit trekanta massingskilt med dei hebraiske bokstavane for JHVH siselert inn. Frå trekanten går det ut ein strålekrans av påmonterte gullfarga lisser. Høgde 107/95 cm, breidde ved skuldrene 60 cm.

b) Grøn/fiolett vendbar messehakel i dobbelvev. 1997. Hakelen er av ull og handvoven i toskaftsbinding. Forsida har stolpe og treeiningsmotiv i form av tre ringar i brysthøgd. Ryggsida har gaffelkross med innvove aks i stammen.

''Linserviettar'' til bruk ved dåp.

=== Lysstell ===
Teksten under avsnittet Lysstell vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Klokker ===
Begge klokkene i kyrkja skal ha vorte vølte i 1937.<ref name="ftn13"> Perm hjå kyrkjeverja
</ref>

a) Mellomalderklokke, 12- eller 1300-tal. Klokka har krone med runda bøylar og runda hue. Hals og korpus skrår svakt utover mot to riller i overgangen mellom korpus og slagring. Slagringen skrår ut og ned. Underkanten av slagringen skrår ned innetter. Diameter 57 cm, høgde 68 cm med krona, 54 cm utan.

b) Truleg frå 1700-talet.<ref name="ftn14"> Perm hjå kyrkjeverja 
</ref> Klokka har krone av kanta bogar og flat hue over rett hals. Korpus svingar sterkt ut i nedre del. Via ein knekk går korpus over i rett nedskrådd slagring. Klokka er støypt av Ingebrigtsen i Bergen av malmen frå ei eldre klokke.<ref name="ftn15"> Bendixen, manus ca 1900 
</ref> Diameter 77 cm, høgde med krone 81 cm, høgde utan 62 cm. Orgel og andre instrument

==== Orgel ====
a) Mekanisk orgel frå 1902. Larsen, Hamburg.<ref name="ftn16"> Perm hjå kyrkjeverja 
</ref> Orgelet var truleg ei gåve frå lensmann Falck. Orgelet hadde seks stemmer fordelte på eitt manual og pedal.<ref name="ftn17"> Kolnes 1993, s 372 
</ref>

b) G. F. Husted 2001. Orgelet er i utforming tilpassa galleriframspringet og vindauget i vestveggen over galleriet. Det er like breitt som galleriframspringet og brystverket er lægre enn sidetårna og slepper lys inn frå vest. Sidetårna har rundboga opningar, brystverket to sidestilte, mindre rundboga opningar skilde med små søyler. Opningane har synlege metallpiper. Dei tre delane er flankerte med pilastrar og rett avslutta i overkant, med ei takkebord som dekor. Orgelmålinga er tilpassa interiøret elles.

=== Bøker ===
''Altarbok'' for den norske kyrkja, tredje upplaget, Oslo 1949.

''Tekstbok'' for den norske kyrkja, andre upplaget, Oslo 1929.

''Bibelen'', Chr. 1882. Prega skinnband med latinsk kross og Solvorn Kirke i gull på forsida. På ryggsida kalk og 15 Juni 1883 i gull. Kanta med massingbeslag med hengsle i front. Gullsnitt.

''Bibelen'', Det Norske Bibelselskap, Stuttgart 1979.

''Graduale'', messebok for Den norske kyrkja, Oslo 1925.

=== Møblar ===
==== Brurestolar ====
a) To stolar i drakestil, ca. 1947.<ref name="ftn18"> Perm hjå kyrkjeverja 
</ref>

b) To stolar med gyllenlêr, 1983.

=== Offerutstyr ===
''Skål'' i massing med innskrift i versalar: Solvorn kyrkje, frå Solvorn helselag 1976. Diameter 23 cm, høgde 6 cm.

To ''kollekthovar ''av standard type med motstilte handtak av tre og stoffpose på metallring.

=== Blomstervasar ===
To blomstervasar i sølv. Vasane har trektforma korpus på rund fot avrappa i tre steg. Standard sølvsmedvare. Innskrift på foten: ” Solvorn Kyrkje” og ”E.Ø. 1956”. Stempel: 830 S og Lo. Høgde 18 cm, diameter fot 9 cm.

=== Inventar på museum og andre stader ===
Sørgjefane (1709) over løytnant Thomas Rein, no i Bergen Museum (NK 62).<ref name="ftn19"> Perm hjå kyrkjeverja

</ref>

== Kyrkjegardar og gravminne ==
=== Kyrkjegardar ===
==== Den gamle kyrkjegarden ====
[...]

==== Kyrkjegarden ved kyrkja ====
[...]

=== Gravminne ===
Det er oppbevart ei profesjonelt utført gravplate av marmor i renessansestil i våpenhuset. Gravplata har lege over grava til Simen Nielsen som var fut i Sogn og døydde 3. april i 1653. Han hadde også namnet sitt på eitt av vindauga i tømmerkyrkje saman med årstalet 1626(?). Gravsteinen har tilnærma romerske versalar, rette liner langs sidene og sirklar i hjørna. I kvar av sirklane står namnet til ein av evangelistane i underkant av fire latinske ord, HODI’ MEDIE CRAS TIBI – i dag meg, i morgon deg. Innskrifta etter kanten fortel at ”Her ligger be-grafven ærlig velact oc nu hos Gud Salig Mand – Simen Niels-son – Fordum Kog Mayth – Foged ofver Sogn Læn – Som døde i Her-ren aar MDCL III, den III april. Sjælen lefver hos Gud og Legemet hvi-ler i Opstandelses Haab indtil Den yderste Dag.”

=== Bygningar knytte til kyrkjegarden ===
Tidlegare stod det ei vedhus på kyrkjegarden. I 1964 vart det laga til bårehus ved at ein innreidde eit rom til dette i vedhuset. Nytt bårehus med sanitæranlegg vart oppført i [...]

=== KJELDER ===
==== Utrykte kjelder ====
Rekneskapar og synfaringsnotat [...]

Kyrkjeverja i Luster: Perm

Bendixens manus

Andreas Christies opptegnelser (UBB, Handskriftsamlinga)

==== Trykte kjelder ====
Laberg, J., ''Hafslo, Bygd og Ætter'', Bergen 1926

Nasjonalgalleriet (red.), ''Norsk kunstnerleksikon'' bd 1 – 4, Oslo 1982

Heiberg, Sogns kirker i Fortid og Nutid

Jubileumsskrift, ''Solvorn kyrkje100 år 1883 – 1983'', Leikanger 1983'' ''

Kolnes, S.J., ''Norsk Orgelregister 1328 – 1992'', Førdesfjorden 1993

==== Oppmålingsteikningar, måleri og fotografi ====

==Bilete==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Solvorn , den gl kyrkjegarden, fam Munthes gravstad, AMH 2011.jpg|Solvorn , den gl kyrkjegarden, fam Munthes gravstad, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gamle kyrkjegarden, porten, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gamle kyrkjegarden, porten, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden gravminne o, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden gravminne o, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden sett ovafrå, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden sett ovafrå, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gjerde mot vegen AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gjerde mot vegen AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne a, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne a, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne c, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne c, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne d, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne d, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne e, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne e, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne f, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne f, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne g, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne g, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne h, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne h, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne i, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne i, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne j, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne j, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne k, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne k, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne l, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne l, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne m, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne m, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne m1, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne m1, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne n, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne n, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne o og p, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne o og p, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, sett frå søraust, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, sett frå søraust, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, sett mot Bjørnetun, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, sett mot Bjørnetun, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, søraustre hjørne, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, søraustre hjørne, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, sørvestre hjørne, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, sørvestre hjørne, AMH 2011.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Solvorn gl, (benke)dør 1, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, (benke)dør 1, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, (benke)dør, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, (benke)dør, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, (benke)dørfragment, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, (benke)dørfragment, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, dekorativt måla panel, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, dekorativt måla panel, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, del av altarringen 1, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, del av altarringen 1, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, del av altarringen, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, del av altarringen, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, del av preikestolen, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, del av preikestolen, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, diverse frå kyrkja, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, diverse frå kyrkja, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, festemerke for setefjøler, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, festemerke for setefjøler, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, flyttemerking, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, flyttemerking, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, fragment, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, fragment, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, inngang aust i sørveggen, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, inngang aust i sørveggen, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, opning, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, opning, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, opplysningar, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, opplysningar, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, skore fragment a, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, skore fragment a, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, skorne fragment, b og c, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, skorne fragment, b og c, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, sørvestre hjørne, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, sørvestre hjørne, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, teikning av M.L. Storm 1866, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, teikning av M.L. Storm 1866, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, traleverk, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, traleverk, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, truleg austveggen i koret, nordre del a, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, truleg austveggen i koret, nordre del a, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, truleg austveggen i koret, nordre del, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, truleg austveggen i koret, nordre del, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, truleg austveggen i koret, søndre del, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, truleg austveggen i koret, søndre del, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, truleg nordveggen i koret, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, truleg nordveggen i koret, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, Truleg sørveggen i koret, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, Truleg sørveggen i koret, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, vange a, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, vange a, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, vange b, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, vange b, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, vange c, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, vange c, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, vange d, Amh 2008.jpg|Solvorn gl, vange d, Amh 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, vestinngangen, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, vestinngangen, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, vestveggen, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, vestveggen, AMH 2008.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Solvorn kyrkje sett frå nord, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje sett frå nord, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje sett frå nordaust 1, AMH 2010.jpg|Solvorn kyrkje sett frå nordaust 1, AMH 2010.jpg
Fil:Solvorn kyrkje sett frå nordaust, AMH 2010.jpg|Solvorn kyrkje sett frå nordaust, AMH 2010.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, inngangen til sakristiet, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, inngangen til sakristiet, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, inngangspartiet, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, inngangspartiet, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, NAL kalender, Ra.pspimage|Solvorn kyrkje, NAL kalender, Ra.pspimage
Fil:Solvorn kyrkje, sørfasaden, AMH 2010.jpg|Solvorn kyrkje, sørfasaden, AMH 2010.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, sørveggen sett frå aust, AMH 2010.jpg|Solvorn kyrkje, sørveggen sett frå aust, AMH 2010.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, tårn med inngangsparti, AMH 2010.jpg|Solvorn kyrkje, tårn med inngangsparti, AMH 2010.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, vestdøra i skipet sett innafrå, AMH 2010.jpg|Solvorn kyrkje, vestdøra i skipet sett innafrå, AMH 2010.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, vestfasaden, AMH 2010.jpg|Solvorn kyrkje, vestfasaden, AMH 2010.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, vestinngangen gjennom tårnfoten, sett innafrå, AMH 2010.jpg|Solvorn kyrkje, vestinngangen gjennom tårnfoten, sett innafrå, AMH 2010.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, vindauge i skipets vestvegg, sett frå vest, AMH 2010.jpg|Solvorn kyrkje, vindauge i skipets vestvegg, sett frå vest, AMH 2010.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, vindauge i sørveggen, sett innvendes frå vest, AMH 2010.jpg|Solvorn kyrkje, vindauge i sørveggen, sett innvendes frå vest, AMH 2010.jpg
Fil:Solvorn, austdelen sett frå nord, AMH 2008.jpg|Solvorn, austdelen sett frå nord, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, fnå nord-vest, Ra.pspimage|Solvorn, fnå nord-vest, Ra.pspimage
Fil:Solvorn, nordfasade, AMH 2008.jpg|Solvorn, nordfasade, AMH 2008.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Solvorn kyrkje, frå orgelgangen, oppgang i tårnet, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, frå orgelgangen, oppgang i tårnet, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, frå våpenhuset, oppgang til orgelgangen, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, frå våpenhuset, oppgang til orgelgangen, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, altarparti, AMH 2008.jpg|Solvorn, altarparti, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, inteiør, ca 1900, Tomhaw, Ra.pspimage|Solvorn, inteiør, ca 1900, Tomhaw, Ra.pspimage
Fil:Solvorn, interiør frå sørvest, AMH 2008.jpg|Solvorn, interiør frå sørvest, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, interiør mot aust, AMH 2008.jpg|Solvorn, interiør mot aust, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, interiør mot nordvest, AMH 2008.jpg|Solvorn, interiør mot nordvest, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, interiør mot sørvest, AMH 2008.jpg|Solvorn, interiør mot sørvest, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, interiør, ca 1900, privat.jpg|Solvorn, interiør, ca 1900, privat.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Solvorn kyrkje, altar og kneleskammel, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, altar og kneleskammel, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, benk, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, benk, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, benker, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, benker, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, brurestolar a, AMH 2011005.jpg|Solvorn kyrkje, brurestolar a, AMH 2011005.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, brurestolar b, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, brurestolar b, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, døypefont, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, døypefont, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, galleri, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, galleri, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, kollekthov, ein av to, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, kollekthov, ein av to, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, lesepult, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, lesepult, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, mogeleg tidlegare klokkarstol, no i våpenhuset, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, mogeleg tidlegare klokkarstol, no i våpenhuset, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, nummertavle, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, nummertavle, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, orgel, amh 2011.jpg|Solvorn kyrkje, orgel, amh 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, preikestol med oppgang 1, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, preikestol med oppgang 1, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, prosesjonskross, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, prosesjonskross, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, skål til offer, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, skål til offer, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, tavle a i våpenhuset, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, tavle a i våpenhuset, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, tavle b i våpenhuset, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, tavle b i våpenhuset, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gamle altartavla, AMH 2008.jpg|Solvorn, den gamle altartavla, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, det gamle altarbiletet, AMH 2008.jpg|Solvorn, det gamle altarbiletet, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, disk, AMH 2008.jpg|Solvorn, disk, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, disk, nderside, AMH 2008.jpg|Solvorn, disk, nderside, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, dåpsfat, AMH 2008.jpg|Solvorn, dåpsfat, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, dåpsfat, detalj, AMH 2008.jpg|Solvorn, dåpsfat, detalj, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, kalk med innsats, AMH 2008.jpg|Solvorn, kalk med innsats, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, kalk, AMH 2008.jpg|Solvorn, kalk, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, kalk, detalj, AMH 2008.jpg|Solvorn, kalk, detalj, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, klokke a, AMH 2008.jpg|Solvorn, klokke a, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, klokke b, AMH 2008.jpg|Solvorn, klokke b, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, lysestake 2, AMH 2008.jpg|Solvorn, lysestake 2, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, lysestake a, AMH 2008.jpg|Solvorn, lysestake a, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, lysestake a, innskrift, AMH 2008.jpg|Solvorn, lysestake a, innskrift, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, messehakel, detalj, AMH 2008.jpg|Solvorn, messehakel, detalj, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, orgelpartiet, AMH 2008.jpg|Solvorn, orgelpartiet, AMH 2008.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Solvorn kyrkje, altarduk, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, altarduk, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, altarduk, detalj, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, altarduk, detalj, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, grøn ryggside, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, grøn ryggside, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, lesepultantependium, fiolett side, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, lesepultantependium, fiolett side, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, lesepultantependium, grøn side, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, lesepultantependium, grøn side, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, messehakel b, fiolett forside, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, messehakel b, fiolett forside, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, messehakel b, fiolett ryggside, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, messehakel b, fiolett ryggside, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, messehakel b, grøn forside, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, messehakel b, grøn forside, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, messehakel, detalj, AMH 2008.jpg|Solvorn, messehakel, detalj, AMH 2008.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Solvorn kyrkje, kyrkjegarden på nedsida av kyrkja, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, kyrkjegarden på nedsida av kyrkja, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, bårehuse bak koret, AMH 2011.jpg|Solvorn, bårehuse bak koret, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, gravminne 1920, AMH 2011.jpg|Solvorn, gravminne 1920, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, gravplate a, AMH 2008.jpg|Solvorn, gravplate a, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, gravplate, AMH 2008.jpg|Solvorn, gravplate, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, kiste, detalj, AMH 2008.jpg|Solvorn, kiste, detalj, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, kistelok, AMH 2008.jpg|Solvorn, kistelok, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, kyrkjegarden ovafor inngangen til kyrkja, AMH 2011.jpg|Solvorn, kyrkjegarden ovafor inngangen til kyrkja, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, kyrkjegarden ovafor kyrkja, AMH 2011.jpg|Solvorn, kyrkjegarden ovafor kyrkja, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, kyrkjegardsporten og parkeringsplassen, AMH 2011.jpg|Solvorn, kyrkjegardsporten og parkeringsplassen, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, nettinggjerde med busker, AMH 2011.jpg|Solvorn, nettinggjerde med busker, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, støttemur oppafor kyrkja, AMH 2011.jpg|Solvorn, støttemur oppafor kyrkja, AMH 2011.jpg
</gallery>
----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Solvorn sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Luster kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Luster kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Etter 1850]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Norum kyrkje

2012-09-04T07:18:21Z

Cathrine:

{{Infoboks_uferdig_artikkel}}

= Norum kyrkje =
Anne Marta Hoff

== Bakgrunn ==
Den gamle kyrkjestaden Norum eller Ylmheim ligg på nordsida av Sogndalsfjorden innafor Nordnes og sørvest for kommunesenteret Sogndal. Dei tidlegare kyrkjene, først ei stavbygd kyrkje og så ei tømmerkyrkje, låg på utsida av dagens kyrkje, på ein oppmurt terrasse over fjorden, men då den noverande kyrkja vart reist, vart kyrkjestaden flytta over til den andre sida av bygdevegen der ho er omgitt av frukthagar, jordbruksland og nokre bustadhus. Kyrkja er uvanleg orientert med inngangen tilnærma mot nord og koret mot sør.

=== Stavkyrkja ===
I 1686 hadde stavkyrkja kor av tømmer, våpenhus på nordsida og tårn på ”Vestre Ende”. Ho var 22 alner lang, 14 alner brei, koret var 10 alner i kvadrat og våpenhuset nær seks alner i kvadrat. Kyrkja var då ”meget brøstfeldig” og det vert i synfaringa rekna opp ei mengd nødvendige tiltak.

=== Tømmerkyrkja ===
Det vart bygt ei ny kyrkje på Norum i 1701. Kyrkja vart oppført av den kjende kyrkjebyggjaren Askild Tepstad ”et consortes” og var ei krosskyrkje med tårn og våpenhus (rekneskapar 1699-1701). I synfaringa frå 1709 heiter det om ”Ølmens Kirche” at ho er ei ”Kiøn ny Kors-Kirche af Tømmer, bygt Anno 1701, med Taarn paa”. Kyrkja er ”Vell Holden och indvortes Kiøn prydet med Mahling och andre ornamenter som dertill er forærit”.<ref name="ftn1"> Synfaring 1709, Riksarkivet, Rentekammeret, Realistisk ordnet avdeling, pk 3.

</ref>

Synfaringa frå 1721 gjev enno fleire opplysningar, mellom anna om måla på kyrkja. Kvar krossarm var ni alner lang og ti alner brei, våpenhuset var fem alner langt og seks aner breitt. Kyrkja hadde eit vakkert tårn ovanpå og det var kjøpt inn takpanner til tekking av taket. Inni var kyrkja prydd med snekkararbeid, og måla overalt.<ref name="ftn2"> Synfaring 1721, SAB, Stiftsamtmannen, Nr 1719, legg 3, Sogn.

</ref>

== Kyrkja frå 1863 ==
=== Bygningen ===
Den nye kyrkja vart reist i 1863 etter teikningar av Grosch. Det er ei treskipa langkyrkje med tårn i aust og smalare kor i vest flankert av sidebygningar som samla har same breidde som skipet, men med koret under lægre tak enn skipet og med korets siderom under lægre tak enn koret.

==== Vegger ====
Kyrkja er lafta opp i tømmer med flatskorne sider (men med meddrag). Skipet og koret er lafta opp som eit rektangel med same breidde, men der kordelen er lægre. Innerhjørna mellom kor og skip er lafta saman. Utvendes er kyrkja kledd med liggjane, glattkanta panel og kvitmåla. Veggene i tårnfoten er ikkje lafta inn i nordre endevegg i skipet.

Langveggene i skipet er inndelte med tre par opplengjer som korresponderer med mellomstolpar og deler skipet inn i fire fag der faget i aust har tverrgalleri med eit høgtstilt trekopla vindauge og dei tre vestre faga har større vindauge avslutta oppe med gavl. Sideveggene i koret har tilsvarande høgtstilte, trekopla vindauge som i koret.

Innvendes er veggene i skipet avluta, medan dei i sakristiet på nordsida har ein grågul fargetone og i opphaldsrommet for dåpsfølje på sørsida er bleikt grøne. Utvendes er veggene kledde med liggjande, glattkanta panel med glatt vatnbord over fundamentet og med skråstilt glatt bord under det underkledde takskjegget. Endeveggen i koret har to opplengjer.

Sideromma var opphavleg samanbundne med ein gang ved endeveggen sør for altaret med dører på begge sider av altaret, og sjølve koret var då ca 90 cm kortare enn det er i dag. Dei tre sidene utgjorde ein omgang i koret. Innerveggene i omgangen nådde tre fjerdeleler opp i forhold til full vegghøgde.<ref name="ftn3"> Bendixens manus

</ref> I langveggene i koret står det eit vertikalt bord på kvar langside ved søndre avslutting av vindauga, ca 90 cm frå endeveggen. Sør for desse borda er veggene sekundært tetta att med nye stokkar under tredje stokk rekna frå vindauget, her har det tidlegare vore opning til sideromma. Endeveggen har attspunsa opning for dør ut sentralt. I tillegg er det fire attspunsingar etter feste for eit tak over omgangen.''' '''

==== Portalar og dører ====
Kyrkja har fløydør under gavlforma overlys med diagonale ruter inn til tårnfoten og vidare fløydør inn til skipet. Fløydøra til tårnfoten er fornya. Mellom gallerigangen og galleriet er det to enkle dører. Frå korets siderom er det dører i endeveggen ut mot trapp til kyrkjegarden og mot skipet i nord, døra frå sakristiet fører til preikestoloppgangen. Det er også dør mellom sakristi og kor. Alle dørene er enkle fyllingsdører med ei rektangulær fylling i midten og ei kvadratisk oppe og nede. Dørene har nyare låsar, dørvridarar og nøkkelskilt. Ytterdørene i korets siderom er utvendes kledde med ståande, brei staffpanel og har sveifa gangjarn.

==== Korskiljet ====
Koret opnar seg i full breidde og høgde mot skipet, avslutta oppe med gavlform som følgjer himlinga i koret. Korgolvet, som skyt seg noko inn i vestdelen av skipet, er heva tre steg i forhold til golvet elles og har sentralt to boga trappesteg, flankert av rekkverk med dreia pillarar til begge sider i skipets fulle breidde.

==== Vindauge ====
Langveggene i skipet har tre store vindauge med gavlforma øvre avslutting. Kvart vindauge har to rammer skilde med midtpost og med 2 x 8 ruter i kvar ramme. Rammene er også avslutta med gavl og har ei diagonal rute mellom seg i overkant. Over galleriet over inngangen er det trekopla vindauge med tre rammer med gavl i overkant. Kvar ramme har 2x3 ruter. Langveggene i koret og i korets siderom har tilsvarande trekopla vindauge, i koret høgtstilte som på galleriet. Dei store vindauga i skipet og vindauga i koret har sekundært tilsette innervindauge med småruter i bly. Også i opphaldsrommet for dåpsfølgje er det ekstra innervindauge, men her med enkle glas. I korgavlen står det eit rundt vindauge med radiært stilte sprosser. Dette vindauget er no berre synleg utvendes. Innvendes er tømmeret ikkje gjennomgåande i gavlen, men skøytt mellom innafor dei to opplengjene der veggen sekundært er tetta.

==== Golv og fundament ====
Det ligg bordgolv i skip, kor og siderom. Golvet i skipet er nyare med smale, pløygde bord, i sideromma heilt nytt tilsvarande golv. Desse golva er lakka.

Det eldste golvet ligg i koret og i søndre del av skipet som høyrer til korområdet. Det har ulikt breie bord som smalnar mot treets toppende og er festa til golvbjelkane med handsmidd spikar. Golvet ligg i lengderetning i to skift, sør i skipet ligg dette golvet i full breidde, sentralt går det inn i koret. Heilt sør i koret ligg glovborda på tvers, dette har samanheng med den avdeleinga av ein gang som fanst opphavleg. Golvet har vore måla og er blitt avluta. Det ser ut til også å omfatta dei to boga stega ned mot skipet.

Fundamentet er tørrmurt og tek opp høgdeskildnaden mot nord og aust i det skrådde terrenget. Material frå tømmerkyrkja er brukt for å byggja oppunder bjelkelaget under golvet. Den høgste delen i søraustre hjørne er fylt ut slik at det er eit jamnhøgt kryperom under golvet.

==== Tak ====
Skipet er dekt av saltak. Over koret ligg det også eit saltak, medan sideromma er dekte av pulttak som er valma mot vest.

Mellom opplengjer og langsgåande bjelkar på mellomstolpane i skipet, i raftehøgd, ligg det horisontale stikkbjelkar, bjelkehovuda frå desse er sveifa i endane og stikk ut i midtskipet. Mellomstolpane går oppunder sperrene og er festa saman med desse. I festepunktet er det også festa hanebjelkar i kvart sperreband. I tillegg til dei tre hovudsperrebanda som skil mellom dei fire faga i skipet er det sett inn spinklare sperrer, eitt par i kvart fag. Fleire av desse ber merke etter tidlegare bruk. Sperrene ber tre åsar på kvar side av taket, åsane er kløfta ned i sperrene. I mønet ligg ein mønsås over dei samankløfta sperrene. Åsane ber ståande over- og underliggjande bord som underlag for rekter, lekter og lappskifer.

Taket over koret er også eit sperretak tekt med lappskifer. Det har undersperrer med slakare vinkel enn sjølve taket, desse fungerer som feste for himlingsborda over koret.

==== Himlingar ====
Både midtskip og sideskip har flate himlingar. I sideskipa følgjer desse stikkbjelkane mellom opplengjer og mellomstolpar, i midtskipet følgjer himlinga hanebjelkane i takkonstruksjonen. Sidene mellom himlingane i midtskip og sideskip har knevegger som følgjer mellomstolpane. Dei etter måten breie himlingsborda har ein smal staff på eine sida. Dei ligg på tvers av lengderetninga i kyrkja både i sideskip, midtskip og på kneveggene.

Himlinga i koret er forma som eit saltak, men er festa til undersperrer med slakare vinkel enn taket. I sideromma er det flate himlingar av nyare faspanel der kvart bord har to staffprofilar og framstår som to smalare bord.

==== Tårn ====
Tårnet i nord har kvadratisk grunnflate og dei to første høgdene er forma som ein forhall som er open opp til himlinga. Veggene i forhallen er lafta av same slag tømmer som i kyrkja elles, men sideveggene er ikkje lafta inn i skipets endevegg. Utvendes er tårnveggene kledd med liggjande glattkanta panel. Midtrommet i hallen er markert med fire kraftige stolpar som står diagonalt innafor kvart hjørne og understøttar den øvre, smalare delen av tårnet. Det går trapper på utsida av desse stolpane opp til eit forgalleri til orgelgalleriet. Det søndre stolpeparet står i hjørna mellom trappene og forgalleriet. Trappene har rekkverk utfylt med rutenett. Rekkverket på forgalleriet har ein kombinasjon av rutenett og dreia pillarar (som pillarane i korskiljebrystinga). Stolpane stør opp under tverrliggjande bjelkar i forhallens raftehøgd. Over trappene er det trekopla vindauge i dei to sideveggene. Forhallen har flat himling og er dekt med eit telttak som er brote av den øvre delen av tårnet. Frå forgalleriet går det (fornya) trapp opp gjennom himlinga og vidare opp. Den øvre delen av tårnet er smal med kvadratisk flate, men kvar side har sentralt eit utbygg under eit lite saltak. Sjølve tårndelen har hjørnestolpar og to mellomstolpar og er i tillegg avstiva med kryssband. Utbygga har lydluker i øvre del forma som dører. Den smale tårndelen er avslutta noko over desse utbygga med pyramideforma tak brote av ein lanterne med inntrekt firkanta hjelm avslutta med spir med kule, fløy med årstalet 1863 og dekorativt element. Takflatene er tekte med lappskifer med unntak av hjelmen som er kledd utvendes med koparplater.

=== Interiør ===
==== Presentasjon av interiøret ====
Kyrkja har ei tradisjonell innreiing med altar og altarring sentralt vest i koret, preikestolen på vesthjørnet mellom kor og skip, døypefonten på austsida, benker på begge sider av midtgangen og tverrgalleri med orgel over inngangen i nord. Galleriet fyller det nordre faget, og under galleriet går benkepartia heilt bak til endeveggen i skipet. Kyrkja har no elektrisk lys og oppvarming ved røyromnar under benkene.

==== Oversyn over viktige endringar i interiøret ====
Dei største endringane som har skjedd med kyrkja i dei åra ho har stått, er i koret som tidlegare var kortare og hadde ein indre omgang på tre sider. (Sjå ovafor under vegger.) Denne endringa må ha skjedd etter ca 1900 då Bendixen undersøkte kyrkja.

==== Fargar ====
Då Bendixen registrerte kyrkja kring 1900, var hovudfargen fiolett. Medan himlingane var kvite, var veggene måla i ein lys fiolett farge og inventaret mørkare fiolett med raud staffering.

Fargesettinga av kyrkjerommet slik han er no, skriv seg frå framlegg frå Bjørn Kaland med justering av Riksantikvaren frå mars 1964. Den målaren Kaland gjorde framlegg om, Johannes Rørvik, utførte truleg arbeidet.

Veggene og vart luta i samsvar med Kalands framlegg. Golvet i skipet vart lagt nytt og lakka. Stolpane vart lyst grå med mørkare grå marmorering. Gråfargane vart også brukt på gallerifronten og rekkverket i korskiljet saman med grønt og gult. Benkene er grønmåla. Kaland gjorde framlegg om at løparen i midtgangen skulle vera okerfarga. Han er no mørk raud og går fram til og også inn i altarringen.

I forhallen/våpenhuset er veggene grå, trappevangar og handlist og bjelkeverk under gallerigangen er rosa og søyler og rutenett i rekkverket lys grå. Dørene grøne med gråmarmorerte fyllingar.

=== Inventar ===
==== Altar ====
Kassealtar av tre med fyllinga i rammeverk. Tre fyllingar i fronten og ei på kvar side. Bordplate av tverrlagde bord. Ryggen har plate og to dører i kryssfinér til skååo i altaret som også er sekundært innreia med hylle. Altaret er 104 cm høgt, 93 cm breidt og 86 cm djupt.

==== Altartavle ====
# Krossen på veggen over altartavla.

# August Eiebakke og måleriet i forhallen. [...]

# Altartavla frå 1723. Etter Bjørn Kalands brev til Ra av 28.02.64, Skulle altartavla frå 1723 då setjast inn att i kyrkja. Den gamle tavla og preikestolen vart restaurerte til jubileet.

==== Altarring ====
Altaret står på ein sokkel som er eitt steg høg og som strekkjer seg noko inn i knefallet. Knefallet har indre breidde som altaret og er tresida med rettvinkla hjørne. Sida mot sakristiet er kortare enn den på motsett side, men ingen av dei går heilt inn til altaret. Rekkverket har dreia balustrar som ber runda handlist med sekundært tilsett hylle for særkalkar. Kneleputa er av skumplast trekt med skinn. Knefallet er ei omarbeiding av eit tidlegare knefall og er laga etter plan utarbeid av arkitektfirmaet Arnstein Arneberg.<ref name="ftn4"> Planen er dagsett 15.06.64 av Arkitektfirmaet Arnstein Arneberg. (kopi i kyrkja)

</ref>

==== Døypefont ====
Åttekanta, kalkforma døypefont av tre med djup skål med smalfelt med innskrift i overkant, avgrensa med profilert listverk. Skaftet er lite og dreia med vulstforma nodus over holkil og profilert, vid sokkel som kviler på flat, åttekanta fot. Skåla har raudbrun botn med mørkare marmorering, listverket over og under smalfeltet er ogdå dominert av raudt , medan sjølve smalfeltet har botn i grøne sjateringar med gråsvart innskrift med fraktur, sekundært skriven på nynorsk: Jesus sa: La lat Smaa- Borni koma til meg. Hindra Dei ikkje, For Guds rike Høyrer slike til. Foten har tilsvarande grøne sjateringar og raude lister, skaftet er gråmarmorert.

==== Preikestol med oppgang ====
Preikestolen har enkel renessanseform med fire sider og med oppgang via trapp frå sakristidøra. Kvar side har ei fylling i ramme. På framsida er dette utforma som to fyllingar med ramtre mellom. Den øvre med enkelt prtalfelt over tannsnitt og karusj omgitt av profilert list, det nedre berre innramma av list. Mellom sidene er det sett til runde pilarar på konsollar og avslutta oppe med korintiske kapitel som ber øvre smalfelt med breitt utbygd handlist. Nede er stolen avslutta med enkelt profilert base over åttekanta innsvinga botn som kviler på åttekanta skaft over utsvinga, åttekanta fot. Lesebrettet kan regulerast i høgda.

Oppgangen er lagt i sving. Yttersida mot skipet har rekkverk med profilert handlist og dreia pilarar. Stolen har gjennomgått ei fargerestaurering på 1900-talet og er halder i brunraud og grå marmorering med grøn, raud og gul staffering.

==== Lesepult ====
Nyare lesepult av limtreplater der lesebrettet kviler på eit understell av to trekantar som overlappar kvarandre i noko over halv høgd. Den nedre trekanten er støtta av enno ei trekanta plate sentralt og desse kviler på ei fotplate. Lesepulten vert no (2009) måla i fargar tilpassa kyrkjeinteriøret.

==== Benker ====
Benkene er opne med svakt skrådde vangar der ryggsida er høgst og endar i kløverbladform. Forsida svingar fram mot sirkulært handlene. Setefjølene kviler på to sargar som er tappa inn i vangan. Også fotstøtte og ryggbordet er tappa inn i vangane. Ryggbordet har hylle for salmebøker feste til bakkant. Benkene er understøtta på midten av ekstra beinpar som går opp bak som støtte for ryggen. Benkene er no grønmåla, under ligg ein djup lillafarge.

==== Galleri ====
Tverrgalleriet fyller det nordre faget i kyrkja. Gallerifronten har 16 fyllingar, nærast kvadratiske, i ramme. Galleribjelken er lagd inn i sideveggen i kyrkja og understøtta av to stolpar som flankerer midtgangen, Himlinga under er kledd med under- og overliggjande bord lagde i tverr-retning og festa til bjelkar mellom endeveggen i skipet og galleribjelken. Golvet på galleriet er nytt med smale, lakka bord. På sidene, noko breiare enn sideskipa, har det avtrapping i tre steg for stolar og benker, sentralt er det flatt. I overkant er brystninga festa til ein brei bjelke som er lagt inn i veggtømmeret og understøtta av fem stolpar. Bjelken og fronten er dekte av eit breitt bord.

Gallerifronten har grøn ramme og lyst grå marmorerte felt med listverk i gult, grått og lyst grått.

==== Måleri ====
Måleri, olje på lerret, 1600- eller 1700-talet. Biletet viser Josef som møter brørne sine. Ein mørk vegg med firkanta vindauge utgjer bakgrunnen for Josef og to små brør i høgre halvedel av biletet medan dei andre flokkar seg mot bakgrunn av ein lys himmel i venstre delen av biletet. Dei har tomme korger framfor seg. Bakgrunnen har også einskilde tre. På den lyse himlinga er sekundært skrive med gotisk skriveskrift: Dene taufle blev funden Paa Ræche ved Gierlaug(?) baugen(?) af en ung Dreng og vi Kand Intet Giør Med hende En vi henge hinde Op I Kirchen. Lysmål 74 x 97,5 cm.

==== Tavler ====
Ei tavle med namna til dei som bygde Norum kyrkje i 1863, ”alle af Nordfjord”. Dette hadde nok samband med at Byggmeisteren, Ole O. Løken var frå Nordfjord og tok med seg dei han var van med å samarbeida med. Tavla har svart skriveskrift på kvit botn omgitt av svart list.

''Nummertavler''

Ei eldre nummertavle med boga, gjennombrote toppstykke er oppbevart i tårnet. No vert det brukt to fløyelstrekte plater med ei gullfarga loddrett list som skil mellom salmenummer og vers. Massingsiffer vert opphengde på stiftar.

==== Rituelle kar ====
Teksten under avsnittet Rituelle kar vert berre vist for innlogga brukarar.

==== Parament ====
===== Altarduk =====
Linduk med 11,5 cm brei svartsaumbord. Duken er sleten. Han vert brukt som underduk.

Duk av aida-stoff med 20 cm brei hardangersaumbord med tunga kant og vekselvis krossar og kalkar i tungene.

===== Altarklede =====
I Kalands brev 28.02.64 står følgjande: ”Som det sterkeste farveinnslaget er tenkt et antependium i varmt rødt, med gule stolper og med ”Lammet med seiersbanneret” som motiv”. Det kan vera midtfeltet av dette antependiet med sigerslam som no er i bruk som preikestolsantependium.

===== Messehaklar =====
# Raud fløyels messehakel, 1900-talet. Hakelen er rettsida med noko utsvinga skuldrer. Forsida og ryggsida er begge kanta med eit tre cm breitt gullband, ryggsida har ein kross av det same bandet lagt tre i breidda. Fôret er av lysare raud bomullssateng. Hakelen er festa med tre hekter på venstre skulder. Høgde: 86/91 cm, vidde ved skudrene 62 cm.

# Kvit silke messehakel i smal, innskrådd form. 1987. Hovudstoff i kvit silkesateng, kvitt fôr. Forsida har applikert stolpe som smalnar nedetter. Sentralt i denne står ein kross i Stråleglans/tornekrone. Ryggsida har tilsvarande stolpe med kross og sigerskrone i stråleglans over krossen. Innsydd på fôret: UTFORMING MAGNE VANGSNES, SAUM JANNE NES 1987. Høgde 101/110 cm, vidde ved skulder: 79 cm.

''Gravferdskappe'' frå Stormark.

==== Lysstell ====
Teksten under avsnittet Lysstell vert berre vist for innlogga brukarar.

==== Klokker ====
# Mellomalderklokke. Stor mellomalderklokke med oppheng av seks runda bogar og midtboge, svakt runda kroneplate og runda hue med holkilforma overgang til rett hals som går over i korpus. Korpus svingar sterkt ut nede over holkil og vulst før slagringen bøyger ut og ned. Undersida av slagringen skrår opp mot innsida. Klokka har tre horisontale skøytar under halsen, og på den eine sida er det støypt fast ein oval med innskrift LAXEVAAG METALSTØBERI 1882.<ref name="ftn5"> Bendixen les 1888. Bendixens manus. 
</ref> Dette er truleg sett på i samband med ein reparasjon av klokka. Diameter 78 cm. Høgde 72 cm med oppheng, 62 cm utan.

# Klokke frå 1600-talet. På austre hjørnet mellom kor og skip heng ei sermerkt, rikt ornamentert klokke. Ho heng i ein knekt frå hjørnestolpen som er festa til ein enkel boge på kroneplata. Hua er flat med tre riller, og knekker rettvinkla over i ein rett hals. Korpus svingar ut mot slagringen som er ut og nedbøyge. Halsen har støypt relieff som viser stridsmotiv som spyd, hellebard, hjelmar og banner. Mellom to riller følgjer så innskrifta SOLI DEO GLORIA / H.W.S.S.T.L.O.W., og under nedre rille ei ornamental tungebord. På korpus er støypt inn christian 5.s monogram mellom 16 og 87 på den eine sida, på motsett side våpena til NIELS IEN SEN OG RA MAS DATER. Over rillene som skil mellom korpus og slagring følgjer innskrifta FRIEDERICH MEIER 1687 HAT MICH GEGOSSEN. På sjølve slagringen er det også ei innskrift: OFRE GVD TACK OC BETALE HERRE DINE LØFTER / G.E.G:D:F: . Etter gudstenesta på julafta vert tre gonger tre slag ringde med denne klokka. Elles vert ho ikkje brukt. Klokka er 27,5 cm i diameter og 21 cm høg utan oppheng.

# Klokke 1987. Nauen klokkestøyperi. Produsentnamnet er støypt inn mellom to riller på halsen. På den eine sida av korpus NORUM KIRKE 1987, på den andre chi-rho flankert av alfa og omega over LAND, LAND, LAND, HØYR HERRENS ORD. Klokka er 62 cm i diameter. Høgda med oppheng er 58 cm, utan oppheng 47 cm.

Det er montert elektrisk ringjeapparat i tårnet.

==== Orgel og andre instrument ====
===== Orgel =====
Orgel frå Norsk Orgel – Harmoniumfabrikk A/S, nr. 200, byggjeår 1961. Den enkle fasaden er dominert av metallpiper som formar ein spiss boge i hovudverket og går opp i spiss ved kvart av sidetårna. Lyst treverk som ikkje går opp over pipene.

Orgelet har følgjande disposisjon fordelt på to manualar og pedal:

{| style="border-spacing:0;"
| style="background-color:#ffffff;border:0.5pt solid #00000a;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Subbass 16’

Prinsipal 4’

Rørfløyte 8’

Gemshorn 2’

Mixtur 1 1/3 ’
| style="background-color:#ffffff;border:0.5pt solid #00000a;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Koppelfløyte 8’

Spitsfløyte 4’

Prinsipal 2’

Tersian 2’

Tremolo

|}
'''''Piano''''', Samick, sørvest i skipet.

==== Bøker ====
Kyrkja har oppbevart dei vanleg brukte bøkene frå 1900-talet og einskilde eldre bøker. Av desse, som omfattar dei eldste, kan nemnast:

===== Altarbok og tekstbok =====
Den forordnede Alter-Bog Chra. 1826

Alterbok 1920

Alterbok 1920

Altarbok, 1966

Altarbok, 1966

Tekstbok, 1918

Tekstbok 1929

Tekstbok, 1929

===== Bibel og nytestament =====
Biblia, Kiøbenhavn 1819

Bibelen, Chra. 1866

Bibel, utan tittelblad, skinninnbunden, truleg siste halvdel av 1800-talet

Bibelen, Chra. 1900

Bibelen, Kra 1908

Vor Herres Jesu Christi Nye Testament, Chra 1875

Vor Herres Jesu Christi Nye Testament, Chra 1875

===== Postillar og oppbyggjande bøker =====
<nowiki>Hvalsøe, Hans Jacobsen, De bedendes Aandelige Kiede […] eller Christendommens articler, København u å. [før 1809]</nowiki>

Spener, Philip Jacob, Christendoms-Øvelse, Første Deel, Christiansand 1836

<nowiki>Betzius(?) postille, Livets sande Vei […] Enfoldige betraktninger over alle Søn- og Fest-Dages Evangelier, Chra. 1841</nowiki>

Linderot, L., Huus-Postille, Stavanger 1854

Serivers, Christian, Chrysologia catechetica eller Guldprædikener, Bergen 1864

Hegelar, Johan, Hellige Betraktninger over Jesu Vunder og saarede Sjæl, forord av biskop Brorson og tillegg med bønner av Johan Arndt, Bergen 1883.

Postille utan tittelside, før 1890

Sand og Traasdahl, Livet i Guds Søn, Prædikener over Kirkeaarets nye Høimessetexter, Kristiansund 1898.

===== Salmebok =====
Kingos Kirke-Psalmebog, Christiansand, u.å., før 1848

Kingos Kirke-Psalmebog, Stavanger 1848.

Salmebok, Christiansand 1849

Landstads Kirkesalmebog, Kra 1871

Landstads Kirkesalmebog, Kra 1871

Landstads Kirkesalmebog, Bergen 1880.

Nynorsk salmebok, Bjørgvin 1929

===== Graduale =====
Sandvik, O.M., Graduale, Oslo 1925

==== Møblar ====
To ''brurestolar'', Laga av Th. Ness 1946. Stolane har vore måla og er avluta. Nytt blågrått ullstoff.

==== Offerutstyr ====
Ny dreia ''skål'' av rognetre laga av Odd Nesdal. Diameter 21,1cm, høgde 8,7 cm. To ''kollekthovar''. ''Bøsse'' av metall ved utgangen.

==== Blomstervasar ====
Fire sølv blomstervasar med traktforma korpus på åtekanta, avtrappa fot på rund fotplate. Stempel 830 S og Lo, Høgde 20,9 cm, diameter oppe 10,1 cm. Dels defekte.

==== Diverse ====
Skip. Liten skipsmodell med baugstag, tre master og ror. Skipet har krona løve av jarnplate som galleonsfigur. På kvar side er det sju kanonhol, truleg av jarnnaglar. Skroget er raudt og svart og nedst er det måla med kvitt bøljemønster.

==== Inventar som er oppbevart andre stader enn i kyrkja ====
Klokke på Sogn Folkemuseum, De Heibergske Samlinger.

=== Kyrkjegard og gravminne ===
==== Kyrkjegardar ====
Den gamle kyrkjestaden og kyrkjegarden på Norum ligg tett ved den nye, det er berre bygdeveggen og kyrkjegardsmurane på kvar side av vegen som skil dei to. Plassen er ein høgt oppmurt terrasse i bogeform over riksvegen nedafor ved Sogndalsfjorden, ein terrasse oppført i to steg med dels runde steinar. Sida mot vegen i vest og nabotomta i nord har steingard, og gjennom denne er det opning med smijarnsport som fører inn til ein sentral grusgang over plassen. Kyrkjegarden har vore rydda og inneheld no nokre få eldre, men for det meste nyare graver.

Ny kyrkjegard vart etablert på vestsida av vegen i [...]. Denne er vesentleg større enn den gamle. Også den nye kyrkjegarden er fylt opp over bakkemur som ligg inntil vegen, men følgjer likevel hellinga i terrenget og skrår ned mot hjørnet i søraust. Heile den nye kyrkjegarden er omgitt av kvitmåla plankegjerde med tre-fire liggjande bord feste til stolpar. Frå nordaust er det ope mot vegen og lagt grusgang inn til kyrkjetrappa og til bårehuset (sjå nedafor). Ein del eldre gravminne finst på kyrkjegange, det eldste som er registrert frå 1906. Dei eldre gravene er fordelte over heile kyrkjegarden, i nedre hjørnet ligg ei grav frå 1934.

==== Gravminne ====
Dei eldste gravene på den gamle kyrkjegarden er frå 1913 og frametter mot 1930-åra.

Mellom gravminne på den nye kyrkjegarden er gravminne c (sjå foto) over kyrkjesongar A. Fondenes (1846 – 1925) og kona Anne Kristine. Dette har eit hogge relieff av ein engel med hovudet i profil mot venstre og kroppen i ¾ profil. Han ber kross i høgre hand og krans i venstre.

Eit bautaforma minnesmerke over Anders O Venes (1837 – 1926) er reist av misjonsvenner i Norum.

Bygning knytte til kyrkjegarden

Nordafor kyrkja vart det i [...] reist eit hus med kjølerom, gravkapell, reiskapsrom, opphaldsrom og toalett og kjøkken. Huset ligg på tvers i forhold til kyrkja. Det har vegger med liggjande, kvitmåla panel og saltak tekt med lappskifer. Taket har framspring over inngangane og delar av romma som ligg vende mot inngangen til kyrkja. I takflatene over kapellet er det arkar med lysinnslepp.

=== KJELDER ===
==== Utrykte kjelder ====
Bendixen, B.E., Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt, kopi av manus.

Kyrkjerekneskapar og synfaringsmeldingar frå Statsarkivet i Bergen og Riksarkivet.

[...]

==== Trykte kjelder ====
[...]

==== Oppmålingsteikningar og fotografi ====

==Bilete==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Norum kyrkje med bårehus og kyrkjegardar, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje med bårehus og kyrkjegardar, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje sett frå nordvest, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje sett frå nordvest, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje sett frå søraust, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje sett frå søraust, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, fundament på austsida av kyrkja, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, fundament på austsida av kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, fundament på sørsida av kyrkja, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, fundament på sørsida av kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, nordfasade, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, nordfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, reiskapsskur vest for tårnet, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, reiskapsskur vest for tårnet, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, sørenden sett frå vest, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, sørenden sett frå vest, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, sørfasade, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, sørfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkjesett frå Nordnes, AMH 2009.jpg|Norum kyrkjesett frå Nordnes, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Norum kyrkje, forhall, interiør mot nord, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, forhall, interiør mot nord, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, forhall, interiør mot sør, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, forhall, interiør mot sør, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, interiør mot koret, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, interiør mot koret, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, interiør vest på orgelet, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, interiør vest på orgelet, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Norrum kyrkje, lyssetting i austre sideskip, AMH 2009.jpg|Norrum kyrkje, lyssetting i austre sideskip, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, benker, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, benker, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, blomstervase, ein av fire, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, blomstervase, ein av fire, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, brurestolar, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, brurestolar, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, bøsse ved utgangen, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, bøsse ved utgangen, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, døypefont, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, døypefont, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, englehovud festa til galleristolpe, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, englehovud festa til galleristolpe, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, kneleskammel, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, kneleskammel, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, kollekthov, ein av to, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, kollekthov, ein av to, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, lesepult, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, lesepult, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, måleri, Josef og brørne, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, måleri, Josef og brørne, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, oblatøskje, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, oblatøskje, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, offerskål, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, offerskål, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, orgelfasade, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, orgelfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, preikestol 1, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, preikestol 1, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, skipsmodell, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, skipsmodell, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, tavle, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, tavle, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, tidlegare altarkross, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, tidlegare altarkross, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Norum kyrkj, måleri i våpenhuset, tidlegare altartavle, AMH 2009.jpg|Norum kyrkj, måleri i våpenhuset, tidlegare altartavle, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, altaret, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, altaret, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, altarpartiet, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, altarpartiet, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, altartavle a 1, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, altartavle a 1, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, altartavle a, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, altartavle a, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, altartavle a, Eva, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, altartavle a, Eva, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, altartavle a, innskrift nede, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, altartavle a, innskrift nede, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, altartavle a, krusifiks, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, altartavle a, krusifiks, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Norum kyrkje, klokke b 1, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, klokke b 1, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, klokke c, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, klokke c, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, kokke a, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, kokke a, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Norum kyrkje, altarduk a, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, altarduk a, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, altarduk b, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, altarduk b, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, messehakel, kvit, forside, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, messehakel, kvit, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, messehakel, kvit, ryggside, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, messehakel, kvit, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, messehakel, raud, forside, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, messehakel, raud, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, messehakel, raud, ryggside, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, messehakel, raud, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, preikestolklede, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, preikestolklede, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Norum kyrkje i landskapet, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje i landskapet, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, bårehuset sett frå nordaust, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, bårehuset sett frå nordaust, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, den gamle kyrkjegarden , nordvestre hjørne, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, den gamle kyrkjegarden , nordvestre hjørne, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, den gamle kyrkjegarden og kyrkjestaden, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, den gamle kyrkjegarden og kyrkjestaden, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, den gamle kyrkjegarden sett frå sørvest, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, den gamle kyrkjegarden sett frå sørvest, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, den gamle kyrkjegarden sett mot sørvest, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, den gamle kyrkjegarden sett mot sørvest, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, graver aust for kyrkja, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, graver aust for kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, gravminne a, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, gravminne a, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, gravminne b, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, gravminne b, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, gravminne c, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, gravminne c, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, kyrkja og bårehuset sett frå nordaust, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, kyrkja og bårehuset sett frå nordaust, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, kyrkja, bårehuset og kyrkjegardane sett frå nordvest, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, kyrkja, bårehuset og kyrkjegardane sett frå nordvest, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, kyrkjegarden og kyrkja sett frå nedre, søraustre hjørne, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, kyrkjegarden og kyrkja sett frå nedre, søraustre hjørne, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, kyrkjegarden sør for kyrkja, sett frå aust, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, kyrkjegarden sør for kyrkja, sett frå aust, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, minnesmerke, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, minnesmerke, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, omgitt av frukt, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, omgitt av frukt, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, oppmuringa for den gamle kyrkjestaden, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, oppmuringa for den gamle kyrkjestaden, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, søndre del av kyrkjegarden sett frå vest, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, søndre del av kyrkjegarden sett frå vest, AMH 2009.jpg
Fil:Nprum kyrkje, bårehuset sett frå sørvest, AMH 2009.jpg|Nprum kyrkje, bårehuset sett frå sørvest, AMH 2009.jpg
</gallery>

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Norum sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogndal og Leikanger kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Sogndal kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Etter 1850]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Nes kyrkje, Luster

2012-09-04T07:17:30Z

Cathrine:

{{Infoboks_uferdig artikkel}}

= Nes kyrkje =
''Anne Marta Hoff''

== Bakgrunn ==
Nes har vore kyrkjestad langt attende i mellomalderen. Kyrkje på Nes er nemnd i Bjørgvin kalvskinn, og i diplomatariet frå [...]. Eigen prest på Nes er også nemnd i diploma.

Den første kyrkja som har sett spor etter seg i det skriftlege kjeldematerialet, er ei stavkyrkje som kan følgjast gjennom kyrkjerekneskapar og synfaringar i perioden 1631-1722.

Denne kyrkja vart ståande fram til tidleg på 1800-talet då ho var forfallen og lite tenleg, og ho vart i 1835 erstatta med ei enkel tømmerkyrkje. Det oppsto snart misnøye med den nye kyrkja, og i 1909 vart ho ombygt, fekk sakristi i aust og nytt tårn i vest, nygotiske vindauge og elles eit enkelt, nygotisk interiør.

Kyrkja på Nes ligg ved Lustrafjorden på nordvestsida like innafor sidearmen av fjorden som går inn til Gaupne. Ved stranda nedafor kyrkja kan ein enno sjå landingsplassar for båtane som kom sjøvegen over fjorden før sokna vart inndelte etter trafikken til lands. Det er avkøyring frå riksvegen ned mot parkering nordvest for kyrkja. Kyrkjebygget er no det einaste offentlege bygget på staden og eit viktig samlingspunkt. I einskilde høve som til jul, i bryllaup og i gravferder, er kyrkja for lita.

=== Stavkyrkja ===
==== Bygningen ====
Kyrkja på Nes var for trong også i 1660-åra. Grunnen til dette var at ”der Søger En stor almuffue aff andre Sogner did”.<ref name="ftn1"> Synfaring 1661-65

</ref> Det vart tilrådt å byggja eit galleri for å avhjelpa dette. Det vart også bygt eit nytt kor tidleg på 1660-talet, venteleg større enn det gamle. Hjørnestolpane i kyrkja, ” de 4 hoffuit stolper” skulle kledast utvendes ”Runden omkring”.

Den allmenne synfaringa av kyrkjene i 1686 beskriv kyrkja på Nes som ein stavbygning som er 25 alner lang (om lag 16 m) og 10 alner brei (om lag 6,4 m). Korleis tårnet var, er noko usikkert. Det er omtalt som ”et Schur ofuen paa Thaget bøgt till Thaarn”.

I 1709 vart det laga eit kort oversyn over ”Kirkernes tilstand”.<ref name="ftn2"> Synfaring 1709

</ref> Det heiter då at Nes kyrkje er ei gammal stavkyrkje med tårn. Ho har nyleg vorte retta opp og reparert. Innvendes er ho måla og ”over alt temmelig vell flyed”.

Den siste av dei almenne synfaringane var i 1721. Nes kyrkje er då nemnt som ”een meget Eldgammel Stave Kirche, med eet Taarn mit paa foruden spids, tægt med Bord, Indvendig mahlet, og i andre maader Velholden”.

Av rekneskapane går det fram at kyrkja sine inntekter i store trekk berre dekka det mest nødvendige vedlikehaldet, og det vart i samband med tilstandsrapporten i 1709 nemnt at kyrkjer som enno ikkje hadde fått pannetak, men berre hadde bordtak, slik som på Nes, brukte pengane på tjøre og utskifting av rotne materialar. Arbeid på tårn, kyrkje og sval med bordlegging og tjørebreing er også det første som vert nemnt i rekneskapane frå 1631.

Det vart bygt eit nytt kor til kyrkja i 1661-1663. Kjeldene nemner ikkje eksplisitt kva for byggjemåte som vart brukt i det nye koret, tømmer er ikkje nemnt, sjølv om ein ville venta at ein bygde eit kor av tømmer på denne tida. Det vart kjøpt inn materialar til golv, lem (himling) og kledning inne i koret, i alt ni tylfter høvla bord. Koret fekk sutak og bordtak av 15 tylfter bord. Det er også rekna opp utgifter med å riva det gamle koret og å leggja ein mur under det nye. Koret vart bordkledd utvendes med bord som kyrkja hadde.

Kyrkjegrunnen har vore eit problem også for stavkyrkja, det er og har vore ein tendens til nedsiging på sørsida. Alt i 1673 hadde det nye koret sege så mykje at det måtte vegast opp og muren under gjerast høgre. Medan det i samband med bygging av koret vart lagt flat himling, tok ein no også kostnaden med å laga kvelv over koret.

I 1702-1704 laut ein igjen skru opp kyrkja og leggja nye sviller under. Dette er nærare gjort greie for i ein merknad i rekneskapen, ettersom stiftsskrivaren har stått for ein del av utlegga med arbeidet. Kyrkja hadde då sege ned på sørsida og både kyrkja, koret og tårnet måtte vølast og festas betre. Det vart sett inn ”bedskier” mellom kor og skip. Delegasjonen frå stiftsskrivaren på seks menn arbeidde i åtte dagar med kyrkja og i tillegg arbeidde dei ved ein del andre kyrkjer i prostiet. Det vart brukt 16 lange tre til sviller, bjelkar og bindingsverk. Men alt i 1714-1716 hadde kyrkja igjen sege så myke at størstedelen av stolestadene i kyrkja var komne ”af lafve, tillige med fundten”, og kyrkja vart igjen oppskrudd.

Midt på 1600-talet fortel rekneskapane at kyrkja hadde luker utafor ''vindauga'' som kunne trekkast opp med tau innafrå. I 1661-63 vart det sett inn eit vindauge ved preikestolen og eit stort nytt vindauge i vestgavlen i kyrkja. I 1664-66 vart det laga ei luke framfor vindauget i koret og ei lita luke nede i kyrkja. Enno eit nytt vindauge vart sett inn i kyrkja i 1680-81. Ved synfaringa i 1661-65 vart det sagt at det skulle skaffast luker framfor vindauga, men i 1686 grip ein til den nye løysinga som gjekk ut på å byggja kring vindauga med fire bord, dette skulle gjera luker unødvendige. Kyrkja fekk ny ''dør'' i 1702-1704.

Det er nemnt svaler ”runden omkring kirken” i synfaringa frå 1661-65. Desse var gamle og til nedfalls og vart tekne ned, og borda vart brukte til å bordkle kyrkja med. I synfaringa vart det også sagt at det skulle lagast eit våpenhus framfor kyrkja med golv og benker i. Der skulle ein bruka det ein kunne av sutaket frå dei gamle svalgangane. I 1686 er dette nemnt som ein sval framfor kyrkja i staden for våpenhus. Svillen i svalen har alt rotna, og må skiftast ut. I 1675-77 vart det sett opp ein ny tårnstolpe som vart felt saman med den gamle. Stegen, som i 1686 hang på nordsida av kyrkja, skulle då overbyggjast med eit halv-skur av 12 kne og 18 bord.

Tårnet i kyrkja vart vølt i 1680-81 då det igjen vart sett inn ein ny tårnstolpe som vart festa med jarnboltar. Nytt ''stegehus'' vart laga i 1686 av seks stolpar og 15 bord.

==== Interiør ====
Dei to nye stolestadene som vart laga i kyrkja i 1684-85, vart måla i same rekneskapsperioden saman med altarfoten (altarring og platå) og preikestolen. Etter at det vart laga nye stolestader i heile kyrkja i 1699-1701, lot ein ”mahle och staffere kirchen indentill over alt”. Med dreng brukte målaren tre veker på dette arbeidet.<ref name="ftn3"> Jf. Gaupne kyrkje. Det kan ha vore same målar som også arbeidde i Gaupne kyrkje tidleg på 1700-talet.

</ref> Dei nye materialane som vart brukte ved oppskruinga av kyrkja 1702-04 vart måla i neste rekneskapsbolk.

==== Inventar ====
Etter at det nye koret var oppført i 1661-63, vart ''altartavla'' flytta dit, samstundes vart ho vølt av ein snekkar. I 1667-69 skjedde det endringar med altartavla. Niels Frandzen bilthugger vart betalt for tre blindfløyar og eit utskore ”thræbillede” (treskulptur) som vart oppsett på tavla.

Innvendes vart det i 1661-65 skissert følgjande endringar: Det skulle lagast ein ny dåpsstad med traleverk, utafor koret, dvs. aust i sjølve skipet, truleg på nordsida. I 1693-95 vart det laga ei dør framfor fonten med hengsler og krok. Det skulle også dreiast nokre pillarar som skulle setjast inn framfor koret, i korskiljet.

''Benker og stolar. ''I 1639-42 vart det laga to skamlar ”langs neder ad kirkchen”, truleg smale benker ved midtgangen. Benker vert elles ikkje nemnde før i 1672 då det er lagt nytt golv ”udi stolene”. Ein må rekna med at det har vore stolestader, panelte benkerom, i lengre tid før dette. I 1682 vart det laga to nye benker uti svalene. I 1684-85 vart det laga to nye ”stole” i kyrkja. Eit større arbeid med stolestader i kyrkja vart utført i 1699-1701. Det vart då laga nye panelte stolar på begge sider av kyrkja av 17 tylfter bord, lim, 200 store spikrar of 18 par hengsler på stoldørene. Ein må rekna med at det då vart laga ni stolestader på kvar side. Snekkaren brukte 10 veker på arbeidet.<ref name="ftn4"> Klokkarstolen som står i kyrkja no, med utskjeringar i flatt relieff, har likskap med arbeidet som vart utført i Gaupne kyrkje tidleg på 1700-talet. Dersom dette var ein del av arbeidet i Nes kyrkje, kan benkene ha sett ut som dei fleste benkene i Gaupne.

</ref>

''Rituelle ''kar. Kyrkja hadde etter inventarlista frå 1633 ein ''kalk og disk'' av uforgylt sølv. I neste inventarliste, frå 1690, er dette settet vekke og erstatta med ein kalk av tinn og ein sølvdisk som var ei gåve frå Jann Teiste, den same disken som er i kyrkja no. Lista frå 1690 nemner eit massingbekken i fonten, truleg også det same som er der no (sjå nedafor under Rituelle kar).

Av ''parament'' hadde kyrkja i 1633 eit gammalt altarklede, men dei hadde enno eitt av ”tynt tøy”. I 1696 er det nemnt ein gammal altarduk og ein altarduk som har vore nyare.

Ein gammal og utsliten messehakel og ein messeserk'' ''er oppført i 1633. I 1690 er det ein grøn messehakel av atlask, og ein gammal messeserk. Ein ny messeserk ”af 13 alen fint lerrit” er utgiftsført i 1696-98 og nemnd i inventarlista frå 1699. I 1708-10 vart det kjøpt ein ny messehakel av ”røt floss”. Det kjem fram av rekneskapen frå 1687-89 at kyrkja hadde eit eige skåp til altarkleda, med lås for.

''Lysstell''. Inventarlista frå 1633 nemner ein lysestake med to piper, medan det i 1690 er nemnt to ulike lysestakar. Av ''bøker ''er det i 1690 nemnt ei gammal altarbok. Denne vart innbunden (1687-89) før den ”ny opkom”. Kyrkja hadde to ''klokker'' i kyrkjetårnet og ei lita handklokke i 1933, det same i 1690. Ei ''fattigblokk'' med lås og beslag vart innkjøpt i 1687-89. Eit ''timeglas'' vart innkjøpt i 1667-69, sameleis i 1675-77.

== Tømmerkyrkja frå 1835 ==
Bendixen skriv at kyrkja vart bygt i 1835, og at den gamle kyrkja stod til 1836. Dersom dette stemmer, må stavkyrkja ha stått på ein annan tomt, men venteleg nokså nær. Han omtalar kyrkja slik:

''… Men denne bygning som blev opført i 1835 og som inneholder 150 sitteplasser er så stygg en kirke som vel søker sin make i uheldig utseende. Skib og kor har samme bredde Empire med soutakpanel, forholdsvis store vinduer, Kirken er tekket med røde panner- Umalet utvendig undtagen i vest hvor der er spor av oprinnelig rød. Senere hvit maling. Der er ikke galleri, takridderen hviler på 4 søiler som står i kirken. Alt det indre er umalet, undtagen alter og alterfot, prekestol og prestens stol i koret, den første grålig, den annen hvit.''<ref name="ftn5"> Bendixen manus, avskrift s. 87

</ref>'' ''

Bendixen fortel vidare at det på altaret sto ein enkel kross med IHS. Kyrkja hadde ikkje døypefont, berre ein jarnring til dåpsfatet. Kyrkja var 7,3 m brei, koret var om lag 4,5 m langt, skipet om lag 6,6 m. Våpenhuset 1,83 x 2,23 m. Kyrkja hadde ikkje sakristi.

Edin Næss som budde på Hansagarden ovanom kyrkja og var fødd i 1896, fortalde følgjande om kyrkja til nemnda for jubileumsheftet frå 1986:

''Det var ein firkanta kasse utan våpenhus og sakristi. Det var heller ikkje galleri. Taket var ikkje underkledt, så ein såg heilt opp i sperrene. Preikestolen stod på same sida som no. Veggene var umåla plankevegger. Ved eine veggen var ein stige som kyrkjetenaren, eg trur det var han Kristian på Stasjon, gjekk opp etter når han skulle opp i tårnet og ringja. Det var heller ikkje omnar i kyrkja før 1909.''<ref name="ftn6"> Nes kyrkje 150 år … s 24

</ref>

Kyrkja vart ombygd i 1909 etter teikningar av arkitekt Schack Bull frå Bergen under leiing av byggmeister Korsvoll frå Eivindvik. Det vart då bygt til eit smalare og lægre sakristibygg aust for koret, og nytt vesttårn, og kyrkja fekk eit nygotisk preg.

=== Bygningen ===
I 1972-74 vart det utført arbeid ved kyrkja. Taket vart isolert og ein lekkasje i tårnet vart tetta. Det vart også utført omfattande arbeid i interiøret (sjå nedafor).

==== Vegger ====
Skip og kor er lafta opp i same breiddel. Kvar langvegg er inndelt i tre fag ved hjelp av to opplengjer. Det austre opplengjeparet markerer skiljet mellom kor og skip. Frå opplengjene går det bindbjelkar på tvers av skipet som er kopla til hengebjelkar frå takkonstruksjonen. Bindbjelken i vest er støtta av kne mot opplengjene. I kvart fag er det ei opning for vindauge. I gavlane er det vegger av lafteplank til overkant av tønnekvelven i kyrkja. Tømmerveggene i kyrkjerommet går truleg attende til kyrkja frå 1835. Dei er no innkledde med panel og vanskeleg tilgjengelege. Innvendes har veggene ståande staffpanel over brystning. Brystningshøgda er markert med list forma som dryppnase og kopla saman med skrå nedre vindaugskarmar. Lista følgjer veggen i same høgd i kor og skip. Under lista er brystninga kledd med ståande panel, truleg sekundær, der det er høvla inn ein smal staff midt på og i eine kanten av panelborda. Panelet gjev inntrykk av å vera av smale bord.

Sakristiet frå 1909 er delt i to rom i lengderetning med ei brei fløydør i deleveggen. Både ytterveggene og deleveggen er i lafteplank og her står tømmerveggene udekte innvendes, medan veggen mot kyrkjerommet er panelt. Utvendes er kyrkja kledd med liggjande staffpanel.

==== Dører ====
Kyrkja har hovudinngang vest i tårnet og vest i skipet gjennom fløydører. Mot våpenhuset er begge fløydørene kledde med ståande faspanel. To dører inn til sakristiet flankerer altarpartiet og heilt vest i sideveggene i sakristiet er det dører ut til kyrkjegarden. Det er også fløydør mellom dei to romma i sakristiet, og to dører mellom galleriet og gallerigangen.

Dei to dørene aust i koret og dei to dørblada i fløydøra vest i skipet er truleg frå kyrkja frå 1836. Dei har empirpreg med kvadratiske, kraftige fyllingar med eit sprang i ytterkanten av fyllingane. Fyllingane er sette inn i brei ramme. I rammekanten mot fyllinga er det (sekundært?) skore ut ein fas.

Ytterdørene, både i sakristiet og i våpenhuset, er labankdører av ståande plank med fas, kledd utvendes med faspanel i fiskebeinsmønster. Fløydøra i våpenhuset er utvendes prydd med utsmidde dørjarn. Fløydøra i sakristiet er ei sveitserstildør tilpassa dei gamle dørene. På galleriet er det enklare fyllingsdører.

==== Korskiljet ====
Kyrkja har eit tredelt korskilje knytt til det austre opplengjeparet og til bindbjelke og hengebjelke som korresponderer med dette. To stolpar som understøttar bindbjelken markerer ei brei midtopning, mellom desse og opplengjene er det korte brystningar. I overkant har sidefelta to kne som saman utgjer ein rundboge. Også midtfeltet har runda kne i hjørna oppe, men feltet held fram i ein flat, gjennombroten rundboge som følgjer forma på tønnekvelven. Feltet er markert utvendes med bord forma som runda bjelke mellom dei to som stolpane som understøttar bindbjelken. Mellom denne runda forma og kvelven er det tetta med bord i stråleform avbroten av bjelkar, to på kvar side + hengebjelken, sette inn i stråleform slik at heile partiet over bindbjelken framstår som ei soppgåande sol.

==== Vindauge ====
Kvar av langveggene i kyrkjerommet har tre vindauge, eitt i koret og to i skipet. Vindauga er innfelte i karmen med to postar som oppe går ut i Y-form og dannar tre diagonale ruter. Horisontalt er vindauga inndelte ved sprosser i fire. Klart glas, i dei tre rutene i gavlen farga grønt og fiolett. Sekundært er det sett inn ekstraglas innvendes i ei ramme festa til karmen. Innerglasa er delte i fire ved tre horisontale sprosser. Uklårt, bukla glas.

==== Golv og fundament ====
Kyrkja har plankegolv lagt i kyrkjas lengderetning på golvbjelkar. Korgolvet ligg eitt steg høgre enn golvet i skipet. Golvet i sakristitilbygget frå 1909 har undergolv av oppattbrukte takbord. Desse er dels dekte med tjøre og det står att trenaglar i nokre av naglehola. Fundament av stein med sekundært pålagd støyp utvendes. Sakristitilbygget har murt fundament.

==== Tak ====
Kyrkja har saltak over kor og skip og eit smalare og lægre saltak over sakristitilbygget. Begge taka er truleg frå ombygginga i 1909. Det er ingen spor etter tårngjennomgang i saltaket over skipet, og konstruksjonen er einskapleg.

Taket over kyrkjerommet er eit sperretak med enkle sperreband med hanebjelke festa på halv ved til sperrene og langsgåande bjelkar feste på halv ved til sperrene under hanebjelkane. Fjerde og åttande sperreband frå vest er forsterka ved bindbjelkar i raftehøgd som er kopla saman med hengebjelkar frå mønet. Dei to sperrebanda korresponderer med opplengjene i langveggene i kyrkja.

==== Himlingar ====
Kyrkjerommet har samahengande flat tønnekvelv i full lengde over skip og kor. Kvelven er av glattkanta panel som er festa i overkant til bogar som igjen er festa til hanebjelkane og truleg til langsgåande bjelkar i raftehøgd. Nedre del av takkonstruksjonen er ikkje undersøkt, men på kvar side av kvelven sett nedafrå er det eit smalt flatt parti i raftehøgd. Under dette er det ei profilert list.

==== Tårn ====
Tårnet er bygt inntil vestgavlen i kyrkja med to høgder over eit våpenhus som også har to høgder.

''Våpenhuset'' er ein bindingsverkkonstruksjon som er kledd utvendes med liggjande panel som kyrkja elles, og innvendes med glattkanta panel, dels liggjande, dels ståande, og med noko staffpanel i andre høgd. Det har fløydør i vest (sjå under dører). Døra er overbygd med eit kort saltak på konsollar og med kløverbladboge i opninga og kross over mønet. Sideveggene har vindauge som strekkjer seg over begge høgdene. Vindauga tilsvarar vindauga i langveggene i skipet, men er mindre, og det er ikkje sett inn ekstra innvendes glas. Våpenhuset har oppgang til orgelgang i andre høgda ved nordveggen, og eit avdelt kott under trappa. Det er overdekt av telttak som frå tre sider går inn til tårnet nede i tårnets grunnetasje.

Sjølve ''tårnet'' er fundamentert på ei dobbelt ramme over våpenhusets andre høgd med fire hjørnestolpar, to mellomstolpar på kvar side og høge kryssband som går over begge høgdene i tårnet. Dei to vestre hjørnestavane er utveksla i to nivå under tårnfundamentet og har såleis støtte ned til bakkenivå. Det er lagt inn losholtar mellom hjørnestavane og langsgåande golvbjelkar under etasjeskiljet i tårnet. Over klokkerommet i andre høgd ligg ei dobbel bjelkeramme med tre langsgåande bjelkar som underlag for hjelmen. I første høgda har tårnet eit gavlavslutta vindauge i vest, i klokkerommet er det gavlavslutta lammelluker mot nord, vest og sør. Ein klokkestol av bjelkar fyller heile klokkerommet.

Den inntrekte, firkanta ''hjelmen'' er høg og smal med svai mot tårnveggene. Han har midtstolpe, fire gratsperrer og ein mellomstolpe på kvar side. Sperrene er kledde utvendes med liggjande bord som underlag for lappskifer. Oppe er hjelmen avslutta med spir med flat kule og hane.

=== Interiør ===
==== Presentasjon ====
Kyrkja har altarparti aust i koret flankert av dører til sakristitilbygget, i nordaustre hjørnet står den gamle klokkarstolen, i nordvestre hjørne er det oppgang til preikestolen som står nordaust i skipet. Sør i koret er det plassert to benker og lesepulten står på sørsida i koropninga.

Framfor brystninga søraust i skipet står eit piano, elles har skipet benkeparti på begge sider av midtgang. Tverrgalleriet vest i skipet har orgel sentralt og korte benker på begge sider.

Dei to romma i sakristiet har benker ved ytterveggene med bord i hjørna og elles lause, stoppa stolar. Dei har elles skåp til oppbevaring av utstyr og på vestveggen i søre rom er det montert eit minikjøkken.

==== Oversyn over viktige endringar i interiøret ====
I 1972-74 vart det utført arbeid ved kyrkja og interiøret gjennomgjekk også ein del endringar. I skipet tok ein vekk jarnomnane og murpipene, benkene vart endra slik at dei skulle bli betre å sitja på, og det vart sett inn doble vindauge.

==== Fargar ====
Fargane i interiøret vart endra i samband med arbeida i 1974 og i samråd med Riksantikvaren. Overmålinga på preikestolen vart fjerna og stolen fekk fargar i renessansestil med unntak av bogefelta som vart ståande umåla. Klokkarstolen vart avdekka, og vart ståande utan farge. Fargen på altartavla og salmenummertavla vart også tilpassa det nye fargeskjemaet i kyrkja. Målararbeidet vart utført av Aldor Talle.<ref name="ftn7"> Nes kyrkje 150 år … s 14

</ref>

Arkitekturelementa er dominert av bleikgule vegger, kvit himling, grått golv og grå berande element. Delar av inventaret er også måla i grått, kvitt og gult, men engelsk raudt er dominerande og finst på benker og benkeputer, orgel, lesepult og knelepute. Innslag av gull staffasje på altartavle og orgelfasade. Fargane i sakristiet er som i kyrkjerommet. Med unntak av golvet er våpenhuset umåla innvendes.

Golvløparar vart innkjøpte i samband med arbeida i 1974, og utskifta i 1985.

==== Lys og varme ====
Elektrisk straum vart lagt inn i kyrkja i slutten av 1950-talet.<ref name="ftn8"> Nes kyrkje 150 år … s 14

</ref>

=== Inventar ===
==== Altar ====
Kassealtar frå 1909 med dør på baksida til skåp med ei hylle. Altaret er enkelt med ståande bord festa til ei indre ramme og avslutta utvendes med fotlist mot golvet. Bordplate av tverrlagde bord som går litt utafor kanten. Gråmåla. Breidde 160 cm, djupn 80 cm og høgda 89 og 108 cm.

==== Frontale ====
Det finst to frontaler frå Nes kyrkje på Bergen Museum. Fotografi av frontalene i full storleik er opphengde på vestveggen i kyrkja, under galleriet, eitt på kvar side.

==== Altartavle ====
Altartavla er montert/konstruert saman med altaret. Ho har rundboga biletfelt sett inn i ramme og gavl mellom sidestolpar. Tavla har eit lett nygotisk preg med ein smal rundboge dekt med gavlform over sidestolpane. Midtfeltet har forenkla vimperg toppa av latinsk kross og med innskriven spissboge.

Biletfeltet har oljemåleri på lerret signert Refsnæs Bergen 1909 og viser ein kopi av Jesu bøn i Getsemane av Heinrich Hoffmann 1890.

==== Altarring ====
Halvsirkelforma ring som endar i flog med baksida av altaret, med opning på begge sider av altaret. Noko trong. Altaret og ringen står på eit platå og kneleputa etter kanten av platået er stoppa og trekt med brunt skinn festa med saum på begge sider. Innafor kneleputa står eit balusterrekkverk av kraftige, dreia balustrar dekte med lett runda handlist og med ei indre hylle for særkalkar. Balustrane kan vera frå 1836. Altarringen er gråmåla med unntak av balustrane som er kvite.

''Kneleskammelen ''er enkel og kasseforma. Oppsida er stoppa, og denne og sidene er trekte med ullstoff tilsvarande antependiet.

==== Døypefont ====
Enkel, åttekanta døypefont av tre. Flat kum med nedskrådd overside med sentralt hol for dåpsfat. Vidt skaft og litt breiare, rett fot.

==== Preikestol med oppgang ====
Renessansepreikestol med fem fag, med åttedelt botn og rett fot. Oppgang via trapp frå aust.

Faga har ei fylling med øvre og nedre ramtre og med hjørnebord som ramme mellom felta. Ramtrea utgjer smalfelt over og under eit storfelt utvendes på fyllinga. Stolen har dekor med beslagornament. Over øvre smalfelt er det flat handlist stoppa og trekt med skinn. Øvre smalfelt har 8-talsforma ranke. Storfeltet har portalform med rundboge med sirklar og diamantbossar i beslag, nedre smalfelt har diamantbosse og sirklar i beslag. Smalfelta er skilde med tosida konsollar. Oppe har dei sirklar og diamantbosse i beslag, nede dukatornament. Hjørna mellom storfelta er dekte av kannelerte pilastrar. Under nedre storfelt er det festa sveifa hengebord, også dei med beslagornament.

Botnen under stolen har åtte kraftige sveifa konsollar med kannelering på snittflatene. Botnen står på ein høg enkel fot med krossforma snitt. Det er oppgang til stolen via trapp frå koret. Trappa har gelender og melklarstolpe i sveitserstil.

Preikestolen vart restaurert i 1974. Ein del av treverket vart avdekt og stolen vart måla på nytt i samråd med Riksantikvaren. Innvendes i stolen er den opphavlege målinga bevart. Ramverket er engelsk raudt. På fyllingane er det måla svarte, vegetative ornament.

==== Lesepult ====
Standard lesepult måla i kyrkja sine interiørfargar.

==== Benker og faste stolar ====
''Benkene ''i kyrkja har rettsida vangar som er smalare i bakre, øvre del som endar oppe i kløverbladform og fungerer som feste for ryggane i benken. Nede på den breie delen er det sentralt ei gjennombroten hjarteform som er snudd opp-ned. Ryggane er tette og har ståande bord sette inn i øvre og nedre ramme. Bak på øvre ramme er det hylle for salmebøker. Benkeplata er understøtta med sarg. Stolane er måla engelsk raude og har seteputer i same farge.

''Klokkarstolen, ''også kalla medhjelparstolen, er overført frå mellomalderkyrkja og kan vera laga omkring 1700. Han har dør og ein dørvange mot vest og to fyllingar i ramme mot sør. Døra har portalform med bandslynging i bogen og kannelerte pilastrar på sidene. Vangen har flatt relieff med vekstornament og ein diamantbosse. Nedst er det eit utskore ståande ovalt felt. På sørsida er det profilar på dei ståande rammestykka. Det er sett inn ny benk og hylle i stolen.

Den opphavlege målinga er vekke. Stolen var på 1900-talet overmåla med kvitmålig med mørkare innslag. På 1970-talet vart han avluta og skrapa for målig. Det er spor etter original engelsk raud måling utvendes på brystninga.

==== Galleri ====
Galleriet kviler på tverrlagde bjelkar under fronten og ved vestveggen i skipet. Galleribjelken under fronten er understøtta av veggstolpar og stolpar som flankerer midtgangen. Bjelken ved vestveggen er understøtta av hjørnestolpar og stolpar som fungerer som beitskier for fløydørene. På dei to bjelkane kviler 11 golvbjelkar under gallerigolvet. Golvbjelkane stikk fram med sveifa endar under gallerifronten. Fronten har tredelt brystning med ståande staffpanel og er dekt av kraftig handlist. Golvet på galleriet er avtrappa i tre steg.

Endring av galleriet i 1937 i samband med innsettinga av orgelet ”Det vart sett inn 2 dører og benkane vart gjorde kortare.”<ref name="ftn9"> Skrift laga ved orgelvigsla i 1997.

</ref>

==== Rituelle kar ====
Teksten under avsnittet Rituelle kar vert berre vist for innlogga brukarar.

==== Parament ====
===== Altardukar =====
a) Eit eldre altarklede av raud filt har merke etter ein altarduk med tunga, gjennombroten bord, truleg av hardangersaum.

b) Duk sydd på panamavoven bomull (java) med krossting i svart av Kaia Næss og Kristine Haugen. Hovudmotivet er ikkje identifisert, sidemotiv er latinske krossar, anker og små stjerner. Duken har ein brei holfald markert med svart på tre sider. Ein smal løpar med den same holfalden høyrer til, truleg til ekstraduk under lysestakar og kalk.

c) Duk sydd på lin med motiv som på duk b. Tilsvarande ekstra løpar som til b. Duken er sydd av Sofia Lavoll.

d) Duk av lin sydd av Astrid Fossøy. Til duken høyrer to ekstradukar til bordplata med holfald.

===== Antependium =====
Tidlegare var altaret kledd med raud filt. Denne vart teken vekk i samband med at det nye antependiet frå Den Norske Husflidsforening vart levert saman med messehakel og antependium for lesebrettet på preikestolen. Stoffet er det same som er brukt i messehakelen som vart levert samstundes.

''Antependiet for altaret'' dekkjer tre sider av altaret. Det er inndelt i felt med smale gullband. Fronten er tredelt med brodert kristogram i kvitt, svart og gull i midtfeltet og fem små likearma krossar i dei same fargane i sidefelta.

''Antependium til lesebrettet på preikestolen'' har sentralt eit jesusmonogram (IHS) omgitt av åtte små, likearma krossar. Motiva er broderte med gullsnor i leggsaum med svart kontur.

===== Messehaklar =====
a) Messehakel av raud fløyel, 1900-talet. Messehakelen er svært enkelt utført, utan mellomfôr. Lokal produksjon. Han er kanta kring ytterkanten med eit sølvband, og har ein enkel kross av eit breitt sølvband på ryggsida. Fôret er av bleika, raud satengvoven bomull. Det er truleg eldre enn hakelen elles. Hakelen er festa på venstre skulder med fire store trykknappar. Høgde 100 og 107 cm. Breidde ved skuldrene 76 cm.

b) Raud messehakel av kypertvove ullstoff og med gult fôr. 1978. Merkt med Den Norske Husflidsforenings merke på fôret. Hakelen er kanta med smalt gullband. På forsida er det brodert jesusmonogram i ring med strålar, på ryggsida kross av gullband fylt med broderte likearma krossar med stråleskin og med stjerner. Broderiet er utført som leggsaum med gulltråd og konturane med stilkesting i grøn tråd. Hakelen er festa på venstre skulder med tre hekter. Høgde 100 og 105 cm, breidde ved skuldrene 66 cm.

Ei ''messeskjorte'' av bomull.

==== Lysstell ====
Teksten under avsnittet Lysstell vert berre vist for innlogga brukarar.

==== Klokker ====
Kyrkja har tre mellomalderklokker.

a) Lita klokke frå 1100-talet. Klokka har runda bogar og midtboge, rund hue som går direkte over i halsen og vidare i rett korpus. Korpus er avslutta mot slagringen med enkel rille, slagringen er svakt ut- og nedskrådd, og undersida skrår litt oppover innvendes. Diameter 33 cm, høgde 42, 30 cm utan krone.

b) Klokke frå 12-1300-talet. Klokka har runda bogar og midtboge, rund hue som går over i hals utan markeringar og i utskrådd korpus. Mellom korpus og ut- og nedsvinga slagring er det to smale riller. Undersida av slagringen skrår ned mot innsida. Diameter 54 cm, høgde 63 og 50 cm.

c) Som b, men med to riller på halsen. Diameter 72 cm, høgde 80 og 67 cm.

==== Orgel og andre instrument ====
===== Orgel =====
Orgelet i kyrkja har ei soge attende til 1879. Det vart bygt med seks stemmer av August Nilsen, truleg til Askim kyrkje. I 1937 vart delar av dette orgelet brukt av Jørgensen til bygging av eit orgel for Nes kyrkje, men fasaden og mange av pipene var då nytt. Det vart omfattande fornya ved Venheim Orgelbygger i 1937. Fasaden er fornya i ”August Nilsens stil”.<ref name="ftn10"> Oversyn v/organisten i skrift laga i samband med vigsla av orgelet 1997

</ref>''' '''Han er tredelt, nygotisk, med fialar og vimpergar og med metallpiper sett inn i spissboga opningar. Orgelet har følgjande disposisjon fordelt på eitt manual og pedal:

Manual Principal 8’

Gamba 8’

Gedakt 8’

Oktav 4’

Fløyte 4’

Oktav2’

PedalSubbass16’

'''''Piano''''', Petrof.

==== Bøker ====
Alter-Bog, Chra. 1826

Alterbog, Kra 1893, Kra 1893

Altarbok, Oslo 1926

Altarbok, Oslo 1926

Altarbok, Oslo 1966

Bibelen, Kbh 1787

Kingos salmebok, gammal utgåve, truleg 1700-talet

Kingos Kirke-psalmebog, Christiansand, u.å.

Landstads Kirkesalmebog, Bg. 1872

Tekstbok, Kra 1900

Tekstbok, Kra 1918

Tekstbok, Kra 1922

Kirkeritual, Chra. 1825

==== Møblar ====
''Brurestolar''. To stolar i lyst lauvtre, renessansekopiar, med akantusskurd på toppbrett og forbrett og på frambeina. Ryggen er stoppa og trekt på begge sider med skinn festa med saum. Setet er også stoppa og trekt med skinn. Treverket er lakka. Umerkte.

==== Offerkar ====
Det vert ofra på altaret i ei korg fletta av tynn pedikk på botn av kryssfiner, lakka. Korga er merkt under botnen: Nes Kyrkje 1969.

==== Blomstervasar ====
To trektforma vasar av sølv. Innskrift: MINNEGÅVE LINA FEIGUM 1976. Stempel 830 S, kalk i oval, og C. Høgde 17 cm, diameter oppe 8,8 cm.

Vase av sølv, trektforma på avtrappa fot. Innskrift: GÅVE TIL NES KYRKJE FRÅ KYRKJESONGAR OLE HAUGEN OG KONA KRISTINA. Stempel 830 S, Lo. Høgde 20,7 cm. Diameter oppe 10,4 cm.

==== Diverse ====
''Pidestallar''. To pidestallar etter forma på balustrane i altarringen er leverte av Dalen Snikkarverkstad.

=== Kyrkjegard og gravminne ===
==== Kyrkjegard ====
Gravplassen ligg omkring kyrkja i terreng som hallar mot fjorden aust og søraust for kyrkja. Det har alltid vore eit problem at kyrkjegardsjorda har vore for grunn. Det vart fylt på jordmasse i 1909. På 1960-talet vart kyrkjegarden utvida mot nord med delar av nabogarden. Planteikningar vart laga av kyrkjegardsarkitektane Fosså og Skjold. Muren rundt kyrkjegarden er av høg kvalitet og er mura opp av skifrig stein. Den som utførte det meste av arbeidet, vert kalla ”Skoga-Lars”. Også på 60-talet vart det påfylt med jord og grus. Den nye kyrkjegardsdelen vart vigsla i 1966.<ref name="ftn11"> Nes kyrkje 150 år … s 22

</ref>

==== Gravminne ====
Ein del eldre gravminne, tre støypejarnsplater og ein støypejarnskross, er samla nordvest for kyrkja ved inngangen.

Reiskapshus

Reiskapshus vart oppført i[...] etter teikningar av [...]. I tillegg til reiskapsrom inneheld det toalett og opphaldsrom for arbeidarar ved kyrkja. Huset står nordvest for kyrkjegarden i tilknytting til den eine parkeringsplassen ved kyrkja.

== KJELDER ==
=== Utrykte kjelder ===
Kyrkjeverja, Luster kommune, perm med oversyn over inventaret

Bendixens manus

'''Synfaringar'''

''Arkivverket, Statsarkivet i Bergen''

Rekneskapar, Kyrkjestolebok 1631 – 1686, L.nr. 68

Rekneskapar, 1687 – 1723, Stiftsamtmannsarkivet, L.nr. 1725

=== Trykte kjelder ===
Nes sokneråd, Nes kyrkje 150 år, 1836-1986

Skrift om orgelet laga til vigsling av orgelet i 1997

==Bilete==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Nes kyrkje og kyrkjegard sett frå sør, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje og kyrkjegard sett frå sør, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje sett frå nordaust, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje sett frå nordaust, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje sett frå nordvest, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje sett frå nordvest, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje sett frå søraust, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje sett frå søraust, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, hjelmen sett nedafrå, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, hjelmen sett nedafrå, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, inngang nord i sakristiet, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, inngang nord i sakristiet, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, inngang sør i sakristiet, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, inngang sør i sakristiet, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, inngangsdør vest i skipet, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, inngangsdør vest i skipet, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, inngangspartiet, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, inngangspartiet, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, sørfasade, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, sørfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, trapp til inngang sør i sakristiet, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, trapp til inngang sør i sakristiet, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, vestfasade, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, vestfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, vindauge, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, vindauge, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje. nordfasade, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje. nordfasade, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Nes kyrkje, interiør mot aust 1, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, interiør mot aust 1, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, interiør mot aust, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, interiør mot aust, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, interiør mot vest, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, interiør mot vest, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Nes kyrkje, benker, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, benker, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, brurestolar, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, brurestolar, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, døypefont, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, døypefont, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, foto av frontale a frå Nes kyrkje, no på BM, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, foto av frontale a frå Nes kyrkje, no på BM, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, foto av frontale b frå Nes kyrkje, no på BM, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, foto av frontale b frå Nes kyrkje, no på BM, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, klokkarstol, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokkarstol, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, klokkarstol, vestsida, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokkarstol, vestsida, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, korg til offer, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, korg til offer, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, orgelfasade, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, orgelfasade, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Nes kyrkje, altar med tavle og ring, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altar med tavle og ring, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altaret sett frå søaust, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altaret sett frå søaust, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altartavle, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altartavle, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Nes kyrkje, klokke a, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokke a, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, klokke b, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokke b, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, klokke b, detalj, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokke b, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, klokke c, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokke c, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Nes kyrkje, altarduk a, skugge, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altarduk a, skugge, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altarduk b, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altarduk b, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altarduk c, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altarduk c, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altarduk d, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altarduk d, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, antependium, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, antependium, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, preikestolantependium, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, preikestolantependium, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Nes kyrkje, lesepult, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, lesepult, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, preikestol med fot, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, preikestol med fot, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, preikestol, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, preikestol, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, preikestol, innvendig original måling, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, preikestol, innvendig original måling, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Nes kyrkje og kyrkjegard sett frå sørvest, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje og kyrkjegard sett frå sørvest, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, gravminne, eldre, nordvest for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, gravminne, eldre, nordvest for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegaarden nordaust for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegaarden nordaust for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegard med uteplass nord for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegard med uteplass nord for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegarden nord for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegarden nord for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegarden, nordaustre hjørne, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegarden, nordaustre hjørne, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegarden, uteplass og reiskapsbu, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegarden, uteplass og reiskapsbu, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegardsmur og reiskapsbu nord for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegardsmur og reiskapsbu nord for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, port til kyrkjegarden, nord i vestmuren, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, port til kyrkjegarden, nord i vestmuren, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, port til kyrkjegarden, nordvest, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, port til kyrkjegarden, nordvest, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, reiskapshus nord for kyrkjegarden, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, reiskapshus nord for kyrkjegarden, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, støypejarnskross, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, støypejarnskross, AMH 2010.jpg
</gallery>

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Nes sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Luster kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Luster kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:...]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Leikanger kyrkje

2012-09-04T07:14:51Z

Cathrine:

{{Infoboks_uferdig_artikkel}}

= Leikanger kyrkje =
''Anne Marta Hoff''

Leikanger kyrkje er først nemnd i Bergens Kalvskinn, s. 48 (Bendixen). Kyrkja var hovudkyrkje i midtre Sogn i mellomalderen. Leikanger var lenge eit omfattande prestegjeld. Kyrkjene i Fjærland, Tjugum og på Vangsnes høyrde til Leikanger fram til 1849, medan kyrkjene i Fresvik og Feios (Rinde) var ein del av prestegjeldet like fram til 1999. No ligg administrasjonen av Leikanger kyrkje under Sogndal kommune.

I mellomalderen var det fire kyrkjer i Leikanger. I tillegg til Leikanger kyrkje, stod det kyrkjer på Henjum, Hamre og Njøs. Desse tre vart nedlagde mot slutten av mellomalderen.<ref name="ftn1"> Eggum 1999

</ref>

== Bygningen ==
Steinkyrkja i Leikanger vart reist, truleg i siste halvdel av 1200-talet, som ei av fleire vestlandskyrkjer med rektangulær grunnplan utan eit eige kortilbygg. Kyrkja hadde våpenhus og inngang på vestsida og på sørsida. På 1600-talet hadde ho eit tårn i tre framfor vestmuren.

I 1686 vart kyrkja omtalt slik:

''Legangers Hovid Kirche, er en Steen Kirche lang 33 ½ Alen med Chorit som er under eet, bredden 20 ½ Alen med 2 Vaabenhusse af Stafue, eet paa Vestre den anden paa Søre side, begge ved 9 Alen i Kanten, Kirchen er Tagt med pander med Eet Zirligt Taarn paa huilchet alt er Vell Ved magt holden …''<ref name="ftn2"> Synfaring 1686

</ref>

Det går fram av synfaringa at det vestre av våpenhusa vart nybygt på denne tida. Det vart mellom anna gjort framlegg om å innreia våpenhuset i vest slik at dette kunne brukast som ei utviding av kyrkja som var for trong ettersom folk frå dei andre soknene søkte dit. Med utviding av kyrkja måtte ein venta til ”midle der till kand samles”.

I 1709 vart det sendt inn korte meldingar om kyrkjene, og om Leikangerkyrkja heiter det då at ho er

''<nowiki>Een schiøn muret Kirche med et fuldkommen Torn af træ fra Grunden opbygt, et vaabenhuus, sampt [et] for dørren paa søre side af Stafve, Kirchen tegt med pander </nowiki>och Velflyed undtagen een bruste udj Muren, och Tornit nogit Schrøbelig saa spiret med første vill Hielpes, Indentill Kiøn Stafferit''.<ref name="ftn3"> Synfaring 1709

</ref>'' ''

Den siste av dei almenne synfaringane, frå 1721, har mykje dei same opplysningane som dei nemnde kjeldene.<ref name="ftn4"> Synfaring 1721

</ref>

Kring 1872 vart kyrkja restaurert av Vangberg og Alvær etter plan av Christian Christie.<ref name="ftn5"> Eggum s 98f

</ref> Tårnet vart skifta ut med eit tårn i nygotisk stil. I nordaust vart det bygt eit nygotisk sakristi samstundes med at kyrkja vart utvida med eit mura kortilbygg mot aust og sørinngangen vart murt att. Kyrkja vart igjen restaurert under leiing av arkitekt Johan Lindstrøm i 1930-50-åra. Tårnet frå 1800-talet vart erstatta med eit tårn i 1600-talsform i 1955.

Skipet i kyrkja, som i utgangspunktet også omfatta koret, er rektangulært og dekt med saltak. Koret frå 1872 har same gesimshøgda som skipet, men det er smalare. I aust er det polygonalt avslutta med tre sider av ein åttekant. Koret har saltak med valming over den polygonale delen. På nordsida av koret er det bygt til eit sakristi av tre. Over vestgavlen er det eit nyare tårn av tre i 1600-tals-form. Framfor skipet i vest står eit våpenhus i tre. Våpenhus, tårn og vestgavl er panelt med liggjande bord og tjørebredde, sakristiet er måla brunt.

=== Murar ===
Muren har ujamne overflater og er pussa og kalkslegen utvendes og innvendes. Hjørna ved inngangsdøra i vest står utvendes utan puss og har fuger i sement. Truleg sekundært mura i samband med endring av inngangsdøra. Øvre del av inngangen er utilgjengeleg pga panel.

På vestmuren er det like under gesimshøgd mindre, rektangulære, attfylte felt nord og sør for tårnet, truleg for små vindauge.

I nordmuren tykkjest det å teikna seg fire jamstore, horisontale skift. (Tilsvarande tre i sørmuren.)

Utvedes går det ein profilert gesims på nord- og sørsida av skipet og, med ein annan profil rundt koret. Innvendes er også murane avslutta oppe med profilert gesims.

''Korbogen ''frå korutvidinga i 1872 er høg, vid og rundboga, men smalare enn himling og vegger i koret. Han er utan ornament eller fâr etter ombygging.

Gamle murar er om lag 140 cm tjukke, nye murar om lag 100 cm.

=== Portalar / dører ===
G.A. Bull laga ei planskisse av kyrkja i 1854. Her har han teikna inn ein vestportal og inngang på sørveggen rett aust for der preikestolen var plassert før koret vart bygt, no aust for midten av skipet. Her har han også skissa opp vestportalen og sørportalen slik dei då var utforma. Begge ser ut til å ha hatt spissboga opningar, den i vest med ei rundboga attmuring, ev. utfylling med tre. Det ser ut som døra har slått inn mot eit anslag i ytre murliv. Bendixen skriv at portalen hadde rundstav og holkil ved kanten. Sørportalen har hatt spissboga dør som også har slått inn til eit invendig anslag. Utvendes har ho hatt fas i hjørnet. Kyrkja har framleis inngang i vest, medan sørportalen er attmurt. I koret er det dør mot sakristiet i nord.

''Vestportalen'' har no rette vangar i muren og alle spor av den opphavlege portalen er vekke. I overkant er det berre treverk som er synleg. Dørkarmen for fløydørene er sett inntil muren, i overkant er det utvendes panelt opp mot himlingen, innvendes er det eit finert felt over døra i karmen (supraport), og eitt felt over karmen. Dørblada er fyllingsdører med seks ståande rektangulære fyllingar.'' ''Det heng ei tavle med innskrift på det finerte feltet over døra (sjå under Måleri og tavler).

''Døropninga nord i koret'' er rundboga. Her er det sett inn ei fyllingsdør med seks ståande fyllingar. Over døra er det rundboga overlys inndelt med sprosser.

=== Korskilje ===
I våpenhuset er det lagra delar som kan ha stått i eit korskilje frå 1600-talet som delte bygningsrektangelet i kor og skip. Det gjeld eit bord med ei rekkje rundbogar utskorne i underkant, og med skoren renessansedekor, vidare ein firkanta stolpe med skolpesnitt. I tillegg er det ei dør som vart brukt i korskiljet frå 1930-åra og som framleis står der.

På eldre foto hjå Riksantikvaren er situasjonen slik han var i 1872 – 1936 avbilda. Då står det låge brystningar på kvar side i korskiljet i den nye korbogen. Dei endar mot firkanta meklarar mot midten. Både brystningar og meklar har felt med rundbogar med knekk i sidene.

I 1936 vart dagens korskilje konstruert. Den gamle delen har todelt ramme, 200 x 85cm, med fem dreia sprosser i øvre del og to fyllingar med portaldekor mot vest i nedre del. Delen er sett inn i ei ramme ved nordre bogevange. Eit tilsvarande felt er rekonstruert og sett inn i ei ramme ved søndre bogevange. Denne fungerer som oppgang til preikestolen. Dei to delane er knytte saman med ein tverrgåande ”trabesbjelke” som sentralt ber ein kopi av mellomalderkrusifikset frå Kaupanger (no på Bergen Museum).

=== Vindauge ===
Bulls skisse frå 1854 har nokre få opplysningar om vindauga i kyrkja. I austmuren står det to lansettforma vindauge over ein annan i sentralaksen, det øvste står høgt i gavlen. I sørveggen er det teikna inn eit lite vindauge lengst vest med ein utteikna detalj som tydar på at vindauget har vore todelt med ei enkel søile med trektforma kapitel. Det er vidare teikna inn to større vindauge, eitt på kvar side av sørportalen. Det austre av desse, i koret, er teikna ut som eit vindauge med flat rundboge. Bull har på si skisse ikkje hatt plass til ei tilsvarande utteikning av vindauget vest for sørportalen, men Chr. Christies framlegg til restaurering av Leikanger-kyrkja frå 1866, kan truleg seia meir om korleis vindauga i sørmuren har vore utforma.<ref name="ftn6"> Teikninga er attgjeven hjå Eggum, s 88

</ref> Dei har same storleik som på Bulls skisse. Vindauget vest for portalen er det største. Det er delt med ein midtpost i ytre murliv. Det smale vindauget vest for dette er innteikna i Christies planskisse som eit todelt vindauge med midtpost og sidepostar noko innafor ytre murliv. Begge desse vindauga kan ha vore mellomaldervindauge, medan vindauget aust for portalen truleg vart sett inn på 1600-talet etter forma det har fått på Bulls skisse.

I samband med arbeida i 1872 vart det sett inn to små vindauge i vestmuren, eitt på kvar side av tårnet, desse vart attmurte i 1955.<ref name="ftn7"> Eggum s 83

</ref>

Kyrkja har no fire store vindauge i i sørmuren i skipet og eit i koret. Dei er rundboga med skrådde, ujamnt pussa smiger. Sålbenkene er skrådde og glattpussa. Vindauga har enkle rammer av teak. Indre glas er antikkglas i små diagonale ruter i bly, dels forsterka med sprosser. Ytre glas er udelte.

=== Golv og fundament ===
Skipet har ''golv'' av langsgåande furubord feste til golvbjelkar. Golvet i koret ligg tre steg høgre enn golvet i skipet. Det er som golvet i skipet, men dels med smalare bord. Trappa er av furuplank. Golvet i skipet er truleg olja, i koret er det restar av gråbrun farge på golvet.

''Fundamentet'' er lite synleg. Nordveggen i skipet går rett ned i grunnen, med unntak av ei mindre steinhelle som viser under nordvestre hjørnet. Under sørmuren er det 1-2 lag av liggjande, ujamne steinar, og overkanten av steinane er ujamnt avslutta. Steinane her stikk 10-25 cm ut frå murlivet. Under søraustre hjørne ligg ein noko høgre stein.

=== Tak ===
Både skip og kor er dekte med sperretak som er tekte med ruteheller. Taket over koret er valma mot aust.

Taket over skipet, aust for tårnet, kviler på 16 like sperreband, to av dei knytte til gavlen i aust. Sperrebanda kviler på to langsgåande murremmer og tverrstokkar over desse, og er sette saman av sperrer, knestokkar og hanebjelke. Knestokkane, som står på indre murrem, skrår innetter og endar i hjørna mellom sperre og hanebjelke. Sperrene ser ut til å vera tappa ned i tverrstokkane. Hanebjelkane er utforma med endar i halv ved og er lagde inn på sperrene og feste med nagle. Knestokkane er også lagde inn mot sperrene på halv ved og festa med nagle. I mønet er ei sperre tappa inn i hi med vekslande retning. Sperrene ber sulagde bord under rutehellene.

Gavlen i aust er synleg frå innsida. Øvste delen er sekundær med mur av skifrig mindre stein med sement mellom. Frå hanebjelken og delar av muren nedetter, er muren pussa med sement, dels står han berr.

Det er ikkje opning inn til taket over koret, og taket her er ikkje undersøkt i denne samanhengen.

=== Himling ===
Frå gesimsen er det slege ein tønnekvelving av smale furubord over skipet. Treverket er ikkje handsama. Kvelvingen er festa på oppsida til bogar av tre som er feste til knestokkane og hanebjelkane i takkonstruksjonen.

Koret har tilsvarande himling over enklare gesimsprofil. Vestre del er tønneforma, medan austre del har tre stikkbogar.

=== Tårn ===
Det er uvisst om kyrkja har hatt tårn frå først av. Klokkene kan ha hengt i ein frittståande støpul eller vest i kyrkja med lydopning i vestgavlen. Dei tidlegaste kjeldene er rekneskap og synfaring frå 1600 og tildleg 1700-tal, og då har kyrkja eit støpultårn med tårnstavar frå grunnen og opp. I synfaringa som skjedde i 1661-65 er det opplyst at hjelmen er for trong og må utvidast og korleis dette kan gjerast slik at ”huen Kand recke bedre offuer taarnit”.<ref name="ftn8"> Synfaring 1661-1665

</ref> I 1686 hadde kyrkja eit Zirligt Taarn, i 1709 var tårnet ”noget schröbeligt” og i 1721 … På G. A. Bull si planskisse frå 1854 er det teikna inn tre store og fire mindre stavar i tårnområdet. To av dei store står rett vest for vestmuren, den tredje korresponderer med den søndre av desse, medan den tilsvarande nordaustre stolpen manglar. Desse stavane har utgjort ein større plan enn dei fire mindre stolpane som dannar eit nord-sør-vendt rektangel innafor desse. Dette kan ha vore galleristolpar.

Det vart bygt eit nytt tidsrett tårn ved arbeida i 1872, dette vart igjen fornya i 1955.

Tårnet slik det står no, er ein takryttar med ei høgd, klokkestova, og hjelm over denne. I eksteriøret framstår tårnet som eit tårn bygt frå grunnen med kvdratisk plan. Den delen som er synleg utafrå, er vestveggen i tårnet, klokkestova som stikk opp frå vestre del av saltaket over skipet, over denne har tårnet ein inntrekt del over skjørt. Denne er dekt av pyramideforma hjelm toppa av spir. På kvart hjørne av skjørtet står det eit lite spir.

Vestveggen i tårnet går ned vest for vestre murliv. Våpenhuset tek opp breidda på tårnet og saltaket skjer seg opp i tårnveggen.

I klokkestova er austveggen murt i forskala betong. Konstruksjonen elles er i bindingsverk med ein boks i kvart hjørne og to mellomstavar i kvar av dei tre treveggene. Konstruksjonen er avstiva med kryss- og skråband og har liggjande dobbel kledning utvendes.

På muren i aust og dels lagt inn i bindingsverket er det festa ein klokkestol av H-bjelkar i metall og med elektrisk driven ringefunksjon. Det er kvadratiske lydluker mot nord, vest og sør. Desse kan også opnast elektrisk.

Hjelmen kviler på bindingsverket i klokkestova og på fire hjørnestolpar som kviler på klokkestolen og er avstiva med bjelkekryss. Over ei ramme av plank, fest til hjørnestavane, er det lagt sperrer frå ytterveggene i skjørtet. Skjørtet er underkledd med huntonittplater.

Over skjørtet utgjer dei fire hjørnestolpane hjørne i den inntrekte delen. Denne delen er avgrensa med bjelkekrans oppe og nede (nede: over sperrene frå skjørtet), og kledd utvendes med ståande over- og underliggjande bord. Her er det lydluker mot aust og vest. Over den øvre ramma og to forsterkande bjelkar, ein i aust og ein i vest, ligg det ein sentral aust-vestgåande bjelke som ber midtmasta i hjelmen. Midtmasta er også avstiva med doble plankar i nord-sørleg retning over denne bjelken. Hjelmen har doble plankesperrer i hjørna og enkle mellom. Sperrene er feste med band av plankar inn mot midtstolpen. Hjelmen er tekt med sulagde bord.

Dei fire små hjørnespira på skjørtet er tekte med metallplater. I vimpelen over hjelmen er årstala 1660 / 1956 utsparte, vimplane på hjørnespira har monogrammet til Håkon VII, ei stjerne, ei due og ein hane.

=== Tilbygg ===
Kjeldene frå 16- og 1700-talet nemner to våpenhus, eitt i vest og eitt framfor inngangen i sør. I 1872 vart sørinngangen murt att og våpenhuset her vart fjerna. Nord for det nye koret vart det bygt eit sakristi som vart erstatta med dagens sakristi på same staden i 1980. Våpenhuset framfor vestportalen vart også fornya i samband med nye tårn både i 1872 og i 1955.

''Våpenhus''. Våpenhuset er ei enkel bygning i bindingsverk med saltak, i 1 ½ høgd. Utvendes er det kledd med liggjande, sulagde bord, innvendes med ståande skuggepanel. Det er oppgang vestover ved begge langvegger som knekkjer inn mot eit sentralt repos over inngangsdøra. Frå reposet går det kort trapp til ein gang med oppbevaringskott på sidene inn til ein smal, tverrlagd gang med dører inn til galleriet.

Vestinngangen i våpenhuset er ei fløydør, måla raudbun utvendes. Døra har liggjande, rektangulært overlys til reposet med sprosser i form av kristogram (chi og jota) sentralt. Aust i nord- og sørveggene i våpenhuset er det små vindauge med blyglas.

''Sakristiet'' er også eit bindingsverkbygg i 1 ½ høgd. Det står på tvers mot nordveggen av koret med saltak nord-sør. Utvendes er det kledd med sulagde bord og brunbeisa. Døra ut mot vest er måla raudbrun utvendes. Innvendige dører er glatte standarddører. Vegger, himling og golv er kledde med glattkanta panel/golvbord. Sakristiet har små vindauge mot vest og nord, og eit større ut mot aust. Det inneheld eit rom som kan delast i to, sakristi og rom for dåpsfølgje, ved hjelp av faldedør. Rommet har ope røst, og over faldedøra står ein vegg av glas. Den eine delen har tekjøkken og skåp for parament. Vidare inneheld bygget toalett, tavlerom og gang.

== Interiør ==
Kyrkja har altar med altartavle og altarring aust i koret og flyttberr døypefont sentralt i koret. I den store rundboga korbogen er det sett inn eit korskilje med vid opning. Preikestolen er plassert søraust i skipet med oppgang frå koret gjennom korskiljet. Brei midtgang i skipet flankert av benkerekker, vest i skipet djupt galleri med orgel.

Ved arbeida i 1872 vart interiøret endra vesentleg slik at det frå å ha vore eit interiør prega av den etterreformatoriske tida med preikestol og altartavle frå 1600-talet og benker og stolestader som truleg har hatt eit variert uttrykk, vart omgjort til eit einskapleg interiør prega av stilideala frå seint 1800-tal. Preikestol, korskiljebrystning og galleribrystning fekk enkle rundboga felt med knekk under bogen, benkene vart gjennomført like i full lengde og altartavla frå 1600-talet vart skift ut med eit måleri i nyklassisistisk ramme.

Ved arbeida i 1936 freista ein å gripa attende til 1600-talsformene. Benkene fekk rektangulære vangar, preikestol, altartavle og døypefont vart sette inn att i kyrkja og ein freista å laga eit forsiktig rekonstruert korskilje.

=== Fargar ===
Av opplysningar om fargane i kyrkja i tidlegare tider kan nemnast at det i samband med synfaringa i 1661-65 heiter at kyrkjelyden ynskjer at himlinga og det eine galleriet og funtehuset bør målast ”Kirchen til prydelse”.<ref name="ftn9"> Synfaring 1661-65

</ref> I våpenhuset, på nordsida av vestportalen, er det restar av rankemålig, truleg frå 1600-talet, og kyrkja har truleg hatt meir av denne målinga innvendes.

Ved endringane i 1872, vart murane innvendes måla i felt i ulike gråfargar. Over korbogen var også måla inn ein nisje med Thorvaldsens Kristus.

Skip og kor har no kvitpussa vegger, tak og golv er uhandsama treverk, inventaret elles er måla i ulike fargar, der djupt grønt og raudbrunt er dominerande. I midtgangen, koret, altarringen og barnekroken på nordsida under galleriet ligg det eit bleikt, rustraudt teppe frå Ledaal.

== Inventar ==
=== Altar ===
Altar av tre med dører til skåp frå baksida. Rammer med enkle, glatte fyllingar. Bordplate av trefjøler. På sidene bak på altaret går to breie plankar frå altarkonstruksjonen om lag 50 cm opp over bordplata til feste for altartavla. Altaret er 202 cm breitt, 101 cm djupt og 117 cm høgt frå golv til bordplate. Dette altaret vart truleg laga i samband med arbeida i 1936.

=== Altartavle ===
a) Renessansetavle i to høgder med predella og toppfelt. Tidleg 1600-tal med bakgrunn i katekismetavlene. Tavla stod i kyrkja fram til restaureringa seint på 1800-talet då ho vart erstatta av tavle b. Ho vart då, truleg etter ein periode i tårnet, lagra på loftet i klokkargarden. Derifrå vart ho i 1914 henta inn til museet av G. Heiberg. Som ein del av tilbakeføring av kyrkja til 1600-talsform, vart tavla sett inn att i kyrkja i 1936, etter at vengjene var restaurerte. Hovudhøgda har midtfelt og sidefelt, andrehøgda har berre eitt felt. Toppstykket er segmentforma og har vore krona av ei sol. Tavla er omgjeven av gjennomskorne ranker. Felta i hovudhøgda er todelte med skriftfelt nede og måla figurframstillingar i skorne portalfelt oppe. Midtfeltet viser ei kalvariegruppe med Maria og Johannes. Over krossen to skriftband: Christi Kaarsfestelse på det eine og INRI på det andre. Under biletet er det ei i line med gresk skrift (ikkje tyda). I skriftfeltet under står første del av innstiftingsorda for nattverden. Sidefeltet i nord viser bodskapen til Maria (med engelen frå høgre!). Under er ei line med hebraisk skrift (frå ”ESA. IX”, ikkje tyda). Over framstillinga i skriftband: Mariæ Bebudelse. I skriftfeltet under: Fader vor … Sidefeltet i sør viser Jesu fødsel. I skriftband over: Christi Fødsel og i lina under: Ein kindlei so zart und fein Jesulein. I skriftfeltet under: Ligesaa tog hand oc kalken … I andre høgda er det ei framstilling av oppstoda med Oppstandelsen i skriftband og … på lina under. Øvst i det sirkelsegmentforma toppfeltet ei framstilling av himmelfarten.

b) Tavla vart skaffa til kyrkja i samband med arbeida i 1870-åra og var ferdig sommaren 1873.<ref name="ftn10"> Eggum s 100 
</ref> Måleri på lerret i nyklassisistisk arkitektonisk ramme. Ramma høyrer til ei gruppe rammer med klassiske og barokke element. Ramma er no lagra i prestegarden. Ho har eit rundboga biletfelt med knekk i bogeanfanget og med nedre del avskilt som innskriftsfelt. Feltet er i overkant dekt av ein boge med tre fyllingar og sidefelta har to slanke, kanellerte joniske søyler på kvar side. Søylene ber gesims som støtte for eit toppfelt kanta med skorne, dobbeltsvungne ranker som ber ein enkel kross i toppen. Måleriet slik det no står i sakristiet, har ei enkel svart ramme. Kristus står med strålekrans i rundboge. Usignert, men måla av Marcus Grønvold.<ref name="ftn11"> Bendixens manus 
</ref> Kristus held ei opna bok med alfa og omega i venstre hand, høgre handa er løfta i velsigningsgest. Innskrifta i feltet under måleriet var: ''Jeg er Alpha og Omega, Begyndelsen og Enden, Jeg vil give den Tørstige af Livets Vand Kilde uforskyldt. Åp 21.6.''

=== Altarring ===
Rektangulær altarskranke, 1936, med handlist og sekundært påsett hylle av måla aluminiumslister for særkalkar. Hjørnene i skranken er forma som murte hjørne, elles har skranken dreia balustrar. Knefallet er trekt med naturfarga skinn og festa med saum i indre kant. Enkel kneleskammel ved altaret, også den trekt med skinn.

=== Døypefont ===
Døypefonten er konstruert på 1930-talet av delar frå 1600-talet. Kummen er åttekanta, kalkforma og avslutta oppe ved smalfelt med kartusjfelt. Skaftet er ein liten del av ein åttekanta stolpe. Foten er like vid som kummen, åttekanta, og veggene er forma som eit smalfelt med kartusjfelt. Rankeornamenta på kummen er brukte som utgangspunkt for ranker elles i kyrkja. Mål: høgde 94 cm, breidde oppe og nede 75 cm.

Mykje av fonten tykjest vera fornya i samband rekonstruksjonen. Det gjeld t.d. øvre listverk og fleire av stikkbogane i kummen. Bendixen skriv at døypefonten har form som ein preikestol. Kummen liknar ein preikestolsbotn, og den botnen som i dag er under preikestolen er sekundær.

=== Preikestol ===
Renessansepreikestol med fire fag, kvart med ei fylling. Kvart fag har gesims, øvre smalfelt, storfelt, nedre smalfelt og hengjebord. Stolen er rikt prydd med beslagornamentikk og portalfelta har frå venstre framstillingar av Matteus, Markus og Lukas. Framstilling av Johannes manglar. Botnen vart ikkje attfunnen då preikestolen skulle setjast inn att i kyrkja og ein ny fleirsida og innsvinga botn, avslutta nede ved drueklaseforma tapp, vart laga.

=== Benker ===
a) Eldre benker med sveifa benkevangar står på vestgalleriet. Truleg 1872. Desse har open rygg med to avrunda ryggbord, det øvste med salmebokhylle.

b) Kyrkja har no benker feste i langveggene og med rektangulære benkevangar med stilisert ornament mot midtgangen. I tillegg til vanganen er setefjølene haldne oppe av sveifa knektar på midten og ved veggen. Benkene har heil rygg med to liggjande finérfyllingar. Truleg 1936.

=== Galleri ===
Galleriet i vest er djupt med skrånande golv ned mot aust. Det kviler på tre tverrgåande galleribjelkar som kvar er halden oppe av fire stolpar, to ved midtgangen og ein ved kvar langvegg. Golvet er underkledd med panel. Den austre galleribjelken ber brystning med profilert nedre og øvre avslutting og med 17 portalfelt. Golvet på galleriet er avtrappa i seks steg og dekt med golvbord som i skipet. Orgelet står sentralt vest på galleriet.

=== Skulptur ===
Krusifiks frå mellomalderen, no på Bergen Museum. Kopi utført av Espevold (?)''' '''i kyrkja.

=== Måleri og tavler ===
==== Måleri ====
Fire portrett heng på nordveggen i kyrkja. Dei tre lengst aust skal vera måla av Elias Figenschoug.

a) Presteportrett, korkje prest eller kunstnar er identifiserte.

b) Måleri av ''presten Jens Bugge og kona Kristine Dorothea Schjelderup''. Måla av Elias Fiegenschoug 1661.

c) Måleri av ''presten Erik Iversen Nordal'', prest i Leikanger frå 1618 – 1658. Måla av Elias Fiigenschoug i 1641.

d) Måleri av andre kona hans, ''Lene Splidsdatter'', også måla av Elias Fiigenschoug.

==== Nummertavler ====
To nummertavler med rektangulær, profilert ramme med boga toppfelt med oppgåande sol. Tavla har svart botn med stiftar for siffer og er todelt horisontalt.

==== Supraport ====
Over utgangen frå skipet i vest heng ei tavle med følgjande innskrift i gull skriveskrift på svart botn: Jeg er Alpha og Omega, Begyndelsen og Enden. Jeg vil give den Tørstige av Livets Vands Kilde uforskyldt. Joh. Aab. 21,6. Denne innskrifta stod tidlegare under altartavla frå 1872.

=== {{Lukket|Rituelle kar}} ===
Teksten under avsnittet Rituelle kar vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Parament ===
==== Altarduk ====
a) Altarduk av bomull med innfelt hardangersaumsbord med diagonalstilte ruter sydd med bomull. Eldre arbeid, truleg tilpassa altaret før 1936.

b) Duk av aidastoff med tunga hardangersaumsbord med diagonalstilte ruter.

c) Duk av lin med broderi og brodert signatur: Ågot Døvik 1960.

d) Lerretsduk påsydd ei 30 cm brei hekla bord av tynn mercedisert bomull (som i Solvorn og på Veitastrond). Motiv: Krossar og ranker.

==== Antependier ====
Kyrkja har antependier utan dekor i kypertvove ullstoff i dei liturgiske fargane. Innst er det festa eit raudt ullstoff til altaret. Preikestolantependier med symbol.

==== Messehaklar ====
a) Gammal, skjoldforma, vinraud fløyels messehakel kanta med gullband. Kross på ryggsida av lys silkesateng kanta med smalt gullband. Festa med hekter på høgre skulder. Fôr av tynt linlerret. Høgde 90 cm, breidde 70 cm. Defekt.

b) Raud messehakel av kypertvoven ull. Hakkelen har loddbein striping i vinraudt, orange og violett. Fôr av vinraudt grovt lerret. Festa med hekter på venstre skulder. Høgde 113 cm, breidde 146 cm.

c) Grøn messehakel i kypertvove ullstoff kanta med grøn silke og gulltråd. Begge sider har kross i grøn silke. På rygsida er det over krossen applikert og brodert ein kross i lappeteknikk. Fôr av grøn silke. Brodert på fôret: Magne Vangsnes. Cecilie Eggen 1980. Mål: Høgde 106 cm, breidde 86 cm.

d) Ubleika kvit messehakel i kypertvove ullstoff. Krossmotiv på begge sider, markert med svarte og vinraude band. Rundt krossmidten på ryggsida er det brodert ei tornekrone med gulltråd. Fôr av ubleika kvit silke. Brodert nede på fôret: Magne Vangsnes – Aagot Søvik – Visitas 1981. Mål: Høgde 108 cm, breidde 87 cm.

e) Violett messehakel i kypertvove ullstoff. Krossmotiv på begge sider og kanting av lys violett silke. På ryggsida er det brodert ei rose over krossen. Mål: Høgde 107 cm, breidde 87 cm.

c, d og e er feste med hekter og glidelås på ei skulder.

=== Lysstell ===
Teksten under avsnittet Lysstell vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Klokker ===
a) Mellomalderklokke. Klokka har krone av 6 runda bogar og midtboge. Opphenget er sekundært forsterka med ein påsett bøyle.''' '''Slagringen er flat i underkant. Diameter 61,5 cm, høgde med krone 80 cm, utan krone 58 cm.

b) Nyare klokke. Klokka har krone med seks kraftige, kanta bogar og midtboge i same høgd. Flat kroneplate. I overkant av halsen er det ei dekorativ frise med rankeornament, under denn eit innskriftband og så eit tredje band. I dei to siste er det sett inn små blomeornament og krossar. Innskrift: ANNO 1677 ER DENNE KLOCKE OMSTØBT AF ADAM HØG / TILHØRER LEGHANGER KIRKE. Det kan sjå ut som det er restar av eldre riller utvendes på slagringen. Diameter 79 cm, høgde med krone 77 cm, høgde utan 64 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
Orgelfronten er høg og tredelt med tre rundbogar, den i midten høgst. Bogane er fylte med piper. Fronten er avtrappa i overkant med fire steg mot midten. Stega er avrunda ved hjelp av skoren akantusornamentikk

Sentralt over midtbogen er det skore ut eit ornament med ranker og årstalet 1913. Sjølve orgelet er nyare, av J. H. Jørgensen.
Stemmene er fordelte på to manualar og pedal.

Disposisjon: Principal 8’, Principal 4’, Fløyte 2’, Subbass 16’, Gedackt 8’, Rørfløyte 4’, Mixtur 3 f, Quintadena 4’, Rørfløyte 8’, Gamba 8’, Koppelfløyte 4’, Principal2’, Kvint 1 1/3’, Trompet 8’, Tremolo. (Overføring?)

''Piano'' Hellas.

=== Bøker ===
Alterbog, Kra 1889

Altarbok (nynorsk), Oslo 1926

Tekstbok (nynorsk), Kra 1922

Tekstbok (nynorsk), Kra 1922

Kollekter, Epistler og Evangelier … Kra 1887

Bibelen, Chra 1868

Trykt på permen på forsida: Legangers Kirke. Indviet den 27. November 1872. Gåve frå sokneprest Widerøe i høve vigsla.

Bibelen, Chra 1897

Med prega, stive skinnpermar med gullkross.

Landstads Salmebok, Kra 1871

Gåve frå Hans Flesche, lærara i Hallands Skole i høve kyrkjevigsla.

Landstads Kirkesalmebog og ”Nokre Salmar”, Kra 1897

Salmebok (nynorsk), Oslo 1925

og fleire salmebøker frå 1900-talet

Graduale (nynorsk), Oslo 1925

=== Møblar ===
''Brurestolar ''med gyllenlêr, ikkje registrerte.

=== Offerutstyr ===
Bendixen nemner ein eldre kollektpung. Denne er ikkje i kyrkja no.

''Bøsse'' i våpenhuset, elles standard korger og skåler. Bøssa er av furu og har lås og beslag av smijarn.

=== Blomevasar ===
To blomevasar, standard gullsmedvare. Innskrift på den eine med versalar: Frå Kari og Eirik Grinde 1966. På den andre: Frå A.E. 1966. Stempel: 830S. Lo. Mål: Høgde 20,7 cm, diameter 10,2 cm.

=== Diverse ===
==== Sølvskål ====
Skåla har låg, runda korpus på runda, firedelt fot. Rikt dreven roseornamentikk. Skåla er ei privat gåve slik det går fram av innskriftene på korpus. På den eine sida med versalar: LENSMAND P. RUSTEN, ERINDRING FRA LEIKANGER HERRED MED TAK FOR LANGT OG GODT ARBEIDE 1880 – 1918. På den andre sida med skriveskrift:

Anno 1950 gir Anna Christiane Rusten f. Meidell Leikanger kirke denne skål i minnet om lensmann i Leikanger og Balestrand Peder Christian Rusten * 1852 † 1921, og arkitekt Dagfinn Meidell Rusten * 1899 † 1949. Herren er min hyrde. Stempel: G. Berg, 830S, 1917 og meisterstempel.

== Kyrkjegard og gravminne ==
=== Kyrkjegard ===
Rekneskap 1704: kyrkjegardsport i sør. Rekneskap 1669: To nye kyrkjegardsportar.

Kyrkjegarden låg frå først av ring kyrkja. Etter kvart vart det bruk for meir rom for graver, og kyrkjegarden vart utvida mot aust i 1870 og 1923. Den siste utvidinga er mot fjorden på sørsida av kyrkja. Her er det frå den gamle bakkemuren laga ei skråning som er tilplanta med prydbusker ned mot den nye delen. Kyrkjegarden er prega av ein del større tre, som ei stor blodbøk aust for kyrkja og ein tuja nord for kyrkja. Avgrensingane av kyrkjegarden er dels ved mur, dels ved kvitmåla stakitt. Det er portar til kyrkjegarden i aust og vest. Den nye delen mot fjorden er open mot aust.

== Kjelder ==
=== Utrykte kjelder ===
Synfaring 1661-65, Riksarkivet, Rentekammeret, Rekneskapar, A.d. Bergen Stift 46.

Synfaring 1686, Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, Boks 1725, Legg 3

Synfaring 1709, Riksarkivet, Rentekammeret, Realistisk ordnet avdeling, Pk 3

Synfaring 1721, Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, Nr. 1719, Legg 3

Bendixens mauns frå ca 1900, Krirkerne i Nordre Bergenhus Amt, avskrift hjå Riksantikvaren.

=== Trykte kjelder ===
Eggum, Terje: ''Leikanger kyrkje : frå mellomalderen til i dag'', Leikanger 1999.

=== Oppmålingsteikningar og fotografi ===
Bull, G.A., skisse av plan og snitt mot aust, 1854, Antikvarisk arkiv, Riksantikvaren.

Christie, Chr., teikningar som framlegg til restaurering av Kaupanger kyrkje, Antikvarisk arkiv, Riksantikvaren.

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Leikanger sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogndal og Leikanger kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Leikanger kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Før 1537]]
[[Kategori:Mur/stein]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Kaupanger kyrkje

2012-09-04T07:14:05Z

Cathrine:

{{Infoboks_uferdig_artikkel}}

= Kaupanger kyrkje =
''Anne Marta Hoff''

[...]

== Bygningen ==
=== Vegger ===
Både skip og kor har opphøga midtrom og omgang. Veggene i omgangane er oppbygde som karakteristiske stavvegger der syllstokkar kviler på grunnstokkar (sjå nedafor under golv og fundament) og truleg også på bakkenivå. I hjørna er syllstokkane tappa inn i hjørnestolpar. I overkant er hjørnestolpane låste inn i ei ramme med doble stavlegjer. Veggflatene er samansette av ståande veggplankar som er festa ned i not i syllstokken og opp i not i nedre stavlegje. Utvendes er veggene kledde med liggjande bord.

Skipets omgang mot aust har også dobbel stavlegje med not i underkant, og det har tidlegare vore ein meir eller mindre tett vegg her, men denne er no heilt open mot koret (sjå nedafor under Korskilje).

Midtromma i skip og kor har hjørnestolpar og i skipet mellomstolpar som alle går opp i full høgd. Omgangane er dekte med pulttak. Der desse møter midtromsveggen er det lagt ein (dobbel) syllstokk festa til midtromsstolpane, og frå syllstokken og opp er det sett inn veggplankar som dannar midtromsveggene. Veggplankane kviler på not i syllstokken og går opp i not i ein øvre stavlegje. I samband med utskifting av taket over skipet har det skjedd endringar med stavlegjene, men det kan sjå ut som nedre stavlegje framleis er på tilnærma opphavleg plass.

Midtrommet i ''skipet'' var opphavleg inndelt i fem fag ved hjelp av fire par mellomstolpar i lengderetning. Uvisst kva tid, men truleg før pesten midt på 1300-talet, vart skipet gjort lengre ved at det vart delt på tvers aust for den vestre midtromsveggen og to nye stolpepar vart sette inn slik at det no er seks mellomstolpar på kvar side.<ref name="ftn1"> For ein meir detaljert gjennomgang: Bjerknes …

</ref> Den vestre mellomstolpen på nordsida er utveksla mot ein losholt festa i hjørnestolpen og i den andre mellomstolpen frå vest. Kortveggene i aust og vest har tre mellomstolpar, men berre to av dei går frå golvet og opp, i det dei i midten er utveksla mot ein losholt slik at det vert fri sentral midtgang i kyrkjas lengdeakse. Hjørnestolpane har rundt tverrsnitt medan dei fleste mellomstolpane har eit ovalt snitt med kutta kortendar. Stolpane står utan [...] og kapitel, med unntak av stolpane som flankerer inngangen til koret der det er klokkeforma basar med vulst mot søyleskaftet. Stolpane går ubrotne frå grunnstokken.

Midtrommet i ''koret'' er bore oppe av fire hjørnestolpar. Dei to vestre er identiske med dei to mellomstolpane i skipets austre midtromsvegg. Dei to austre kviler på tverrgåande grunnstokk. Alle fire går opp til full høgde under saltaket over korets midtrom. På kvar av langsidene har midtrommet eit triforium som startar i høgde med omgangens stavlegje. Her er det lagt inn losholtar mellom hjørnestolpane, understøtta av kraftige kne mot stolpane. Lengst vest, i skipets austre omgang, er losholtane erstatta av strebebjelkar. Over losholtar/strebebjelkar og under midtromsveggen står det tre bogar på kvar side, laga av kne som er festa til hjørnestolpane og til to mellomstolpar i triforieveggene. To av bogane dekkar losholten, den tredje dekkar omgangen aust i skipet. Den austre bogen er breiare enn dei to vestre. Opninga mellom hjørnestolpane aust i korets midtrom har ikkje triforievegg, men ein stor, enkel andreaskross som avstiving under ein boge av to kne som ber syllstokken for austre midtromsvegg.

Syllstokkane for det opphøgde midtrommet i koret er avstiva med horisontale bogekne i hjørna, lengst på kortsidene der dei går saman på midten. Stavlegjene har to sett med horisontale kne.

Austre omgangsvegg i koret har spor etter endringar i øvre del. I nedre del av stavlegjen er det skore ein boge. Det ser ut som bogen har halde fram nedetter. [...]

Dei to nordlegaste stolpane i austveggen i skipets midtrom er skøytte, i det nedre del er skifta ut. Skøyten er rett inn frå sidene og skrår så opp mot sentrum. [...]
Fleire stader i veggene er det utbetring etter dei vindauga som vart sette inn i 1860-åra.

=== Portalar og dører ===
Mellomalderportalane er i stor grad øydelagde, men er kjende frå teikningar [...]. Det har vore tre portalar, vest og sør i skipet og sør i koret. Vestportalen er rekonstruert slik han stod i 1854. Portalane har vore enkle med terningkapitel som har bore ein arkivolt med snodd stav. Nye søyler og arkivolt. Spor på innsida viser at originaldøra var større enn døropninga. [Erla Cat. No. 119]

Portalen sør i skipet, berre spor att. Delar av portalen var skissa opp av G. Bull i 1854. Ved restaureringa vart sørportalen flytta lengre mot vest. Truleg form som vestportalen med udekorerte skaft, terningkapitel og profilert arkivolt. [Erla Cat. No. 120]

Korportalen er uviss, berre ein runda profil i dei to jamb-plankane. [Erla Cat. No. 121]

=== Korskiljet ===
Skilje mellom kor og skip er noko uklårt i stavkyrkjer med opphøgd midtrom i kor og skip. På den eine sida er det eit naturleg skilje mellom kor og skip der austre omgangsvegg i skipet skulle ha stått og der korets omgangsvegger sluttar seg til skipets austre omgang. På den andre sida kan opninga sentralt i skipets austre midtromsvegg, altså eit nivå lengre vest, også fungera som korskilje. I Kaupanger kyrkje er skipets austre omgang, tilliks med omgangen elles, dekt med dobbel stavlegje, og på undersida av nedre stavlegje er det not for veggplankar. Notveggen er djupare på austsida enn på vestsida av nota. Det er teke ut rektangulære hol på begge sider av ei kordør som må ha stått der. Trenaglane som har festa beitskiene i denne døra/opninga står enno att. Nota held fram også i den sentrale delen mellom beitskiene, noko som kan tyda på at veggen har vore tett mellom stavlegjen og døra/opninga. Det er dekorativ måling på stavlegjen, denne er truleg frå 1600-talet og er påført etter at veggen er teken vekk. Korskiljeveggen i dette nivået har såleis truleg berre fungert i (delar av) mellomalderen. Golvet i koret er nytt og det er ikkje råd å sjå spor etter dette korskiljet andre stader enn i stavlegjen.

Korgolvet går no fram til dei austre midtromsstavane i skipet og dette fungerer i dag som eit skilje mellom kor og skip. Midtopninga er brei, i det den midtre av tre mellomstavar er veksla ut med ein losholt mellom dei to andre. Under losholten er det set inn ein brei boge og i underkant av bogen er det ulike typar spor etter og restar av tidlegare sprosser, pillarar etc. I følgje rekneskapane vart det i 1667-1669 betalt for sju dreia pilarar som vart innsette i skiljet mellom kor og skip. Det kan då ha dreia seg om korskiljet i dette nivået.

Ein planketjukk boge med gjennombroten rankeskurd frå mellomalderen er festa til vestsida av bogen (sjå nedafor under Treskurd). I sidefelta mellom sentralopninga og hjørnestolpane står døypefonten på austsida i nord og preikestolen, som har oppgang frå korgolvet, på vestsida i sør.

[...]

=== Vindauge ===
I det eldste kyrkjerommet var det truleg ikkje meir lys enn det som slapp inn gjennom døropningar og dei sirkelrunde gluggane høgt oppe i midtromsveggene.

Frå rekneskapane kjenner vi til at det her som i andre kyrkjer vart sett inn vindauge med arkar over, i 1667-69 vart det sett inn eit ”Stort nyt winduffue” i koret, med karm. I 1687-89 er det betalt for ”2 winduer i kirchen”, altså i skipet, i 1699-1701 er det laga eit ”nyt stort windue wed prædikkestolen” og eit anna i koret. I 1705-07 er det ”ladet giøre 1 stort nyt windue paa lemmen”.

Under Stockfleths restaurering i 1862 fekk kyrkja tokopla rundboga vindauge i rekkjer kring midtromsveggene og enkle rundboga vindauge i rekkjer kring omgangsveggene. Vindauga var sentrale i forsøket på å gje kyrkja eit nyromansk utrykk.

Ved restaureringa i 1960-åra var målet å nå attende til kyrkja slik ho kan ha stått på 1600-talet Vindauge no: Nord og sør i koret: Tokopla vindauge i ein karm skild med post.

Nordaust i skipet: to karmar med eitt vindauge i kvar med vegg mellom. Nordvest i skipet: eitt vindauge av same slag.

Sør i skipet: Eitt ved preikestolen, to til, det eine vest for sørportalen. Alle desse vindauga står heilt oppe i omgangsveggen. I tillegg er det to vindauge i vestre midtromsvegg. Alle vindauga er delte i småruter festa med blyband. I omgangsveggene er rutene rett og oppe er dei … I vest er dei inndelte i diagonalruter med blyband.

=== Golv og fundament ===
[...]

Stolpane i skipet kviler på ei ramme av grunnstokkar som kryssar einannan under hjørnestolpane og der endane går ut under omgangens sviller. I koret er det berre ein grunnstokk som går under dei austre hjørnestolpane i korets midtrom.

=== Tak ===
Nytt tak over skipet. Gammalt tak med nye takbord over koret.

Saltaket over koret har to sperreband mellom gavlane. Banda har hanebjelke og er samanbundne med knebogar i nedkant. Sperrene og gavlane ber to åsar på kvar side og mønsås som underlag for ståande bord. Utvendes er taket tekt med spøner.

Omgangstaka over koret har strebebjelkar inn til losholtane i triforiegalleriet og til dei austre hjørnestolpane i korets midtrom. Knebogar mellom strebebjelkane dannar ein krans om midtrommet på sidene og i aust, i vest går knebogane over i ein kraftig horisontal kneboge festa til den doble stavlegjen i skipets austre omgang.

=== Himlingar ===
Det er flat himling over skipet- Himlinga har seks bindbjelkar som korresponderer med midtromsstolpane Over dei vestre bindbjelkane ligg ekstra fire bjelkar i kyrkjas lengderetning som støtte for takryttaren. Takhimlingsborda ligg også i kyrkjas lengderetning over bindbjelkane.

=== Tårn ===
[...]

=== Tilbygg ===
Våpenhus i vest og sør tidlegare gravkjellar for Heibergslekta i nordvest.

=== Treskurd ===
Mykje av materialane i kyrkja har eit høvelprofil som er grunt, nedsenkt rettvinkla og etter måten breidt.

I det som no er skiljet mellom kor og skip, står det ein boge med mellomaldersk rankeskurd (sjå ovafor under Korskilje). Denne bogen kan opphavleg ha vore del av eit altarciborium [HC i arkivnotat]. Fleire deler med treskurd som kan ha høyrt til den same konteksten er oppbevarte på Bergen Museum [Erla, cat. No 122 1-6] Det gjeld to slanke stolpar med sylinderforma kapitel med rankeskurd, ei maske med menneskeliknande trekk og to spegelvende drakar med lett boga form.

== Interiør ==
Kyrkja har ei tradisjonell innreiing med altar med altartavle sentralt aust i koret og med altarring framfor altaret. På nordsida ved korskiljet står døypefonten, på sørsida preikestolen, begge deler plasserte mellom dei austlege midtromsstolpane i koret. Kyrkja har avgrensa elektrisk lys (i koret), og to lysekroner med levande lys over midtgangen. Vest i skipet, på nordsida, er det stige i to løp opp til den flate himlinga over skipets midtrom og klokketårnet.

=== Oversyn over viktige endringar i interiøret ===
I tillegg til dei vanlege endringane som ein kjenner frå rekneskapar på 16- og 1700-talet og dei ein ikkje kjenner, er det to hovudendringar som har skjedd med kyrkja og som gav seg utslag også i interiøret, den eine var arkitek F.H. Stockfleth si modernisering i 1860-åra, den andre forsøket på å føra bygning og interiør attende til 1600-talet i 1960-åra, leia av arkitekt Kristian Bjerknes. I 1860-åra vart kyrkja gjort så lik dei lange, nyromanske kyrkjene som råd, også innvendes, på 1960-talet vart det sett inn innebygde benker og det etterreformatoriske måleriet på veggene vart framkalla.

=== Fargar ===
Kyrkjerommet er i hovudsak prega av trefargen, både i golv, tak og vegger, men ser ein nærare etter, er det restar av måleri både på veggene og bjelkeverket.

[...]

=== Glasmåleri ===
Restar på museum? Det vart funne restar av farga glas ved austveggen i koret. Skjekk Bjerknes.

== Inventar ==
=== Altar ===
Altaret som står i kyrkja i dag er ikkje det opphavlege altaret. Det kan sjå ut som hovudaltaret i mellomalderen har stått heilt inntil austveggen i koret. [...]

Det har mest sannsynleg vore eit sidealtar på nordsida i skipet. I samband med avskjeringane av midtromsstolpane nord i skipets austre midtromsvegg (sjå ovafor under Vegger) har det truleg i mellomalderen vorte sett inn eit altar, også dette dekt av ciborium. Det er ikkje synlege spor etter sidealtar i sør.

Altaret som står i kyrkja i dag er eit etter måten nytt kassealtar av bord på ramme. Altaret er 196 cm breit, 71 cm djupt og 98/107 cm høgt.

=== Altartavle ===
Altartavla er ei renessansetavle i ei høgd med fotstykke og toppfelt.

Fotstykket har framskotne basar og mindre hjørneklossar, begge med beslagornament, alt under smal, broten gesims.

Hovudhøgda har rektangulært biletfelt innramma av eggstaff, tannsnittlist og profilert list og er flankert av rundskorne søyler mot botn med dukatorament på begge sider av søyla. Søylebasane har fem rekkjer med naglehovud eller diamantbossar og stilisert, langtrekt jonisk kapitel. Feltet er flankert av vengjer med beslagornament. Framfor vengjene er den framskotne hjørneklossen i fotfeltet toppa av høg pyramide krona med hjul. Gesimsen over hovudhøgda har brote listverk, øvre del er understøtta av eggstaff og tannsnittlist. Over søylene står konsollar med beslagornament, medan hjørneklossane har diamantbossar og i uderkant av lista ein hengande drueklase framfor sidevengja.

Toppfeltet er gavlforma med eggstaff og tannsnitt. På kvar side av gavlen ber toppfeltet broten s-forma ranke.

Tavla har hatt skriftfelt på feltet under måleriet, og kanskje over. Denne målinga er vekke. Vengjene og andre delar har ein blågrå botn, søylene er dempa kvite, medan listverk og ornament har fleire fargar, kvitt, raudt, gult, svart og grønt.

Måleria i hovudfeltet og gavlfeltet er måla med oljemåling på trebord, i hovudfeltet på to ståande bord, i gavlfeltet på liggjande bord.

Hovudmotivet er krossfestinga med Jesus på krossen sentralt og Maria under krossen til venstre og Johannes (eller Maria Magdalena) under krossen til høgre i biletet. Jesus er framstilt med svakt hengjande, rette armar og bein og med venstre fot festa over høgre. Han lener hovudet ned mot si venstre side, augo attlatne. På hovudet ber han tornekrone, og opp frå hovudet strålar lyset i krossform. Frå såra i hendene, i hans venstre (!) side og gjennom fotsålane, renn/sprutar blodet. Kort lendeklede som er falda saman framme. Maria legg hovudet til si høgre side og ser skrått ned mot sonens føter i det ho held over venstre handledd med høgre hand. Ho ber kvitt hovudlin, blågrøn kappe og naturkvit kjortel. Johannes har raud kjortel og ei svart kappe over venstre arm. Han held armane kryssa framfor bringa og med halvopen munn og ansiktet vridd i smerte let han dei nedslådde auga kvila i nedre biletkant til høgre.

Øvre del av krossen er markert med ein mørk skykrans i overkant og ein boge av blågrå skyer i underkant. Krossen er kilt fast i eit hol i ørkenliknande bakke og på avstand i bakgrunnen er Jerusalem måla framfor eit grønt vegetasjonsbelte.

Toppfeltet har gavlforma biletfelt som viser Oppstoda. Kristus står i lysande mandorla innafor mørke skyer med sigersfana i venstre hand og med beina på sarkofagen. Høgre handa er open og framstrekt. Han har framleis lendekledet og ei raud kappe over skuldrene.

=== Altarring ===
Altarringen er hesteskoforma med ståande vegg av runda bord, stoppa og skinntrekt knefall festa med saum, rekkverk av dreia pillarar som ber profilert handlist flat overside og med indre hylle for særkalkar. Golvet inne i altarringen er eit lite steg høgre enn golvet i koret.

''Kneleskammel''

Knesleskammelen har skråstilte, sveifa sider med tverrtre ved golvet og topplate stoppa og trekt me d skinn. Treverket har lys grå botn med blå marmorering.

=== Døypefont ===
Døypefont av tre med lok, truleg samtidig med altartavla og preikestolen frå tidleg 1600-tal. Kummen er sekssida med skorne hjørnebogar som endar med knopp nede mot sekskanta midtstang. Stanga går opp sentralt i kummen og er avstiva mot kummens innsider. Denne avstivinga er sekundært forsterka. Under den profilerte lista i overkant er det festa eggstaff og tannsnitt. Midtstanga er omgitt av sekskanta nodus under knoppane, og midt på kvar side er festa ein sveifa bøyle som kviler nede på ei sekskanta fotplate kanta med profilert listverk.

Loket kviler på ramme innafor det profilerte listverket og tilsvarar kummen i form og oppbygging, men opp ned. Det har profilert listverk nedst, boga sider med hjørnebogar og sekskanta knopp øvst. I toppen er det festa ein jarntapp med hol, truleg for oppheng av loket. Dåpsfatet kviler også på ramma innafor listverket.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen må vera samtidig med altartavle og døypefont og er eit snekkararbeid frå tidleg 1600-tal. Han har fem fag og kvart av dei har ramme med ei fylling. Utvendes har kvart felt storfelt og øvre og nedre smalfelt. Ei brei eggstafflist og tannsnitt ber den profilerte, flate handlista som tidlegare har vore stoppa og trekt. Lesebrettet er festa ei nordvestre hjørne. Øvre smalfelt er fylt med beslagornament. Storfelta har boge med beslagornament boren av kannelerte pilastrar. Nedre smalfelt er innramma med lister. Hjørna mellom faga er markert med konsollar med beslagornament, korte konsollar mellom smalfelta og høgre konsoll mellom storfelta. Under kvart hjørne er det festa ei kule.

Botnen har løkform med glatte, innsvinga sider av liggjande bord. Hjørna er markerte med skorne hjørnelister som endar nede i knopp mot ei midtstong (tilsvarande lok og kum på døypefonten). Nedst er midtstong avslutta med ei åttesida kule med knopp.

Grunnfargane på stolen er engelsk raudt og grønt. Portalfeltet og nedre smalfelt har no grønmåling. Beslagornamentikken har fargerik måling med kvitt og gull, grønt, blått og raudt.

Preikestolen er festa inn mellom stolpane sør i austre midtromsvegg. Oppgangen er sekundær og går via trapp i seks steg frå koret. Rekkverket mot nord er lukka. Handlista har tidlegare vore trekt.

=== Preikestolshimling ===
Himlingen er sekskanta med den breiaste kanten mot aust. Dei fem andre sidene har hengebord og over desse er himlingen dekt med bord. Hengeborda og dei øvre kantborda er forma som øvre smalfelt på preikestolen og himlingen er samtidig med denne. Innvendes har hjørna diamantbosse og under himlinga er det sett inn tannsnittlist. I underkant er det profilert list.

Preikestolhimlingen er måla som preikestolen. Innvendes i himlinga er det måla ei sol lengst sør, elles er ev tidlegare måling teken vekk.

=== Benker og faste stolar ===
==== Benker ====
Kyrkjebenkene er innbygde benker som vart laga ved sist restaurering. Dei har glatte vangar og frontpanel av ståande bord og dører med glatt ramme med ei fylling og profilert handlist. Benkene er lagde inn i omgangens langvegger. Ryggane er heile med fyllingar i ramverk og med dobbel salmebokhylle i bakkant. Utafor benkene går det låge benker etter midtgangen.

==== Klokkarbenk ====
Det er ein fast innbygd (klokkar)stol i nordaustre omganghjørne i skipet. Stolen har dør med skoren renessanseskurd på sørsida. Døra har øvre og nedre smalfelt og eit portalfelt mellom og skurden har mange fellestrekk med preikestolen. Stolen står no umåla.

=== Galleri ===
Det er ikkje galleri i kyrkja i dag. Eit nytt pulpitur med ”suarffuide pillere” er nemnt i kyrkjerekneskapane i 1667-1668.

=== Skulptur ===
# Epitafium, snikkararbeid frå renessansen. Tavla har ei høgd og toppfelt. Hovudfeltet har brote fotstykke og broten gesims med basar / konsollar og hjørneklossar. Mellom fotstykke og gesims er det sett inn runde pillarar med utdregne kapitel med voluttar og med fem rekkjer med diamantformer nedst på søyleskafta. Pillarane, som står mot ein bakgrunn med dukatornament, flankerer hovudmåleriet. Under fotstykket og på kvar side utafor dukatornamenta er det sett til vengjer. Felta mellom basar og hjørneklossar på fotstykket og mellom konsollar og hjørneklossar på gesimsen er glatte.

Toppfeltet er gavlforma med eggstaff og tannsnittlist under kantlista. Snikkararbeidet har mykje felles med altartavla og må ha vorte utført av same verkstad. Det skil seg frå altartavla ved at det er sett til ei vengje i underkant, mykje lik sidevengjene, og at de ikkje er skorne ornament på vengjene, elles skil det seg i mindre deltaljar som ornament på og over hjørneklossar og gesimsar, dette kan også spela sekundære endreingar. Konturen på vengjene er også noko anleis, men med det same stilpreget. Sjølve ramma på biletfeltet er glatt på epitafiet.

Måleriet i hovudhøgda viser presten Giøde Pedersen til venstre for sentrum i bildet. Kona er plassert til høgre i biletet, medan ein son er framstilt til venstre bak farens rygg. Alle tre knelar på raude puter og er vende ¾ inn mot midten av biletet. Dei ber svarte klede og kvite kragar. Kona har også kvitt forkle og svart hue med kvitt pannelin. Dei er framstilte på ein mørk, steinete grunn med ein grøn, skogkledd ås til høgre, og ein lysare skogkledd ås i det fjerne på venstre side. I øvre biletkant er det måla ein boge av skyer ned frå ytterhjørna, lys til venstre og mørk til høgre. Sentralt i bogen er ei framstilling av Gud Fader mot lysande bakgrunn.

I toppfeltet er det også her ei framstilling av eit himmelsk vesen, ein engel, i skykrans. Over englehovudet ein blomekrans.

[...]

# Epitafium, snekkararbeid frå bruskbarokken. Målinga utført 1659. Innskrift på underfeltet: Gud thill Ere Kierken thill Zirat Dette Epitaphium Saal Thaames Villemsen hans Hustru oc Børn forærit haffuer 1659.

=== Rituelle kar ===
Teksten under avsnittet Rituelle kar vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Parament ===
==== Altarduk ====
14 cm brei bord av rankeornament i blått og raudt med perlegarn og mollinergarn sydd på kvit lakenvev (halvlin?). Merkt EuK 1975.

==== Altarklede ====
Altarklede av lindamask med stjernemønster og små firkantar. Renning i ubleika lin, innslag i raud lin.

Tidlegare altarklede (?) opphengt på sørsida av preikestolen. Gåsaugevev i ull. Kledet er raudt med broderi, sjå foto.

==== Messehaklar ====
I 1690 hadde kyrkja ein raud, blomstra fløyels messehakel med brodert krusifiks (Inventarliste, Rekneskapar).

# Messehakel kvit (lyst lakseraud) i vid form med rette sider og svinga hjørne. Truleg 1980-åra. Enkelt syntetisk lerretsstoff. Ufôra. På forsida applikasjon med likearma kross med strålar i sviklane, på ryggsida den same kross-applikasjonen og i tillegg ei nedovervend due under krossen. 113/121 høg, 144 vid.

# Messehakel raud, smal med rette sider og boga nede. Truleg 1960-åra. Kypervove stoff i raud ull, fôr av lyst, ubleika lerret. Den norske Husflidforening. Hakelen er kanta med ein saum av svart stiilkesting. På forsida brodert kristogram (chi-rho) i ubleika kvitt med svart kontur. Ryggsida har stor latinsk kross med band med maskinvove band i skillbragd med rutemønster som er kanta med eit smalare band i same teknikk. Tre hekter på venstre skulder. Hakelen er 88cm høg framme og 93 cm bak, breidda ved skuldrene er 70 cm.

# Messehakel grøn, ca 2000, Kirkelig kulturverksted, Rigmor Bové. Halvvid form med rette sider og halvsirkelforma nedre del. Hakelen er voven i grønt ullstoff i ulike sjateringar og med stolpe i ikatfarga striper. Ryggsida har ein innlagd gresk kross oppe på stolpen, på forsida er det tre blå fleirdelte blad oppe på stolpen. I botnen på hakelen er det vove inn spreidde, små grøne blad. Olivengrønt slikefôr. Produsentmerke på halslinningen. På fôret er sydd inn: MINNEGÅVE ETTER IVAR FALCK HUSUM. Høgde 125 cm, vidde ved skuldrene 109 cm.

=== Lysstell ===
Teksten under avsnittet Lysstell vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Klokker ===
I tårnet heng to mellomalderklokker, b er noko smalare enn a. I tillegg har kyrkja ei lita vegghengd massingklokke som ikkje er i bruk.

# A Klokke med oppheng av seks runda bøylar og midtboge, nedskrådd under kronplata med eit grunt sprang mot runda hue, rett korpus, to riller og ut- og nedsvinga slagring som skrår ned ligg innvendes i underkant av salgringen. Eit stykke er avslått på eine sida av slagringen, dette skjedde ved ringing for få år sida. Diameter 54 cm, høgde 70 cm med oppeng og 50 cm utan.

# B Klokke av liknande fasong, men noko mindre. Diameter 49 cm, høgde 67 cm med oppheng og 49 cm utan.

# C Lita klokke i massing. Diameter 19,1 cm Høgde 18,5 cm,

=== Orgel ===
Orgelet er levert a I. Starup & Søn, København og har eitt manual og pedal.

Disposisjon: Spidsoktav1’

Principal 2’

Rørfløjte 4’

Gedakt 8’

Desse fire finst på begge sider av manualet.

=== Bøker ===
Altarbok, bibel, postille, salmebok

=== Nummertavler ===
=== Møblar ===
Kiste, skåp, stol, bord

=== Offerkar ===
Tavle, klingpung, blokk

=== Blomstervasar ===
=== Diverse ===
Timeglas

== Kyrkjegard og gravminne ==
=== Kyrkjegard ===
[...]
=== Gravminne ===
[...]

Bygningar knytte til kyrkjegarden

[...]

== KJELDER ==
=== Utrykte kjelder ===
[...]

=== Trykte kjelder ===
[...]

=== Oppmålingsteikningar og fotografi ===
[...]
==Bilete==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Kaupanger kyrkje sett frå sørvesst, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje sett frå sørvesst, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, austfasade, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, austfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, korbogen sett nedafrå, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, korbogen sett nedafrå, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, nordfasade, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, nordfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, sørportalen sett innafrå, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, sørportalen sett innafrå, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, sørsida, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, sørsida, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, vestinngangen sett frå aust, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, vestinngangen sett frå aust, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, vestportalen sett frå vest, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, vestportalen sett frå vest, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, vindauge nord i koret, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, vindauge nord i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, våpenhus på sørsida av kyrkja, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, våpenhus på sørsida av kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Kupanger kyrkje sett frå nordaust, AMH 2009.jpg|Kupanger kyrkje sett frå nordaust, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Kaupanger kyrkje, del av nordre midtromsvegg, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, del av nordre midtromsvegg, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, interiør mot aust, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, interiør mot aust, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, interiør mot aust, Birger Lindstad, 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, interiør mot aust, Birger Lindstad, 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, interiør mot nordaust, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, interiør mot nordaust, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, interiør mot vest, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, interiør mot vest, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, veggmåleri, nordveggen, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, veggmåleri, nordveggen, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Kaupanger kyrkje, altartavle og altar, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, altartavle og altar, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, altartavle, hovudbilete, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, altartavle, hovudbilete, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, altartavle, toppfelt, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, altartavle, toppfelt, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, benker, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, benker, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, dør til klokkarstol, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, dør til klokkarstol, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, døypefont med lok, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, døypefont med lok, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, døypefonten utan lok, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, døypefonten utan lok, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, døypefonten, loket, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, døypefonten, loket, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, epitafium a, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, epitafium a, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, epitafium a, Birger Lindstad, 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, epitafium a, Birger Lindstad, 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, epitafium a, hovudmåleri, Birger Lindstad 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, epitafium a, hovudmåleri, Birger Lindstad 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, epitafium a, øvre del, Birger Lindstad, 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, epitafium a, øvre del, Birger Lindstad, 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, epitafium b, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, epitafium b, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, klokke a, AMH 209.jpg|Kaupanger kyrkje, klokke a, AMH 209.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, kneleskammel, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, kneleskammel, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, kollekthovar, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, kollekthovar, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, massingklokke, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, massingklokke, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, orgel, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, orgel, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, preikestol med himling, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, preikestol med himling, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, preikestolbotn, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, preikestolbotn, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, preikestolhimling, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, preikestolhimling, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, preikestoloppgang, Birger Lindstad, 200942.jpg|Kaupanger kyrkje, preikestoloppgang, Birger Lindstad, 200942.jpg
Fil:Preikestolhimling til beskriving.jpg|Preikestolhimling til beskriving.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Kaupanger kyrkje, altarduk, bord, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, altarduk, bord, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, altarduk, bord, detalj, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, altarduk, bord, detalj, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, antependium (tidlegare), detalj a, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, antependium (tidlegare), detalj a, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, antependium (tidlegare), detalj b, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, antependium (tidlegare), detalj b, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, antependium, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, antependium, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, messehakel grøn, forside, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, messehakel grøn, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, messehakel grøn, ryggside, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, messehakel grøn, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, messehakel kvit forside, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, messehakel kvit forside, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, messehakel kvit, ryggside, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, messehakel kvit, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, messehakel raud, forside, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, messehakel raud, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger kyrkje, messehakel raud, ryggside, AMH 2009.jpg|Kaupanger kyrkje, messehakel raud, ryggside, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Kaupanger, austre del av kyrkjegarden, AMH 2009.jpg|Kaupanger, austre del av kyrkjegarden, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger, graver lengst vest på kyrkjegarden, AMH 2009.jpg|Kaupanger, graver lengst vest på kyrkjegarden, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger, kyrkjegarden aust for kyrkja, AMH 2009.jpg|Kaupanger, kyrkjegarden aust for kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger, kyrkjegarden nord for kyrkja, sett mot aust, AMH 2009.jpg|Kaupanger, kyrkjegarden nord for kyrkja, sett mot aust, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger, kyrkjegarden og inngangen nordvest for kyrkja, AMH 2009.jpg|Kaupanger, kyrkjegarden og inngangen nordvest for kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger, kyrkjegarden sør for kyrkja, AMH 2009.jpg|Kaupanger, kyrkjegarden sør for kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger, kyrkjegarden sørvest for kyrkja, AMH 2009.jpg|Kaupanger, kyrkjegarden sørvest for kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Kaupanger, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2009.jpg|Kaupanger, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2009.jpg
</gallery>

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Kaupanger sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogndal og Leikanger kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Sogndal kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Før 1537]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Joranger kyrkje

2012-09-04T07:09:03Z

Cathrine:

== Overskriftstekst ==
{{Infoboks_uferdig_artikkel}}

= Joranger kyrkje =
''Anne Marta Hoff''

I 1341 vert ”Haldor prestr a Jorungh” nemnd i eit diplom.<ref name="ftn1"> DN 3 nr 208

</ref> Kyrkja er også nemnd i Bergen Kalvskinn. Den kyrkja som no står på Jordanger skal etter skilt ved vegen vera bygt i 1620, Etter opplysningar frå Kyrkjeverja i kommunen er skipet teke i bruk i 1660,<ref name="ftn2"> Kyrkjeverja i Luster, perm for Joranger kyrkje

</ref> medan koret kan vera eldre, etter årstal på veggmåleri har året 1643 vore nemnt som byggjeår.

Kyrkjerekneskapar for Jordanger går attende til 1667. Det er ikkje nemnt noko om nybygging i desse. Ettersom ein skifter ut den ytre kledninga på tak og gavl i koret alt i dette året, må ein rekna med at i alle fall koret då har stått nokre år.

== Kyrkja frå 1600-talet ==
=== Bygningen ===
Bygningen ser ut til å ha hatt same form frå han vart oppført og fram til no, med unntak at det tidlegare var tilsett sval for stegar på nordsida. Kyrkja var lenge tjørebredd. I 1926 skreiv J. Laberg at kyrkja i seinare tid har fått ”mykje umvøling og kvitmåla som ho er, ser ho ikkje so verst ut – utantil.”<ref name="ftn3"> Laberg 1926, s 69

</ref>

Skipet og våpenhuset med siderom ligg under eitt saltak som ved vestgavlen er brote av eit tårn. Koret ligg under eit smalare og lægre saltak. På foto av Tomhaw frå kring 1900 har kyrkja tilsvarande form.

Det er teke vare på ein god del materiale som må skriva seg frå ein tidlegare bygning, truleg ei stavkyrkje. Særleg i tårnet finn ein slikt oppattbrukt materiale.

==== Vegger ====
''Veggene i skipet'' utgjer eit tømmerrektangel. Langveggene er avstiva med to opplengjer på kvar side. Desse korresponderer med to tverrlagde bindingsbjelkar over himlinga. I skipet er det 12 synlege omfar med tømmerstokkar. Stokkane er av uvanleg kraftig tømmer som strekkjer seg i jamne skift i heile bygningslengda og dels vest for novene heilt ut i våpenhuset. På kvar av langsidene er det fire rektangulære vindaugsopningar, tre av desse er i skipet, den fjerde i våpenhusets siderom. Over sideopningane i korskiljet er det sett inn to korte bjelkestykke som tykkjest gå gjennom korets vestvegg og skipets austvegg, truleg som ein del av samanbindinga mellom kor og skip. Svillen for austveggen i skipet er utskifta i seinare tid, truleg på grunn av roteskade.

''Vestre del av kyrkja'' med våpenhus i tårnfoten og siderom med sakristi på sørsida og lagerrom/trapperom på nordsida er av bindingsverk. I trapperommet står konstruksjonen ukledd innvendes. Dei to øvste tømmerstokkane frå skipet held fram heilt til vestveggen og er understøtta av to bjelkar med kløft for den nedre tømmerstokken i overkant. Bjelkane står på ein svill over steinlag. Svillen er del av ei ramme, og ber spor av tidlegare bruk. På sørsida er konstruksjonen under raftehøgd innkledd og difor ikkje undersøkt.

Veggene i våpenhuset er kledde innvendes med tre ulike panel, veggen mot sakristiet er kledd med eit breitt staffpanel, inne i sakristiet og vest i våpenhuset er det kledd med eit skuggepanel med staff og sprang til begge sider, veggen mot trapperommet i nord er kledd med faspanel. Mot skipet står tømmerveggen udekt.

''Veggene i koret'' vart avstiva med åtte opplengjer i 1693-95. Ein tok av den ytre bordkledinga og monterte ho att etter at opplengjene var festa med boltar gjennom veggen. Korveggene har truleg stått utan opplengjer frå først av.

Koret utgjer ein tømmerkjerne for seg, som er sett inntil skipet ved koropninga. Det er truleg eldre enn skipet, og i alle fall ikkje samtidig. Tømmeret her er meir ujamnt enn i skipet, ikkje så rett, og i vekslande storleik. Også korveggene har 12 synlege omfar. Dei er no avstiva med ei opplengje på kvar langside, nær dei vestre hjørna. Vestveggen i koret er gjennombroten i mest full breidde, på nordsida står det att 20-30 cm innafor lafteknuten. På sørsida er heile veggen borte, med unntak av den øvste stokken som er gjennomgåande. På austsida er det i eit felt mellom anna måla årstalet 1643.

Veggene i kor og skip, særleg på sørsida, har fleire attspunsingar, sjå under vindauge.

==== Dører ====
Kyrkja har vestinngang med fløydør mellom kyrkjegard og våpenhus og mellom våpenhus og skip. Dørene er fyllingsdører frå ca 1900 med nærast kvadratiske fyllingar oppe og nede og to smale, ståande fyllingar mellom desse. Geriktene utvendes har fas over ein flat base og døra er overdekt med ein enkel, klassiserande gesims. Mellom våpenhuset og sakristiet står ei labankdør av fem ståande bord med to profilerte labankar på innsida. Mot våpenhuset er dørbladet kledd med staffpanel i fiskebeismønster. Nord i våpenhuset er det ei enkel dør av faspanel med to labankar av oppattbrukt materiale.

==== Korskiljet ====
Korskiljet i kyrkja vart mest sannsynleg utvida i 1708-10. Det vert rekna opp ulike nye inventardelar i rekneskapen, og til slutt er det nemnt at dei har ”udwiet cooret med trallelier og paaneling”. Det er ingenting ved bygningen som tydar på at sjølve koret er utvida, derimot er det utfrå veggmålinga rimeleg å tru at koropninga er utvida, og at det er denne utvidinga rekneskapen viser til. Traleverket eller balustrane i korskiljet er av same slag som er brukt i altarringen og prestestolen, med ei markert, stor kule i nedre del. Desse er opprekna i same utgiftspost.

På vestsida over kordøra er det eit måla motiv som er avskore i underkant (sjå nedafor under Interiør, Fargar). Korskiljeopninga er no i mest full korbreidde, men denne opninga omfattar berre området frå underkant av tredje stokk ovafrå i skipets austvegg og ned til brystningsnivå der veggtømmeret går inn til midtopninga og utgjer brystning. Midtopninga, eller sjølve ”kordøra”, er avgrensa av rektangulære stolpar som kviler på svillen og støttar dei øvre tømmerstokkane. I øvre del har midtopninga traleverk. Balustrane kviler på eit tverrgåande bord som ligg over eit ståande tverrbord. Overgangen er formidla ved eggstafflist over tannsnitt. Under, i kvart hjørne, er det sett inn ein enkel sveifa konsoll. Sidefeltet i nord har to høgder med tilsvarande balustrar formidla ved losholt. Søndre sideopning har oppgang til preikestolen.

==== Vindauge ====
Det er restar av attspunsa opningar for tidlegare vindauge i veggene. Desse er ikkje dokumenterte i denne undersøkinga.

Vindauge i skipet, sideromma til tårnet og koret har lik utforming, men dei to i koret er noko mindre. Alle er rektangulære eiramsvindauge inndelte med to postar og horisontalt med sprosser. I skipet er det fem ruter i høgda, i koret fire. Postane er profilerte med karnissprofil som flankerer ¾-staff i midten. Innvendes har vindauga i seinare år fått ei ekstra ramme med enkelt glass, dette ligg også i ytre del av karmen. Indre gerikter er profilerte, og i underkant har gerikten fas. Ytre gerikter har klassiserande overliggjar i form av gesims og med stilisert eggstaff i underkant. Sidegeriktene går ned forbi underliggjaren og endar i liljeform. Geriktene under og på sidene har fas på begge sider.

==== Golv og fundament ====
Det vart lagt nytt golv i kor og skip, med nye golvåsar under, i 1690-92.

Golvet som ligg i kyrkja no er eit bordgolv av totoms golvbord med not og fjør lagde i lengderetning i heile kyrkja. Golvet i koret ligg to steg høgre enn golvet i skipet.

Fundamentet for kyrkja er av stein, men har i denne samanhengen ikkje vorte undersøkt innvendes. Utvendes er det støypt sement kring heile kyrkja, utafor dette er det lagt eit lag småfallen elvestein til drenering.

==== Tak ====
Over skipet ligg det eit saltak med høge, slanke og spinkle sperreband. Annakvart sperreband har sperrer, saksesperrer og hanebjelke, resten har berre sperrer og hanebjelke. Sperre-endane går ned i raftestokkane, men er også kløfta ned i kraftige, langsgåande bjelkar som er lagde skrått inn mot innsida av desse. Dette arbeidet er truleg utført av kyrkjebyggjaren Magne Essen. På utsida av raftestokkane er det også lagt ein langsgåande, men mindre bjelke som støtte for laskar nedst på sperrene som grunnlag for svai på taket. Nedre del av sperrene har pålagde laskar for svai i takflatene. Over sperrene ligg det sulagde bord, mange av dei med tjøre, som underlag for lappskifer.

Taket over koret har enkle sperreband, eit par av dei er avstiva med hanebjelke.

Nokre av bjelkane i takverket er oppattbrukt material. Korresponderande med opplengjene i langveggene i skipet, ligg det to bindbjelkar på tvers ved raftehøgd. På desse er det så lagt to kraftige, oppattbrukte bjelkar i lengderetning, men desse ikkje i full lengde og stansar før austveggen i skipet. Over dei to langsgåande bjelkane ligg det ein kraftig bjelke på tvers heilt vest, kan henda den tidlegare syllstokken under korskiljet, med not i overkanten. Nota ligg no mot vest.

==== Himlingar ====
Skipet har flat himling av brei, pløygd staffpanel lagd i lengderetning over ti takbjelkar. I koret er det tilsvarande himling på fire takbjelkar.

==== Tårn ====
I 1693-95 vart det som var rote av tårnstolpane skore av, og det vart lagt fire nye sviller under tårnet. I 1705-07 vart det igjen lagt ein ny sole under dei to inste tårnstavane. Tårnet vart samstundes samanbunde og stavane, som hadde sege ned, vart oppvogne. Omfattande arbeid med tårnet vart også utført i 1711-13.

''Tårnet'' er eit støpultårn med seks tårnstavar, tre på nordsida og tre på sørsida. Tårnstavane bryt takflata og tårnet kan utvendes tolkast som ein takryttar, men tårnstavane går heilt ned til grunnen. Det austre stavparet står inne i skipet, det vestre i kyrkjas vestvegg og det i midten er frittståande. På sørsida er dei to austre tårnstavane fornya i nedre del. Tårnstavane vert avslutta oppe ved ramme som ber åttekanta hjelm.

Tårnet er no inndelt i tre høgder, der våpenhuset ligg i første høgd, over dette ligg det golv i raftehøgd. I tillegg er det lagt eit nytt golv under klokkene, men også kyrkjerekneskapane viser til at det er lagt golv under klokkene.

Mot den øvre ramma er tårnstavane avstiva med sjølvgrodde kne, slike kne er også sette inn i hjørna i ramma. Nokre av desse knea er oppattbrukte kne som har vore synlege i den tidlegare stavkyrkja, dei har karakteristisk rettvinkla, nedsenkt profil og er sverta innvendes i bogen. Dette gjeld mellom anna to kne i søraustre hjørne.

Der konstruksjonen er synleg over raftehøgd er det både på nordsida og på sørsida lagt inn tre losholtar som går gjennom rektangulære hol gjennom alle tre tårnstavane. Tårnstolpane er vidare samanbundne med fleire kryssperrer både ved tårnveggene og mellom dei midtre tårnstolpane. Kryssperrene er usymmetriske. Det går høge kryssperrer frå raftehøgd til oppunder den øvre ramma. Desse er feste til tårnstavane både med kraftige trenaglar og med spikar eller boltar av jarn.

Over øvre ramme ligg det fire bjelkar i lengderetning. Desse utgjer opplegg for dei to klokkene som heng i tårnet. Sjølve ramma er dobbel og ligg som tang om ein kraftigare sentral bjelke i lengderetning, og enden av midtstolpen (kongen)i hjelmen er felt ned i bjelken. I tillegg er han festa av to bjelkar som ligg som tang om stolpen over den sentrale bjelken. Desse kviler på overkant av ramma.

''Hjelmen''.'' ''Fire av hjørna i hjelmen kviler på tårnets hjørne, dei andre fire ligg utafor tårnveggen. Hjelmen har åtte gratsperrer og ei mellomsperre på kvar side. Sperrene er kledde med bord som underlag for koparplater. Frå den øvre ramma i tårnet går det i tillegg skråstivarar opp mot midtstolpen i to høgder med fire stolpar i kvar.

Vindauga i dei to øvre høgdene i tårnet skil seg frå vindauga elles i kyrkja i det dei har gavlforma øvre avslutting, elles er dei like i utforming. Det er tre vindauge i klokkerommet og eit større i vestveggen i raftehøgd over inngangsdøra.'' ''

''Fundamentet'' for tårnet er vanskeleg tilgjengeleg. Nordvestre stolpe kviler på ein tverrgåande grunnstokk som går ut til nordvestre hjørne på kyrkja.

=== Interiør ===
Altaret med tavle og altarring står sentralt i koret eit stykke frå austveggen. Det er faste, innebygde benker i søraustre og nordvestre hjørne i koret, og merke etter benkebrystning i nordaustre hjørne. Oppgangen til preikestolen er frå sørvestre hjørne av koret. Mellom kor og skip er det eit tredelt korskilje i skipets austvegg, med preikestolen i søndre opning. Orgel i skipets nordaustre hjørne. Benkeparti på begge sider av midtgangen.

==== Oversyn over viktige endringar i interiøret ====
Det skjedde store endringar i interiøret i 1708. Alle dei delane som har dreia balustrar kom til då, og korskiljet vart truleg utvida.

Interiørmålinga i kyrkja vart overmåla i lyse fargar og hadde desse fargane då Tomhaw fotograferte interiøret kring 1900. Kyrkja hadde då andre benker, og på nordsida framme i skipet stod ein støypejarnsomn for vedfyring. Denne gamle målinga er teken fram att, omnen er vekke og kyrkja fekk nye benker på 1960-talet.

==== Fargar ====
I skipet er det interiørmåling som går attende til 1600-talet. På 1800-talet vart denne overmåla. Bendixen var i kyrkja kring 1900. Han skriv berre følgjande om fargane i interiøret: ”Benkene er lysegule, bjelkene likeså, med røde kanter.”<ref name="ftn4"> Bendixen ms, s 135

</ref>

Beskrivinga av veggmåleria er ufullstendig. Sjå foto.

''Mellomaldermåleri''

Einskilde oppattbrukte bygningsdelar har restar av mellomalderfarge. Det gjeld nokre bjelkar i tårnet som har sverta, nedsenkt rettvinkla profil og oppattbrukte kne øvst i tårnkonstruksjonen som er sverta innvendes og har kvitfarga sider.

''Måleri i skipet''

Veggene i skipet har rankemåling over draperimåling. I rankemålinga er det markerte felt med måla rammer og innskrift under felta. Draperiet heng i brystningshøgd i bogar mellom ringar som ser ut til å vera opphengde på bambusstenger. I sviklane over bogane er det restar av ornament. Rankemålinga over draperiet er etter måten detaljert, men manglar mykje av den fargerikdommen som truleg har vore. Her er ulike blomar og frukter og lange bladslirer. Framstillingane i dei innramma felta er for det meste vekke. Etter innskriftene i underkant av ramma har det vore ulike bibelske framstillingar. Delar av rankemålinga er truleg sterkt retusjert.

''Måleri i koret''

Også i koret er det rankemåling over draperi, men dette skil seg frå målinga i skipet, og er truleg eldre. Rankene har eit grovare preg med færre detaljar og følgjer i større grad tømmerstokkane i horisontale ranker. Skiljet mellom ranker og draperi er markert med ei bord av liggjande, rektangulære felt i tre høgder, som flettverk eller murstein.

<nowiki>På ein bjelke i korskiljet er det bevart rest av ei måling med sol med ansiktsdrag, måla i eit felt. Til venstre i feltet står initialane SI[?]AD over tre bokstavar, den første A, kanskje AN[no] og 1. Til høgre står PS over 643. Det heile kan truleg lestast som SIAD og PS over Anno 1643. </nowiki>

''Innskrifter på takbjelkane''

Målinga har vore overmåla og er avdekt, truleg er innskriftene retusjerte i samband med dette arbeidet. Slik dei måla innskriftene på takbjelkane står no, kan dei lesast som følgjer:

På vestsida av bjelkane i koret med latinske versalar:

<nowiki>(4. bjelke) SA ELSTE GVD WERDEN AT HAND GAV SIN EN BORN (3. bjelke) SØN I DØDEN PAA DDET AT ALEDI SOM TRO PA HAN IKE SKVLE FOR[T]ABIS MEN (austsida av 2. bjelke) HAFVE DET EVIG LIF IOH 3 CAP.</nowiki>

I skipet er innskrifta med fraktur. På austsida er det ulike bibelsitat, dei fleste frå Det gamle Testamente. Frå vest og austetter:

<nowiki>PSAL 25.V 4,5. HERRE, lad mig kiende dine veye, vis mig din sti, læd mig i din sanhed, oc lær mig, Thi du set gud som mig hielper * PSAL. 141 v.1.2. HERRE, ieg raaber till dig kom (2. bjelke) snarttill mig, mærk min røst naar ieg kalder paa dig. Lad min bøn actis, for dig lige som itt Røg offer, mine henders opløfftelse som itt afftens Offer. * ESAIÆ 59. Lad din aand som er hoss (3. bjelke) mig oc dine ord som du haffuer lagt i min mund, ey vige fra mig, Ey heller fra min fæd[r]is mund, oc børnebørn, fra nu oc indtill euig tiid. </nowiki><nowiki>* PSAL. 25. V. 17. O HERre ieg forlengis effter (4. bjelke) dig Thi ieg er enlig oc elendig fra en morgenstund till en anden, mitt hjertis angest er stoer, O Herre før mig aff min nød. * PSAL 92. V. 1.2. Dett er en kostelig ting att tacke herren oc attsiunge dit (5. bjelke) hellige naffn, du allerhøyeste, Att kundgiøre din naade om morgenen, oc din sandhed om natten * PSAL. 4 V. 1. Bønhør mig naar ieg raaber min Retferdigheds gud, du som trøster mig (6. bjelke) udi angest, ver mig naadig oc høre min bøn. * SYRACH. 35. V. 17. Lad hende trenge igiennem Skyerne oc icke lade aff før hun kommer frem oc icke skillis før du allerhøyeste seer der till. * ESAIÆ. 30 (7. bjelke) …f…ffiu…e, at du vill være mig naadig, naar ieg raaber … oc du … suare mig strax du det hører. * ESAIÆ 65.V. 24. Oc dett skall skee, førend de skulle raabe, da vill ieg suare (8. bjelke) naar de endnu tale saa vill ieg høre * ESAIÆ 26. V. 9. HERRE, ieg haffuer foruentet dig til dit naffn, oc till din hukommelse er min sielis begiering, medt min siell foruenter ieg dig om (9. bjelke) natten, met min Aand i mit bryst vill ieg søge dig aarle * COLL. 3. V. 17. Alt det i giør med ord eller gierninger, det giører i vor herris IESV CHRISTI naffn, ANNO 1652.</nowiki>

Vestsida av bjelkane i skipet har meir generelt oppbyggelege sitat. Ein del av teksten er øydelagd og dels retusjert. Lese frå aust:

<nowiki>(1. bjelke) HERRENS fryckt er visdoms begyndelse * Huem døbt bliffuer oc i troen er, huem gud oc sin næste haffuer kier, Huem Taalmodelig lider sorrig oc nød, Hand bliffuer met gud i (2. bjelke) glæden sød. * Fær di attspør din winding oc gaffn, skall du attspørge guds hellige naffn, Hans ord att høre med største fliid, …rlighvad du beder giør altid [?] * S …(3. bjelke) guds Barmhiertighed, din næstis modgang lad være dig leed, betenck denne verdsens slemme elende, Din gode gierning spar icke till </nowiki><nowiki>sisste ende * Synd … ig sa … oc stoer (4. bjelke) Aff naade vill Gud dig dennem forlade, giør dett betiden [?] vil ieg dig raade * Vill du euindelig bo hoss gud, Saa … (5. bjelke) … offueruinde, saa lad dig icke douenactig finde. * Om du dig lægger eller opstaar, om du æder eller ædet har, Saa tack gud din herre … ar du da giff almisse gi… (6. bjelke)* Sky huad dig Skam oc skadeligt er, met wretferdig godz dig ey besuer, aff ditt handtuerk skall du dig nære, huad … paa … (7. bjelke) enden i huor det vill gaa, wer enlig Søractig [?] holdt dig slet, saa holder sig en … * Dersom mennisken tenckte huad han monne være, oc huor fin hand en kommen here [?] (8. bjelke) eller huad aff hannem skulle være, bleff hand vell from i verden here. IBIDEM. Menneske tenck alltid at god saa mild haffuer dig skapt epter sitt egetbild, tack hannem oc af hiertet alltid, (9. bjelke) allihand … det giffuer dig. Huad du giør da betenck enden, saa giør du aldrig … </nowiki><nowiki>* Er gud med oss, Huem kand dog were i mod oss. ROM : 8. 31. P * IHS.</nowiki>

=== Inventar ===
Inventaret i kyrkja vart fornya i 1708-10. Det vart laga nytt fontehus, ny skriftestol, ny altarring, to nye stolar i koret og prestens stol vart fornya. Korskiljet vart også fornya i denne perioden (sjå ovafor under Korskilje).

==== Altar ====
Altaret er dels sett saman av oppattbrukt materiale. Ein syllstokk med not i overkant er skoren til og lagd saman på halv ved i hjørna. Nota ser ved døropninga bak i altaret nokså smal ut. Øvre del er sett saman av plankar festa til hjørnestolpar og bordplata er også av plank. Nyare dør på baksida til skåp i altaret. Altaret har draperimåling på nord-, sør- og vestsida. Nedre del av baksida ser ut til å ha vore sverta. Breidde 113 cm oppe, 123 cm nede, høgde 95 cm i altarringen, 113 cm over korgolvet. Djupn: 78 cm oppe, 81 cm nede.

==== Altartavle ====
Altartavla er ei enkel renessansetavle med fotstykke og to høgder.

Fotstykket har glatt midtfelt flankert av konsollar med diamantbossar. Konsollane ber flate, kannelerte pilastrar i hovudhøgda. Pilastrane vert avslutta med kapitelfelt i beslagornamentikk og flankerer eit nærast kvadratisk biletfelt med innskrifter. Hovudfeltet er flankert av vengjer som er kanta med eit utsvinga band med dukatornament kring eit sentralt kransmotiv av svungne band kring jesusmonogram. Oppe er feltet avslutta med gesims med glatt skrift flankert av konsollar som ber gesimslist med tannsnitt. Øvre høgd er smalare og lægre. Her er også eit skriftfelt flankert av flate, kannelerte pilastrar og vengjer med beslagornamentikk. Øvst er det avslutta med gesimslist med tannsnitt. Ein ville ha venta ei øvre avslutting over gesimsen, men denne ligg heilt opp under himlingen, og ei slik avslutting kan ha vorte vekkteken i samband med at himlingen vart lagd. Også altartavla har tidlegare vore overmåla. Bendixen skriv om tavla:

''Overdelen av oppsatsen synes å mangle og er visstnok tatt ned, da korloftet blev lagt, Horisontal overdel, båret av riflete piller, vinger på sidene med stor halvrosett, avlangt grønmalt felt, med konsoller hvori kretser og halvkretser, nedenunder piller med en egen utskjæring øverst og rifler på nedre del. Det indre felt er grønmalt, men man skimter ordene ”Fadervor” under overmalingen. Store vinger ikke nettop harpeformete som i Fet, men mer svungne og en krans av snoet bånd med frelsermerket IHS inni. Alt er nu malet lyst gult og brunlig. – Det nederste lange felt er grønmalt som det midtre.''<ref name="ftn5"> Bendixen, ms

</ref>'' ''

Innskrift på felt på fotsykket er eventuelt ikkje avdekt. Feltet er svartmåla.

Innskrift over to spalter på midtfeltet i første høgd:

''Herrens Bøn: Fader vor du som est i Himmelen Hilligt worde dit naffn tilkomme dit Rike, din villie ske paa Jorden som hand er i himmelen giff os i dag vort daglige brød oc forlad os vor skyld som vi forlad vore skyldner, led oss icke udi fristelse, men frels oss fra ont thi Riget er dit macten æren i Euighed amen.''

''Alterens sacrament Matth …''

''Vor Herre Jesus Christus i den Nat der hand fleff Forraad, tog hand brødet, tackede ock bød det gaff sine Disciple oc sagde: tager dette hen oc æder det er mit legeme, som giffuis for eder, det giører i min ihukommelse.''

''Lige saa tog hand oc kalcken effter aftens maaltid tackede gaff dennem oc sagde: dricker alle der aff dette er det ny testamentis kalck i mit blod, som udgydis for eder oc for mange til syndernis forladelse. Dette giører saa offte som i dricke i min Hukommelse.''

Innskrift på gesimsen over midtfeltet:

''ANNO 1639''

Innskrift på øvre del med svart fraktur på grøn botn:

''Daabens sacramente''

''Vor Herre Jesus sagde till sine Disciple: gaar Hen i dend gandske werden, oc predicker EVANGEliVM for alle creatur, og døber Dem i Naffn Faders, oc søns, oc hellig aands. Huo som troer och bliffuer døbt, hand skal bliffue salig, men huo som icke troer, han skal fordømmis.''

Fargar: Hovudfargane er svart, grønt, raudt og noko gråkvitt, Jesusmonogramma er måla i gull.

==== Altarring ====
Altarringen er av det utstyret som vart laga til kyrkja i rekneskapsperioden 1708-10. Ringen er hesteskoforma, festa til framhjørna på altaret og har port sentralt framme. Ei rekkje av dreia balustrar med ei markert kule i nedre del står på ei list i altarringens golvhøgd og er dekt av flat handlist med runda kantar. Innvendes er det hylle for særkalkar. Utafor balustraden er det knelepute med glatt vegg ned mot golvet i koret. Puta er stoppa og trekt med nytt skinn. Grøne balustrar og gråbrune lister. Innslag av raudt og lys grått.

==== Døypefont ====
I den perioden som er dekt av kyrkjerekneskapane hadde kyrkja eit eige dåpshus, truleg nede i skipet. Denne ”fundten” vart vølt i 1673. I 1708-10 vart det laga ny ”fundt”. Kyrkja har ikkje døypefont, dåpsfatet står no i ein jarnring som er hengsla til nordre stolpe i koropninga.

==== Preikestol med oppgang ====
Preikestolen har fire fag, kvart fag har ei fylling. Faga er innvendes skilde i sideretning med eit ramtre mellom fyllingane og har øvre og nedre felt og flatt handbord i overkant. Utvendes er det tannsnitt under profilert list under handbordet. Det øvre smalfeltet har liggjande diamantbosse flankert av diamantbossar i hjørna. Storfeltet har rundboga portal, og faga er skilde med trekvartrunde, kannellerte pilastrar med balusterforma basar og kapitel på hjørna. Nedre smalfelt som øvre, avslutta nede med tannsnitt og profilert list. Stolen har flat botn og står på ein enkel, åttekanta stolpe med base av lister. Kvar portal har hatt måla framstillingar av ein av evangelistane. Namna står framleis att, og nokre detaljar i figurmåleria. Hovudfarge grøn. Oppgang frå koret via enkel trapp med to steg.

==== Lesepult ====
Standard lesepult av furu. Umåla.

==== Benker og faste stolar ====
Kyrkjerekneskapane nemner skriftestol som vart vølt i 1673. I 1708-10 vart det laga ny skriftestol. Det vart samstundes laga to nye, faste stolar i koret, og prestestolen vart vølt.

''Kyrkjebenkene''

På Thomhaws foto frå kring 1900 er det enkel benker med salmebokhylle og rygg av to bord festa til vangar. Setefjøla kviler på sarg med støtte i vange og frambein som begge er festa til ei fotlist.

Dagens benker er frå 1960- eller -70 talet, med rektangulære vangar og formskorne sete med heil rygg og ei ekstra ryggfjøl i skulderhøgd. Umåla.

''Innebygde stol'' i korets nordvestre hjørne. Brystninga mot aust har to fyllingar i ramme med ei rekke pillarar sette inn mellom over øvre ramtre og ei topplist.''' '''Sørsida av stolen har dør festa til to vangar med sveifa øvre avslutting, Døra har same høgde og oppbygging som austsida med ei fylling i ramme, pillarrekke i øvre del og tannsnittbord over og under pillarane. Benk og hylle i stolen. No umåla.

''Klokkar- og medhjelparstol''. Stolen i korets søraustre hjørne er truleg ein klokkar/medhjelparstol. Han har brystning med to fyllingar mot nord. På hylla øvst på brystninga er det laga ei fast tavle for pengar. I stolen er det ein benk med sveifa vange mot vest ved sørveggen. Stolen er no umåla.

==== Måleri ====
Måla kopi av Jesusframstilling, frå populært trykk med første del av Jesu øvsteprestlege bøn i underkant, heng på nordveggen i koret. Usignert.

==== Tavler ====
Ei smal og høg tavle av tre med smal ramme heng nord for kordøra. Tavla er umåla, ramma er grønmåla.

==== Rituelle kar ====
Teksten under avsnittet Rituelle kar vert berre vist for innlogga brukarar.

==== Parament ====
I siste halvdel av 1600-talet hadde kyrkja to altardukar, ein messehakel av taft og to messeserkar. Desse var ein del av det utstyret som vart stole i 1692. I 1993 vart det skaffa ein ny messeserk, og ein ny messehakel var kommen frå Ornes i 1699.

'''''Altarduk '''''av tunn lin, kanta med brei holfall. På tre sider er det sydd på ei 20 cm brei hekla bord som syner krossar med palmeblad.'' ''

===== Messehaklar =====
a) Raud, skjoldforma messehakel, første halvdel av 1900-talet. Hovudstoffet er i raud fløyel, fôret i raud bomullssateng. Festa på venstre skulder med tre hekter. Hakelen er kanta med gullband og har kross av tolagt, breiare gullband på ryggsida. På forsida er det i brysthøgd sydd fast ei trekanta massingplate, den treeinige Gud, med hebraisk innskrift, JHV. Både ut frå krossen og ut frå trekanten er det brodert treflika strålar med leggsaum av tolagt gulltråd. Høgde 90/105, breidde ved skuldrene 57 cm.

b) Raud, rettsida messehakel, ca. 1950. Hovudstoffet er av kypertvoven ull, fôr av gyllent lerretsstoff, truleg viskose. Festa med tre hekter på venstre skulder. Hakelen er kanta med eit smalt gullband. På forsykket er det brodert eit kristogram (chi-rho) i leggsaum med gulltråd. Det går strålar ut til sidene av leggsaum i gull og grønt. Ryggsida har ein applikert kross med strålekrans, begge i leggsaum med gulltråd. På den applikerte krossen er det brodert ein smalare kross i gulltråd og grønt med leggsaum og knutar. Hakelen er merkt Den norske Husflidsforening. Høgde: 100/107 cm, breidde ved skuldrene 66 cm.

''Messeskjorte''. Ei messeskjorte i bomull er oppbevart i kyrkja.

==== Lysstell ====
Teksten under avsnittet Lysstell vert berre vist for innlogga brukarar.

==== Klokker ====
I dei gamle inventarlistene har kyrkja gjennomgåande tre klokker og ei mindre handklokke i koret. Dei tre klokkene, som alle går attende til mellomalderen, finst enno i kyrkja, to er i bruk og heng i tårnet, den tredje står på golvet i nordre siderom i tårnfoten.

a) Ikkje i bruk. Smal mellomalderklokke med krone av midtboge og seks runda bøylar. Frå rett kroneplate svingar hua ned og ut via to riller, før ho rundar ned mot halsen som går rett over i rett korpus. Nede svingar korpus svakt ut mot to riller i overgangen til slagringen som er ut- og nedbøygd. Undersida er ikkje undersøkt. Diameter 51 cm, høgde med krone ca. 68 cm, utan krone 49 cm.

b) Form som a, men berre ei rille på hua. Underkanten av slagringen skrår svakt nedetter før han svingar opp innvendes. Diameter 50 cm, høgde 63 cm med krone, 48 cm utan.

c) Mellomalderklokke. Klokka har flat kroneplate som knekker ned og svingar ut via to riller. På halsen er det eit skriftband mellom to riller med innskrift: + IN HONORES SANCTI OLAVI REGIS (til ære for den heilage kong Olav). Utskrådd korpus, overgang til ut- og nedbøygd slagring via to riller. Slagringen skrår opp innvendes. Diameter 74 cm, høgde 95 cm med krone 71 cm utan.

==== Orgel ====
Orgelet i kyrkja er frå 1985 og er produsert av J.H. Jørgensen, Oslo. Det har glatte sider som er måla i fargar tilpassa interiøret i kyrkja. Følgjande disposisjon er fordelt på eit maual og pedal:

Gedackt 8’

Rörflöyte 4’

Principal 2’

Kvint 1 1/3’

Det vert arbeidd med å få eit nytt orgel som høver betre inn i det gamle interiøret. Planane er godkjende, og omfattar eit lægre orgel som ikkje vil vera så dominerande.

==== Bøker ====
Altarbok Kra 1893

Alterbok Kra 1920

Altarbok Oslo 1926

Altarbok Oslo 1949

Bibel, Billedbibel, Chra 1840

Kollekter, Epistler og Evangelier Kra 1887

Tekstbok Kra 1920

Tekstbok Oslo 1929

Graduale, Sandvik, nynorsk, Oslo 1925

Graduale, Sandvik, bokmål, Oslo 1925

Salmebok, Landstad, Stereotyputagave med Tillæg, Kra og Bergen, godkjent 1890.

==== Møblar ====
''Kiste'', truleg ”til oppbevaring av kirkens ornamenter”. Kista har hengsla lok over midtre tredjedel av oversida. Delar av materialen er profilert med holkil med v-forma snitt på sidene. Sidene er feste til einannan med trenaglar. Loket er hengsla til ryggsida med smidde hengsler av jarn. Tidlegare jarnlås manglar. Dekkplata til venstre for loket er fornya. Sekundært gråmåla. Kista er 128 cm brei, 38 cm høg og 36 cm djup.

==== Offerutstyr ====
Tavle ved klokkarstolen har tidlegare vore i bruk. Ein har no ei dreia'' treskål'' til bruk ved offer på altaret, to ''kollekthovar ''med stoffpose festa til metallring med motstilte handtak av tre til kollekt i benkene og ved utgangsdøra heng ei ''bøsse'' av tre.

=== Kyrkjegard og gravminne ===
==== Kyrkjegard ====
I 1711-13 vart det laga ny port i kyrkjardsgjerdet av treverk med overbygg.

Kyrkjegarden er omgitt av steingard som i den eldre delen av kyrkjegarden kring kyrkja følgjer terrenget. Portalen inn på nordvestsida er laga av to store skiferheller, ei på kvar side, som er samanbundne med ein støypt, svakt runda boge i overkant. I portalen står ein smijarnsport.''' '''Kyrkjegarden er utvida mot sørvest etter at Thomhaw fotograferte kring 1900.

==== Bygningar knytte til kyrkjegarden ====
Det er i seinare tid oppført eit reiskapshus utafor portalen til kyrkjegarden på vestsida. Reiskapshuset inneheld også to toalett, det eine tilpassa funksjonshemma. Huset har rektangulær plan dekt av saltak og er kledd utvendes med liggjande bord. Det står med gavlane mot nord og sør. Alle dører vender mot aust.

Området nordafor kyrkjegarden, mellom denne og vegen, er også tilpassa kyrkja sin bruk med parkeringsplass og sitjegruppe i terrenget.

== KJELDER ==
=== Utrykte kjelder ===
Bendixen, E.B., Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt, manus, avskrift.

Kyrkjerekneskapar og synfaringsnotatar, Statsarkivet i Bergen.

=== Trykte kjelder ===
Laberg, Jon, ''Hafslo : bygd og ætter'', Bergen 1926

=== Oppmålingsteikningar og fotografi ===
Tomhaw, Foto av kyrkja kring 1900.

== Bilete ==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Joranger kyrkje, korskilje, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, korskilje, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Joranger kyrkje, inngangsdør i vest, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, inngangsdør i vest, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, nordaustre hjørnet i tårnets nordre siderom 1, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, nordaustre hjørnet i tårnets nordre siderom 1, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, nordaustre hjørnet i tårnets nordre siderom, oppe, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, nordaustre hjørnet i tårnets nordre siderom, oppe, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, tømmer i skipets nordvestre hjørne 1, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, tømmer i skipets nordvestre hjørne 1, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, tømmer i skipets nordvestre hjørne, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, tømmer i skipets nordvestre hjørne, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, utvendig panel, hjørne skip-kor, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, utvendig panel, hjørne skip-kor, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, vindauge nord i koret, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, vindauge nord i koret, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, vindauge sør i koret, eksteriør, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, vindauge sør i koret, eksteriør, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, vindauge sør i skipet, eksteriør, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, vindauge sør i skipet, eksteriør, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Joranger kyrkje frå sørvest, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje frå sørvest, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje sett frå nordaust, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje sett frå nordaust, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje sett frå sørvest, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje sett frå sørvest, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, foto Tomhaw, ca 1900, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, foto Tomhaw, ca 1900, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, nordfasade, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, nordfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, sørfasade, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, sørfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, sørsida av kyrkja, sett mot vest, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, sørsida av kyrkja, sett mot vest, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, vestfasade, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, vestfasade, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Joranger kyrkje, profilert oppattbrukt materiale i tårnet 1, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, profilert oppattbrukt materiale i tårnet 1, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, profilert oppattbrukt materiale i tårnet, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, profilert oppattbrukt materiale i tårnet, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, takverket sett mot aust, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, takverket sett mot aust, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, takverket sett mot vest, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, takverket sett mot vest, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, tårnests øvre ramme, nordvestre hjørne, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, tårnests øvre ramme, nordvestre hjørne, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Joranger kyrkje, altarpartiet, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, altarpartiet, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, foto Tomhaw ca 1900, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, foto Tomhaw ca 1900, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, interiør mot aust, AMH 2010korskilje, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, interiør mot aust, AMH 2010korskilje, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Joranger kyrkje, interiørmåleri i skipet, sentralt på nordveggen, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, interiørmåleri i skipet, sentralt på nordveggen, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, interiørmåling i koret, nordaust, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, interiørmåling i koret, nordaust, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, interiørmåling i koret, sentralt mot vest, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, interiørmåling i koret, sentralt mot vest, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, interiørmåling i koret, søraustre hjørne, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, interiørmåling i koret, søraustre hjørne, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, interiørmåling i koret, sørvstrehjørne, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, interiørmåling i koret, sørvstrehjørne, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, interiørmåling i skipet, aust på nordveggen, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, interiørmåling i skipet, aust på nordveggen, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, interiørmåling i skipet, noraustre hjørne, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, interiørmåling i skipet, noraustre hjørne, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, interiørmåling i skipet, nordvestre hjørne, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, interiørmåling i skipet, nordvestre hjørne, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, interiørmåling i skipet, sørvestre hjørne, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, interiørmåling i skipet, sørvestre hjørne, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, interiørmåling sentralt vest i skipet, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, interiørmåling sentralt vest i skipet, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Joranger kyrkje, måleri, kopi, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, måleri, kopi, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, orgel, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, orgel, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger, tavle, AMH 2010.jpg|Joranger, tavle, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Joranger kyrkje, altar, austsida, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, altar, austsida, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, altar, nordsida, nedre del, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, altar, nordsida, nedre del, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, altar, sørsida, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, altar, sørsida, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, altartavla, dåpens sakrament, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, altartavla, dåpens sakrament, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, altartavla, Herrens bøn og altarets sakrament, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, altartavla, Herrens bøn og altarets sakrament, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, altartavle, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, altartavle, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, kneleskammel a, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, kneleskammel a, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, kneleskammel, ny, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, kneleskammel, ny, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger, altaret, vestsida, AMH 2010.jpg|Joranger, altaret, vestsida, AMH 2010.jpg
Fil:Jorangr kyrkje, altar, sørsida, AMH 2010.jpg|Jorangr kyrkje, altar, sørsida, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Joranger kyrkje, klokke a, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, klokke a, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, klokke b, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, klokke b, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, klokke c, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, klokke c, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, klokke c, detalj, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, klokke c, detalj, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Joranger kyrkje, bøsse ved utgangen, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, bøsse ved utgangen, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, kollekthov, ein av to, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, kollekthov, ein av to, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, treskål til offer, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, treskål til offer, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Joranger kyrkje, altarduk, detalj, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, altarduk, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, messehakel a, ryggide, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, messehakel a, ryggide, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, messehakel b forside, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, messehakel b forside, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Joranger kyrkje, benker på nordsida, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, benker på nordsida, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, kiste, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, kiste, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, lesepult, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, lesepult, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, preikestol, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, preikestol, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, preikestolen, S. Lukas, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, preikestolen, S. Lukas, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, stol i korets nordvestre hjørne, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, stol i korets nordvestre hjørne, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, stol i korets nordvestre hjørne, detalj, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, stol i korets nordvestre hjørne, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, stol i korets søraustre hjørne, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, stol i korets søraustre hjørne, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkje, stolar, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, stolar, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Joranger kyrkje, porten, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkje, porten, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger kyrkjegarden nord for kyrkaj, detalj, AMH 2010.jpg|Joranger kyrkjegarden nord for kyrkaj, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger, gravminne, detalj, AMH 2010.jpg|Joranger, gravminne, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger, kyrkjegarden i sørvest, AMH 2010.jpg|Joranger, kyrkjegarden i sørvest, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger, kyrkjegarden nord for kyrkja, mot aust, AMH 2010.jpg|Joranger, kyrkjegarden nord for kyrkja, mot aust, AMH 2010.jpg
Fil:Joranger, kyrkjegarden, utviding mot sørvest, AMH 2010.jpg|Joranger, kyrkjegarden, utviding mot sørvest, AMH 2010.jpg
Fil:Jordanger kyrkje med kyrkjegard og reiskapsbu, sett frå nord, AMH 2010.jpg|Jordanger kyrkje med kyrkjegard og reiskapsbu, sett frå nord, AMH 2010.jpg
</gallery>

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Joranger sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Luster kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Luster kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:...]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Hafslo kyrkje

2012-09-03T11:22:16Z

Cathrine:

{{Infoboks_uferdig_artikkel}}

= Hafslo kyrkje =
''Anne Marta Hoff''

== Bakgrunn ==
Stavkyrkja på Hafslo vart ståande fram til andre del av 1800-talet. Då var ho for lita etter dei nye krava frå 1851. Den private eigaren såg seg ikkje i stand til å gjera noko med problemet, og kyrkja vart kjøpt av kyrkjelyden i 1975. Først vart det lagt planar om å utvida stavkyrkja og arkitekt Faye frå Bergen la fram teikningar for utvidinga i mai 1876. Planane vart med nokre merknader godkjende av Stiftsdireksjonen 17. juli same år. Byggmeister Askeland fekk arbeidet og det vart inngått kontrakt med han om byggjearbeidet.

Byggjekomiteen kom likevel fram til at ein i staden for å utvida kyrkja ville gå inn for å byggja nytt, men basert på ombyggingsteikningane til arkitekt Faye. Desse vart ikkje godkjende av departementet, men vart lagde til grunn etter merknader av Nordan.<ref name="ftn1"> Jubileumsskrift s 10

</ref> Dagens kyrkje vart vigsla 4. desember 1878.

=== Stavkyrkja ===
Hans-Emil Lidén gjorde arkeologiske undersøkingar under kyrkja sommaren 1978. Det vart då funne ein del bygningsrester frå stavkyrkja. Desse står no utstilte ved vestveggen på gallerigangen over våpenhuset i kyrkja.

Det går fram av synfaringsnotatane frå 1661-65 at kyrkja hadde klokketårn knytt til kyrkja og sval etter sørveggen. Det heiter såleis at ”Sualen paa dend søndre side fra Chorit och need til Taarnit er offuer alt forbedrit med nye Staffleer.” Under stolpane i svalen vart det samstundes lagt nye syllstokkar. Også på nordsida av kyrkja var det sval, denne har vorte jekka opp og nytt steinlag er mura under. I våpenhuset vart det i denne perioden laga benker kring veggene.

Kyrkja hadde to våpenhus, det nemnde i tårnfoten og eitt på sørsida av kyrkja. Det siste fekk ny kjøl i 1661-65.

Det går vidare fram av notatane at kyrkja hadde lem over koret og skipet. Her må borda slåast nærare saman. Over skipet har G. Bull teikna inn tverrgåande slinder, og lemmen må ha kvilt på desse. I dagens takkonstruksjon er truleg ei av desse slindene, med måla skrift i gotisk fraktur, oppattbrukt som hanebjelke.

Korskiljet er også nemnt i synfaringa. Det trengst to dører, står det, ”med tralewerck” (spiler), til skilje mellom kor og skip.<ref name="ftn2"> Synfaring 1661-1665

</ref>

Den generelle omtalen av kyrkja ved synfaringa i 1686 er som følgjer:

''Hafslo Hovid Kirch er en Stafuebygning, iche Vell ornerit indVortis, dens lengder 21 Alen breed 14 Alen, Chorit er af Tømmer tillbygt som er langt 15 og breed 10 Alen, Chorit er af Tømmer tilbygt som er langt 15 och breed 10 Alen, paa Kirchen er et Thaarn.''<ref name="ftn3"> Synfaring 1686

</ref>'' ''

Vidare har svalen etter synfaringa fått nytt tak og at det er sett inn åtte nye vindauge i kyrkja i to rammer. Det skal leggjast nytt tak over skipet.

I den korte meldinga om kyrkjene som vart innsend i 1709, heiter det om Hafslo hovudkyrkje:

''Kirchen er een gammel Stafvebygning och Choret at Tømmer tilbygt, med Svaler omkring och et Taarn fra grunden opbygt, ofver alt tegt med Bord och Vell Holden, Indvortes prydet med hvelvinger och Pulpetuer ornerit.''<ref name="ftn4"> Synfaring 1709

</ref>

Den siste felles synfaringa, frå 1721, har følgjande omtale av kyrkja:

''Hafsloe Hovid Kirche, Er een Eldgammel Stave Kirche, med eet tilbygt Coer af Tømmer, og Svaler runden om Kirchen. Taarnet er fra Grunden opbygt, tægt med Bord, Inden i hvelved og med Snedkerværch vel forseet, og behøver denne een liden Reparation paa Taarnet og Tagene. Coret er 15 al. Langt og 12 al. Bredt, Kirchen 22 al. Lang og 15 al Bred.''<ref name="ftn5"> Synfaring 1721

</ref>

== Kyrkja frå 1878 ==
Då G.A. Bull teikna opp kyrkja kring 1850 la han vekt på det som var att av mellomalderkyrkja, og seinare tillegg vart sløyfa.

=== Bygningen ===
Laberg brukar ikkje mange ord om den ståande kyrkja på Hafslo. Han skriv følgjande: ”I 1878 vart den gamle kyrkja revi og ei ny sett upp i staden. Um den nye kyrkja er der ikkje meir aa segja enn um dei fleste kyrkjor som er bygde i seinare tid”.<ref name="ftn6"> Laberg 1926, s 62

</ref>

Hafslo kyrkje er ei treskipa hallkyrkje i lengdeform med eit smalare, rett avslutta kor i aust, flankert av siderom i hjørna mot skipet, venterom for dåpsborn i nord og sakristi i sør, begge med små gangar, og eit framforstilt firkanta tårn i vest.

==== Vegger ====
I skip, kor og siderom er veggene bygde av lafteplank. Tømmerveggene står udekte og måla innvendes med unntak av veggene i sakristi og venterom for dåpsborn som sekundært er kledde med ståande profilert panel, umåla. Utvendes er veggene kledde med rettkanta liggjande panel og kvitmåla.

Langveggene i skipet er avstiva med fem par opplengjer på kvar side som deler veggen i seks fag, dei ytste smalare enn dei fire sentrale. Opplengjene er festa gjennom tømmeret med jarnbolt og mutter. I kvart av dei fire faga, men ikkje sentrert, står eit høgt vindauge på kvar side.

Som skilje mellom midtskip og sideskip står det fem stolpepar som ber langsgåande bjelkar i raftehøgd og held fram over himlinga opp til sperrene. Dei austre og vestre stolpepara står som veggstolpar, dei tre mellom korresponderer med dei tre midtre opplengjene.

Stolperekkjene står i flog med langveggene i koret. Frå enkle kapitel på stolpane går det kne i lengderetning opp under dei langsgåande bjelkane. Desse har flatt relieff med rankemotiv.

Langveggene i koret har ei brei vindaugsopning i austre del, i vestre halvdel er det på sørsida sett inn dør til sakristiet.

Langveggene i skipet held fram austetter som langvegg i korets siderom. I aust er sideromma avslutta med tverrvegg som er lafta inn i langveggene i koret og avstivar langveggene i koret. Mellom gang og sakristi/venterom for dåpsfølgje er det lettvegger som opphavleg var kledde med brei staffpanel.

==== Portalar og dører ====
Hovudinngangen til kyrkja er gjennom fløydør vest i tårnet og vidare gjennom fløydør vest i skipet. Aust i skipet er det dører på veggstykka som flankerer korbogen. Desse går til gangar som har dører ut til kyrkjegarden og til korets siderom. Det er dør mellom kor og sakristi. Det står også ei dør mellom gallerigangen i tårnet og vestgalleriet. Dei innvendige dørene er opphavlege fyllingsdører med ei kvadratisk fylling nede og to smale ståande fyllingar over denne. Ramma er profilert inn mot fyllingane. Opphavlege dørvridarar og nøkkelskilt.

Dei ytre dørene i korets siderom er moderne limtredører med vertikale spor. Ytterdørene vest i tårnet er moderne fyllingsdører med fyllingar av tilnærma same form som i dei opphavlege dørene. Dørene i vestportalen vart sette inn i 2010 i samband med eit større arbeid ved inngangen der det vart laga ei ny brei trapp i to steg kledd med skifer. På nordsida av trappa er det skiferkledd rullestolsrampe med rekkverk i smijarn. Rampen går rundt hjørnet på tårnet. Samstundes vart det bygt eit overbygg over inngangsdøra i form av eit saltak på konsollar.

==== Korskiljet ====
Korbogen følgjer den runda kvelven over koret, men er noko smalar og lægre. Breidda vert teken opp av små ekstrabogar på kvar side som svingar inn mot hjørna mellom kor og skip. Bogen er markert med runda lister. Nede er overgangen mellom kor og skip no markert om lag ein meter framfor austveggen i skipet. Her er det sett opp brystningar med fire fag på kvar side som endar i firkanta meklarar som flankerer ei trapp i to steg opp til koret.

==== Vindauge ====
Vindauga i skipet er høge og smale eiramsvindauge avslutta med slak gavl i overkant. Dei yrtre vindauga har truleg original ramme og form, men glaset er fornya og er no glatt og klårt. Dei er inndelte med to vertikale postar og med horisontale sprosser. I gavlen er postane forma som Y-ar og dannar tre liggjande ruter som har farga glas, raudt, gult og blått. Vindauga har sekundært fått indre vareglas i ei ramme inndelt som ytterglasa, men med bly. Glaset her er ujamnt og har svake fargetonar.

I koret er det to eiramsvindauge på kvar av langveggene og høgt og breitt eiramsvindauge i aust. Sidevindauga er innvendes samla ved felles gerikter. Utvendes har dei dobbel gavl og felles vatnbord i underkant. Dei ytre glasa er inndeilte med ein vertikal post og horisontale sprosser og glasa, med unntak av dei to nedre rutene som er klåre, har planteornament i grisaille med gul ramme. Sekundære innerrammer med klårt glas. Vindauget i aust har to vertikale postar. Det har glasmåleri som er støtta av jarn både utvendes og innvendes. (Sjå under Interiør.) Utvendes er det sekundært festa eit todelt varevindauge, og det er hensla skodder på kvar side som kan stengja for vindauget.

==== Golv og fundament ====
Kyrkja har no golv av smale, laserte golvplankar lagde i lengderetning. Dette golvet er sekundært og er lagt i kor og skip og i våpenhus og på galleri. I gangane i korets siderom ligg eldre golv av breiare måla golvplank. I korets siderom er det lagt boucléteppe på sponplater. Fundamentet under kyrkja er av stein. Det pussa med sement utvendes. Kryperommet under golvet har ikkje vore undersøkt i denne samanhengen.

==== Tak ====
Det ligg saltak over sikpet og eit lægre og smalare saltak over koret. Over korets siderom er det tverrstilte saltak.

Saltaka er sperretak. Taket over skipet har fem fulle sperreband, to ved gavlane og tre mellom desse. Mellom sperrebanda er det tre enkle sperrepar i kvart fag. Sperrebanda har sperrer, kryssande undersperrer og hanebjelke. Hanebjelkane er lagde inn mellom tenger av to langsgåande bjelkar på kvar side og er i tillegg festa til sperrene på halv ved. Undersperrene går frå mellomstolpane mellom midtskip og sideskip, kryssar einannan over hanebjelken og er festa til sperrene oppe. Over sperrene ligg det nytt sutak som underlag for rekter og lekter. Taket over koret er ikkje undersøkt i denne samanhengen. Taka er tekte med ruteheller.

Andre hanebjelke frå vest er av oppattbrukt materiale og har truleg fungert som takbjelke i den førre kyrkja. Han har restar av innskrift i svart fraktur på kvit botn og med raude kantar.

==== Himlingar ====
Kvelv i kor og i midtskip. Flate himlingar over sideskipa. Alt i brei staffpanel. Gesimsen under himlingane er kraftig med profilert listverk og ei rekkje av nailheads. I takkonstruksjonen, over kryssingspunkta for hanebjelke og undersperrer, er det lagt langsgåande rundstavar som oppheng for kvelven over midtskipet. Over sideskipa ligg det stikkbjelkar mellom raftestokken og langsgåande bjelkar i skiljet mellom sideskip og midtskip. Desse fungerer som feste for himlingane over sideskipa.

==== Tårn ====
Kyrkja har eit firkanta tårn framfor vestgavlen. Det har same flatemål opp til mønet over skipet der det har ei nedre avslutting men korte, skiferkledde gavlar til alle fire sider. Eit smalare klokkerom over dette nivået er avslutta med korte gavlar til alle fire sider og med inntrekt, åttekanta, kopartekt hjelm med spir med engel og kross. Dei nedste gavlane har lydluker til tre sider.

Tårnet er oppført i bindingsverk med hjørnestolpar, kryss-sperrer og losholtar og avstiva med sjølvvaksne kne. Dei to nedre høgdene er kledde innvendes med ståande, brei staffpanel, øvre del er ikkje kledd innvendes. Utvendes er tårnet kledd med liggjande, glattkanta panel som kyrkja elles.

På foto frå jubileumsskriftet 1978 har kyrkja ei fløydør av teak vest i tårnfoten. Denne døra er no fornya og har fått form som dei gamle fyllingsdørene i kyrkja, men i andre materialar. Karmen er også utskift. Døra på biletet frå 1978 er berre dekt med ein enkel gesims, medan tårnfoten no har eit kort saltak på konsollar over inngangsdøra.

Tårnet har vindauge som i langveggene i skipet på sidene. Desse gjev dagslys til våpenhuset og gallerigangen. I tredje høgd i tårnet er det meir spissgavla vindauge til tre sider, i klokkerommet i fjerde høgd er det mindre spissgavla vindauge til alle fire sider.

Golvet i dei to første høgdene i tårnet er av breie, måla golvbord, truleg det opphavlege golvet i kyrkja. I dei to øvste høgdene ligg det enkle bordgolv.

I våpenhuset er det tavlerom i nordaust og trapp til orgelgangen ved sørveggen. Orgelgangen har trapp til tredje høgda i tårnet ved nordveggen.

=== Interiør ===
==== Presentasjon av interiøret ====
Altaret står på eit åttekanta podium eit stykke frå austveggen i koret og altarringen følgjer kanten på podiet. Nord i koret er ein flyttbar døypefont og på sørhjørnet i koret står preikestolen med oppgang frå sakristidøra ved sørveggen. Aust i skipet er det tilgang til korets siderom bak brystningar. Framfor brystninga i nord står eit piano. Skipet har midtgang med benkeparti på begge sider og med smale sidegangar ved langveggene. Det er vestgalleri med orgel og under dette er det i tillegg til benkene laga rom for lysglobe og anna.

Kyrkja har elektrisk lys og oppvarming. Ny lyssetting av kyrkjerommet er gjennomført med supplement av små, barokkforma lysekroner frå Høvik lys.

Oppvarming ved hjelp av røyromnar under benkene. Rest av ei loddpipe er bevart sentralt på loftet.

==== Oversyn over viktige endringar i interiøret ====
Interiøret har gjennomgått omfattande endringar [...]. Benkene er fornya med nye sete og ryggar og golvet lagt om slik at korgolvet no går om lag 1 m inn i austre del av skipet.

==== Fargar ====
Veggene i kyrkja er no i ein bleik, grågul farge, medan konstruktive element er grå med staffasje i raudbrunt. Inventar, gesimsar, gerikter og dører er også haldne i grått og raudbrunt med staffasje i gull. Himlingane er måla i ein broten kvitfarget. Golvet er lasert gråbrunt.

Raud midtgangsløpar og teppe i altarringen frå Ledaal.

==== Glasmåleri ====
Glasmåleri i austveggen i koret fungerer som altartavle. Det viser Jesus som den gode hyrde, truleg med tysk opphav frå siste del av 1800-talet.

Jesus er framstilt med langt hår, sjegg og bart, og med hovudet vendt lett mot høgre. Han held hyrdestav i høgre hand og eit lam i venstre. Gullglorien har firpassforma senter der berre to av passa viser og minner om eit hjarte. Han er framstilt barbeint med blå, gullkanta kjortel og raud kappe med grønt fôr. Jesus er sett inn i eit arkitekturelement av to tynne rundstolpar som ber ein gotisk gavl med innskrive masverk i kløverbladform, krabbesett vimperg med to sentrale spir og vimperg. Bak dette er enno ei takform med fire fialar, to på kvar side, og ein sentral vimperg med innskriven kolonade. Under framstillinga av Jesus er eit firpassforma blomemotiv flankert av to små runde søyler på kvar side. I sidefelta er det dekorative vertikale border med blad i grisaille og skråstilte ruter med innskrivne, likearma, gule kløverbladkrossar.

=== Inventar ===
==== Altar ====
Altaret er av tre. Det er bygt opp av ei ramme som har to fyllingar i front og ei på kvar side. Framhjørna er brotne. Baksida har ståande faspanel med dør til ope rom i altaret. Høgda er 104 / 117 cm, breidda 158 cm og altaret er 80 cm djupt.

==== Altartavle ====
Ei altartavle i bruskbarokk frå Hafslo kyrkje finst på Bergen Museum.''' '''Kyrkja har ikkje altartavle no.

==== Altarring ====
Altaret står i bakkant av eit åttekanta podium og dekkar den austre delen av podiet. Dei sju andre delane har stoppa og fløyelstrekt knelepute og balustrade av smale, dreia balustrar som ber flat handlist med profilerte sider. Innvendes er det sekundært sett inn ekstra hylle for særkalkar. Tidlegare har det vore port i ringen sentralt framme. Denne er stengd og balustraden nærast altaret på sørsida er teken vekk for å gje ny inngang. Knelepula ligg der framleis.

==== Døypefont ====
Enkel, åttekanta døypefont av tre, 1878. Fonten har utskrådd profilert kum, skaft av åttekanta stolpe med nodusring og utskrådd, profilert fot på kvadratisk fotplate. Grå med profilerte lister i engelsk raudt og gull.

==== Preikestol med oppgang ====
Renessansepreikestol med beslagornamentikk finst på Bergen Museum.

Preikestolen i kyrkja er frå 1878. Han har korg av enkle fag med ei fylling, og er avslutta oppe og nede med profilert listverk. Botnen er åttekanta og innsvinga mot åttekanta stolpe med noko vidare base. Oppgang via trapp ved sørveggen i koret. Trappa har gelender bore av slanke, dreia pillarar og er avslutta nede med slank, dreia meklar. Hovudfargen er engelsk raud, fyllingane er gråkvite, elles staffasje i grått og gull.

Lesebrettet på preikestolen er utforma som ein oppslått bibel med figurmåleri på permen. På forsida Moses med lova og ulike gammaltestamentlege scener i sviklane kring midtfeltet, på ryggsida Jesus og ulike nytestamentlege scener i sviklane.

==== Lesepult ====
Lesepult, forma med døypefonten som førebilete.

==== Benker ====
Benker med sveifa vangar og midtstøtte, heil rygg av ståande panel mellom overramme med salmebokhylle og stolpe i vinkelen mot brei benkefjøl med runda forkant. Vangane er måla rustraude, sete og rygg er laserte i gråbrunt. Rustraude seteputer i ull i lerretsbinding.

==== Galleri ====
Djupt vestgalleri som går fram til andre vindauge i langveggen frå vest. Galleriet er støtta av dei to opplengjene på kvar langvegg og på vestveggen, dei to vestre mellomstolpane i skipet går gjennom galleriet og i tillegg er det støtta opp av to langsgåande bjelkar som flankerer midtgangen og er understøtta av to stolpar kvar. Dei to bjelkane stikk fram under gallerifronten, der dei støttar opp under ein galleribjelke forma som basis for fronten. Fronten er her inndelt ved hjelp av firkanta stolpar avslutta oppe og nede ved ein knekk fram i dei profilerte listene på base og gesims. Midtfeltet i fronten har tre fyllingar i ramme, sidefelta har sju fyllingar på kvar side.

Himlingen under galleriet er kledd med brei staffpanel. Golvet på galleriet er flatt i midtfeltet, sidefelta er avtrappa i to steg mot hjørna i vest. Golvet er truleg fornya. Gallerikonstruksjonen vart forsterka i samband med installering av nytt orgel i 1987.

==== Skulptur ====
===== Altarkrusifiks =====
Krusifikset har eit nygotisk preg. Jesus heng djupt på krossen, knea er bøygde og kroppen i kontrapostostilling med høgre fotblad lagt over det venstre og festa med ein nagle. Med tornekrone, attlatne auge og eit fredfullt uttrykk, hallar Jesus hovudet ned mot høgre side. Begge hendene er forma i signingsgest med veslefingeren og ringfingeren bøygde inn mot handflata. Kort lendeklede festa i ein vid, flagrande knute på høgre hofte. Karnasjonsfarge på kvit grunn, brunt hår og skjegg, gullfarga tornekrone og lendeklede.

Krossen står på ein rikt profilert base og er kanta med profilerte lister. På øvre krossarm er det festa eit skriftband med innskrifta INRI. Botnen i krossen er engelsk raud, lister, sokkel og skriftband gullfarga. Jesusfiguren er om lag 72 cm høg.

I jubileumsskriftet er det opplyst at krusifikset skal vera laga av ein hafslomann, Hans Janssom Hess, fødd 1735.<ref name="ftn7"> Jubileumsskrift s 17. Det er Egil Sæbø som opplyser dette på grunnlag av opplysningar frå major Per Tang i samband med 75-årsjubileet i 1953. Hess budde i Grøt, ein husmannsplass under Beheim.

</ref>

==== Måleri ====
''Trykk'' merkt med versalar nede til venstre: Hafslo kirke og prestegaard i Sogn 1819, og nede til høgre: Karl Grane 1921 kopi efter Flinto. Lysmål i passepartout 36,3 x 28,3 cm.''' '''Trykket er plassert under galleriet på nordveggen.

==== Tavler ====
===== Epitafium =====
Ei minnetavle over prost Schweder heng på austveggen i våpenhuset over døra til skipet.''' '''Innskrift:

''Æhre Minde. S.T. Her Olaus Mauretius Schweder f. Prost over Sogn Prosti, Sogne Prest til Hafslo Menigheder/ Født til Werden den 8de November 1710/ Død fra Werden den 2den Marty 1781/ Epitaphium/ Se Graven her Gjemmer/ Til Dommen de Lemmer/ Som her udi Livet af Dyder var fuld/ Hans Sjæl staar for Thronen og frydes med Kronen/ Som overgaar Ophirs det Prægtige Guld/ Med Sjælen tillige skal Kroppen fremstige/ Og stilles med Glæde for Dommerens Stol/ Blant Englernes Skare skal den aabenbare/ I Evighed skinne som Himmelsens Soel.''<ref name="ftn8"> Tekst etter Laberg 1926 s 93

</ref>

''Tavle'' med måla tekst: Haakon VII Bed for Kongen. Ukjent opphav.

==== Rituelle kar ====
Teksten under avsnittet Rituelle kar vert berre vist for innlogga brukarar.

==== Parament ====
===== Altarduk =====
I kyrkjeverja sitt inventaroversyn er det foto av to altardukar som ikkje er i bruk og som ikkje finst i kyrkja. Den eine har holfald og knipla blonde, den andre ei hardangersaumbord med diagonalstilte kvadratar.

''Altarduken'' som ligg på altaret har ei 20 cm brei bord på tre sider og i enklare, smalare bord på baksida. Borda har tunga kant med vekslande kalkar og krossar i hardangersaum. Sydd med perlegarn på panamavove stoff i bomull.

===== Messehaklar =====
a) Svart messehakel med rett, brei ryggside og avsmalna, smalare forside. Hovudstoffet er i brunsvart fløyel, Fôret i handvove linlerret. Hakelen er kanta med ulike typar metallband, smalast rundt ytterkant, noko breiare rundt halsen og eit like breidt band med enklare vevmønster som stolpe i front og kanting på skuldrene. Hakelen er festa med enkle hekter på høgre skulder. Hovudstoffet er skøytt på begge sider på forsida. Ryggsida har ein heildekkande kross i fløyel der den ståande stolpen er flaskegrøn og tverrstolpen olivengrøn. Til denne er det festa ein kross av gullband vove som eit salgjordsband. Den vertikale stolpen går til messehakelens nedkant, medan øvre del er avslutta like over den korte tverrbjelken med felt med bokstavane INRI. Til krossen er det festa eit stoppa broderi av den krossfeste frelsaren i gotisk stil. Sjølve kroppen er kledd med samansydde, horisontalt lagde gullband, medan hovud, hender og føter er broderte. Nedst på krossen er eit stoppa broderi som viser Golgata med Adams skalle og knoklar. Brodert innskrift på fôret: PH / BMH / 1805. Høgde 100/117cm, største breidde 82 cm.

b) Raud messehakel, 1900-tal, andre halvdel. Hakelen har hovudstoff i ullstoff i lerretsbinding med fargestriper. Fôret er vove i lin i panamavev med stripeeffekt. Festa med borrelås på indre del av venstre skulder. Høgde 107 cm, breidde 79 cm.

c) Kvit messehakel. Form og materiale som c, men i kvitt. Umerkt, men laga av Kirkelig kulturverksted, design Rigmor Bové. Høgde 130 cm, breidde 107 cm.

d) Fiolett messehakel. Form og materiale som c og d, men i fiolett. Merkt Kirkelig kulturverksted, design Rigmor Bové.

e) Grøn messehakel. Hakelen er av grøn ull, kypertvoven med striper som stolpe og innlagt voven kross med blabroderi på ryggsida. Fôr av mørkt grøn taisilke. Opning på begge sider av halsen med stofftrekt knapp. Merkt Kirkelig kulturverksted, design Rigmor Bové. Høgde 129 cm, breidde 106.

Kyrkja har to ''messeskjorter''.

===== Andre tekstilar =====
Tre veggbilete i klostersaum med ulikt tema, begge kopiar av motiv frå eit gammalt teppe, no på Bergen Museum. Sydde av Åshild Melheim og Borgny Morken i 1975.

Veggteppe 1981, Jesus i Getsemane, Katla Svanlaug Dvergedal. Tekst: Å SKULLE ENGANG BLIVE KOLD MIN KJÆRLIGHET TIL DEG DA MINN MED OM GETSEMANE OG OM DIN SVED FOR MEG.

==== Lysstell ====
Teksten under avsnittet Lysstell vert berre vist for innlogga brukarar.

==== Klokker ====
a) Klokke, omstøypt i 1844. Klokka har krone av seks kanta bøylar og midtboge. Hua er avtrappa mot skrå hals og korpus. På halsen tre riller med innskrifter og støypt dekor. Korpus svingar ut mot slagringen, i overgangen er det to holrenner som flankerer vulst. Slagringen skrår ut og byger så rett ned og har eit sprang ved nedre kant. Innskrift på halsen: ME FECIT KNUD ANDREAS SUNDT / AF E.E. WENGEN ER DENNE KLOKKE BEKOSTET OMSTØBT / I BERGEN MDCCCXLIV. Diameter 67 cm, Høgde med krone 62 cm, høgde utan krone 48 cm.

b) Klokke 1878. Klokka har krone med seks kanta bøylar og midtboge på flat kroneplate. To vulstar markerer halsen. Korpus er rett i overkant og svingar ut mot mot slagringen via vulst. Ein nedsenkt vulst formidlar overgangen til den nedbøygde slagringen. Innskrift på korpus: LAXEVAAGS VÆRK, BERGEN / TIL HAFSLO HOVEDKIRKE 1878. Diameter 94 cm, høgde med krone 106 cm, utan krone 79 cm. Klokka har heilt flat kroneplate.

==== Orgel og andre instrument<ref name="ftn9"> Til vigslinga av orgelet 21.06.87 vart det trykt eit hefte om orgelet. Opplysningane om begge orgela er mest henta frå dette heftet.

</ref> ====

a) Orgel frå 1933 bygd av orgelbyggjar Ossian Mellin, Stavanger. Fasaden hadde tre tårn med mellomparti, og det midtre tårnet var høgst. Pipene stod i opne rundbogar, og kvart felt var avslutta i overkant med låg gavl. Orgelet var pneumatisk og hadde følgjande disposisjon:

{| style="border-spacing:0;"
| style="background-color:#ffffff;border:0.5pt solid #00000a;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Hovudverk
| style="background-color:#ffffff;border:0.5pt solid #00000a;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Svellverk
| style="background-color:#ffffff;border:0.5pt solid #00000a;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Pedal

|-
| style="background-color:#ffffff;border:0.5pt solid #00000a;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Principal 8’

Rørfløite 8’

Horn 4’
| style="background-color:#ffffff;border:0.5pt solid #00000a;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| S’alicional 8’

Vox Celeste 8’

Gedakt 8’

Fløite Travers 4’

Nasat 2 2/3
| style="background-color:#ffffff;border:0.5pt solid #00000a;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Subbass 16’

Salicetbass 8’

|}
b) Orgelet som står i kyrkja er eit mekanisk orgel, Opus 48 frå Gunnar Fabricius Husted orgelbyggeri APS, Fredensborg, Danmark. Fasaden er teikna av orgelbyggjaren i samarbeid med soknepresten Åge Mundal, og er tredelt med dominerande brystverk og lægre sidetårn, passa inn under kvelven over galleriet.

Orgelet har følgjande disposisjon:

{| style="border-spacing:0;"
| style="background-color:#ffffff;border:0.5pt solid #00000a;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Hovudverk (I)
| style="background-color:#ffffff;border:0.5pt solid #00000a;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Svellverk (II)
| style="background-color:#ffffff;border:0.5pt solid #00000a;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Pedal

|-
| style="background-color:#ffffff;border:0.5pt solid #00000a;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Bordun 16’

Principal 8’

Gedakt 8’

Oktav 4’

Blokfløjte 4’

Oktav 2’

Mixtur 3 kor 1 1/3’

Trompet 8’

| style="background-color:#ffffff;border:0.5pt solid #00000a;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Gamba 8’

Rørfløjte 8’

Principal4’

Traversfløjte4’

Waldfløjte2’

Kvint 2 2/3’

Terts1 3/5Sedecima1’

Obo8’

| style="background-color:#ffffff;border:0.5pt solid #00000a;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Subbas 16’

Principal 8’

Oktav4’

Fagott 16’

Tremulant Variabel

|}
''Piano'' Petrof.

==== Bøker ====
Kyrkja har ei altarbok og ei tekstbok frå første halvdel av 1900-talet.

==== Nummertavler ====
Ei gammal salmenummertavle vert brukt som oppslagstavle i våpenhuset.

To nummertavler.

==== Møblar ====
===== Stolar =====
''Brurestolar'' med høg rygg. Ryggen har skorne toppsykke og tverrstykke som ramme for stoppa rygg. Setet, som vidar seg ut framme, er også stoppa. Bakbeina har dreia ledd over og under setet. Forbeina er krumma og haldne saman med forbrett med akantusskurd. Dreia h-kryss. Sete og rygg er trekte med gyllenlêr som er festa med saum til sarg og til ryggramme.

''To biedermeierstolar'' av lakka lauvtre. Stolane har dreia forbein og stoppa sete trekt med vinraud fløyel.

==== Offerutstyr ====
Offerskål, lagga, med innrissa symbol og innskrifter på sida. Det doble kjærleiksbodet og Joh. 3,16 er skrive med fraktur og Hafslo kyrkje 1. jan. 1977. Under botnen: Gåve frå Hafslo Bygdekvinnelag 1977.

Ei anna lagga skål med tre bein er laga av Olav Einan og merkt Hafslo 1 – 2 – 1989. Det går fram av ei innskrift under botnen at skåla er laga av materialar frå det gamle golvet på orgelgalleriet.

To offerposar av nyare standard type.

==== Blomstervasar ====
To blomstervasar i sølv med trektforma korpus på låg fot. Innskrift på foten: HAFSLO KYRKJE. Stempel: 830 S, kalk i oval og B. Høgde 19,5 cm, diameter oppe 10,2 cm.

==== Diverse ====
Prosesjonskross 1996, laga av John Molland.

=== Kyrkjegard og gravminne ===
==== Kyrkjegarden ====
Kyrkja står på same tomten som den nedrivne stavkyrkja og det næraste området må ha vore kyrkjegard heilt attende til mellomalderen. Det flate området ligg like ved Hafslovatnet mellom riksvegen til Veitastrond og vatnet. Dei første utvidingane har kom mot aust og fram til midten av 1970-talet var kyrkjegarden avslutta like vest for kyrkja. Då skjedde det ei større utviding mot vest. Sambandet mellom den vestre og den gamle delen av kyrkjegarden er på sørsida mot vatnet der det i 1914 vart reist ein bauta. Nordsida mot vegen vart laga til parkeringsplass.

Kring kyrkjegarden, også den nye delen, er det murt opp kyrkjegardsmurar av markstein. Smijarnsportane som står i kyrkjegardsmuren er frå 1990-talet. På foto frå tidleg 1900-tal var det ein treportal framfor vestinngangen. Portalen hadde to firkanta portstolpar samanbundne med horisontal avslutting. Porten var av vertikale spiler og heile portalen var kvitmåla.

==== Gravminne ====
<nowiki>Bronserelieff av Erik Venjum (1817-1887), signert I. Rosseland [19]62.</nowiki>

Bygningar knytte til kyrkjegarden

I skiljet mellom parkeringsplass og kyrkjegard vart det i samband med kyrkjegardsutvidinga midt på 1970-talet oppført eit bårehus med toalett og reiskapsrom sørvest på parkeringsplassen.

== Kjelder ==
=== Utrykte kjelder ===
''Arkivverket,Riksarkivet''

Synfaring 1661-1665, Rentekammeret, A.d. Bergens stift 46

Synfaring 1709, Rentekammeret, Realistisk ordna avdeling, Pk 3

''Arkivverket, Riksarkivet i Bergen''

Synfaring 1721, Stiftsamtmannen, nr 1719, legg 3, Sogn

Synfaring 1686, Stiftsamtmannen, boks 1725, legg 3

=== Trykte kjelder ===
Hafslo kyrkje, Vigsle av orgelet 21. juni 1987, hefte.

Hafslo kyrkje : 1878 – 1978, Jubileums-skrift utgjeve av Hafslo sokneråd ved ei skriftnemnd

Liden, H.-E., «Hafslo kirke», i ''Årbok 1962''

Laberg, J., ''Hafslo : bygd og ætter'', Bergen 1926

=== Oppmålingsteikningar ===
''Riksantikvaren, Antikvarisk Arkiv''

Bull, G.A., Hafslo kyrkje

== Bilete ==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Hafslo kyrkje sett frå søraust, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje sett frå søraust, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, austfasade, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, austfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, delar frå stavkyrkja, lagra i fårnet, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, delar frå stavkyrkja, lagra i fårnet, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, hjelmen sett nedafrå, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, hjelmen sett nedafrå, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, inngangsparti med rullestolrampe, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, inngangsparti med rullestolrampe, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, nordfasade, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, nordfasade, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, nordfasade, og servis-bygg, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, nordfasade, og servis-bygg, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, oppheng av kvelven, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, oppheng av kvelven, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, takkonstruksjonen over kvelven sett frå vest, AMH 2011.jpg |Hafslo kyrkje, takkonstruksjonen over kvelven sett frå vest, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, tårn med spir, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, tårn med spir, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, vestfasade, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, vestfasade, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Hafslo kyrkje, del av oppattbrukt bjelke med dekor, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, del av oppattbrukt bjelke med dekor, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, del b av oppattbrukt bjelke, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, del b av oppattbrukt bjelke, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, glasmåleri aust i koret, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, glasmåleri aust i koret, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, glasmåleri nord i koret, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, glasmåleri nord i koret, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, interiør frå sørvest, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, interiør frå sørvest, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, interiør i koret mot søraust, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, interiør i koret mot søraust, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, interiør mot aust, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, interiør mot aust, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, interiør mot aust, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, interiør mot aust, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, interiør mot vest, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, interiør mot vest, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, interiørmåling frå stavkyrkja, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, interiørmåling frå stavkyrkja, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, koret og korbogen sett mot aust, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, koret og korbogen sett mot aust, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, orgelgangen, interiør sett ovafrå frå nordsida, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, orgelgangen, interiør sett ovafrå frå nordsida, AMH 2011.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Hafslo 2 028.Hafslo kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2010jpg.jpg|Hafslo 2 028.Hafslo kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2010jpg.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, altarkrusifiks, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, altarkrusifiks, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, altarkrusifiks, detalj 1, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, altarkrusifiks, detalj 1, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, altarkrusifiks, detalj 2, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, altarkrusifiks, detalj 2, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, benker, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, benker, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, biedermeierstolar, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, biedermeierstolar, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, brurestolar, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, brurestolar, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, døypefont og dåpslysestake, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, døypefont og dåpslysestake, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, døypefont, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, døypefont, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, epitafium, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, epitafium, AMH 011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, galleri, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, galleri, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, klokke a, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, klokke a, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, klokke b, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, klokke b, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, kollekthov, ein av to, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, kollekthov, ein av to, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, lesepult, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, lesepult, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, nummertavle brukt som oppslagstavle, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, nummertavle brukt som oppslagstavle, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, offerskål, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, offerskål, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, offeskål b, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, offeskål b, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, orgelfasade, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, orgelfasade, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, preikestolen, detalj, bokbrett, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, preikestolen, detalj, bokbrett, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, prossesjonskross, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, prossesjonskross, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, tavle, lagra i tårnet, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, tavle, lagra i tårnet, AMH 2011.jpg
Fil:hafslo kyrkje, trykk etter Flintoe, AMH 2011.jpg|hafslo kyrkje, trykk etter Flintoe, AMH 2011.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Hafslo kyrkje, altarduk, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, altarduk, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, messehakel a, detalj 1, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, messehakel a, detalj 1, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, messehakel a, detalj 2, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, messehakel a, detalj 2, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, messehakel a, detalj 3, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, messehakel a, detalj 3, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, messehakel a, detalj 4, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, messehakel a, detalj 4, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, messehakel a, detalj 5, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, messehakel a, detalj 5, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, messehakel c, forside, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, messehakel c, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, messehakel c, ryggside, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, messehakel c, ryggside, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, messehakel d, forside, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, messehakel d, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, messehakel d, ryggside, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, messehakel d, ryggside, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, messehakel e, forside, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, messehakel e, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, messehakel e, ryggside, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, messehakel e, ryggside, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Hafslo kyrkje, veggteppe a, Getsemane, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, veggteppe a, Getsemane, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, veggteppe b, Bodskapen til Maria, kopi, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, veggteppe b, Bodskapen til Maria, kopi, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, veggteppe c, Maria og Elisabeths møte, kopi, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, veggteppe c, Maria og Elisabeths møte, kopi, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, veggteppe d, Frambæringa i templet, kopi, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, veggteppe d, Frambæringa i templet, kopi, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Hafslo kyrkje og kyrkjegard sett frå nordaust, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje og kyrkjegard sett frå nordaust, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje sett frå søraust, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje sett frå søraust, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, anleggsarbeid sør for kyrkjegarden ved vatnet, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, anleggsarbeid sør for kyrkjegarden ved vatnet, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, austre del av kyrkjegarden, sett frå nordvest, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, austre del av kyrkjegarden, sett frå nordvest, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, bauta over falne 1807-14, reist 1914, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, bauta over falne 1807-14, reist 1914, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, eldre gravminne aust for kyrkja, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, eldre gravminne aust for kyrkja, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, gravminne 2009, anonymisert, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, gravminne 2009, anonymisert, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, gravminne a, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, gravminne a, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, gravminne b, detalj, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, gravminne b, detalj, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, gravminne c, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, gravminne c, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, gravminne c, detalj a, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, gravminne c, detalj a, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, gravminne c, detalj b, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, gravminne c, detalj b, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, gravminne d, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, gravminne d, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, gravminne e, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, gravminne e, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, gravminne f, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, gravminne f, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, gravminne g, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, gravminne g, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, gravminne i porfyr, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, gravminne i porfyr, AMH 2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, inngangsparti og parkering sett mot sør, AMH 20111.jpg|Hafslo kyrkje, inngangsparti og parkering sett mot sør, AMH 20111.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, kyrkjegarden aust for kyrkja, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, kyrkjegarden aust for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, kyrkjegarden nord for kyrkja, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, kyrkjegarden nord for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, kyrkjegarden søraust for kyrkja, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, kyrkjegarden søraust for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, sett frå nordaust, AMH 2011.jpg|Hafslo kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, sett frå nordaust, AMH

2011.jpg
Fil:Hafslo kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, sett frå sør, AMH 2010.jpg|Hafslo kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, sett frå sør, AMH 2010.jpg
</gallery>

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Hafslo sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Luster kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Luster kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Etter 1850]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Gaupne kyrkje

2012-09-03T11:21:26Z

Cathrine:

{{Infoboks_uferdig_artikkel}}

= Gaupne kyrkje =
''Anne Marta Hoff''

''Elisabeth Andersen''

Den nye kyrkja ligg plassert på eit eid på austsida av Jostedalselva der denne munnar ut i fjorden gjennom kommunesenteret Gaupne.

Kyrkja vart oppført etter teikningar av arkitekt H. J. Sparre i 1906-1907 med A. Korsvold som byggmeister. Ho vart vigsla 29. august 1907. Byggmeisteren som kom frå ytre Sogn var involvert i mange av kyrkjebygga i Sogn kring 1900.

== Bygningen ==
Kyrkja er ei orientert langkyrkje. Ho har rektangulær plan, med eit smalare og lægre kor som er rett avslutta i aust. Vesttårnet er tverrstilt med rektangulær plan i breidderetning og med trappehus på kvar side som understrekar den breie fronten. Trappehusa er trekte noko bakover i forhold til vestfasaden i tårnet, men stikk utafor langveggene i skipet. Koret har to låge sidebygningar i hjørna mot skipet, venterom for dåpsborn på nordsida og sakristi på sørsida. Dei stikk utafor langveggene i skipet, men er lett inntrekte frå austveggen i koret. Utvendes er kyrkja måla kremgul med okergule lister, dette ligg truleg nær dei originale fargane.

Kyrkja er prega av kyrkjearkitekturen frå mellomalderen med tårn over tårn, mønekammar med drakehovud og dekorsøyler med terningkapitel i vindauga.

=== Vegger ===
Veggene i skip, kor og kortilbygg er lafta opp i plank. Utvendes har kyrkja ei låg brystning nedst med ståande, smal staffpanel. Over denne har veggene liggjende panel. Veggen er avslutta nede med vatnbord over grunnmuren. Ei list markerer skiljet mellom stående og liggjande panel.

Innvendes har veggene panelt brystning opp til vindauga. Over denne står tømmerveggene udekte. Langveggene har tre opningar for vindauge på kvar side. Kvar av langveggene er avstiva med seks par opplengjer, ei nær hjørna og to på kvart av veggstykka mellom vindauga. Veggene er haldne saman av to tverrgåande jarnstag i skipet. Korbogen er vid og runda. Vestveggen over galleriet har ei tilsvarande bogeopning med same breidde.

=== Dører ===
Kyrkja har hovudinngang i vest, med fløydører vest i tårnet og vest i skipet. Inngangen er overdekt av eit saltak utvendes, støtta av skråstøtter mot veggen. Gavlen i vest er gjennombroten med trekløverform. Framfor inngangsdøra ligg det skifersteinsheller. Fløydøra er kledd utvendes med staffpanel i fiskebeinsmønster, og innvendes med ståande faspanel. Døra har overlys med fire rundboga vindauge skilde med runde søyler med terningkapitel. Trappehusa har også dører i vest med gjennomgang til sidedører vest i skipet. Inngangane er dekte av pulttak utvendes.

På austsida er det murt opp trapper til inngangsdører til kvart av kortilbygga, med overbygg i form av saltak.

Dørene som vender inn mot kyrkjerommet frå våpenhuset og frå sidebygningane til koret har staffpanel lagt i rutemønster innvendes. I kyrkjerommet har dørene gerikter med hjørneklossar med seksblada ornamentikk. Ytterdørene har ornamentert smijernsbelag.

=== Korskiljet ===
I korskiljet står det på kvar side av midtopninga ei brystning av ståande, smal staffpanel, som brystninga elles i kyrkjerommet, berre lægre. Brystninga er avslutta mot opninga med ein rund meklarstolpe krona med terning og toppa med kule. Den runda korbogen opnar koret i full breidde og høgde mot skipet.

=== Vindauge ===
Langveggene i skipet har tre høge rektangulære vindauge. Kvart vindauge er tredelt i breidda og todelt i høgda og dannar tre slanke rundbogar med i alt seks rammer. Vindauga har indre glas med glasmåleri og yttervindauge med klårt glas.

I austenden av koret står eit lægre vindauge med fem rundbogar. Yttervindauget har klart glas og innervindauget glassmåleri. Sidebygningane til koret har eit vindauge med tre rundbogar i langveggene, skilde med runde søyler med terningkapitel. Vindauget endar oppe i lista over veggbrystninga. På nord- og sørsida av trapperomma til tårnet er det ein mindre variant av vindauget i koret; eiramsvindauge delte i to bogar. Øvst på vestsida av trapperomma er det låge, treboga vindauge som i sidebygga til koret. Klokkerommet har eit fireboga vindauge på vestsida, inndelt med smale søyler med utskjæringar. Tilsvarende vindauge på nord-og sørsida, men her med to bogar. I lagerrommet i tårnet er det to små kopla rektangulære eiramsvindauge mot vest. Hovuddøra har overlys, sjå dører.

=== Golv og fundament ===
Kyrkja har bordgolv som går gjennom heile kyrkja i lengderetning, frå våpenhus til kor. Golva i kyrkja er måla. Korgolvet ligg to steg høgre enn golvet i skipet. I tårnet er golva umåla bordgolv på bjelkar. Kyrkja står på eit fundament av naturstein.

=== Tak ===
Skipet har saltak som endar i gavl over koret. Saltaket over koret er valma mot aust og korte, tverrstilte tak over kortilbygga er valma mot sidene. Alle tak er tekte med lappskifer. Saltaka på kyrkja har mønekammar med brotne sikksakkborder, og endar i dragehovud på trapperomma i vest, og i krossar med sirkel på austsida av skipet og over inngangsdøra. Møna på det valma saltaket over tårnet endar i spir. Aust på taket over skipet står det piper til jarnomnar.

=== Himlingar ===
Skipet har skrå himling som følgjer saksesperrene. Himlingen er av staffpanel og følgjer saksesperrene i takkonstruksjonen opp til krysset. Delar av hanebjelkane og hengebjelkane er synlige under himlinga. Tilsvarende himling i koret, men valma mot aust.

=== Tårn ===
Tårnet er ein firkanta bindingsverkskonstruksjon med rektangulær, tverrstilt plan. Det er avslutta oppe med saltak valma mot nord og sør og med sentral takryttar. Takrytteren har firkanta inntrekt hjelm tekt med lappskifer og er avslutta med spir med kule og hane.

Sjølve tårnet har to mellomstolpar på kortsidene, fire mellomstolpar på langsidene og to høge kryssperrer på kvar side. Etasjeskilja har rammer som bær golvbjelkar og golv. Taket over tårnet har seks enkle sperreband og sutak som underlag for lappskifer. Sentralt over tårnets øvre ramme ligg eit kraftig bjelkelag med kryssande doble bjelkar som fundament for takryttaren. Takryttaren har midtstolpe, fire hjørnestolpar og fire mellomstolpar. Bjelkane i breidderetning ligg som tang omkring midtstolpen. Hjørnestolpane konvergerer.

Tårnet har fire etasjar, våpenhus, galleri med gang, lagerrom og klokkerom. Det er trappehus på kvar side av tårnet med saltak der nedre del, under gavlen, er valma og går som eit pulttak ut mot sidene. Utvendes er tårnet panelt skrått innetter i våpenhusetasjen med smale ståande panelbord. Dei neste to etasjane er rette med liggjande panel. I øvste etasje er det igjen ståande panel.

Inne i våpenhuset er det ope ut til trapperomma på kvar side. Trapperomma har staffpanelte vegger innvendes. Til no har panelen i våpenhus og trapperom stått umåla. I samband med ny innreiing i våpenhuset vart veggene måla i kyrkjeinteriørets fargar i 2010. I andre etasje er det dører mellom trappene og bakre del av galleriet som ligg i tårnet og som opnar seg mot tverrgalleriet med ein open, stor rundboge. Bakre del av galleriet har tømra vegger og er det av ein gavlforma himling. To dører i vest fører til lagerrom og til trapp vidare opp i tårnet.

== Interiør ==
Interiøret er i hovudsak opphavleg. Altaret står aust i koret med smal omgang bak og ein halvsirkelforma alterring framfor. Døypefonten kan flyttast, men er til vanleg plassert nord i koret. Preikestolen står nordvest i koropninga med oppgang ved nordveggen i koret. Omnar i austre hjørna i skipet. Galleri med orgel i vest. Skipet har to benkeparti med midtgang og smale sidegangar. Nede i skipet, under galleriet, er det no gjort plass til bord og stolar.

=== Lys og varme ===
Elektrisk lys og oppvarming vart innlagt i kyrkja i 1958.

=== Fargar ===
Kyrkja fekk ny fargesetting i 1965-66. Skipet har lyst grå vegger og litt mørkare grå himling. Bjelkane er lyst gule med varm grå staffasje. Brystninga som går rundt skipet, koret og korskranken er i lyst grøn. Alterring, preikestol og døypefont er i hovudsak bleikt gule og varmt grå med gullstaffasje.

Galleriet er varmt gult med lys grå og varm rosa staffasje. Geriktene ved vindauga er lyst grå. Dører og dørgerikter er varmt rosa. Benkene tek opp den varme gråfargen, bleikt gul og varmt rosa. Over korbogen er det måla eit raudt jesusmonogram i grønn krans.

Orgel og nyare møblar er fargesette i rommets fargar.

Grå midtgangsløpar frå Ledaal.

=== Glasmåleri ===
Fem glassmåleri på austveggen i koret er dekorerte med blå, spisse firpass i lyst gule sirklar på grøn bakgrunn og med ramme i fiolett og blått i gult. Vindauga i skipet har blyglas med grøne og blå krossmotiv i sirkel oppe, og grøne diagonale ruter på lys bakgrunn omramma av gule og lilla kantar.

== Inventar ==
=== Altar ===
Kassealtar av ståande bord, trekt med djup raud fløyel på tre sider over eit sekundært panel, truleg av teak. Treplater med dør til skåp på baksida. Altaret er bygt saman med altartavla.

=== Altartavle ===
Nyromansk ramme med to framforstilte, kanellerte sidesøyler med terningkapitel som ber ein rundboge, toppa med tornekrona kristushovud. Tavleveggen bak bogen har ein utskåren arkade med fire rundbogar under slank gesims, toppa med kross. Ramma er dekorert med utskårne rankeornament og med masker i terningskapitela toppa med drakeornament. Ramma har følgjande innskrift under måleriet: ”Det er fullbrakt”.

Måleriet er frå 1907 og framstiller Jesus på krossen med tre kvinner ved krossfoten og ein ståande Johannes, måla av Hans Ødegård, kopi etter Eilif Pettersen.

=== Altarring ===
Litt over halvsikulær alterring med open inngang på begge sider. Knefallet er trekt med mørk raud plysj festa med stiftar. Handlista er boren av ei rundboga arkade med nyromanske pillarar med terningkapitel. Runda handlist med indre hylle for særkalkar.

=== Døypefont ===
Nyromansk døypefont i tre. Fonten har rund utskoren kum som vert boren skaft i form av fire samankopla søyler på åttekanta fot. Mellom søylene og kummen er det skoren dekor med palmettblad og drueklasar.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen har seks sider av ein åttekant. Kvar av dei seks sidene har enkle storfelt med portalformer. Hjørna har tynt profilert listverk. Preikestolen har flat handlist trekt med nyare plysj. Kraftig sekskanta fotlist. Botnen er understødd av seks sveifa bogar som svingar inn mot ein fot av fire kopla søyler med utskorne terningkapitel. Dei runde skafta, med markant beltering, er plasserte på høge, firkanta kopla basar.

Oppgangstrappa går i seks steg etter nordveggen i koret. Gelender med smale stolpar og runda, profilert grep som endar i ein kraftig rund meklar, krona med terning og kule. Preikestolen er måla i fargar frå kyrkjeinteriøret.

=== Lesepult ===
Lesepult av nyere standard type, med fargar tilpassa interiøret i kyrkja.

=== Benker og faste stolar ===
Det har vore fjorten benker på kvar side av midtgangen. To benkerader er fjerna i vest for å få plass til bord og stolar. Benkevangane er boga med sirkulær topp. Ryggane har vertikalstilt perlestaffpanel og brei avrunda list i overkant. Bratt hylle for samlebøker på baksida. Enkle sete med runda forkant. Dei fleste benkene har vangar på begge sider og ekstra støtte i midten. Dei to fremste benkene på kvar side av midtgangen er nyleg delte i to mindre benker for å få ei meir fleksibel innreiing.

Ved korskranken sørvest i koret er det ein innebygd stol med brystning, lesebrett og dør mot nord.

=== Galleri ===
Galleriet er understøtta av seks par stolpar, frittståande i aust og som veggstolpar i vest. Stolpane i aust har bogekne som støttar galleribjelken og 11 golvbjelkar der dei sveifa bjelkeendane er synlege under galleribrystninga. Stolpane har skorne kapitel med palmettdekor. Gallerifronten har vertikalt panelt brystning, inndelt i ti felt ved stavar som korresponderer med golvbjelkane. Brystninga er toppa av samme type list som over brystningene i resten av kyrkjerommet.

=== Rituelle kar ===
Teksten under avsnittet Rituelle kar vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Parament og tekstilar ===
==== Altarduk ====
Altarduk i lin, brodert bord, 14 cm brei, i uttrekssaum etter framsida: ”Kjærleik det er ljosens kjelde. Kjærleik det er Livsens Rot”. I borda er også årstalet 1941 innbrodert. Ved endane av borda er det brodert 4 cm breie border som går frammafrå og bak til altartavla etter kanten på bordplata. Duken skal etter lokale kjelder vera laga ved Kunstindustriskulen i Oslo.

==== Antependium ====
Antependium av vinraud fløyel med to applikerte, kvite krossar med broderte solmotiv i gulltråd og raudt.

Preikestolen har også eit antipendium av vinraud fløyel med latinsk kross av gullband. Kring handlista er det same stoffet festa med saum, alt avslutta nede med gullfrynser.

==== Messehaklar ====
a) Raud messehagel, skjoldforma, 1900-talet. Hovudstoff i vinraud fløyel, kanta med breide gullband. Kross på ryggsida av same gullband, trelagt. Fôr av rustraud bomullssateng. Hakelen er festa på venstre skulder med tre hekter. Høgde 84/95 cm, breidde ved skuldrene 58 cm.

b) Grøn (og kvit) rettsida, vendbar messehakel i dobbelvev med ull i lerretsbinding i begge lag. Umerkt, men truleg levert av Den norske Husflidsforening ca 1960. Hakelen har stolpe på forsida og kross på ryggsida mot ein bakgrunn med stiliserte liljer. På stolpen er følgjande symbol innvovne: treeiningssymbol, livsens tre, sigerslammet, livsens tre og korg med fisk og brød (nattverdssymbol). På krossen er det vove inn ein likearma kross i krossmidten, og dei fire livsvesena (evangelist-symbol) på sidene og under krossmidten. Over og under krossmidten er det også framstiling av livsens tre. Hakelen er festa på venstre skulder med fire hekter. Høgde 100 cm, breidde 60 cm.

c) Grøn messehakel i vid, runda form. Hovudstoff i ull, kypertvove med renningseffekt. Umerkt, truleg Kirkelig Kulturverksted, ca 1980. Fôr av mørkare grøn bomullssateng. Hakelen er festa med løkke og stofftrekte knappar på begge sider av halsopninga. Både på forsida og ryggsida er det vove ein stolpe inn i stoffet i fiolett, lysare grønt og gråblått. På forsida er det på stolpen brodert eit jesusmonogram (IHS) der i-en oppe er forma som ein kross. Broderiet er i plattsaum i to grønfargar og gull. På ryggsida er det montert eit smalt gullband i y-krossform på stolpen og ut på skuldrene. Høgde 116 cm, breidde ved skuldrene 108 cm.

Tre ''messeskjorter'' i bomull med ulikt snitt.

''Biletvev ''med motiv Barnet og engelen. Vove av Kjersine Holum Vangsnes i 1908. Gjeve av Thea Tørvi.<ref name="ftn1"> Opplysning i kyrkjeverjas perm

</ref>

=== Lysstell ===
Teksten under avsnittet Lysstell vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Klokker ===

a) Udatert klokke, truleg frå mellomalderen. To merkje midt på klokka.

b) Klokke frå Bergen, datert 1828, med inskripsjonen: ”Af her H.O. Døsen kirkeeier Kremer Handler og Gestgiver er denne klokke bekostet. Omstøbt i Bergen 21 sep. 1828 av H.A. Quarme og Nils D. Berge.” Over innskrifta er det ei dekorert bord med små englar mellom bladranker. Klokka er 64 cm i diameter og 62 cm høg med krone.<ref name="ftn2"> Opplysningar i kyrkjeverjas perm 
</ref>

=== Orgel og andre instrument ===
a) Orgel frå Landrog. 6 stemmer fordelte på eit manual og anhangspedal. Pneumatisk overføring. Teke i bruk 1915, avløyst i 1977.<ref name="ftn3"> Kolnes 1993, s 371 
</ref>

b) Orgel frå J. H. Jørgensens orgelfabrikk i Oslo, 1977. 14 stemmer fordelte på to manualar og pedal. Mekanisk overføring. Teke i bruk 1977.<ref name="ftn4"> Kolnes 1993, s 371 
</ref> Orgelet har enkel fasade med tredelt, nærast kvadratisk hovudverk og rektangulære tårn, alle med metallpiper.

=== Bøker ===
To ''alterbøker'', 1992.

''Bibelen'', Christiania 1904, gåve frå sokneprest H. Niderø til Gaupne kirke 1907.

''Bibelen'', Oslo 1955, gåve frå Gaupne Helselag 1965.

Den heilage skrift, ''Bibelen'', Oslo 1986.

''Kirkesalmebog'', Kristiania 1906, gåve frå sokneprest H. Niderø 1907.

Nynorsk ''salmebok'', Oslo 1953.

''Sangboken'', Bergen 1973,

''Salmer 1973'', Oslo 1979.

=== Nummertavler ===
Nummertavle i ein forenkla variant av ramma på altartavla. Frå 1946-48.<ref name="ftn5"> Kyrkjeverjas perm.

</ref>

=== Møblar ===
To ''brurastolar'' laget av Torkel Asheim, Skjolden 1955, med utskjeringar i rygg og skinntrekk på seta.

=== Offerutstyr ===
To ''kollekthåvar ''av grå-rosa ullstoff kanta med vovne band og fôra med mørkt grå-rosa semska skinn. Posane er festa på massingring med motstilte handtak av tre.

''Offerskål'' i tynn sølvplett. Stempel under botnen ARG 1000, og enkelte bokstavar av eit produsentnamn. Høgde 12 cm, diameter 23 cm.

=== Blomstervasar ===
a) Høg, trektforma vase med utsvinga, påsett øvre kant. Truleg sølv. Den øvre kanten er seksdelt ved riller, korpus er 12-kanta og smalnar rett inn mot treledda fotplate. Øvste ledd er12-delt, midtre ledd skrår ut og knekker ned mot dreven dekor av smale tunger over standkant. Innskrift GAUPNE KYRKJE. Ustempla. Høgde 28,6 cm, diameter oppe 10 cm.

b) To blomstervasar i sølv med smal, omvend pæreforma korpus avslutta nede med dreven akantusdekor over utsvinga foto på vulst. Stempel G, 830 S og kalk i oval, 95. Høgde 12,2 cm, diameter oppe 6,2 cm.

=== Diverse ===
Sylinderforma ''jarnomnar'' i skipets austre hjørne (Ulefos no. 310 og 311), 1907.

Firkanta ''jarnomn'' i opphaldsrommet for dåpsfølgje (Ulefos no. 213 A).

== Kyrkjegard og gravminne ==
=== Kyrkjegard ===
Kyrkjegarden ligg aust om kyrkja og vart teken i bruk i 1994. På nordsida av kyrkja er det laga parkeringsplass og skilje mellom kyrkjegarden og resten av anlegget er markert med eit nord-sørgåande gjerde av liggjande bord. Det er tre smijarnsportar i gjerdet, og mellom dei to ytste av desse går det ein grusveg i halvsirkel gjennom den tilnærma kvadratiske kyrkjegarden. Dei gravene som finst på kyrkjegarden no, ligg like aust for kyrkja, i det sørvestlege hjørnet av kyrkjegarden.

Bygningar knytte til kyrkjegarden

Ved nordausthjørnet på kyrkja står eit servisebygg med bårerom og toalett. Nord for parkeringsplassen ligg eit reiskapshus med ein frå skild plass til diverse utstyr på austsida av huset.

== Kjelder ==
=== Utrykte kjelder ===
Kyrkjekontoret, perm med opplysningar om kyrkja
[...]

=== Trykte kjelder ===
Kolnes, S.J., ''Norsk orgelregister1328 – 1992'', Førdesfjorden 1993

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Gaupne sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Luster kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Luster kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Etter 1850]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Borgund stavkyrkje

2012-09-03T11:20:08Z

Cathrine:

{{Infoboks_uferdig_artikkel}}

= Borgund stavkyrkje =
Anne Marta Hoff

Den gamle stavkyrkja på Borgund i Lærdal kan vera den andre kyrkja på staden. Kyrkja er ikkje kjend frå det skriftlege kjeldematerialet før 1342 (eller 1360?) eller i Bjørgvins kalvskinn (45 a 45b og 46).''' '''Ho er dels kalla Kirkiuvallar, og garden ho står på heiter Kyrkjevoll, men dette namnet må i alle fall vera yngre enn den første kyrkja på staden. Elles er kyrkja kalla Borgundar i det eldre skriftlege materialet. Kyrkja skal vera vigsla til St Andreas.<ref name="ftn1"> Heiberg 1970 i det han viser til «en Reisebeskrivelse av Paus 1668»

</ref> Alt på 1600-talet stod kyrkja og støpulen fram som særmerkte bygningar, noko som speglar seg i skriftlege kjelder frå denne tida. Til dømes heiter det i 1709 at

''Borgens Kirche, Er een megit gammel Stave kirche af een sær och forunderlig Bygning med Svaler over hin anden udj Rundeling, vell Holden ved Lige och indvortes Hvelfvet Mahlet och vell ornerit''

Om klokkestøpulen heiter det i synfaringa frå 1721 at

''Kloche-Huuset, som staar noget i fra Kirchen, er i fiirkandt af een Sær Invention.''

Utetter på 1800-talet vart kyrkja for lita for soknet, og det vesle, mørke kyrkerommet var heller ikkje idealet i andre halvdel av hundreåret. Frå 1860-åra greip Fortidsminneforeninga inn for å verna kyrkja mot utviding, og foreninga fekk løyvt offentlege midlar til å overta og setja i stand stavkyrkja. Soknet, som fekk ny kyrkje sør for den gamle, teikna av Christian Christie, fekk ansvaret for den gamle klokkestøpulen som ligg mellom kyrkjene.

Stavkyrkja vart restaurert på 1870-talet, også dette under leiing av arkitekt Christian Christie. Målet var å komma attende til ein autentisk mellomaldersituasjon og for å oppnå dette, fjerna ein vindauge med arkar frå 16- og 1700-talet, eit sakristitilbygg i tømmer sør for koret og mykje av det inventaret som bruken av kyrkja hadde ført med seg opp gjennom hundreåra.

Såleis tok ein vekk det etterreformatoriske korskiljet som kan ha hatt røter attende til mellomalderen og oppgangen til preikestolen, altarring og benker i skip, kor og svalgangar, galleri med trapp og også himlinga. Den etterreformatoriske interiørmålinga vart fjerna. Arbeidet var sluttført i 1872.[...] Slik kyrkja står no, gjev ho nok eit godt bilete av den mellomalderske stavkyrkjebygningen, medan bruken som kyrkje er underkommunisert og dei historiske laga er i stor grad borte.

Kyrkja har, som den arkitektonisk sett best bevarte av dei norske trekyrkjene frå mellomalderen, vorte ståande som ein prototype på ’stavkyrkja’, og har fungert som modell ved oppføring av kopiar og ved restaurering av stavkyrkjer som har vore sterkt endra gjennom tidene. Kyrkja ligg ved stamvegen mellom vestland og austland, og har lenge trekt til seg folk frå inn- og utland. Så tidleg som ved synfaringa i 1686 vert det også peikt på at kyrkja ligg ”mit udj Alfahrveye” og difor må haldast ved lag.

Ved dei seinaste vegomleggingane vart stavkyrkja og den gamle vegstrekninga opp til [...]liggjande eit stykke frå vegen. I samband med denne omlegginga er det også oppført eit ''besøkssenter'' nær kyrkjene på Borgund med utstilling om stavkyrkjene, matservering, suvenirsal, parkeringsplass og andre fasilitetar. Kyrkjene og kyrkjeområdet vert på denne måten understreka som kulturminne, medan kyrkjestaden og kyrkjefunksjonen vert nedtona. [...]

=== Datering ===
Dietrichson plasserer kyrkja etter grupperinga av midtromsstavane i hjørna, og seier at ho er den eldste stavkyrkja innafor ”stavkyrkjebygningens blomstringstid”.<ref name="ftn2"> Dietrichson 1892, s. 281

</ref> Han argumenterer for ei datering til 1150 eller tidlegare ut frå ei runeinnskrift. Ut frå ornamentikken i vestportalen som viser den ”næsten fuldt uviklede blomstrings-ornamentik”, meiner han likevel at kyrkja ikkje kan vera eldre enn 1150, og dette er det årstalet han festar seg ved.<ref name="ftn3"> Same staden

</ref> [...]

=== Mål ===
Etter synfaringa i 1686 hadde kyrkja følgjande mål: kirchens størelse lengden 13 Alen breeden 11 Alen, Chorit lang 9 Alen breed 6 Allen, og desse måla skil seg som vanleg frå dei som er oppgjevne i synfaringa i 1721: Coret er lige langt og Bredt, 6 al, Kirchens lengde foruden Svalerne er 12 al. og Breden – 10 al. Når det gjeld skipet (Kirchen) kan det forklarast med at det dei først måla er ytre mål og dei andre indre mål, medan skilnaden i måla på koret kan vera med og utan apside.

Dietrichsen har meir detaljerte mål i tommar,<ref name="ftn4"> Dietrichsen 1892, s. 287

</ref> medan Bendixen har rekna desse måla om til metriske mål.<ref name="ftn5"> Bendixens manus, kopi s. 321

</ref> Måla går også fram av Jensenius’ teikningsmateriale.<ref name="ftn6"> Jensenius, J., Oppmålingsteikningar

</ref>

== Bygningen ==
=== Vegger ===
Veggplankane og andre konstruktive element i veggene i skipet og koret har nedsenkt, rettvinkla profil, medan tilsvarande ledd i apsiden har geissfuss og holkil. Dette kan vera ei stadfesting av at apsiden er sekundær.

''Svalgangen''

Svalgangen går kring heile kyrkja. Han må på eit tidlegare stadium, før apsiden vart sett til kyrkja, ha vore rett avslutta bak koret. Etter rekneskapen vart alle sviller under svalgangen og 14 stolpar utskifte i 1687-89. Det vart lagt nytt bordgolv i kyrkjesvalen i 1668, fornya i 1690-92. No er det steinplater.

Veggene i svalgangen er i stavkonstruksjon med hjørnestolpar der dei berande tverrgåande elementa er lagde inn i stolpane. Slike hjørnestolpar finst ca ein meter aust for auststolpane i koret, om lag ein meter ut frå langveggene i koret. Vidare er det stolpar for indre hjørne i overgangen mellom kor og skip og for ytre hjørne utafor ytterhjørna kring skipet. Ved skipets langvegger og vestveggen er svalen broten av opne portalar der veggen via hjørnestolpar vender ut og inn mot opninga. To av desse opne portalane, i sør og i vest, korresponderer med portalar inn i skipet, medan portalen i nord tykkjest vera oppsett med omsyn til symmetrien.

Veggene i svalen er bygde med syllstokk og stavlegje som går inn i hjørnestolpar. Nedre delen av veggen har breie veggplankar som er sette ned i spor i syllstokken og er låst oppe med losholt. Mellom losholten og stavlegjen er det sett inn dvergarkadar med rundbogar i ein tverrliggjande planke borne av små pilastrar med terningkapite og base avslutta med vulst mot skaftet. Hjørnestolpane har rundt snitt og basar avslutta med vulst som tykkjest strypa inn sjølve stokken. Stolpane ved dei tre portalopningane skil seg frå hjørnestolpane. Koniske basar rir over syllstokken (dørstokken) og søyla utvidar seg jamnt mot midten før ho vert smalare att. Oppe er ho avslutta med vulst under konisk kapitel. Utvendes er veggene i svalen sterkt verslitne, men ein kan ana ein nedsenka, rettvinkla profil. Innvendes er profilen tydeleg. I portalopningane har det tidlegare stått portar i brystningshøgd. I rekneskapen frå 1684-86 er det gjort greie for utlegg til fire ”halfuedørre” for svalene. [...]

Nokre av pillarane har utvida søylemidte med dobbel vulst. Veggborda er flate innvendes, utvendes har dei nedsenkt rettvinkal profil etter kanten og boga averflate. [...]

Kyrkjerekneskapane gjer greie for arbeid ved inngangane til svalen. I 1699-1701 vart inngangen på nordsida teken ned og bygd opp att større med nye stolpar. Søndre ”kyrkjeport” fekk i 1702-04 nye sviller, stolpar og bord og det vart sett inn nye beitskier og skur over døra. Kielland (Årsb. 1902 s 196) og seinare Bendixen (manus s 319) argumenterer for at svalen er sekundær i forhold til kyrkja elles. Dette dels av di sperrene er feste direkte inn i veggplankane på ein lite konstruktiv måte, dels av di det er drypphol i omgangens syllstokk, dels av di omgangsveggen med sviller er tjørebredd og hardt værslitne. Mot dette talar at materialbruk og høvelprofil i svalen samsvarar med kyrkja elles. Apsidesvalen skil seg i form frå svalen kring kyrkjeomgangen.

[...]

''Veggene i kor og skip – omgangen.'' Veggene i omgangen kring kor og skip er ordinære stavvegger bygde opp med sviller, hjørnestavar, stavlegjer og veggplankar. Alle desse elementa, med unntak av hjørnestavane, har nedsenkt, rettvinkla profil. Syllstokkane er[...] cm høge og er lagde inn i hjørnestavane. Dei har profil utvendes mot overkanten og not i overkanten for plankane – med trekanta, kileforma drypphol mot utsida.

Veggplankane har boga yttersider med profil ved notsida. Ytste punkt går i flog med syllstokkane. Hjørnestolpane har sirkelrundt tverrsnitt. Basane er sylinderforma og [...] cm høge og svingar inn mot dobbel vulst. Syllstokkane går inn i basane under vulstane. Ingen form for kapitel. Veggene er avslutta oppe med dobbel stavlegje. Vegggplankane er flate innvendes, samansette med enkel not. Innvendes er langveggene i skipet avstiva med to andreaskrossar på kvar side. Kryssbjelkane har nedsekt, rettvinkla profil, er nagla fast i veggplankane med runde trenaglar. Kryssa har innsett hjørne i vinklane som ei sol. Vestveggen er også avstiva på denne måten. ”Sola” er profilert. Andreaskrossane er festa i syllstokkar og stavlegjer. Denne avstivinga er litt anleis på austveggen i koret. Her går berre skråstivarar frå nedre, ytre hjørne på skrå opp over korbogen. Det er ikkje tilsvarande avstivint av veggene i koret.

Veggene i koret er feste til austveggen i skipet ved at dei indre hjørnestolpane er forma med kjøl mot aust som tek opp sideveggene frå koret. Desse kjølane har nedsenkte, retvinkla profilar. Den nord-austre hjørnestolpen i koret er utforma på ein særleg måte, truleg i samband med nordaltar eller ein særskild, overbygd stol. Stolpen er utskoren i hjørneform over basen og opp til baldakinhøgd der han skrår inn, truleg for overbygg.

I den opphavlege, rette austveggen i koret er det sett inn ein smal, tjukk profilert planke på kvar side ved hjørnestolpen. Profilen er holkil og geissfuss. Syllstokken er dels avskoren og det er sekundært sett inn eit bjelkestykke i overkant. Han har spuns etter eit rundt element som har stått ned i stokkem ytst på kvar side. Innafor desse er han skoren litt ned, men i heile lengda er det her og der restar av trenaglar. Det er såleis ikkje noko besvart not for veggplankar, men øvre og nedre stavlegje er bevarte. I nedre stavlegje er det not for veggplankar i underkant, i øvre stavlegje er det tre sperrefeste for apsidens sperrer i overkant mot utsida.

Bendixen skriv om denne veggen:

''Ved østre korvegg gjenstår det for en svalgang i øst oprinnelige kjølsperr (gradsperr) i nordre hjørnesøile, mens den nuværende svalgangs fløisperr mot nord er anbragt i apsisveggens lanker og ikke i indre hjørnesøiler. Den øvre leger i korets østvegg har nut langs hele undersiden for en plankevegg og er tjæret på østre side.''<ref name="ftn7"> Bendixens manus, avskrift, s. 317

</ref>

''Veggene i skipets opphøgde midtrom ''er opne opp til taket over omgangen, over dette er dei tette med veggplankar. Midtrommet er bygt opp av 12 stolpar der dei fire hjørnestavane er sirkelrunde i snitt, medan dei flankerande stavane, to til kvart hjørne, er noko tynnare og tenderer mot ovalt snitt. Stavane kviler på ei ramme av grunnstokkar (sjå nedafor under ''golv og fundament''). Stavane går ubrotne opp til stavlegjene under taket. I tillegg til dei 12 bærande stavane er det ein stav midt på kvar av langveggene i skipet. Desse starta over nedre tang og går heilt opp under nedre stavlegje. Over øvre tang er stolpane avblada inn mot kyrkjerommet frå rundt til rektangulært snitt, oppe under stavlegjen er avbladinga avslutta med skorne masker.

Stavlegjene er lagde inn i hjørnestavane medan stavane i veggene elles er feste opp i underkant av nedre stavlegje. Stavane er avstiva med to doble tenger av liggjande, rektangulære plankar med nedsenkt rettvinkla profil. Mellom øvre og nedre tang er det sett inn andreaskrossar med solforma sentrum og utskorne bladformer utetter armane. Under nedre tang er det sett inn rundbogar mellom stavane og større, breiare rundbogar midt på nordre og søndre vegg. Mellom plankane i øvre tang er det også sett inn rundbogar under syllstokkane for midtromsveggen. Mellom øvre og nedre stavlegje over midtromsveggen er det lagt inn to bindbjelkar på tvers av rommet. Desse har rektangulært snitt og nedsenkt, rettvinkla profil. I kvart hjørne ved midtrommsveggenes svill er det sett inn horisontale kne. Langveggene i midtrommet har eit rundt hol i kvart av faga i nord og sør, fire på kvar side. Utvendes er veggene kledde med spøner.

''Koret'' har også ei form for opphøgd midtrom, menn dette kviler berre på takkonstruksjonen over omgangen, der der er spent bogar [...] som bindbjelke på tvers av rommet. Kvar av langveggene har to sirkulære lysopningar, syllstokkane tek opp omgangstaket. Dobbel stavlegje har kne i hjørna og ber midtromstaket. Også desse veggene er tekte med spøner utvendes.

[...]

=== Portalar og dører ===
Det som står i rekneskapane om nordinngangen må gjelda inngangen til kyrkjegarden. Det er ikkje noko som tydar på at det har vore portal i nord.

Kyrkja har tre portalar, ein i vest, og to i sør, ein til koret og ein til skipet. Alle tre tykkjest ha opphavleg utforming, men sørportalen i koret er sterkt redusert. [...]

''Vestportalen''

Døra er høg, smal, rundboga og sett saman av to bord, ca 45 og 34,5 cm breie. Innvendes er dei samla med to kraftige labankar med nedsenkt, rettvinkla profil på hjørna. Kvar av labankane er feste til døra med tre firkanta naglar til kvart bord. Utvendes har dei enkle gangjarn med kil som er feste med jarnnaglar i heile dørbladets breidde. Utvends har døra to rike beslag, oppe til venstre for dørringen, påmidten til høgre for nøkkelhol. [...] Døra har diverse innskorne initialar og bumerke. Labankane er avskorne i nedane for ein situasjon der dørene slo utover. Vest portalen har same utforming med dørslåe som sørportalen i koret. Her har slåa dyrehovud.

Portalen fyller rommet mellom syllstokk og stavlægje i omgangen. Han er sett saman av to veggbord med treskurd utvendes, av eit tverrlagt bord i overkant med runda underside og der skurden frå sidebora held fram og av pålagde element i tre delar. Det meste av rundbogen, flankerande dørstolpar med kapitel og dei nedre delane av rundbogen, Kapitela og basane for stolpane er ”forhogne” for utgåande dør.

''Sørportalen i skipet''

Sørportalen i skipet har same typen dørslåe, men med ein enklare knott. Det er trekt nedsenkt, rettvinkla profil etter hjørna på den svungne dørkarmen. Det tydar på at den er ein opphavleg del av det heile.

Også dørbladet i sørportalen har det rettvinkla profilet trekt etter kanten i heile rundbogen utvendes, men ikkje nede. Dørbladet er sett saman av to plankar, 29,5 og 40 cm breie, med labankar innvendes over og under gangjarna. Labankane er opphavlege med nedsenkt, rettvinkla profil, og festa til døra som elles med store firkanta, gjennomgåande trenaglar. Utvendes går det to smale, heildekkande gangjarn med kil, feste med jarnnaglar.

Portalen har sidebord og tre liggjande bord over døra, det nedste er skore i runding på undersida. Det er ingen treskurd på portalplankane utvendes, men ein tilsett skoren boge i overkant og portalsøyler tilsette på begge sider. Sjølve søyleskafta er glatte. Bogefeltet har rankeskurd med gjennomgåande sentralband, kapitela har også rankeskurd. På kapitela står løver på fire bein og vaktar inngangen. Dei er truleg skorne saman med bogeanfanget bak som er eit framhald av stolpeveden. Basane som er avslutta ved dørkarmen/svillens overkant er forma som den øvre delen av masker med auge og nase. Ut frå holer over ytterkant av augo kjem ranker som går over og under ringar i overgangen mellom skaft og base. Søylene er nærast runde og feste til veggen med runde trenaglar.

''Sørportalen i koret ''

Døra er ca 57 cm brei og sett saman av eit breitt bord, ca 50 cm og eit smalare, ca 7 cm breitt. Ho er halden saman av to labankar som sekundært er flytta, den øvste har stått høgre, den nedste lægre. Dette har truleg skjedd i samband med at den øvre delen av døra er skifta ut/skøytt. Skøyten ligg no under øvre labank. Innvendes på austsida av døra er ein dørkarm med feste for dørslåe gjennom den sentrale, opphøgde midtre delen. Dørslåa har fin skurd med skolpesnitt (?). Døra er hengsla på vestsida med to jarnhengsler. Hengslene held fram som gangjarn på utsida av døra, festa med jarnnnagler. Jarna har ein kil etter midten. Det nedre endar med splitt og to utsvinga ledd, medan det øvre dekkar døra i full breidde. Dørbladet har trass i svalen vore utsett for sterk sol og regn og er sterkt stite. Syllstokken i koret utgjer dørstokk for døra. Karmane på øvre delen på vestsida er bevart. Det er to veggbord over døropninga, og veggplankane på begge sider er breiare inn mot døra enn over, i det dei går ut som konsoll for underdelen av dei to veggborda over bogen. Ein del av bogen som har funnest over opninga står framleis att. Han består av eit bogesegment festa med trenaglar til veggplankane. Spor i sideborda syner at portalen også har hatt sidebord feste til veggplankane, og at desse har hatt ein base i nedkant. Dei isette sidestykka er ca 5,5 – 9 cm breia.

''Dører i opningane i svalen''

Det er merke etter låge dører i opningane i svalen. Av dei tiltaka som vert nemnde i synfaringa frå 1686, er at det skal lagast tre små halve dører framfor svalene for å halda dyr ute.

=== Korskiljet ===
Syllstokken i skipets austvegg er gjennomgåande og fungerer i full høgde som dørstokk mellom skip og kor. Oppe er det skore eit bogesegment opp i nedre stavlegje som antyda reit bogespenn i full breidde der koret opnar seg mot skipet. Denne bogen er realisert ved hjle av sekundært isette bogesegment felte inn i underkant av store kne som er sette inn i hjørna mellom hjørnestolpane og stavlegjen. Sjølve knea endar med ei avblading mot hjørnestolpen, eit dekorelement som finst att fleire stader i kyrkja. På sidene av korpninga nede er det restar av brystningar som er sette ned i syllstokken. Plankane her har not og fjør og er avhogne med fjør (v-form) i overkant på sørsida, på nordsida er dei dekte med profilert, flat handlist.

Profilen har holkil og geissfuss på begge øvre hjørne. Brystningane har tidlegare gått nokko nærarer midten og stogga ved avsluttinga av veggbenken (sjå nedafor under ''Benker''). Innafor denne nota er det eit noko breiare spor for stolpar/plankara som har flankert kordøra. På begge sider over brystninga er det djupe og breie spor inn i dei kjølforma hjørnestolpane. Desse har tekke opp tverrgåande element i korskiljet. Det er ikkje fullt samsvar mellom spora på dei to sidene. Oppe i det som er att av den opphavlege bogen er det små runde fâr etter ståande pillarar.

I 1696-98 vart det etter rekneskapen betalt for ”82 dreyede pillere i mellem choret och kirchen”.

=== Vindauge ===
Oppe i midtromsveggene i skip og kor er det runde gluggar – fire på kvar side i skipet og to på kvar side i koret. I midtromsveggen vest i skipet er det eit rundboga blyglasvindauge under ark. Dette vart ståande att ved restaureringa i det ein rekna med at opninga gjekk attende til mellomalderen. Den rundboga gluggen gjennom ein veggplanke på nordsida av omgangsveggen i vest har ein smal fals utvendes. Gluggen kan gå attende til mellomalderen. Han er no tetta at med ein grovhoggen planke som er festa til veggen på innsida.

I 1667-69 er det nemnt arbeid med vindauge ved preikestolen og ved funten. Vindauget ved funten er truleg det som er nemnt i synfaringa frå 1661-65 og har i tilfelle vore på nordsida i nordvestre hjørne av skipet.<ref name="ftn8"> Synfaring 1661-1665

</ref> I Synfaringa frå 1686 vart det sagt at det skulle lagast eit vindauge ”af ny” som skulle setjast inn i vestre gavl. Det vart teke ut fleire nye vindauge i kyrkja i ein periode tidleg på 1700-talet (1702-04). Eit vindaugshol vart då opna på sørsida i kyrkja til to vindauge i ein karm med ark over, eitt nytt vindauge vart laga på sørsida i koret og eitt ”neden i kircken”. Ny ark vart bygd over vindauget i dåpshuset, eit nytt vindauge med karm og ramme ”midt for alterit”, og ny karm og ramme til vindauget ved preikestolen.

Dei etterreformatoriske vindauga vart fjerna att ved restaureringa på 1800-talet. Vindauga hadde utbygde arkar, dei fleste gjekk også gjennom svalgangstaket. Spor i kyrkja viser at det var vindauge sør og aust i apsiden, heilt oppe i veggen under stavlegjen. Ved austre hjørnestolpe i sørveggen i koret er det også ei attspunsa opning i veggen opptil stavlegjen og vidare ut gjennom svaltaket der to fag har nytt materiale. Dette er truleg det vindauget som stod ”midt for alterit”.

I skipet er det spor etter attbygde vindauge fleire stader i omgangsveggene. Det har vore eit vindage i søndre omgangsvegg i skipet ved preikestolen. Den attspunsa opninga går over tre veggplankar. Svaltaket utafor er fornya. Sørveggen har også hatt eit vindauge ved vestre hjørnestav, like under stavlegjen.

Heilt vest i nordveggen, men skilt frå hjørnestaven og stavlegjen – har det vore eit lite vindauge til dåpshuset. Også her er taket i svalen utafor fornya. Midt på nordre omgangsvegg har det vore ei større opning, ikkje heilt sentrert, over tre og ein halv planke og heilt opp til stavlegjen.

=== Golv og fundament ===
Grunnstokkane er synlege under svillene. Golvet i skipet er, med unntak av hjørna, dekte med varegolv. [...]

Kyrkja har eit typisk fundament for stavkyrkjer med opphøgd midtrom. Under skipet er det lagt fire rektangulære, liggjande grunnstokkar som kryssar kvarandre og er blada saman i fire punkt. Desse ber hjørnestolpane i det opphøga midtrommet, ig mellom kryssa ber dei resten av midtromsstolpane, her to på kvar side. Stokkane går ut over kryssa og ver syllstokkane for omgangsveggene. Endane er synlege utvendes. Under koret er det berre ein slik grunnstokk som støttar opp under syllstokkane i austre del av koret. Fundamentet for grunnstokkane er steinlag. Grunnstokken under koret har not på vestsida og er breiare mot aust. Dette er truleg ein oppattbrukt syllstokk.

Skipet har bordgolv der oversida lig i plan med oversida av grunnstokkane slik at desse siste vert ein del av golvet. I koret ligg det bordgolv nagla til golvbjelkar med trenaglar.

=== Tak ===
''Svaltak i skip og kor''. Svalens tak kviler på svalens stavlegjer. Frå desse går det skrå, rektangulære sperrer inn mot omgangsveggene. Sperrene er profilerte (rettvinkla nedsenkt profil) på begge sider i underkant. Halvveges oppe er veggene avstiva med overliggjande smale åsar blada ned over sperrene. Også desse har profilar på begge sider i underkant. Over åsane ligg det ståande takbord som utvendes er tekte med spøner. Utskift materiale er ikkje profilert.

Der svalen knekker i rett vinkel, ved hjørne og ved inngangar, er det lagt inn skråsperrer. Ved inngangane knekker svaltaket ut og så inn mot portar og igjen ut som ark over sjølve opninga. Her er det doble stavlegjer som går inn i eit stolpepar som går ned til grunnen inne i porten. Over stavlegjene er det i tillegg salta over ein ark som opnar seg utover med gitterverk, Alt spontekt utvendes. Det er ikkje åsar i porttaka med unntak av det øvre taket.

Sperrene frå svaltaket går gjennom veggplankane og er runde i enden og festa med trekile. – Nei! Det gjeld berre stavegjene for portaloverbygga. Sperrene ser berre ut til å kvila på festa,, skråskorne bjelkar på omgangsveggen.

''Omgangsveggens tak'' startar over dei doble stavlegjene i omgangsveggen. Taket over omgangane er bygt opp på same måte som taket over svalane. Det går sperrer frå stavlegjene som korresponderer med midtskipsstavar og strebebjelkar. Nedsenkt, rettvinkla profil på begge synlege hjørne. Halvveges oppe går ligg det smale åsar blada ned overr sperrene, også desse med nedsenkt, rettvinkla profil. Desse ber ståande takbord tekte utvendes med spøner. Oppe er sperrene feste til midtromsstolpane.

[...]

''Taket over midtrommet'' er eit saltak med liknande konstruksjon som pulttaka over sval og omgang. Sperreverket korresponderer med dei tre stolpane sentralt på nord og sørsida og det ligg tre sperreband over midtrommet. Gavlane korresponderer med austre og vestre midtromsvegg. Dei tre sperrebanda har sperrer, saksesperrer og hanebjelke. Nede ved midtrommets stavlegje er det sett inn bogekne i kvart fag. Under kryssingspunkta for hanebjelke og skasesperrer er det forma bogar i det det er skore inn bogesegment i saksesperrene og sett inn segment i hjørna. Sentralt i dette er det skiore ut eit ornament av fleire vulstar- I tillegg til åsane midt på takflata er taka avstiva med skråband, to i nord og to i sør, på den nedre halvdelen. Gavlane har sperrer, saksesperrer og lægre stilte hanebjelkar-

Taket over ''korets omgang'' har mange av dei same trekka som taket over skipet, men det er mange detaljar som er anleis. Taket har skråstilte hjørnesperrer i aust og mot skipets austre omgang i vest. Takflatene staartar over korveggens stavlegje og går inn til midtrommets svill.

Kvar av dei tre sidene har eitt heilt og to halve bogekne, og det ser litt halvferdig ut. Åsar og andre element har rett, nedsenkt profil, men nokre stader er det smalare enn elles i kyrkja.

Syllramma oppe under midtromsveggen har vassbeine kne i vesthjørna, men ikkje i aust. Omgangssperrene i aust og midt på langsidene går opp til midtrommets syllstokk, medan det austre sperrebandeet i langsida har undersperrer eller doble sperrer som kryssa rein hanebjelke og der hanebjelken i underkant er ornamentert som i skipet og formar boge over austre del av koret. Taket over midtrommet har kne i alle fire hjørne og ein ås plus ås i mønet.

Alle møne på kyrkja, over tak og arkar, dekorative og ev symbolske element med krossar i dei nedste høgdene og drakehovud lengre oppe i møna på skipets midtrom og saltaket i takryttaren.

''Taka over apsiden'', sjå nedafor under tilbygg.

=== Himlingar ===
Ved restaureringa [...] vart ei himling i skipets opphøgde midtrom fjerna. Kor gammal denne himlinga var, er ukjent. Det vart etter kyrkjerekneskapen laga ei ”hvelving udi kirchen af 19 brede huggen bord og to træer” og høvla bord i 1687-89, dette gjeld truleg eit stykke av kyrkja som ikkje var kvelv over, ”nest neden det andet”, og som er nemnt i dei tiltaka som er opprekna i synfaringa frå 1686. I sjølve skipet har det truleg vore himling attende til mellomalderen. Ein meinte at taket hadde stått udekt ein periode før ho vart oppsett, og valde difor å ta ho vekk. Grunnlaget for dette kan ha vore at takkonstruksjonen over himlinga hadde dekorelement som ein meinte var laga med tanke på at dei skulle vera synlege. [...] Kyrkja står no utan himlingar i kor og skip.

=== Tårn ===
Den austre bygningsdelen på kyrkja, ''apsiden'', er forma som eit tårn. Sjå nedanfor under Tilbygg.

Kyrkja har ein ''takryttar'' som rir over mønet på saltaket over skipets midtrom. Takryttaren er tredelt i høgda. Nedre del er dekt med saltak og rir over saltaket på skipets midtrom med to hjørnestavar på kvar side av mønet. På langsidene i rommet mellom hjørnestavane er det sett inn liggjande bord med skoren ornamentikk [...] Tverrsidene har nedst ein losholt som går gjennom hjørnestavane og kviler på midtromsmønet. Over dette med eit lite mellomrom ligg doble losholtar med tre lansgåande, gjennomstokne bjelkar. Gavlane har øvst ståande bord med sirkulære gluggar. Saltak og vindskier er spontekte og mønene ber drakar.

På dette underbygget kviler dei to øvre delane som saman utgjer ein eigen takryttar på underbyggets saltak. Den nedre delen av denne rir over taket på underbygget med to hjørnestavar på kvar side og tverrliggjande losholt over mønet. Nedre del har spisst pyramideforma tak og opp av dette går ein liten lanterne, også denne med spiss, pyramideforma hjelm. Begge har spontekte tak og hjørnestolpar. Øvst oppe er takryttaren avslutta med spir av dreia tre som ber ein liten metallhane under ein enkel kross.

På Borgund heng klokkene i ein sjølvstendig ''tårnstøpul'' mellom dei to kyrkjene. Sjå nedafor under bygningar på kyrkjegarden.

=== Tilbygg ===
Kyrkja har opp gjennom tidene hatt ulike tilbygg som vart tekne vekk ved restaureringa [...].

Ein kan nema eit skur bak koret (1690-92), eit skriftekammer av 5 ½ tylft tømmer (1717-19) og kjøpmannsbord. Det vart også kjøpt inn materialar til ein himling over skriftestolen.

''Apsiden''

Det tilbygget som framleis står, og som må vera eit frå mellomalderen, er apsiden, som i eksteriøret framstår som ein intergrert del av kyrkja. Apsiden har halvrund sval knytt til austsida av korsvalen og halvrund omgang knytt til austsida av koret.

Bendixen omtaler omgangsveggen i apsiden slik:

''Den i noget senere tid byggete apsisvegg er satt op på en avvikende måte, frå hvad elles er tilfelle, idet der er satt en kilplanke i midten, med nut på begge sider, hvorfra plankene utgår.''<ref name="ftn9"> Bendixe manus, s. 321

</ref>'' ''

Svalen har runda pulttak. Over grunnnivået har apsiden rundt telttak som på vestsida er tilpassa den rette koravsluttinga. Apsiden er avslutta i tårnliknande form med opphøgd midtrom som kviler på telttaket og ber rundt telttak avslutta oppe med kross. I grunnivå står veggene bare, medan både svaltak, apsidetak, veggene i det opphøgde midtrommet og taket over dette er kledde med spøner og øvst oppe er tårnet avslutta med kross.

I kyrkja elles har alle profilerte delar nedsenka, rettvinkla profil. I apsiden har materialane på tilsvarande stader gjennomført ein profil med holkil med v-snitt på kvar side (”hulkil med geissfuss” er brukt i tidlegare litteratur). Ved restaureringa spunsa ein att to vindauge i apsiden, eit mot sør og eit mot aust. Dei isette materialane har det rettvinkla profilet som er brukt i kyrkja elles.

Veggene i ''apsidesvalen'' er samanbunden med kyrkjesvalen elles ved at det er sett ein firkanta stolpe med holkil/geissfuss-profil innafor sluttstolpen og nagla til denne med trenaglar. Syllstoken og stavlegjen er felte inn i denne og han har også not for veggplanke. Stavlegjen i apsiden er festa gjennom stavlegjen i austre korvegg og festa med kile. Stavlegjen er sett saman av fem stykke og har holkil og geissfuss. På søndre del oppe og nede, på nordre del berre nede. Veggen er tredelt ved to rektangulære mellomstolpar med holkil og geissfuss og med not på begge sider. Svillen er tredelt og lagt inn i desse mellomstolpane. Ikkje profil. Søndre mellomstolpe skil seg ut frå dei andre stolpane ved at han er grovhoggen og utan profil. Stavlegjen er lagd ned i spor oppe i veggstolpane. Både svill og stavlegje har not for veggplankar.

Veggplankane er flate innvendes og går i eitt frå svill til stavlegje utan opningar som i kyrkjesvalen. Utvendes er skøyten mellom dei to svaltypane berre dekt med bord. Mellomstolpane i veggen er runda og har rund base med enkel vulst. Vanskeleg å sjå profilar på utsida på grunn av tjøre og slitasje, men alle delar har truleg hatt holkil og geissfuss utvendes som innvendes. Denne profilen kan anast nede på stavlegjen.

Veggen i ''apsiden'' er også sett saman av svill, stavlegje, veggstolpe og veggplankar. Han er festa til koret med jarn innafor austre hjørnestolpar i koret. Svillen er tredelt, Veggplankane har not og fjør, og holkil og geissfuss på notsida. Stavlegjen er også tredelt og har holkil og geissfuss innvendes der han er synleg.

Innvendes er det sett ein bjelke inntil korets hjørnestolpar ned i den opphavlege endesvillen. Veggborda i apsiden er festa til denne medan svillen er hoggen ned i han og stavlegjen går gjennom austre stavlegje i koret og er sikra med trekile. Geissfussbjelken går også opp i nota i stavlegjen. I overkant over den doble stavlegje aust i koret er det merke etter feste for svalens tak før apsiden vart bygt til kyrkja.

Apsiden går opp som eit tårn og har sirkulært opphøgd midtrom utan særleg støtte til golvet. Dette har enkle vegger av veggbord mellom syll og stavlegje. Apsiden har no ikkje noko form for golv. Det ligg lause steinar i golvnivå.

''Taka over apsiden'' både i svalen og i det som tilsvarar omgangen, har sperrer i stråleform og ståande takbord i mellomromma mellom desse.

''Apsidetårnet'' er avstiva av to kryssande skråkrossar.

== Interiør ==
=== Presentasjon av interiøret ===
Interiøret i stavkyrkja på Borgund er dominert av høgderetninga og den sparsame tilgangen på lys. Kyrkja har ei lang soge der ulike inventardeler og fargesetting har prega interiøret, såleis betalte kyrkja ein målar i 1702-04 for å måla og staffera stavane, benkene og vindaugskarmanemen. Ved restaureringa i 18.. vart det meste av dette teke vekk og målinga på veggene vart fjerna. Tanken var å føra kyrkja attende til ein opphavssituasjon. Det som no står att av inventaret er eit steinaltar som vart bygd om ved restaureringa og som står med bakkant i skiljet mellom kor og apside, og på dette ei altartavle frå 1600-talet. Vidare ein preikestol utan oppgang som står med bakkant i skiljet mellom koret og omgangen i skipet, og delar av korskiljebrystninga. I skipet er det veggbenker på alle fire sider i omgangen. Ein defekt døypefont av kleberstein står sørvest innafor vestportalen i skipet.

=== Viktige endringar i interiøret ===
[...]

=== Fargar ===
Som nemnt er fargeutstyret frå etterreformatorisk tid fjerna. Veggene har restar av ''vigslingskrossar'' måla med kvit kontur. I miden av desse er det rissa inn kross. Det finst to slike på nordveggen i skipet, eitt på søndre del av vestveggen, to på sørveggen i skipet og eitt på nordveggen i koret.

Det nedsenkte, rettvinkla ''profilet'' er fleire stader ''sverta'' slik det var vanleg, men dette har truleg ikkje vore gjort alle stader. Bogeknea i midtromsveggene er og så sverta i underkant.

Ved restaureringa sist på 1800-talet vart det aller meste av eit rikt måla interiør fjerna. Både kyrkje, kor og apside ser ut til å ha hatt ''draperimåling under brystningshøgd med rankemåleri over''. Det finst framleis svake spor etter slik måling.

=== Runer ===
[...]

== Inventar ==
=== Altar ===
Altaret er mura opp att i samband med restaureringa på 1800-talet. Det har no mensa av natursteinshelle der det er skore ut eit relikviegøyme – lite presist arbeid. Plata er nokså grov og utan noko form for vigslingskrossar i hjørna. I fronten av altaret står to plater eller steinar med flat ytterside på høgkant. Altaret er tørrmurt. Fundamentet går noko lengre fram mot vest enn sjølve altaret. Bordplata er 133 cm brei og 65 cm djup. Altaret er 92 cm høgt over golvet.

I nordaustre hjørnet i koret er det ei særleg innskjæring i hjørnestaven og kanskje som anfang for baldakin over. Innhakket i staven startar om lag 52 cm over golvet og det er 125 cm høgt opp til baldakinanfanget. Her kan det ha stått eit altar eller ev ein særleg stol, ev skriftestol.

Mellom dei to nordlegaste midtromsstolpane aust i skipet er det merke etter tidlegare inventar, det kan ha stått eit altar her med baldakin.

Inn i stolpen sør for koropninga i austre midtromsvegg er det bora og skore eit trekanta hol inn på vestsidai brysthøgd. Kring holet er det stiftemerke og i underkant ei stor, oppskråd trenagle som kan ha hatt berande funksjon. Holet er 9 cm høgt, 7 cm breitt og […] cm djupt. Funksjonen er uviss, men det kan sjå ut som det har hatt liturgisk bruk.

=== Altartavle ===
Altartavla er nett attkomi frå restaurering hjå Arkeologisk museum, Stavanger. Det er ei tavle frå tidleg 1600-tal (men med måla årstal 1654), rein renessanse og i overgangen frå katekismetavle til bilettavle. Snekkarverk i ei høgd med biletfelt flankert av vengjer. Tavla har fotstykke og er dekt av klassisk gavl.

Fotstykket har fire konsollar i vulstform med beslagornamentikk og profilert øvre og nedre listverk. Hovudhøgda har tre fyllingar. Dei ytste konsollane ber kannelerte pilastrar og dei to sentrale konsollane ber flate pilastrar som skil mellom fyllingane. Pilastrane er avslutta oppe med rektangulære kapitel med diamantbosse. Vengjene har bandsnoing i ståande oval, kartusj med vekstornament. Gesimsen har tilsvarande konsollar som fortykket og ber klassisk gavl med tannsnitt.

Tavlearkitekturen har svart botn med grønt, raudt, blått, grønt og kvitt. På felta mellom konsollane i fotfeltet er det måla ornament (som på søndre fag i preikestolen). På basane under dei ytre pilastrane er det måla 1654 til venstre og ELS(G) til høgre.

Biletfeltet går i eitt mellom dei ytre pilastrane i det dei to sentrale pilastrane er overmåla som ein del av tavlemotivet. Motivet i tavla viser Krossfestinga i midten med Maria Jesu mor i venstre felt og Maria Magdalena (eller Johannes?) i høgre felt.

=== Altarring ===
Det er ikkje altarring i kyrkja no. Rekneskapen nemner at det vart laga ny altarring i 1717-19 med innelukka knefall og handlist.

=== Døypefont ===
Borgund kyrkje har ein av dei kasseforma døypefontane frå Vestlandet. Fonten er av kleberstein med ettermåten grovhogne sider, men rette vinklar og hjørne. Plansnittet er rektangulært og medan yttersidene er rett vertikale, skrår innersidene inn nedover og rundar av i botnen som er ujamnt hoggen og har avrenningshol nær det eine hjørnet. Utvendes er botnen skrådd inn mot eit flatt midtparti frå alle fire sider. Mål 48,5 x 40,5 cm. Høgde 41,5 cm. Høgde til knekken mot botnen 36,5 cm. I overkant er veggen 3, 6 cm tjukk og vert tjukkare nedetter. Fonten har ein skade i overkant, eit v-forma hakk ned i eine sida ved hjørnet ca 13 cm breitt og 10 cm djupt.

=== Preikestol ===
Preikestolen har fem fag, to breie på sidene og tre smalare i front, og er open mot aust. Han er plassert på søraustre hjørne av korets midtrom i skipets omgang.

Handlista er flat og stoppa og trekt med raudt klede. Profilert på undersida i ytterkant og boren av profilert listverk som er gjerda i hjørna.

Faga har rammer med karnissprofilert list på sidene og oppe, nede har ramma fas med skoren avblading. Fyllinga har seingotisk faldeverk med holkilar og vulstar med skarpkanta skilje der vulstane er skrått avskorne oppe og nede, medan doble holkilar har sveiga avslutting i bladform. Nede har stolen breiare listverk enn oppe med ovafrå : karniss, rett avtrapping, karniss, holkil og vulst.

Foten har flat botn og kviler på ein sekundær, åttekanta stolpe. Det søndre faget har ikkje faldeverk, men berre ei glatt fylling i ramme. Ho står også utan øvre og nedre profil, men med eit måla ornament på fyllinga. Listverket nede på nabofeltet tydar på at stolen har stått inntil ein vegg på sørsida. Preikestolen er måla i fargane engelsk raudt, kvitt grønt og svart.

Oppgangen finst ikkje lengre i kyrkja.

Dei seingotiske fyllingane er flate på baksida, medan den i sør er grovt tilhoggen med avsmalna sider.

Ut frå ramme- og listverk på preikestolen som inneheld profil som vanlegvis vert knytt til 1700-talet, og det at preikestolen er sett saman med ulike fyllingar, er det nærliggjande å slutta at preikestolen er laga på 1700-talet med oppattbruk av dei seingotiske fyllingane. Desse kan t d skriva seg frå benkedører eller frå ein gallerifront eller eit korskilje.<ref name="ftn10"> Jfr Trædal, [http://www.norgeskirker.no www.norgeskirker.no] Gjerstad kirke og Kroesen s 262:

During the Victorian Revival several pulpits were restored using other parts of the furnishings, for example, several pulpits in Devon and Cornwall were restored or even completely reconstructed with panels from the screen or from late medieval pews.

</ref>

Liknande seingotisk faldeverk finst m a på preikestolen i Holdhus gamle kyrkje, Fusa kommune og frå benkedører i Gjerstad kyrkje, Osterøy kommune.

=== Benker og faste stolar ===
Kyrkjerommet har veggbenker ved omgangsveggen i skipet kring heile rommet. Benkene kviler på konsollar feste til veggen. Dei ligg om lag 32 cm over golvhøgd og er 7 cm tjukke og [...] cm breie. Som materialen elles i skipet har dei rettvinkla nedsenkt profil etter kanten ved ytterhjørnet, og dei svingar inn mot veggnivå ved portalar og koropninga. I hjørna er dei felte i einannan og sikra med nagle. Benken nord på vestsida er fornya, truleg i samband med tidlegare dåpshus. På nordveggen har det også skjedd endringar med benken.

På langsidene er det med jamne mellomrom skore ned hakk for tverrlagde setefjøler, truleg har dette skjedd etter reformasjonen. Det er fire-fem slike benkespor i sørvest, tre-fire i nordvest, ei av dei har vore lagd inn i andre midtromsstav frå vest. Og to-tre i nordaust. I alle stolpane på nordside er det innhogg som truleg er laga i samband med benker.

Om benker fortel rekneskapane at ”stolene” (benkene) på kvinnesida vart vølte i 1668. Samsundes vart det laga seks nye benker, fire i våpenhuset og to ved vestre kyrkjedør. I 1673 vart det laga fire lange mannfolkbenker. I 1684-86 vart det laga to nye benkedører med hengsler. Det vart også laga ryggstød til den same benken. Benkene på kvinnesida vart vølte i 1696-98 og det vart sett inn seks nye benkedører. Det går fram av det skriftlege kjeldematerialet at det også har vore benker i svalen.<ref name="ftn11"> T.d. i Synfaring 1661-1665

</ref>

I ''dåpshuset'', det som i rekneskapane vert kalla ”fundten” eller ”fundtehuset” vart det lagt nytt golv og nytt tak i 1668.

=== Galleri ===
Det har i ein periode, truleg berre etter reformasjonen, vore fleire galleri i skipet i kyrkja, desse har vore festa i midtromsstolpane i skipet og har truleg gått aust til stavane vest for den austre midtromsveggen.

Tidleg på 1660-talet vart det i ei synfaring påpeikt at ”polpituret staar alt for laugt” og det skal flyttast høgr opp i kyrkja.<ref name="ftn12"> Synfaring 1661-1665

</ref>

=== Rituelle kar ===
Teksten under avsnittet Rituelle kar vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Parament ===
I inventarlista frå 1690 er det nemnt ein messehakel av ”silche och ulden”. Rekneskapane nemner vidare ein fin altarduk med kniplingar kring, ein ny messehakel og eit raudt altarklede som soknepresten fekk laga i 1720-22. Det vart då også laga eit klesskåp til å oppevara paramenta i. Alt dette er vekke no.

=== Lysstell ===
Teksten under avsnittet Lysstell vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Møblar ===
Skåp på nordveggen i koret. Skåpet er smalt og høgt med gavlforma øvre avslutting. Sidene og den hengsla fronten har seingotisk faldeverk av same slag som på felta på preikestolen, truleg frå 1500-talet. Oppe og nede er skåpet omgitt av jarnbeslag. Fronten/døra er hengsla på høgre side og døra er låst. Faldeverket har jamn veksling mellom vulstar og holkilar. Felta har også her karnisslist på tre sider og fasa rammekant på den tredje, men dei er snudde opp-ned med fasen oppe i forhold til dei på preikestolen. Hjørna i fronten har ein mindre presis profil av karnisstype, det har forresten også det høgre ramtreet på vestsida. Frontfeltet er som preikestolfelta med doble holkilar, også her er karnissprofilet på sidene og nede, og heilskoren fas i overkant. Karnissprofil på begge sider av austre hjørne. Austre felt er ”rett” snudd, som preikestolen. Gavlen i overkant er sekundær. Høgda på dei tre felta er 99/102/100 og breidda 32/41/30 cm.

Preikestolfaga er 108 høge, av dett er ca 97 cm ikkje dekt av lister oppe og nede. Breidda på faga er frå venstre: 50/38/37/38/57(ny). Delane i skåpet har truleg høyrt til same kontekst som preikestolsidene i utgangspunktet, den noverande plassering kan vera resultat av ei ombygging på 1700-talet.

=== Offerkar ===
Ei fattigblokk som tilhøyrer Sogn Folkemuseum, De Heibergske Samlinger, er deponert i utstillinga ved Borgund besøkssenter.

=== Inventar oppbevart utafor kyrkja ===
Bendixen:

''1) Av inventaret er til Bergens museum overført: 1 relikviebeholder i form av en kirkemodel (omtalt av Blom) av eketre, malt på krittgrunn lik den fra Kinsarvik. Skibet er 60 cm langt, 21 cm bredt og 33 cm høit foruten de skiveformete gavlprydelser. Midt på den ene langside fremspringer en fløi, ubetydelig smalere og lavere enn skibet. Den anddenn langside er simplere malet og har visstnok stått innover, skjult mot en vegg; i takets korsvinkel stiger op et firkatet tårn med hjørnepilastre der slutter i mangekantete spir. Hele tårnets høide er 86 cm, dets øvre del gjør teneste som lokk. ''

''2) Et stykke av den nedre del av et helgenbillede av tre med spor av maling på krittgrunn. Nu 36 cm høi. ''

''3)Fragmentarisk lysekrone av jern, bestående av to smale bånd, der har vært forenet med 8 tverrstykker, hvorav hvert annet har vært forsiret med utklippete ornamenter. Tverrsnitt 36 cm, Tiden kan neppe bestemmes.''<ref name="ftn13"> Bendixen, manus, kopi s. 328f

</ref>

== Kyrkjegard og gravminne ==
=== Kyrkjegardar ===
Det ligg framleis ein kyrkjegardsmur i firkant kring den gamle Borgund-kyrkja. Firkanten ligg høgst i det sørvestre hjørnet og legst i det nordaustre hjørnet. Hovudporten er på sørsida vest for kyrkja der ein fløya smijarnsport er festa til to store heller som står som vangesteinar. Det er laga opning i muren på nordsida også, til den utvida kyrkjegareden.

Området for nyekyrkja er knytt til kyrkjegarden ved at det går netting-gjerde frå den gamle kyrkjegardsmuren til sørvest for nyekyrkja der inngjerdinga er avløyst av tregjerde med fire liggjande, brunbeisa plankar. Det er port i nettinggjerdet mot vest til turveger i terrenget kring kyrkja. Gjerda avgrensar elles kyrkjeområdet mot beitemark i vest og sør. Mot aust der den gamle riksvegen ligg, er det ope med tilkomstveger og bakkemur mellom kyrkjegardsmuren og gjerdet sør for den nye kyrkja.

Nettinggjerdet i vest går nokre meter på utsida av kyrkjegardsmuren til det knekker mot aust for så å gå i eitt med nordre avgrensing av den utvida kyrkjegarden. Kyrkjegarden vart utvida mot nord i full breidde i [...] og utvidinga har fått nytt gjerde i vest, nord og aust. Gjerdet har trestolpar med metallbeslag over og på sidene og sju gjennomgåande metallvaierar. Portane i vest og aust inntil kyrkjegardsmuren har trerammer med metallbeslag fylte med metallramme med tre liggjande sprosser.

=== Gravminne ===
Det finst eldre og nyare gravminne både på den gamle og den nye delen av kyrkjegarden. Kyrkjegardane på Borgund har påfallande mange gravminne av marmor. Einskilde stader er fleire frå same slekta gravlagde i nærleiken av einannan. Ein del nyare gravminne er kvadratiske, noko skrått liggjande steinar.

Vest for stavkyrkja er det graver attende til 1922 og den nyaste er frå 2008. I nordvest står eit gravminne frå 1889, ein kross framfor ei defekt marmorplate. Også på nordsida av kyrkja på den gamle kyrkjegarden er det gravminne frå perioden 1907 (støypejarnskross) fram til 2008.

Aust for kyrkja finst gravminne attende til 1883 i støypejarn, i nordaust frå 1897. I søraust har også gravene stor spreiing i alder. Ei grav har ei tilhoggi skiferplate med HV / O.ST / / MBST / 1862.

Den nye delen av kyrkjegarden har graver attende til 1952 med dei eldst gravene i aust. Sjå foto for einskilde gravminne. (Nyare graver er anonymiserte.)

=== Bygningar knytte til kyrkjegarden ===
==== Klokkestøpul ====
Klokkestøpulen på Borgund går attende til mellomalderen og kan vera samtidig med stavkyrkja. Han står i det skrånande terrenget mellom stavkyrkja og den nye kyrkja. Høgdeskildnaden er dels teken opp ved høgre grunnmur i aust, men det meste er lagt inn i sjølve støpulen i det dei austre hjørnestolpane er høgre enn dei i vest. Dette gjev støpulen eit karakteristisk skeivt eksteriør.

Dendrokronologiske prøvar syner at tårnstøpulen [...] går attende til 1100-talet og truleg er jamngammal med kyrkja.

Tidleg på 1660-talet vart det utført omfattande arbeid ved støpulen. Synfaringa frå 1661-1665 gjer greie for dette arbeidet på følgjande måte:

''Klochehuset som staar for sig sielff Vden for Kirchegaarden ''<nowiki>[er] </nowiki>''nesten aff nye reparerit, huortil er Kommen 4 store Sylder à 12 allen lang, 13 Krog eller hiørnebaand, 15 tyltter Huggen Bord, j nye Kiøl eller hiørnesuill 12 à 13 allen lang. 2 aff de andre Hiørnesuiler forbedrit, stoppelen er bleffuen opvejet, ''<nowiki>[…] </nowiki>''9 aff de gamble Krogbaand och 4 Korsbaand er forbedritt och aff nye opnaglet, Er och giort En nye dør for Klochhuset.''<ref name="ftn14"> Synfaring 1661-65, Riksarkivet, Rentekammeret, Rekneskapar A.d. Bergen Stift 46.

</ref>'' ''

Kring 1700 vart det skifta ut fire ”støtter” og fire krossband som var 24 alner lange (rekneskap 1699-1701). Det vart greve vekk jord rundt støpulen og lagt nye steinar under.

Støpulen har fire hjørnestolpar som hevar klokkestova [...] m over bakkenivå. Over klokkehuset bryt eksteriøret med den konvergerande forma som hjørnestolpane skaper, i det støpulen er dekt av eit saltak med gitterverk i gavlane.

Støpulen vart gjennomgåande restaurert i [...] og ein valde då å kle inn den nedre delen under lydopningane. Denne hadde i lengre tid stått open, noko som hadde gått ut over støpulen og store delar av materialet laut skiftast ut med nytt. I 1682 vart det etter rekneskapen laga ei ny dør i støpulen som då må ha vore innkledd. Døra og det vesle skuret over døra vart vølt i 1696-98, men i 1699-1701 skifte dei døra ut.

Støpulen har ei nærast kvadratisk grunnramme av rektangulære, liggjande grunnstokkar som kviler på steinfundament. Hjørna er blada saman og sikra med jarn. Frå midten av kvar side går tilsvarande grunnstokkar inn mot midten der dei kryssar einannan på halv ved. På kvart hjørne i ramma kviler ein hjørnestav, og frå midten av kvar side ein mellomstav. Midtstaven står noko nord for kryssingspunktet for dei indre grunnstokkane. I tillegg til desse ni stavane går ein ekstra stav opp parallelt med søndre mellomstav og innafor denne. Staven kviler på søndre arm av det indre grunnstokk-krysset.

Alle hjørnestolpane og sjølve grunnramma er fornya. I tillegg er søndre mellomstolpe ny. I mellomstolpen på austsida er øvre del utskift, sameleis eit stykke nede i mellomstolpen i vest. Alle fire sider er avstiva med diagonale kryss som dels kviler på grunnstokkane, dels er feste til hjørnestolpane nede. I krysset er dei festa til mellomstolpane og oppe til hjørnestolpane over syllstokken for klokkehuset. Kryssa er for det meste dei gamle og har nedsenkt, rettvinkla profil. Det går også eit diagonalstilt kryss i aust-vestleg retning festa til midtkrysset i grunnramma. Mellom mellomstolpar og hjørnestolpar er det oppe under klokkehusets svill sett inn bogekne med sentral dekor som i sperreverket i kyrkja. Bogane mot vest og nord er gamle, medan det meste av sørbogen i aust er utskift. Den vestre bogen i sørveggen har nye delar.

Det nye kledningspanelet har ulik utføring i det borda på sørsida er hogne innvendes, medan dei andre sidene har bord som er saga med ulike teknikkar. Utvendes er alle borda saga. Det er dør i nordveggen vest for mellomstolpen og ny trapp opp til klokkehuset inne i støpulen. Ein eldre stige er bevart.

I ramma under klokkerommet er også delar av materialen fornya. Det ligg fem golvbjelkar i aust-vestleg retning på ramma, og golvbord er nagla/spikra fast i desse.

Dei fire hjørnestolpane går heilt opp i ramma av stavlegjer som ber saltaket. Mellomstolpane i aust, nord og vest går opp til stavlegjen for ei brystning av ståande plankar i klokkehuset. Brystninga har sirkelrunde gluggar. Den ytre bordkledningen går opp og dekkar brystningen i klokkehuset utvendes. Stavlegjen ber dvergarkade i øvre del av klokkehuset under støpulveggens stavlegjer. Pillarane i arkade har same form som i svalgangen i kyrkja, men er høgre, flatare og breiare.

Den gamle mellomstolpen på sørsida som står innafor den nye, er, saman med midtstolpen, ein del av klokkestolen. Mellom desse heng ei klokke, medan den andre, nord for midtstolpen, dels heng på ein bjelke som er lagt i aust-vestleg retning gjennom den doble stavlegjen over dvergarkaden.

Tverrliggjande bjelkar i aust-vestleg retning kviler på dei to stolpane i klokkestolen, avstiva med kne mot stolpane og lagde mellom øvre og nedre stavlegje i aust og vest. I vest kviler dei i tillegg på ein bjelke som sekundært er festa innafor stavlegjene og som dels dekkar bogane i dvergarkaden. Båden midtstolpen og den indre sørstolpen har merke etter bruk i ein annan kontekst. På den søndre bjelken i aust-vestleg retning er det skore inn: 1663 OIB 9 D(?) V og S(?). I 1696-98 ser det også ut som det har skjedd arbeid med klokkestolen. Ein har då forterka klokkebindinga i støpulen med fire tjukke stolpar på 11 alner og med kross- og krokband, med ”døgtige” jarnboltar gjennom.

Stavlegjeramma er avstiva med horisontale kne i hjørna. I tillegg er det nokre stader sett inn skråstøtter.

Saltaket kviler på øvre stavlegje i nord og sør, og på dei fire hjørnestolpane. Det er i alt fire sperreband. Dei to i midten har slanke sperrer med nedsenkt, rettvinkla profil, medan sperrene på sidene er breiare plankar stilte med kortenden mot takflata. Desse fungerer også som ramme for det avstivande gitterverket i gavlane. Som på taka i kyrkja er det lagt slanke åsar på halv ved midtveges over sperrene, og i mønet ein slank ås. I tillegg er det lagt skråstøtter frå midten opp til kvar side på begge takflatene. Sperrer, åsar og skråstøtter har nedsenkt, rettvinkla profil. På sperreverket ligg ståande takbord som utvendes er tekte med nytt sutak. Ein mønekam i ny form dekkar mønet og på gavlane står krossar av same type som krossane på kyrkja.

Det heng to klokker i støpulen, sjå nedafor under Klokker.

===== Klokker =====
Kyrkja har hatt fleire klokker. Frå inventarlista i kyrkjerekneskapane kjenner vi til at det i 1690 var ei handklokke i koret, tre gode klokker i støpulen og to små ”tintinabula i thornit paa kirchen”, truleg i takryttaren.

Dei som finst no er ei mellomalderklokke som står i den nye kyrkja på Borgund (Sjå Borgund kyrkje) og to nyare i støpulen, ei frå 1865 og ei frå 1978 (sjå nedafor).

# <nowiki>Klokke frå Laxevaag Værk, Bergen, 1865. Klokka har innskrift mellom riller nedst på korpus: [GU]D ALENE ÆREN. Klokka er vølt og ein del av innskrifta er øydelagd. Klokka er 68 cm i diameter, 67 cm høg med oppheng og om lag 54 cm høg utan.</nowiki>

# Klokke frå Olsen og Nauen, Tønsberg 1978. Klokka har to skriftband mellom riller på halsen. I det øvste: SANCTUS LAURENTIUS, i det nedste produsentnamn og årstal. På korpus er det kristogram med alfa og omega over KRISTUS ER HERRE på den eine sida, på den andre relieff med Jesu flammande hjarte med kross i flammen, Kring hjartet ligg tornekrone og bloddråpar dryp ut under denne. Under relieffet: DEN SOM TENER MEG SKAL FADEREN ÆRA.

==== Løe ====
Løe frå garden Nedre Kvamme, flytta hit i 1928 (skilt) Løa vert nytta som reiskapshus og tidlegare som toalett.

== KJELDER ==
=== Utrykte kjelder ===
Synfaring 1661 – 1665,

Synfaring 1686, Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, Boks 1725, legg 3

Bendixen, B.E., Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt, manus, kopi.

Peuss messebeskrivelse, 1668. UiB, Manuskriptsamlinga.

=== Trykte kjelder ===
Hohler, E. B.,

Dietrichson, L., ''De norske stavkirker'', Kra og Kbh 1892, nytrykk 1971

Bjørgvins Kalvskinn,[...]

[... Kroesen]

Heiberg, G. F., ''Sogns Kirker i Fortid og Nutid'', serprent av Tidsskrift for Historielaget for Sogn 1970 nr. 23, s 29 f, Leikanger 1970

=== Oppmålingsteikningar og fotografi ===
Jensenius, J., Oppmålingsteikingar i Riksantikvarens Arkiv

[...]

==Bilete==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Borgund_gl,_drakehovud,_AMH_2009.jpg|Borgund gl, drakehovud, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl apsiden sett frå sør, AMH 2009.jpg|Borgund gl apsiden sett frå sør, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl austfasade, AMH 2009.jpg|Borgund gl austfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl inngang nord i svalen, AMH 2009.jpg|Borgund gl inngang nord i svalen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl nordfasade, AMH 2009.jpg|Borgund gl nordfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl vestingangen sett frå sør, AMH 2009.jpg|Borgund gl vestingangen sett frå sør, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl vindskier, AMH 2009.jpg|Borgund gl vindskier, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, apsiden sett frå nord, AMH 2009.jpg|Borgund gl, apsiden sett frå nord, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, apsiden, nordre veggstolpe, AMH 2009.jpg|Borgund gl, apsiden, nordre veggstolpe, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, apsiden, søndre veggstolpe, AMH 2009.jpg|Borgund gl, apsiden, søndre veggstolpe, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, arkade i svalgangen sør for koret, AMH 2009.jpg|Borgund gl, arkade i svalgangen sør for koret, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, austre midtromsvegg i skipet, sett frå vest 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, austre midtromsvegg i skipet, sett frå vest 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, austre midtromsvegg i skipet, sett vrå vest, AMH 2009.jpg|Borgund gl, austre midtromsvegg i skipet, sett vrå vest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, drypphol i syllstokk 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, drypphol i syllstokk 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, drypphol i syllstokk, AMH 2009.jpg|Borgund gl, drypphol i syllstokk, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, eksteriør frå sørvest, AMH 2009.jpg|Borgund gl, eksteriør frå sørvest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, glugge nord for vestportalen, AMH 2009.jpg|Borgund gl, glugge nord for vestportalen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, inngang sør i svalen, AMH 2009.jpg|Borgund gl, inngang sør i svalen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, korets søndre midtromsvegg, AMH 2009.jpg|Borgund gl, korets søndre midtromsvegg, AMH 2009.jpg
Fil:BOrgund gl, korskiljet, merke i nord, AMH 2009.jpg|BOrgund gl, korskiljet, merke i nord, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, korskiljet, merke i sør, AMH 2009.jpg|Borgund gl, korskiljet, merke i sør, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, korskiljet, nord ved brystninga, AMH 2009.jpg|Borgund gl, korskiljet, nord ved brystninga, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, korskiljet, sentralt i korbogen, AMH 2009.jpg|Borgund gl, korskiljet, sentralt i korbogen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, korskiljet, sør ved brystninga, AMH 2009.jpg|Borgund gl, korskiljet, sør ved brystninga, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kortaket sett mot vest, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kortaket sett mot vest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kyrkjene på Borgund, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kyrkjene på Borgund, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, losholt over brystningen i svalen, AMH 2009.jpg|Borgund gl, losholt over brystningen i svalen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, luke i renner, sør i koret, AMH 2009.jpg|Borgund gl, luke i renner, sør i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, maske over preikestolen, AMH 2009.jpg|Borgund gl, maske over preikestolen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, midtrom og takryttar sett frå sør, AMH 2009.jpg|Borgund gl, midtrom og takryttar sett frå sør, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, mønekam 1738, AMH 2009.jpg|Borgund gl, mønekam 1738, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, nordaustre hjørnestav i koret og grunnstokk, AMH 2009.jpg|Borgund gl, nordaustre hjørnestav i koret og grunnstokk, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, nordfasade 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, nordfasade 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, nordfasade, AMH 2009.jpg|Borgund gl, nordfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, nordhjørnet mellom kor og skip, AMH 2009.jpg|Borgund gl, nordhjørnet mellom kor og skip, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, nordveggen i koret, AMH 2009.jpg|Borgund gl, nordveggen i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, nordveggen i skipet sett frå sør, AMH 2009.jpg|Borgund gl, nordveggen i skipet sett frå sør, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, nordveggen sett frå vest, A_H 2009.jpg|Borgund gl, nordveggen sett frå vest, A_H 2009.jpg
Fil:Borgund gl, pillar i svalgangen, AMH 2009.jpg|Borgund gl, pillar i svalgangen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, pillarar i svalgangen, AMH 2009.jpg|Borgund gl, pillarar i svalgangen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, spir med hane og kross, AMH 2009.jpg|Borgund gl, spir med hane og kross, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sval nord for koret mot vest, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sval nord for koret mot vest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, søndre midtromsvegg, utvendes, AMH 2009.jpg|Borgund gl, søndre midtromsvegg, utvendes, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, søraustre hjørnestav i koret sett frå aust, AMH 2009.jpg|Borgund gl, søraustre hjørnestav i koret sett frå aust, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørfasade 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørfasade 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørfasade, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørveggen i koret, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørveggen i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, takryttaren frå sørvest, AMH 2009.jpg|Borgund gl, takryttaren frå sørvest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, takryttaren sett frå sør 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, takryttaren sett frå sør 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, takryttaren sett frå sør 2, AMH 2009.jpg|Borgund gl, takryttaren sett frå sør 2, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, takryttaren sett frå sør, AMH 2009.jpg|Borgund gl, takryttaren sett frå sør, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, takryttaren sett frå søraust, AMH 2009.jpg|Borgund gl, takryttaren sett frå søraust, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, takryttaren, siluett, AMH 2009.jpg|Borgund gl, takryttaren, siluett, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, takverk over skipets midtrom, AMH 2009.jpg|Borgund gl, takverk over skipets midtrom, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, upresist laga base i svalen, truleg ny, AMH 2009.jpg|Borgund gl, upresist laga base i svalen, truleg ny, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, vestveggen sett frå nord, AMH 2009.jpg|Borgund gl, vestveggen sett frå nord, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, vindauge i vestgavlen, AMH 2009.jpg|Borgund gl, vindauge i vestgavlen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, vindauge vest i skipet, AMH 2009.jpg|Borgund gl, vindauge vest i skipet, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Borgund gl, beslag på vestdøra, AMH 2009.jpg|Borgund gl, beslag på vestdøra, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, dør sør i koret, AMH 2009.jpg|Borgund gl, dør sør i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, dørring på vestdøra, AMH 2009.jpg|Borgund gl, dørring på vestdøra, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, ringbeslag på vestdøra, AMH 2009.jpg|Borgund gl, ringbeslag på vestdøra, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørportal, austre kapitel, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørportal, austre kapitel, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørportal, vestre kapitel, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørportal, vestre kapitel, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørportalen i koret, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørportalen i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørportalen i koret, detalj, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørportalen i koret, detalj, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørportalen i koret, skåte, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørportalen i koret, skåte, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørportalen, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørportalen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørportalen, detalj 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørportalen, detalj 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørportalen, detalj 2, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørportalen, detalj 2, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørportalen, detalj 5, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørportalen, detalj 5, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørportalen, detalj 6, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørportalen, detalj 6, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørportalen, innrissa figur, AMH 200925.jpg|Borgund gl, sørportalen, innrissa figur, AMH 200925.jpg
Fil:Borgund gl, vestdøra, dørslåe, AMH 2009.jpg|Borgund gl, vestdøra, dørslåe, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, vestportalen 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, vestportalen 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, vestportalen 2, AMH 2009.jpg|Borgund gl, vestportalen 2, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, vestportalen 3, AMH 2009.jpg|Borgund gl, vestportalen 3, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, vestportalen innvendes, AMH 2009.jpg|Borgund gl, vestportalen innvendes, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, sørportalen, detalj 3, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, sørportalen, detalj 3, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, sørportalen, detalj 4, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, sørportalen, detalj 4, AMH 2009.jpg
Fil:orgund gl, døra i vestportalen, AMH 2009.jpg|orgund gl, døra i vestportalen, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Borgund gl, grafitt på korets nordvegg, AMH 2009.jpg|Borgund gl, grafitt på korets nordvegg, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, grafitti 1 på nordre korvegg, AMH 2009.jpg|Borgund gl, grafitti 1 på nordre korvegg, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, grafitti 2 på korets nordvegg, AMH 2009.jpg|Borgund gl, grafitti 2 på korets nordvegg, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, grafitti på korets nordvegg, AMH 2009.jpg|Borgund gl, grafitti på korets nordvegg, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, grafitti utvendes på vestveggen, AMH 2009.jpg|Borgund gl, grafitti utvendes på vestveggen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, interiør mot aust, AMH 2009.jpg|Borgund gl, interiør mot aust, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, interiør mot sør, AMH 2009.jpg|Borgund gl, interiør mot sør, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, interiør mot søraust i skipet, AMH 2009.jpg|Borgund gl, interiør mot søraust i skipet, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, målingrestar og vigslingskross, søverstre hjørne, AMH 2009.jpg|Borgund gl, målingrestar og vigslingskross, søverstre hjørne, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, vigslingskross aust på sørveggen i skipet, AMH 2009.jpg|Borgund gl, vigslingskross aust på sørveggen i skipet, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Borgund gl, altar og altartavle, AMH 2009.jpg|Borgund gl, altar og altartavle, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, altartavla midtre del, AMH 2009.jpg|Borgund gl, altartavla midtre del, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, altartavla venstre del, AMH 2009.jpg|Borgund gl, altartavla venstre del, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, altartavla, h del av teksten, AMH 2009.jpg|Borgund gl, altartavla, h del av teksten, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, altartavla, tekstfeltet, AMH 2009.jpg|Borgund gl, altartavla, tekstfeltet, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, altartavle, AMH 2009.jpg|Borgund gl, altartavle, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, altartavle, høgre del, AMH 2009.jpg|Borgund gl, altartavle, høgre del, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, døypefont 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, døypefont 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, døypefont 2, AMH 2009.jpg|Borgund gl, døypefont 2, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, preikestol, sørfaget, AMH 2009.jpg|Borgund gl, preikestol, sørfaget, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, preikestolen 2, AMH 2009.jpg|Borgund gl, preikestolen 2, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, preikestolen, AMH 2009.jpg|Borgund gl, preikestolen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, skåp 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, skåp 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, skåp sett frå sørvest, AMH 2009.jpg|Borgund gl, skåp sett frå sørvest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, skåp, AMH 2009.jpg|Borgund gl, skåp, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, v del av teksten, AMH 2009.jpg|Borgund gl, v del av teksten, AMH 2009.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Borgund gl og stallen, AMH 2009.jpg|Borgund gl og stallen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kyrkjegarden, søndre del, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kyrkjegarden, søndre del, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kyrkjegardsmuren nord for kyrkja, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kyrkjegardsmuren nord for kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kyrkjegardsmuren nordvest for kyrkja 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kyrkjegardsmuren nordvest for kyrkja 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kyrkjegardsmuren vestafor kyrkja, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kyrkjegardsmuren vestafor kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kyrkjegardsmuren, søraustre hjørne, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kyrkjegardsmuren, søraustre hjørne, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kyrkjegardsporten sett frå søraust, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kyrkjegardsporten sett frå søraust, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kyrkjegardsporten sett frå sørvest, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kyrkjegardsporten sett frå sørvest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kyrkjene og kyrkjegarden på Borgund, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kyrkjene og kyrkjegarden på Borgund, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kyrkjeområde vest for kyrkjegardane, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kyrkjeområde vest for kyrkjegardane, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kyrkjeområdet vest for kyrkjegarden, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kyrkjeområdet vest for kyrkjegarden, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, løe sørvest for stavkyrkja, AMH 2009.jpg|Borgund gl, løe sørvest for stavkyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, løe sørvest for stavkyrkja, vestvegg, AMH 2009.jpg|Borgund gl, løe sørvest for stavkyrkja, vestvegg, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sett frå den nye kyrkjegarden, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sett frå den nye kyrkjegarden, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, besøkssenteret, AMH 2009.jpg|Borgund, besøkssenteret, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, port til kyrkjeområdet frå vest, AMH 2009.jpg|Borgund, port til kyrkjeområdet frå vest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, sett frå nordaust 1, AMH 2009.jpg|Borgund, sett frå nordaust 1, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Borgund gl, klokke a, s 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, klokke a, s 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, klokke a, s 2, AMH 2009.jpg|Borgund gl, klokke a, s 2, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, klokke b, s 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, klokke b, s 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, klokke b, s 2, AMH 2009.jpg|Borgund gl, klokke b, s 2, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, støpulen sett frå aust, AMH 2009.jpg|Borgund gl, støpulen sett frå aust, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, støpulen sett frå søraust, AMH 2009.jpg|Borgund gl, støpulen sett frå søraust, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, støpulen sett få nordvest, AMH 2009.jpg|Borgund gl, støpulen sett få nordvest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, støpulen, dvergarkade, AMH 2009.jpg|Borgund gl, støpulen, dvergarkade, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, støpulen, inskrift på bjelke, AMH 2009.jpg|Borgund gl, støpulen, inskrift på bjelke, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, støpulen, interiør i klokkerommet mot sør, AMH 2009.jpg|Borgund gl, støpulen, interiør i klokkerommet mot sør, AMH 2009.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Borgund, gravminne 1, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 10, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 10, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 11,AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 11,AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 12, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 12, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 13, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 13, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 14, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 14, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 15, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 15, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 16, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 16, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 17, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 17, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 19, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 19, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 2, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 2, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 20, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 20, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 21, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 21, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 22, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 22, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 23, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 23, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 24, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 24, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 25, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 25, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 3, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 3, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 4, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 4, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 5, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 5, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 6, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 6, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 7, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 7, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 8, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 8, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 9, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 9, AMH 2009.jpg
</gallery>

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:... sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:... kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:... kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:Kirke i privat eie (kl § 17)]]
[[Kategori:Før 1537]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Gaupne gamle kyrkje

2012-09-03T11:19:09Z

Cathrine:

{{Infoboks_uferdig _artikkel}}

= Gaupne gamle kyrkje =
''Anne Marta Hoff''

I mellomalderen er kyrkja i Gaupne nemnd i Bergen kalvskinn og i Diplomatariet (1340, 1306 og fleire stader).<ref name="ftn1"> Bendixens manus

</ref> Dette var ei stavkyrkje. Opplysningar om Gaupne kyrkje i kyrkjerekneskapane tek til i 1631. Då er det framleis stavkyrkja som står, og rekneskapane fortel mellom anna at det vart lagt nytt tak både på nordsida og sørsida av kyrkja – av bord – i 1637.

Bendixen viser i sitt manus til ein diskusjon om mellomalderkyrkja har stått på same tomta som tømmerkyrkja. Han viser til Kielland som peikar på at det ikkje finst oppattbrukt materiale i kor og skip i tømmerkyrkja, medan det er mykje av dette i tårnet.<ref name="ftn2"> Årbok 1902, s. 179-187

</ref> Dette tydar på at skipet er reist medan stavkyrkja stod, medan tårnet vart reist etter at ho var teken ned.

== Bygningen ==
Eit måla innskriftsfelt over inngansdøra til skipet har årstalet 1647 som byggjeår for tømmerkyrkja. I rekneskapen kjem opplysningane om bygginga noko seinare, i rekneskapsbolken 1649-1652:

''<nowiki>Ladet bøgge kierchen gandsche aff ny, som siden aff [?] mend er wurderit, wdi proffuistens och stiftschrifferrens fuldmechtiges neruerelse [...].</nowiki>''

Tak, vegger og tårn vart tjørebredde i same tidsrom, og vindauga i kyrkja vart laga og fullførte i perioden etter. Nokre år seinare, i 1658-60, vart det lagt lem (himling) over kor og skip av 18 tylfter bord. Kyrkja vart då også måla innvendes av ”Niels maller”. Av bord som var til overs etter himlingane, vart det laga eit ”affschud” i tårnet.

Magne Essen var i kyrkja i 1667-69 og utførte ulike arbeid, særleg med fundament og tak.

Ved synfaringa i 1686 heiter det at Guppne Kirche er av tømmer, på alle måtar ”Vell Conditionerit”, måla innvendes og med tårn med våpenhus i første høgda. Lengda på skip og tårn tilsaman er 22 alner, breidda 14 alner, medan koret er 9 alner i kant.

I 1709 i ei melding om kyrkjenes tilstand, er Gaupne kyrkje omtalt som ”een god Tømmer Bygning med Taarn paa tægt med Bord, och Vell ved Lige Holden inden och uden”.

Ved den siste synfaringa før kyrkjene vart selde til private, i 1721, vart kyrkja omtalt slik:

''Gupne Kirche, er een goed Tømmer Bygning, med eet fiirkanted Stopel Taarn fra Grunden opbygt, ved væstre Ende er een Svale, som er helften af Taarnet, og bruges til Indgangen, tægt med Bord, Indvortes mahlet og smuch holdet, Ellers vil Tagene hiid og diid med Bord forbædres, Coret 9 al langt og – 10 al Bredt, Kirchen – 18 al lang og 13 al Breed.''

I 1909, to år etter at den nye kyrkja var vigsla, vart den gamle kyrkja overført til Fortidsminneforeninga og gjennomgjekk då omfattande istandsettingsarbeid, særleg med grunnmuren og den ytre kledninga. Problemet med at grunnmuren sig, har også halde fram etter dette, og har ført til at det sørvestre hjørnet i tømmerkjernen dels er øydelagt, og at golv og benker på sørsida hallar nedover mot veggen.

=== Vegger ===
Veggene er lafta opp av breitt, flathogge tømmer. I 1717-19 vart dei avstiva ved at det vart sett opp ”2de nye knær med roed paa søre side i kirchen og 2 oplenger uden paa”.

Langveggene i skipet har to opplengjer på kvar side som endar oppe med rot i det ei grein av rota er forma som eit kne som stør opp under himlinga. Utvendige korresponderande opplengjer er innkledde. Veggene i kor og skip har 13 omfar og langveggene i koret er lafta saman med austveggen i skipet. I våpenhuset er veggene oppførte i bindingsverk. Dei øvste tømmerstokkane frå langveggene i skipet, to på nordsida og ein på sørsida, held likevel fram vest for vestveggen i skipet som støtte for pulttak over tårnets sidebygningar. På nordsida går dei vel 80 cm ut frå vestveggen, på sørsida ca 75 cm. Dei er sekundært utveksla mot noko spinklare stokkar, i nord i to delar. Stokkane kan ha hatt full lengde der ytre del er skifta ut, t.d. på grunn av rote, eller sidebygga til tårnet kan ha vore grunnare enn sjølve tårnet.<ref name="ftn3"> Samanlikn med Joranger kyrkje

</ref>

Bendixen nemner eit tredje alternativ i det han viser til at arkitekt Kielland meiner dei har vore tenkte som brynås for det vestre takskjeggets sperrer, og at tårnet då ikkje var planlagt frå først av, men Bendixen avviser dette ettersom det ikkje finst spor etter bordkledning på vestveggen i skipet.<ref name="ftn4"> Bendixens manus s 65

</ref>

Utvendes er veggene kledde med breie, sulagde bord feste med smidd jarnspikar. Hjørna er innkassa, takskjegget er skrått underkledd med eit bord inn til veggen. Mot grunnmuren er veggen avslutta med vatnbord.

=== Portal og dør ===
I 1686 vart det gjort merknad om at det skulle lagast eit overbygg – Schur – mot drevregnet over kyrkjedøra. ”Den store kirchedørr” vart utvida og omgjort i 1705-07.

Det er to dører i kyrkja, ei inn i tårnfoten eller våpenhuset, og ei vidare inn i kyrkja.

Døra mellom kyrkjegarden og våpenhuset er det gamle dørbladet frå stavkyrkjeportalen, med lås. Sidevangane i portalen, med rik treskurd, finst framleis, men overliggjaren er vekke. [...] Fortidsminneforeninga laga ein forbygning til vern for portalen i 1985.

Om lås med beslag skriv Bendixen følgjande:

''Nøkkelbeslaget er ruteformet. De 3 øverste nagler av bronse. Den uthengende plate 21 cm, det hele beslag 57 cm På dørringen et bronsebeslag, I bronsenagle øverst i platen og 1 nederst i beslaget. Det hele beslag er 0,73 m langt. ''

[...]

Opninga mellom våpenhuset og skipet har labankdører av ståande bord med to labankar avsmalnande inn mot midten og profilerte med kvartstaff på sidene. Labankane er feste med trenaglar. Over den øvste og under den nedste labanken er det festa gangjarn i døras breidde. Gangjarna er festa med spikar. På sidene er gangjarna feste til rijarn''' '''i beitskiene. Beitskiene har smal profil med holkil med v-snitt på begge sider på hjørna inn mot opninga. Opninga er 187 cm høg og 192 cm brei.

=== Korskiljet ===
Veggen aust i skipet har tre gjennomgåande tømmerstokkar over koropninga. Koropninga – som er noko smalare enn korbreidda – er tredelt med brystning og spileverk på begge sider av ei rektangulær kordør.

Kordøra er flankert av stolpar som kviler på syllstokk og støttar opp under dei tre veggstokkane. Stolpane har rektangulært tverrsnitt, i sør ca 12 x 20 cm og i nord 13 x 19 cm, og står med flatsida mot skip og kor. Det er også sett inn ekstra stolpar på begge sider, i sør rett aust for kordørstolpen, i nord aust og nord for stolpen.

På sørsida stikk laftehovuda ca 40 cm ut frå laftet. Brystninga her er sett saman av tre ståande bord som går ned i not i ein spinkel syllstokk og opp i not i ein losholt. Borda er flate på vestsida og lett runda på austsida og er tettstilte, truleg pløygde saman. Over losholten, på eine sida og over opninga er det fôra ut med bord. I opninga står tre kraftige, dreia balustrar.

På nordsida er brystninga laga ved at dei tre nedre tømmerstokkane over syllstokken går inn til kordøra. Over desse er det i tillegg skøytt inn 1 ½ tømmerstokk. Elles i opninga stikk laftehovuda ca 20 cm ut frå laftet. I opninga står fem kraftige, dreia balustrar.

Stolpen på sørsida av kordøra har rest av profil med holkil og v-snitt på begge sider etter to hjørne.

=== Vindauge ===
Det vart laga to nye vindauge til kyrkja i 1661-63. Samstundes vart det kjøpt tau til tre ”luker”. Lukene var lemmar på utsida av vindauga som gjekk i renner av bord som heldt fram over vindaugshøgd. Når ein ville ha lys inn i kyrkja, vart lemmane trekte opp med tau som var festa oppe i lemmen og gjekk gjennom hol i veggen over vindauget.

Også i 1675-77 vart det skaffa nye vindauge til kyrkja, denne gongen ”3 ny winduer udi kken som giordes fornøden sampt for 2 andre winduer at forbedre”.

I synfaringa i 1686 fekk kyrkjeverja, Lars Øvrebø, instruks om korleis han skulle kle kring vindauga utvendes med fire bord skrått ut frå veggen på bordkledninga. Det vart laga seks nye luker framfor vindauga i 1693-95. Eit overbygg over kyrkjevindauga vart laga i 1717-19.

Kyrkja har to vindauge i kvar av langveggene i skipet og eitt i kvar av langveggene i koret. Vindauga er nærast kvadratiske, torams, skilde med profilert midtpost og har 2x4 ruter i kvar ramme, skilde med sprosser. Vindauga står ytst i karmen og er fornya på 1900-talet.

Inne i altaret ligg eit fragment av dekorativt samansett blyglas.

=== Golv og fundament ===
Det er opplyst at det vart laga nytt golv i koret og under ”Quindfolch stollene” i 1664-66. Golvet under mandfolkstolane vart fornya i 1670. I 1702-04 vart golvet i koret teke opp og lagt ned att med tre nye golvåsar under. Muren under koret vart samstundes forbetra.

I 1667-69 laut dei ha den mykje brukte kyrkjebyggjaren, her kalla ”thimmermanden”, Magne Essen (frå Osterøy eller Lindås) til å skru opp både koret og noko av skipet og leggja betre mur under. Kyrkjegolvet hadde sege att i 1717-19 og dette og muren vart reparert.

Golvet ligg i same høgde i skip og kor. Det er bordgolv lagt i lengderetning i jamne skift i skipet. I skipet ligg golvet inne i stolane noko høgre enn i midtgangen, og skifta er ikkje korresponderande med dei i midtgangen. Borda er feste til golvåsane med smidd jarnspikar

Også i vår tid er det eit problem at muren sig, særleg på sørsida. Golvet hallar sterkt mot sør og også mot aust. Golvborda i stolane ligg til dels lause på golvbjelkane. Det er også bordgolv i våpenhuset i tårnfoten.

=== Tak ===
Kyrkja hadde frå først av bordtak på sperrer. I 1661-65 vart det påpeikt at det burde byggjast eit ekstra tak over det enkel taket som då låg over kyrkja. Dette føresette ei styrking av sperreverket. Det vert særleg nemnt at det måtte lagast ”underslag” på begge sider langs sperreverket, dette er mest sannsynleg dei grindene som vert nemnde nedafor. Bjelkane i sperreverket måtte festast med hakespikar, ettersom dei var ”gaaen fra hinanden”. Problemet med dei lause sperrene er forsøkt løyst i 1664-66 ved at dei vart samanbundne med hakespikar. Då kyrkjebyggjaren Magne Essen var i Gaupne for å forbetra muren under kyrkja i rekneskapsperioden etter, i 1667-69, gjorde han også arbeid med taket. Det heiter i rekneskapen at han har ”giort it nyt underschlag med tilbehørig bindingsuerch, fra bielchene och under sperrene”. Det er mellom anna brukt fire tre, kvart av dei 21 alner lange og jarn til store boltar og hakespikar til arbeidet. I 1680-81 vart det ”Oplagt itt nytt tag paa kirchen och det halfue chor” av 44 tylfter bord.

Over skipet er det eit sperretak med fem sperrefag med sperrer og saksesperrer. Mellom desse er det enklare sperreband med sperrer og hanebjelke. I vinkelen mellom sperrer og bindbjelkar i nivå med raftestokken er det lagt inn kraftige, flathogne tømmerstokkar i lengderetning. Stokkane ligg noko på skrå med nedre del innafor øvre del. Sperrene er kløfta ned i stokkane som rir over bindbjelkane.<ref name="ftn5"> Samanlikn med Joranger kyrkje

</ref>

Frå utsida av tårnstavane og austetter er det i raftehøgd lagt langsåande bjelkar som er lagde over tømmerveggene i aust og vest og over fire bindbjelkar som ligg på tvers av skipet. Det har truleg vore vanskeleg å finna lange nok tre, og i austre del av skipet er bjelkane utveksla mot to spinklare bjelkar. Dei langsgåande bjelkane ber grinder med mellomstolpar og skråstivarar i skipets lengde, dette arbeidet er truleg det som vart utført av Magne Essen i 1667-69. Dei stør opp under sperrene der hanebjelkane er festa. I overgangen mot den austre delen ligg det også ein ekstra, kraftig bjelke på tvers over dei lagsgåande bjelkane og over dei langsgåande tømmerstokkane i raftehøgd. Grindene aust for utvekslinga heng ikkje saman med dei vestafor. I den austre delen av skipet er det også sløyfa ei saksesperre i det det er tre sperreband med hanebjelke etter einannan.

Koret har eit enklare sperretak der sperrebanda gjennomgåande har hanebjelke. Også her er det sett inn grinder.

Det ser ikkje ut til å vera oppattbrukt materiale i sjølve takkonstruksjonen.

Bendixen skreiv kring 1900 at sutaket var av liggjande, skårne bord som bar lekter og vide takpanner. Over sperrene ligg det no på kvar side åsar som ber over- og underliggjande bord som underlag for ruteheller.

Vest på loftet går det også to langsgåande bjelkar innover eit stykke i raftehøgd. Desse held fram over våpenhuset som golvbjelkar i eit etasjeskilje i raftehøg. Dei går ut til vestveggen i våpenhuset. Bjelken på nordsida har nedsenkt, breitt, rettvinkla profil ved begge hjørne på tre sider. Mål 12 ½ x 22 cm (sjå vidare under Tårn).

=== Himlingar ===
Himlingane i kor og skip er av bord i lengderetning som kviler på takbjelkar. Over altaret i koret er det opphøgd himling. Himlinga i koret ligg eit lite steg lægre enn himlinga i skipet.

=== Tårn ===
Når det i 1721 vart notert at kyrkja hadde ”eet fiirkanted Stopel Taarn fra Grunden opbygt”'','' er dette ei beskriving av ein støpul. Det er eit tårn der alle fire hjørnestavar går heilt ned til grunnen og ikkje er fundamenterte høgre oppe i bygningen. I tidlegare tider har ein hatt eit avlukke for reiskapar og tjørebreingsutstyr på nordsida av første høgd i tårnet. Kva tid dette vart sløyfa, er ukjent. I 1661-65 vart det peikt på at det skulle lagast eit slikt rom på nordsida under tårnet. I 1683 vart det igjen laga eit nytt ”schillrom” under tårnet med nytt golv i og dør for, til oppbevaring av reiskapar.

Det har vorte problem med tårnet i kyrkja nokså tidleg og i 1688-89 har dei hatt ein bygningsmann, truleg frå Bergen, for å sjå på det. Ti tylfter bord vart kjøpte inn til reparasjon av tårnet, i 1690 ni tylfter kjøpmannsbord, men noko av det skulle brukast i skipet, og 1 tylft tømmer 16 alner lange, diverse spikar og anna. Denne reparasjonen innebar ei styrking av sjølve konstruksjonen. Arbeidet omfatta også ny bordkledning av tårnet. I 1670 vart det laga lem i våpenhuset, det same i 1682. Ein ny lem vart igjen lagt i tårnet under klokkene i 1711-13. Dette kan ha hatt samband med at klokkene hadde vore tekne ned og var hengde opp att.

I Gaupne går det vestre stavparet i støpultårnet ned innafor vestveggen i våpenhuset, medan dei to austre går ned innafor vestveggen i skipet. Dei fire stolpane er lett konvergerande. Første høgda har sidetilbygg i skipets breidde som vert avslutta med pulttak mot tårnet i andre høgd, som framhald av saltaket under tårnet. Tredje høgd og klokkerommet i fjerde høgd strekkjer seg over taket vest i kyrkja og i desse er det små lydluker på alle fire sider. Tårnet er dekt med ein flat pyramideforma hjelm tekt med lappskifer og med metall over hjørna, og avslutta med spir med kross i toppen. Tårnet og sideromma er ikkje kledde innvendes, men utvendes er dei kledde som kyrkja elles.

Tårnet har mykje oppattbrukt materiale frå ei stavkyrkje, særleg i lemen i raftehøgd. Om også sjølve tårnstolpane er frå mellomalderen er uvisst. [...] Dei to langsgåande bjelkane som tidlegare er nemnde under Tak, går under lemmen i full lengd som golvbjelkar og held fram eit stykke innover loftet over skipet i raftehøgd. Bjelken på nordsida har nedsenkt, breitt, rettvinkla profil ved begge hjørne på tre sider. Tverrmål 12 ½ x 22 cm. Bjelken som er lagd rett vest for dei austre tårnstavane har ein særeigen profil og må også vera oppattbrukt materiale.

=== Tilbygg ===
Som på mange andre kyrkjer vart det laga eit overbygg på kyrkjeveggen til å henga stegane under (1693-95). I dag er det ikkje noko tilbygg til kyrkja.

== Interiør ==
=== Presentasjon av interiøret ===
Kyrkja har tradisjonelt interiør med altar med altartavle og altarring plassert sentralt aust i koret. I kvart av korhjørna er det innebygde stolar. Oppgangen til preikestolen søraust i skipet er ved korskiljet frå midtgangen aust i skipet. På begge sider i skipet er det innebygde stolestader i full lengde. Det er ikkje elektrisk lys og varme i kyrkja. Ho vert heller ikkje oppvarma på annan måte.

=== Oversyn over viktige endringar i interiøret ===
Etter at Fortidsminnesforeninga tok over ansvaret for Gaupne gamle kyrkje, har ein freista å ta vare på 1600-talsinteriøret uendra.

=== Fargar ===
Målaren Niels er kjend for å ha måla delar av interiøret i Gaupne og Dale kyrkje. Rekneskapane har opplysning om målinga han utførte i 1658 – 1660:

''Saa er same 8 dr. igjen wdlagt thill Niels maller effter hans beuiis, som same kierche offuer alt haffr formallet, och resten haffr en deell aff de bester sogenforlch selff bekostet. ''

Veggmålinga i skipet har ein gul botn og ranker, frukter og blomar i engelsk raudt, med svarte konturar og kvitt høglys. Her finst druer, tulipanar, truleg fiken og meir ubestemmelege frukter med detaljert utforma fruktbotnar. Målinga er utført i store lette drag der ein ranke svingar seg over 3-4 tømmerstokkar. Den måla flata er avgrensa med eit mørk grått band med kvit kontur ved himlinga og i hjørna. På denne botnen er det både i skip og kor sett inn store, flatt rundboga felt med framstilling av ein av læresveinane i kvart felt. Felta er også avgrensa med eit grått band og utafor det ei ramme med beslagornamentikk med innslag av rankemåling, også det i grå band med svart og kvit staffering. Læresveinane er framstilte ståande i heilfigur med attributt og oftast bok. Dei har kvit botnfarge og er måla med raudt, svart og grått, og med karnasjonsfarge. Bakgrunnen i feltet er også kvit med vegetasjon og bygningar måla i dei same fargane. Jakob den eldre, Johannes, Markus og Andreas har fått plass i koret, dei andre i skipet.

Himlingen i koret er gråblå med kvite stjerner og med sol og måne, medan himlingen i skipet er gul. Det meste av gulfargen er vekke. Takbjelkane har bibelord måla med svart fraktur på kvit botn og hjørna er markerte med raudt og svart.

Interiøret er også prega av målinga på vangar og dører framfor stolestadene. Dei det er flest av har klart renessansepreg med portalfelt på dørene. Målinga i felta imiterer skilpaddeskal, medan dei svarte konturane truleg imiterer ibenholt.

I sitt manuskript om Gaupne kyrkje skriv Bendixen om målinga:

''Malingen i kirken er rask og naivt utført, med kraftige farver, men nokså grovt og plumpt. Menneskefigurene er som alltid måtelig malet. Men det hele virker eiendommeligt og stemningsfullt. På bjelkene står innskrifter.''

Og seinare:

''Malingen på de indre vegger er fullt bevart på veggene, himlingen, stolene og prekestolen. Bunnfarven er gul, og der er malt på veggene store, rødbrune ranker med hvite lysstenk og sorte skyggete kanter samt mellem blader og blomster hvite apostel- og evangelistfigurer med brune og sorte konturer og blågrønne rammer. Mens himlingen i skibet er gul, er den i koret blå med hvite stjerner og måne. Ved hver figur er tilføyet både navn og symbol. I koret står Jacobus major, Lucas, Marcus og Andreas. I skibet de øvrige. På bjelkene er malet tydelige bibelsprog. Over kirkedøren inn mot skibet står malet følgende innskrift: ''

''Gud Thell ære Kiærken til beprydelse oc andre Gudtz børn thell et … ''

Og:

''På skibets vestvegg er malet de oftere forekommende store renessanseranker, Lignende malerier finnes på skibets vestvegg også i Groven (Graven?) og Hammer kirker.<ref name="ftn6">'' Bendixens manus''

</ref> ''

Innskrift over kordøra: Gud Thill ære Kierken thill beprydelse Oc …re Gudtz Børn thill it godt Exempell, er Denne Malning forærit Aff Disse effterskreffne Guds Folk Nemlig Emanuwell Søffrenssen, Hindrich Nitter, Hanss Anderssen, Oc Anderss Christensen – ANNO 1659.

=== Glasmåleri ===
Om glasmåleri har Bendixen følgjande opplysning:

''Efter Christie hadde kirken et vindu med familievåben, en rytterstøvle med spore og knæskjener, innskriften: Spes mea … in te … Christo (mitt håp på dig, Christus). 1653 og nedenunder skjoldet – Andreas Monsen Schanke.''<ref name="ftn7"> Bendixens manus

</ref>'' ''

I altaret er bevart ei rute av eit blyglasvindauge, mest sannsynleg eit glasmåleri.

== Inventar ==
=== Altar ===
I 1661-65 vart altaret i Gaupne kyrkje kommentert i ei synfaring. Der heiter det:

''<nowiki>Alterit som aff nogle gamble Bord er sammenslagen wil omgiøris, forhøyes, och med nogle nye Bord forbedris, och siden at giør[i]s It Alterschab derudi med tilbehørige dør laas och hengsle[r] for, Behøffues och at giøris En Smuch Alterfoed aff høfflede bord med En list omkring.</nowiki>''

Altaret no er eit kassealtar bygt opp av liggjande, hogne bord. Sjølve bordplata av fire bord er felt ned mellom veggene i altaret. Borda er feste til eit indre ramverk med trenaglar. Dei austre, ståande ramtrea går ca 10 cm opp over bordplata, truleg som eit tidlegare feste for altartavla. Den nordre av desse oppstikkarane har eit utteke steg på nordsida. På dette steget er det med skrue festa ein liten figur (sjå under Skulptur). Etter hjørna på altaret er det trekt tre loddbeine, parallelle streker med ein spiss gjenstand.

Baksida av altaret har liggjande bord over og under dør til skåp med ei hylle. Døra er flankert av ståande hogne bord. Døra er ei labankdør med to labankar. Låsen er vekke.

Under skåpet har altaret ulikt høg sarg på dei fire sidene og i kvart hjørne har det eit bein av framhaldet av hjørnestokkane.

Bak altaret er det to standarar som stør opp under den austre takbjelken i koret, og som altaret og altartavla støttar seg til.

Altaret er umåla med unntak av ei loddbein rekke av kvite prikkar på sørsida, og at oppstandarane bak på altaret er måla i grønt og raudt som altarringen. Det er 137,5 cm breitt, 110/134 cm høgt og 90 cm djupt.

=== Altartavle ===
Altartavla er ei tidleg katekismetavle, 1589, med korpus med to påhengsla fløyar som tilsaman har same breidde som korpus. Over korpus står eit gavlforma toppfelt. Kvart av felta er ei plate sett saman av tynne bord som er innramma av profilert listverk.

Tavla har dei vanlege innskriftene frå katekisma måla med lyse, latinske versalar på svart botn.

Framme på korpusfeltet står trusvedkjenninga, på innsida av venstre fløy DAABENS SACRAMENTE, på innsida av høgre fløy ALTERENS SACRAMENTE, på utsida av venstre fløy DE THI GVDS BVDORD EXODI XX som held fram på utsida av høgre fløy.

På baksida av korpus Fadervår. Over bøna er det måla eit sitat frå Matteus VI .LVC.XI: NAAR DV BEDER DA GACK IND I DIT KAMMER OG LOCK DØRREN TIL OC BE TIL DIN FADER I LØNDOM OC DIN FADER SOM SEER I LØNDOM SKAL WEDERLIGGE DIG DET … OPENBAR (?)

Gavlfeltet over korpus har berre måling på framsida. Her er det som vanleg skrive ei innskrift for kongen. CHRISTIAN IIII. D. G. ELECTVS. REX DAN. ET NOR.CE(?) FORMA DOCTRINÆ ECCLESIÆ DEI IN REGNIS SEPTENTRIO-NIS, DANIA ET NORVEGIA IISQVE SVBIECTIS PROVINCIIS ATQVE INSVLIS OCEANI BOREALIS. ANNO 1589.

I toppen kongens våpen, toppa med krone og omgitt av grønt bladverk. Skjoldet er firdelt med tre gylte kroner nede til venstre.

Katekismetavla er plassert på eit fotstykke, eit klassisk snekkararbeid frå renessansen frå tidleg 1600-tal. Det er kasseforma med skriftfelt flankerte av diamantbossar og med gesims av eggstafflist over tannsnitt. På baksida har det opning. Opninga kan tidlegare ha vore dekt med eit lok hengsla i overkant. Her står no eit tilsett bord der det har vore festa to hengsler, men dette bordet kan også vera plassert sekundært i denne samanhengen. Årstalet 1689 er måla med store kvite siffer på baksida av fotstykket. Dette kan vera året for montering saman med altartavla. Fotstykket kan vera samtidigt med preikestolen.

Listverket på tavla og fotstykket er måla hovudsakleg i grønt og raudbrunt.

=== Altarring ===
I 1664-66 vart det laga ny altarfot i kyrkja. Også i 1667-69 opplyser rekneskapane at det er gjort ein ny fot under altaret, truleg eit framhald av det same arbeidet. I 1688-89 vart det laga 36 dreia ”piller om alterfoden”. Målaren fekk samstundes betalt for å måla altarfoten og staffera noko på altartavla.

Altarringen er nærast kvadratisk, går inn til altarets vestre hjørne og har port sentralt på vestsida. Nedre del er eit opphøgd golv med rette vegger, sett saman av bjelkar og plankar. Golvet er av liggjande, tverrlagde bord. Ytre kanten er på tre sider brukt som eit smalt knefall, dels supplert med smale bord. Det er stoppa, truleg med geitehår, og trekt med eit raudbrunt, kypertvove ullstoff der den ytre, filta ulla er avsleten på oppsida. Stoffet er festa med jarnspikar på skinnremse både på utsida og på innsida av puta. Innafor kneleputa står eit balusterrekkverk på profilert list. Rekkverket har kvadratiske hjørnestolpar og stolpar ved porten. Mellom desse står det dreia balustrar. Oversida av altarringen er dekt med profilert, flat handlist som er gjera i hjørna.

Veggene i altarfoten er måla i rutemønster med to ruter i høgda i gult og grønt med brune fuger. Rekkverket i engelsk raudt, grønt og med gulkvite detaljar.

''Kneleskammelen'' er laga av oppattbrukt materiale, og har grov karakter. Beina er sette saman av to bitar av bjelke med holer for dumlingar. Bitane er festa saman med trenaglar. Oversida av skammelen er del av ein grov planke. Skammelen har nyare stopping på oversida og er trekt med eit bleikraudt ullstoff i lerretsbinding festa til gullfrynser med saum. Frynsene dekkar også eit orange bomullsstoff som dekkar nedre del av skammelen. Skammelen er 25 cm høg, 25 cm djup og 70 cm brei.

=== Døypefont ===
I synfaringa i 1661-65 vart det påpeikt at det trengtest ein ”fundt neden i Kirchen” med traleverk. I 1667-69 vart det då også ”Giort een nye fundt udi kirchen, med traluerch omkring”. Dette var eit dåpshus eller ei innramminga av dåpsstaden i kyrkja som ofte var plassert i nordvestre hjørne i kyrkja. Det hadde mest sannsynleg brystning med spiler over og dør mot midtgangen.

I 1705-07 er laga ein liten ny kvelv over funten av tre bord. Det er uvisst kva som ligg i det, arbeidet kosta berre tre ort og det kan knapt vera snakk om kvelv over dåpshuset.

Kyrkja har ingen døypefont no, berre ein jarnring festa til nordsida i kordøra, til feste for dåpsfatet.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen vart sett høgre i 1667-69 av Magne Essen. Bendixen dater stolen til ca 1626.

Preikestolen har fire sider av ein sekskant. Han er open mot aust til ein avsats i skipets søraustre hjørne. Kvar side har ei fylling i ramme som utvendes viser storfelt, og breie rambord oppe og nede som utgjer øvre og nedre smalfelt. I overkant er felta avslutta med handlist av gjera bord festa med smidd spikar. Bordet har karnissprofil under ytste kanten som kviler på tannsnittlist festa oppe på øvre smalfelt. Øvre og nedre smalfelt er dekorerte med påsette diamantbossar. Profilerte lister skil mellom felta horisontalt. Storfelta har portalform med bandslynging og er flankert av klassiske, kanellerte pilastrar med enkle basar og kapitel. Hjul i sviklane over portalen.

Stolen har tidlegare truleg vore boren av ein løkforma botn. Det står att hjørnebøylar, med not for horisontalt isette bord, som kne mot ein rund, hoggen midtstolpe. I tillegg er preikestolen halden oppe av to bjelkar frå tømmerveggen i aust. Desse er av oppattbrukt stavkyrkjematerial med nedfelt, rettvinkla og sverta profil.

Hovudfargane på preikestolen er engelsk raudt, grønt, svart og gult. I portalfelta er det måla framstillingar av evangelistane. Feltet med Johannes er utilgjegeleg ved at det står heilt inntil sørveggen.

=== Benker og faste stolar ===
Benker er nemnde i 1661-63, dei er laga av bord som var til overs etter himlingane. I synfaringa i 1661-65 vart det peikt på at det trengdes ein ”Schrifftestoel med Rundfoed i koret og ein stol i koret ”til Klocheren at staae udj”. Skriftestolen vart vølt i 1711-13. Eit større arbeid med stolane i koret vart utført i 1664-66. Dei vart laga av eik.

I 1685-86 vart det lagt eit langt tre ved veggen ved ”qwindestolene” som desse vart nagla fast i. Dette er vekke no. I synfaringa i 1686 vert det gjort ein merknad om at ”Quindestolene giøris med lange Recher fra Opstanderne till Veggen och benchene festis i Stolene lige som paa Mandfolchstolene.” Ein skil mellom ”stoler” og ”benker” der stolen var sjølve innhegninga med dør, ein plass å stå, medan benken var sekundær og var den fjøla i stolen som ein kunne setja seg på. Det er også eit fast uttrykk å ”stå i stol” (jfr. ovafor).

I 1699-1701 vart det laga mange nye stolar med dører framfor i skipet, det vart brukt 14 tylfter og 7 bord, og snekkaren brukte 11 veker og to dagar på arbeidet. Målaren fekk betalt for å måla stolane og dåpshuset. Det er truleg desse stolane det er flest av i kyrkja, og benken som står i koret er mest sannsynleg laga av den same snekkaren.

Stolvangane er sette ned i benkestokkar ved midtgangen. Det er brukt eldre material, truleg frå stavkyrkja, til benkestokkane. Dei er profilerte med brei, rettvinkla profil på øvre kant inn mot midtgangen, men har noko ulike dimensjonar. Lengst vest på sørsida ligg ein 240 cm lang bjelke som er ca 20x27 cm i snitt. Aust for denne ligg ein bjelke som går fram til preikestoloppgangen og som har eit snitt på ca 12x27 cm. Situasjonen på nordsida er tilsvarande. Den vestre bjelken er her 233 cm lang. Eit stykke av oversida på denne er hoggen vekk, kanskje i samband med inngang til dåpshuset. Profilet i bjelkane har trenagler på fleire stader som feste for stolevangane som har vore flytta i fleire omgangar.

På langveggen på sørsida er benkeryggane feste til ein bjelke som er festa i veggen med overkant vel 90 cm over golvet. Tidlegare benkeryggar har gått inn i uttekne spor i bjelken, medan noverande ryggar har utsparing i bjelkens form. Bjelken er skøytt både ved opplengjene og ein stad elles. Opplengjene kan vera sekundære i forhold til bjelken, (jfr Vegger). Bjelken strekker seg ikkje bak til dei fem vestre stolestadene. På nordsida går ryggane inn til tømmerveggen der dei er festa med klossar. Dei fleste stolestadene vart truleg laga i 1664-66. Benkane inne i stolestadene er fjøler som står på tre ståande bordbetar.

Benkene kan vera sett opp seinare enn stolestadene. Skiljeveggene eller ryggane i stolestadene har ei ramme av nedre og øvre ramtre og fem ståande rammestykke som feste for fire fyllingar. Fyllingane er av to bord, flate mot vest og med djupt skrådd fals mot aust. Ramtrea er ulike. Nokre har profil, dels ein flat vulst og dels to smale holkilar med v-snitt. Nokre skiljevegger skil seg frå dette, til dømes i stolestade nr 2 og 3 på nordsida som har smalare fyllingar og andre profilar. I dei tre fremste stolane på kvinnesida er det benker både på vestsida og austsida i stolen. Stolane er også noko breiare enn resten. Dei fremste benkevangane på nordsida har også eit anna stilpreg enn dei som vart laga i 1664-66. Lengst vest er det også nokre vangar og dører som skil seg ut, og ser ut til å vera sett saman sekundært frå ulikt materiale. I den bakre stolen på nordsida er det benker på alle tre sider.

På sørsida er også stolestadene noko varierande. Også her er benkene sette inn i stolane som sekundært inventar. Andre og tredje vange og niende og tiende vange skil seg ut frå dei andre som er den standardtypen som truleg vart laga i 1664-67. Handlista framfor den fremste av desse to stolane er ei oppattbrukt eggstafflist med hundetenner. Niende og tiende vange høyrer til stolen til IONAS NITTER, namnet er innskore på vangane, som er den einaste bruskbarokke stolen i kyrkja. I denne stolen er handlista på austsida forma som ei smal salmebokhylle. Som på nordsida ser dørene og vangane lengst vest ut til å vera noko tilfeldige. Framfor den bakre stolen er det skilje av spileverk i form av diagonalstilte ruter. Inventaret i stolen er eit seinare oppbygg.

På utsida av benkestokkane er det etter midtgangen på begge sider laga låge benker ”for ungdommen at sitte på”.

''Faste stolar i koret''

Prestestolen vert av Bendixen datert til 1652. Det er faste stolar i alle fire hjørne i koret. I nordvestre hjørne er det ein stol med front av tre fag under rutegitter med flat avsluttande list over eggstaff med tannsnitt. Mot aust har stolen ei dør der øvre del har sprinkler medan nedre del har portalfelt. På døra og dørvangen er det lagt eggstafflist som handlist. I stolen er det ein benk ved nordveggen og sekundært er det også festa ein benk til ytterkant av brystninga. To bord i vinkel formar ei døropning i full høgd over døra.

I korets nordaustre hjørne står ein stol som minner om stolane i skipet. Han har to vangar og dør mot vest og brystning med tre fyllingar i ramme mot sør. Benkevangane er merka høvesvis 1652 og HMISS, og med skorne motiv stjerne i ring på den nordre og skanke-våpenet på den søre.

Stolen i søraustre hjørne er av same slag, men utan merking av vangane. På handlista er det festa ei lita tavle for pengar.

Stolen i sørvestre hjørne har benkevange som dei bak i kyrkja, brystning, og enkel benk. Stolen står utan dør.

=== Skulptur ===
Ein liten figur er festa til altarets nordaustre hjørne (sjå under Altar). Figuren har stavforma kropp med skoren krage og med krona hovud. Han er festa med ein skrue og under skruen er initialane TBS skorne inn. Det finst ikkje sikre opplysningar om figuren. Høgde 10 cm.

=== Rituelle kar ===
Teksten under avsnittet Rituelle kar vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Parament ===
Ein ny messehakel av taft med fôr og guldgalluner vart skaffa i 1661-63. Ved synfaringa i 1686 hadde kyrkja ein messehakel og ein messeserk, stripete blått altarklede og kvit altarduk.

Messeskjorta vart vølt 1720-22, med 1 ½ alen lerret. No vert ein eldre dreiels bommullsduk brukt på altaret, elles er det ingen parament i kyrkja.

=== Lysstell ===
Teksten under avsnittet Lysstell vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Klokker ===
Slank klokke, 12- eller 1300-talet. Klokka har krone med midtboge og seks runda bogar. Kroneplata er flat. Hua svingar ned og ut via to riller, så ned mot hals med to riller. Korpus er rett utskrådd. To riller i overgangen til slagringen som svingar ut- og nedover. I underkant skrår slagringen litt nedover innetter. Diameter 50 cm, høgde med krone 64 cm, utan 49 cm.

=== Harmonium ===
Harmonium frå A/S Henrik Eide – Bergen.

=== Møblar ===
I 1664-66 vart det laga eit ''skåp'' til å oppbevara messehakelen i.

Ein ''benk'' i koret har skorne relieff på sidene og framme og sveifa spiler i ryggen som alt minner om arbeidet med dei vanlegaste stolestadene i kyrkja, og må vera laga av same snekkar (1664-67).

Kyrkja har ein ''skammel'' med to sveifa bein og topp og sider av tre profilerte bord. Profilet har holkil med v-snitt på begge sider. Skammelen er 21 cm høg, 86 cm lang og 24 cm høg.

=== Offerutstyr ===
I 1661-63 vart det laga ein ''pung'' av ”noget silketøyg at samble almysser udi” og i 1693-95 ”en ''fattigbloch'' af jern med laas for”. På handlista framfor klokkarstolen sør for altaret er ei lita ''tavle'' avgrensa med profilerte lister, truleg for pengar.

=== Diverse ===
Ei gammal ''likbåre'' er oppbevart i våpenhuset.

== Kyrkjegard og gravminne ==
=== Kyrkjegard ===
Kyrkjeportane vart sette i stand med nytt tak og to dører av 20 bord i 1693-95. I 1717-19 vart det laga ny kyrkjeport, det vart brukt 2 nye stolpar til porten, 14 bord til taket og ein liten kjøl. Det er to portar til kyrkjegarden i dag, ein på sørsida mot vegen, og ein på vestsida der det er ein liten avstikkar frå vegen framfor porten. Portane av smijarn har begge to fløyar og er feste til tørrmurte murar som omkransar kyrkjegarden. Murane er dels støttemurar mot det oppfylte kyrkjegardsterrenget, dels går dei noko høgre enn dette. Parkeringsplassen til kyrkja ligg på austsida av kyrkjegarden.

=== Gravminne ===
Dei fleste gravene er på austsida av kyrkja, i hellinga ned mot parkeringsplassen. Det er også ein del graver på sørsida av kyrkja, der kyrkjegarden hallar ned mot vegen. På nordsida er det nokre få eldre graver. Kyrkjegarden er framleis i bruk, men dei fleste vert gravlagde på den nye kyrkjegarden i Gaupne (sjå under Gaupne kyrkje).

Bygningar knytte til kyrkjegarden

Eit enkelt reiskapshus med do ligg i kyrkjegardens nordaustre hjørne. Det er av bindingsverk, kledd med liggjande bord, dekka av saltak tekt med over- og underliggjande bord og har inngang frå gavlsidene i sør og nord.

== Kjelder ==
=== Utrykte kjelder ===
Bendixens manus, Bendixen, B.E., Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt, kopi av avskrift av manus

''Arkivverket, Riksarkivet''

'''Synfaringar'''

''Arkivverket, Statsarkivet i Bergen''

Rekneskapar, Kyrkjestolebok 1631 – 1683, L.nr. 68

Rekneskapar, Kyrkjestolebok 1690 – 1722, L.nr. 70

=== Trykte kjelder ===
Årbok (for Fortidsminneforeningen) 1902, s. 179-187, Bendixen, innberetning

Bergendal Hohler

=== Oppmålingsteikningar og fotografi ===

== Bilete ==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Gaupne gamle kyrkje sett mot nordvest, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje sett mot nordvest, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, austfasade, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, austfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, låsbeslag på kyrkjedøra, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, låsbeslag på kyrkjedøra, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, sett frå nordaust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, sett frå nordaust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, stavkyrkjeportal med vernedør, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, stavkyrkjeportal med vernedør, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, stavkyrkjeportal, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, stavkyrkjeportal, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, sørfasade, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, sørfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, vestfasade, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, vestfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle, kvelv over altaret sett frå loftet, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle, kvelv over altaret sett frå loftet, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle, langsgåande bjelke ved sperrefestet, nordsida, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle, langsgåande bjelke ved sperrefestet, nordsida, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle, langsgåande bjelke ved sperrefestet, sørsida, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle, langsgåande bjelke ved sperrefestet, sørsida, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle, loftet over koret sett mot aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle, loftet over koret sett mot aust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle, loftet sett mot aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle, loftet sett mot aust, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Gamle Gaupne kyrkje, interiørmåling over vestinngangen, AMH 2010.jpg|Gamle Gaupne kyrkje, interiørmåling over vestinngangen, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, benkene i nord, sett mot aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, benkene i nord, sett mot aust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, benkene i sør, sett mot aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, benkene i sør, sett mot aust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, interiør i koret mot aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, interiør i koret mot aust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, interiør mot aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, interiør mot aust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, interiør mot vest, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, interiør mot vest, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, interiørmåleri over inngangsdøra i vest, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, interiørmåleri over inngangsdøra i vest, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, interiørmåleri på nordveggen i skipet 2, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, interiørmåleri på nordveggen i skipet 2, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, interiørmåleri på sørveggen i skipet 1, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, interiørmåleri på sørveggen i skipet 1, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, interiørmåleri på sørveggen i skipet 2, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, interiørmåleri på sørveggen i skipet 2, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, interiørmåleri på sørveggen i skipet 3, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, interiørmåleri på sørveggen i skipet 3, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, interiørmåling i skipetm nordaustre hjørne, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, interiørmåling i skipetm nordaustre hjørne, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, interiørmåling nordaust i koret, austveggen, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, interiørmåling nordaust i koret, austveggen, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, interiørmåling nordvest i koret, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, interiørmåling nordvest i koret, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, interiørmåling nordvest i skipet, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, interiørmåling nordvest i skipet, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, interiørmåling på nordveggen i skipet 1, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, interiørmåling på nordveggen i skipet 1, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, interiørmåling på nordveggen i skipet, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, interiørmåling på nordveggen i skipet, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, interiørmåling sør for vestinngangen, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, interiørmåling sør for vestinngangen, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, interiørmåling søraust i koret, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, interiørmåling søraust i koret, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, interiørmåling sørvest i koret, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, interiørmåling sørvest i koret, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, måne i korets himling, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, måne i korets himling, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, plass nær preikestolen, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, plass nær preikestolen, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, sol i korets himling, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, sol i korets himling, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle, innskriftsfelt over kordøra, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle, innskriftsfelt over kordøra, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle, innskriftsfelt over kyrkjedøra, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle, innskriftsfelt over kyrkjedøra, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Gaupne gamle kyrkje, figur, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, figur, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, figur, profil, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, figur, profil, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, klingpung, skaft, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, klingpung, skaft, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, Nitterstolen, detalj, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, Nitterstolen, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, preikestolen, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, preikestolen, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, preikestolen, Lukas, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, preikestolen, Lukas, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, preikestolen, Marcus, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, preikestolen, Marcus, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, preikestolen, Matteus, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, preikestolen, Matteus, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, preikestolen, Matteus, detalj, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, preikestolen, Matteus, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, preikestolen, understell, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, preikestolen, understell, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle, kyrkjeklokke, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle, kyrkjeklokke, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle, preikestolen 1, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle, preikestolen 1, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Gaupne gamle kyrkje, altaret, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, altaret, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, altarpartiet, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, altarpartiet, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, altarring og kneleskammel, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, altarring og kneleskammel, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, altartavle, lukka, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, altartavle, lukka, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, altartavle, opna, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, altartavle, opna, AMH 2010.jpg
Fil:gaupne gamle kyrkje, kneleskammel, AMH 2010.jpg|gaupne gamle kyrkje, kneleskammel, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle, altartavla 1.jpg|Gaupne gamle, altartavla 1.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Gaupme gamle kyrkje, skammel, AMH 2010.jpg|Gaupme gamle kyrkje, skammel, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, 1. kvinnestol frå aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, 1. kvinnestol frå aust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, 10. kvinnestol frå aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, 10. kvinnestol frå aust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, 11. kvinnestol frå aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, 11. kvinnestol frå aust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, 12. kvinnestol frå aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, 12. kvinnestol frå aust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, 3. kvinnestol frå aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, 3. kvinnestol frå aust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, 4. kvinnestol frå aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, 4. kvinnestol frå aust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, 5. kvinnestol frå aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, 5. kvinnestol frå aust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, 6. kvinnestol frå aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, 6. kvinnestol frå aust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, 7. kvinnestol frå aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, 7. kvinnestol frå aust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, 8. kvinnestol frå aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, 8. kvinnestol frå aust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, 9. kvinnestol frå aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, 9. kvinnestol frå aust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, benk i koret, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, benk i koret, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, benk, detalj, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, benk, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, interiør, tredje kvinnestolen frå aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, interiør, tredje kvinnestolen frå aust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, standard dør til kyrkjestol, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, standard dør til kyrkjestol, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, stol i koret, nordaustre hjørne, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, stol i koret, nordaustre hjørne, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, stol i koret, nordvestre hjørne, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, stol i koret, nordvestre hjørne, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, stol i koret, s-a hjørne, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, stol i koret, s-a hjørne, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, stol i koret, søraustre hjørne, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, stol i koret, søraustre hjørne, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, stol i koret, sørvestre hjørne, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, stol i koret, sørvestre hjørne, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, sørsida, 2. stol frå aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, sørsida, 2. stol frå aust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, sørsida, 2. stol frå aust, detalj, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, sørsida, 2. stol frå aust, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, sørsida, 3. stol frå aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, sørsida, 3. stol frå aust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, sørsida, 4. stol frå aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, sørsida, 4. stol frå aust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, sørsida, 5. stol frå aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, sørsida, 5. stol frå aust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, sørsida, første stol frå aust, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, sørsida, første stol frå aust, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, sørsida, gitter framfor bakre stol, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, sørsida, gitter framfor bakre stol, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, sørsida, stolen bak Nitter, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, sørsida, stolen bak Nitter, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle, sørsida, bakre stol, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle, sørsida, bakre stol, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Gamle gaupne kyrkje, kyrkjegarden i aust og reiskapsbu, AMH 2010.jpg|Gamle gaupne kyrkje, kyrkjegarden i aust og reiskapsbu, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje og kyrkjegard 1, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje og kyrkjegard 1, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje og kyrkjegard, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje og kyrkjegard, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, eldre gravminne, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, eldre gravminne, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, kyrkjegarden sør for kyrkja, mot vest, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, kyrkjegarden sør for kyrkja, mot vest, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, kyrkjegardsport i vest, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, kyrkjegardsport i vest, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne gamle kyrkje, porten på sørsida, AMH 2010.jpg|Gaupne gamle kyrkje, porten på sørsida, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupne, gravminne nord for gml-kyrkja og den nye i bakgrunn, AMH 2010.jpg|Gaupne, gravminne nord for gml-kyrkja og den nye i bakgrunn, AMH 2010.jpg
Fil:Gaupnr gsmlr kytkjr, kyrkjegardsport og oppslagstavle i vest, AMH 2010.jpg|Gaupnr gsmlr kytkjr, kyrkjegardsport og oppslagstavle i vest, AMH 2010.jpg
</gallery>
----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:... sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Luster kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Luster kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:Kirke i privat eie (kl § 17)]]
[[Kategori:...]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Flåm kyrkje

2012-09-03T11:17:01Z

Cathrine:

{{Infoboks_uferdig_artikkel}}

= Flåm kyrkje =
Anne Marta Hoff

På 1300-talet har det etter Bjørgvin Kalvskinn vore to kyrkjebygningar i Flåm, Flåm kyrkje og kapellet på Fretheim.<ref name="ftn1"> BK 47 a og b

</ref> Kapellet er berre nemnt her, og har truleg vore eit gardskapell, men så seint som kring 1900 meinte Bendixen å sjå kvar tufta for dette kapellet har vore.<ref name="ftn2"> Bendixens manus

</ref> Flåm kyrkje, som mest sannsynleg var ei stavkyrkje, vart ståande fram til kring 1670. Då hadde ein fått på plass ei ny tømmerkyrkje, også den på grunnen som låg til garden Flåm.

Det går fram av kyrkjerekneskapane at det vart oppført ei tømmerkyrkje av kyrkjebyggjaren Magne Essen som var mykje brukt som kyrkjebyggjar i Bjørgvin, også i Sogn. Bendixen skriv at kyrkja bles ned året etter og vart nyoppført for byggmeisterens rekning. Dette går ikkje fram av dei primærkjeldene vi har hatt tilgang til, men Svein Indrelid, som har skrive Flåms-soga for Aurland Bygdeboknemnd, har leita fram kjelder som kastar lys over det som skjedde.<ref name="ftn3"> Indrelid 2003, s 102f

</ref>

Av grunnar som ikkje er kjende, vart den nye kyrkja oppført på flata nede ved fjorden, under Fretheims grunn, på det som seinare er kalla Kyrkjeøyni. Men denne kyrkja fekk eit kort liv, i det ho bles ned alt to år etter oppføringa. Kyrkja vart så oppført på nytt, med då på den gamle kyrkjestaden på garden Flåm, lengre framme i dalen. Indrelid fortel korleis Magne Essen, som hadde fått 60 Rdr. for oppføringa av kyrkja, slapp å ta heile utloga med nyoppføringa på eiga kappe, i det han fekk tilkjent ei erstatning på 30 rdr for ekstraarbeidet.

<nowiki>Ein må rekna med at mykje av materialen frå kyrkja vart brukt ved nyoppbygginga på Flåm gard. Rekneskapen frå 1667-69 gjev opplysningar om oppføring av den første av dei nye kyrkjene. Ein del materiale frå den gamle kyrkja vart oppattbrukt. Det er nemnt i rekneskapen for 1667-69 at det er “Bekostet [1 Rdr.] paa at lade needføre fra dend gamble kirche, adtschilligt bord och træverch, som udi dend nye kirche igien er bleffuen forbrugt”. Med “need” er det venteleg meint får Flåm gard ned til fjorden. Den nye kyrkja vart oppført frå 1670. I rekneskapen frå 1671 er det ei opplysning som underbyggjer att kyrkja vart oppført to gonger: “Thill den atter paa ny opbygte kirche forschaffet 9 tylter kiøbmandsbord … “.</nowiki>

== Bygningen ==
Det som framleis finst av dei gamle kyrkjerekneskapane for Flåm kyrkje, tek til i det bygginga av kyrkja ved fjorden hadde teke til og utlogene for bygginga startar med at ein mann, saman med nokre “aff allmuen” har fått betalt for å henta tømmerflåten til bygginga ved Frønningen som har hatt tømmerproduksjon fram til vår tid. Dei brukte fem dagar på dette, og kom ut for uvær som førte til at dei i etterkant laut sanka inn stokkar som hadde reve seg lause frå flåten.

Kyrkja, og då gjeld det den ståande kyrkja, vart bordkledd utvendes i 1672. Ein ikkje namngjeven snikkar arbeidde i sju veker med loft (himling), fontehus, vindaugskarmar, dører og meir. Kyrkja vart vigsla av prosten etter biskopens “befahling”.

Kyrkja vart ved synfaringa i 1686 omtalt slik:

''“Flombs Kirche, En Tømmer Bygning, med Thaarn och Vaabenhus. Kirken lang 14 ½ Alen, Bred 12 Alen, Chorit 9 Alen i Kant, Vaabenhuset 5 Alne i Kant”. I 1709: “Flombs Kirche, Er een Tømmer Bygning, med Taarn paa Pandetegt och Vell Holden inden och uden”, og i 1721: “Floms Kirche, er een Tømmer Bygning, med eet Taarn ovenpaa og en Svale ved Nordre Siide, og eet Waabenhuus for Kirche-Dørren, tægt ,ed Pander, Indvendig smuch mahlet, og eller temmelig Velhodet, Coret er 9 allen i Quadrat, Kirchens Lengde – 16 al. og Breden – 13 al, Waabenhuuset, 5 al i Kandt”.''

Utvendes var kyrkja tjørebredd frå først av. Då Bendixen registrerte kyrkja kring 1900, var ho kvitmåla. No er ho mørkt brun-beisa.

=== Vegger ===
Kyrkja har to tømra deler, skipet og koret som har tre vegger og er lafta inn i austveggen i skipet utafor koropninga, I opninga er laftet dekt av innkassing. Austveggen i skipet har tre gjennomgåande stokkar over koropninga. På undersida av raftestokkane er det felt inn fem bindbjelkar i langveggene i skipet, tre i koret.

Utvendes er veggene kledde med glattkanta, sulagde bord. Hjørna er innkassa. Det er opningar for vindauge nord og sør i koret og for dører sør i koret og vest i skipet.

Våpenhuset er oppført i bindingsverk under saltak. Nord-, sør- og vestveggen er kledde med over- og underliggjande bord. Austveggen, tømmerveggen, er kledd med faspanel.

Langveggene i kyrkja er avstiva med ei opplengje på kvar side festa med bolt med mutter og nagle. Det er også to opplengjer festa med boltar på innsida av vestveggen i skipet. Merke i taket på begge sider av koropninga viser at det kan ha stått stolpar framfor laftehjørna mellom kor og skip, desse kan ha hatt samband med eit korskilje.

Langveggene har 15 synlege tømmeromfar. Stokkane er flathogne på sidene og går kant i kant. Raftehøgda er den same i skip og kor, men koret er smalare.

Bindbjelkane under raftestokkane har profil med holkil og geissfuss på hjørna nede.

=== Portalar og dører ===
''Vestdøra i våpenhuset'' har ståande bord innvendes, liggjande bord som mellomlag, og utvendes er døra dekt med profilerte bord lagde i gåsaugemønster. Døra har to dekkande hengsler utvendes, og ein liten jarnring midt i. Denne døra har eit halvsirkulært overlys, inndelt som ei oppgåande sol ved hjelp av sprosser. Geriktene er glatte.

''Vest i skipet ''står det ei nyare dør, seinempire, i opninga, med ny karm. Døra har tre fyllingar og enkel, spissoval dørvridar i massing. Beitskiene frå ei eldre dør står framleis i veggen, på innsida glattkanta, utvendes er dei dekte av panel.

''Sør i koret'' er det ei tilsvarande dør, men smalare. Klassiserande gerikter, hjørneklossane manglar no.'' ''Også her er det beitskier i veggen. Denne døra har vore lægre og breiare. Ytterkanten av beitskiene på begge sider av døropninga er synlege og har profil med holkil og geissfuss som på bindbjelkane.

=== Korskiljet ===
I 1673 vart det betalt for ni “dreyede piller” mellem choret och kirchen”. Også i 1675-77 er det oppført utloger for “nogle smaa dreyede piller ofuen mellem chorit och kirchen”. Korskiljet er truleg endra. Det er spor etter bjelkar i taket på begge sider av koropninga og avskoren måling i overkant av opninga.

Korskiljet slik det står i dag markerer skiljet mellom kor og skip. Golvhøgda ligg eitt steg høgre i koret. Under den nedre tømmerstokken i overkant av koropninga ligg det eit bord som er støtta opp av to bjelkar med rektangulært snitt, med dei lengste sidene mot aust og vest. Desse bjelkane flankerer koropninga. Bordet ligg over innkassingane av laftehjørna.

Nede på kvar side av koropninga er det brystningar med to fyllingar på nordsida og ei fylling og ei attfylling av nyare panel på sørsida. Både øvre og nedre rammetre og ramma mellom fyllingane har profilar inn mot fyllinga. Profilane har to v-forma snitt til kvar side av i smal holrenne med runda sider, det same profilet som på benkevangane.

Brystningane er innramma av ei enkel holkillist, og oppe er dei dekte av eit bord. Opninga over er todelt med ein losholt. Over og under losholten står det sju dreia pillarar på nordsida og tre på sørsida. Ved langveggen på sørsida er korskiljet gjennombrote for oppgang til preikestolen. Fyllingane er hogne på austsida – også ramtreet.

=== Vindauge ===
Ein snikkar fekk betalt for å laga vindaugskarmar i 1667-69. I 1672 er det opplyst at almuen har gjeve ni vindauge til kyrkja. I 1711-13 vart det sett opp ei luke og dei tre andre framfor vindauga vart vølte.

Kyrkja har no to vindauge på kvar side i skipet og eit på kvar side i koret. Vindauga er einsarta og nyare. Karmen er delt i to med midtpost og dei to ytre rammene er inndelte med profilerte sprosser i 2x5 ruter. Glaset er ujamnt. Dei ytre rammene på sørsida er hengsla, på nordsida er dei faste. Sekundært er det festa ei firkantlist inne i karmen der det er hengsla ekstra vindaugsrammer – to sidehengsla rammer i kvart vindauge, med enklare profil og glatt, heilt glas.

=== Golv og fundament ===
Skipet har golv av bord lagde i lengderetning. Borda har vekslande breidde og er lagde i tre jamne skift. Dei er feste til golvbjelkar med smidd spikar.

I koret ligg golvet eit steg høgre enn i skipet. Borda, som er smalare enn dei i skipet, ligg i lengderetning. Golvet i våpenhuset er dekt med langsåande, smale golvbord.

Kyrkja har fundament av naturstein.

=== Tak ===
Etter rekneskapane vart det lagt nytt pannetak over kyrkja i 1696-98. Pannene vart henta i Undredal.

Det ligg tre saltak over kyrkja, eitt over skipet, eit mindre over koret og det minste over våpenhuset. Ein takryttar bryt taket over skipet ved vestre gavl.

Over skipet, aust for takryttaren, har taket fire fulle sperreband i tillegg til austgavlen. Sperrebanda har sperrer, saksesperrer og hanebjelke. Sentralt er det lagt inn ein bjelke mellom aust og vest i raftenivå og på denne står det ved to av sperrebanda stolpar som er lagde inn på hanebjelkane på halv ved og festa til saksekrysset. Dei går ikkje heilt opp i mønet. Både den sentrale liggjande bjelken og dei to ståande er av oppattbrukt material. Dei to ståande har fas og kvit, svart og raud interiørmåling. Saksesperrene er felte inn i sperrene nede. Alle element elles er feste saman på halv ved og sikra med trenagle og nokre stader med jarnbolt. Sperrene under sidetaka som flankerer tårnet er dels av oppattbrukt materiale, kanskje frå stavkyrkja.

Også kortaket har sperrer, saksesperrer og hanebjelkar, og det ligg bindbjelkar i raftehøgd.

Takkonstruksjonen ber sutak av liggjande bord som er tekte utvendes med panner.

=== Himlingar ===
Alt i 1667-69 er det utgiftsført arbeid med loft i kyrkja. Materialar til loftet og for meir arbeid med det, er utgiftsført i 1672. I 1699-1701 vart det “giort nyt underslag under lemmen av 19 lange træer”. I koret vart det lagt kvelv i 1693-95.

I skipet ligg det flat himling oppå bindbjelkane av langsgåande bord med skiftande breidde. I vestre del, under tårnet, ligg himlinga noko høgre enn elles. Her er det eit innkassa, tverrliggjande underlag for dei to austre stolpane i takryttaren (sjå nedafor). Himlinga vest for underlaget er laga av same type bord som elles i skipet.

Koret har himling i form av ein spissa, rundboga kvelv. Borda er lagde i to jamne skift med unntak av midtbordet som er skøytt lengre vest. Kvelven er festa til takkonstruksjonen.

Våpenhuset har kvelv av nyare faspanel i første høgd.

=== Tårn ===
Tårnet har to hjørnestolpar som går ned til grunnen på innsida av vestre tømmervegg. Dei to indre hjørnestolpane er lagde opp på ein eller fleire dels innkassa tverrliggjande bjelke(-ar) i raftehøgd. Andre høgd i tårnet har golv i raftehøgd. Klokkerommet ligg i tredje høgd.

Dei fire tårnstolpane er støtta med skråstøtter frå raftet, dei to austre festa med innhakk og hakejarn. Dei er også avstiva med kryssband og losholtar på alle fire sider, losholtane er dels av oppattbrukt material. I den øvre delen av tårnet er det i hovudsak brukt ny material.

Kongen i hjelmen kviler på ein langsgåande, sentral bjelke over losholtar i aust og vest. Veggene har to mellomstolpar på kvar side og kryssbanda ligg innafor desse feste med stor, smidd spikar. Hjørne- og mellomstolpar går opp til ei øvre ramme som ber kryssande tang av oppattbrukte bjelkar med holkil og geissfuss.

Over ramma er takryttaren dekt av ein inntrekt, åttekanta hjelm der dei fire diagonale sidene i forhold til veggene skrår ut i spiss ved hjørna og nedre del får form som eit firkanta skjørt.

Tårnet over kyrkjetaket er kledd utvendes med liggjande bord. Hjelmen er også kledd med liggjande bord og er avslutta med spir med kule og kross.

=== Tilbygg ===
Eit ''våpenhus'' vart bygt til kyrkja i 1680-81. Våpenhuset fekk etter kvart golv og lem og pannetak. I 1717-19 vart det oppskrudd, ny svill vart lagt under, og bordkledning og vindskier vart vølte. I 1702-04 vart det bygt eit stegehus på nordsida av skipet. I 1717-19 vart det oppført eit nytt stegehus.

== Interiør ==
Presentasjon av interiøret

Kyrkja har tradisjonelt interiør med altar og altartavle sentralt aust i koret og åttekanta altarring framfor altaret. Sørvest i koret er det oppgang til preikestolen, i nordvestre hjørne ein fast stol. Benker aust i koret ved langveggene. Flyttbar døypefont står nordvest i koret. I det vesle skipet står preikestolen i søraust, rommet har benkeparti på begge sider av ein midtgang i full lengde. Lengst vest på sørsida er det trapp opp til eit smalt vestgalleri med orgel.

Kyrkja har elektrisk lys og oppvarming, men det vert nytta stearinlys i to kroner over midtgangen, på altaret og i dei to lampettane aust i koret.

Oversyn over viktige endringar i interiøret

Finn opplysningar om restaureringsarbeid.

Fargar

Kyrkja vart måla overalt innvendes “Effter probstens ordre” i 1702-04. Sida, truleg på 1800-talet, vart interiørmålinga overmåla, og då Bendixen var i kyrkja kring 1900, var veggene innvendes lyseraude med ei gul brystning i skipet. Himlingane i skip og kor var kvitmåla. Benker og altarring hadde ein gulaktig farge.

Det særprega opphavlege fargeutstyret er henta fram at, for det meste er det måla i limfarge. Veggene i ''koret'' har store rankelyngingar med svarte konturar, fylte med kvite og raude streker på grå botn. Mellom rankene finst tulipanliknande blomar og runde bær eller frukter. I gavlane vest og aust i koret er det måla ein baldakin som er samla sentralt i ei krone. Draperiet er trekt ut til begge sider med flagrande stoff. Rommet mellom er fylt med eit fruktfat (?), dette motivet finst også over døra sør i koret. Nedre del av veggene har draperimåling.

''Korskiljet'', altarringen og den faste stolen i koret har ulike målingstypar, noko av det er truleg stilkopiar. Den faste stolen har tilnærma skilpaddemotiv. Galleribrystninga er måla som altarringen med mørke blærer på oker botn.

Også i ''skipet'' er det draperimåling under ein raud strek med svarte konturar, og rankemotivet i bogane mellom draperiopphenga er av same slag som i koret. Motivet over streken/stonga skil seg derimot sterkt frå det som er vanleg å finna på kyrkjeveggene frå denne perioden. Det er truleg måla tidleg på 1700-talet. Nedst mot streken er det rundt heile skipet måla haugar forma som bogar av tre eller fire svarte konturstreker med svarte grastuster under og over på grøn botn. Haugane er overlappande. På denne bakken er det plassert store tre- eller skoggrupper, kanskje furu eller pinjer. Desse gruppene er todelte i høgda, idet den nedste delen har tre stammar og samanhengande grøn krone, oppå krona er det ei tilsvarande tregruppe, men mindre. Mellom dei doble tregruppene er det på bakken plassert ulike eklesiastiske bygningar og ulike dyr som løve, hjort og andre. Nokre av bygningane er avskorne av sekundære endringar ved korskilje og vindauge. Bakgrunnen for motiva har truleg vore lys oker, tregruppene i grønt, brunt og svart og bygningar og dyr i svart, raudt og fleire fargar.

''Himlingane'', både i skip og kor, er måla lyst oker. Det ser ut til å vera limfarge i koret, medan himlinga i skipet er måla med oljemåling. Under den lyse målinga i korhimlinga ligg det ein gråfiolett farge. Bindbjelkane over koret har den gamle engelskraude limfargen med lyse og svarte konturar, i skipet er dei måla grå med kvite og svarte konturar i ei blank oljemåling.

''Benkene'' er måla i ulike raudbrune fargar med rosa i ryggfyllingane og med svarte konturar og måla blomar øvst på vangen. Golvet, som før har vore grått, er no rustbrunt. På golvet i midtgangen fram til altarringen, i altarringen, og på begge sider i koret, ligg grøne teppe frå Ledaal.

== Inventar ==
=== Altar ===
Då kyrkja var ny, vart det bygt opp eit altar av tømmer.<ref name="ftn4"> Rekneskap 1671

</ref> No har kyrkja eit kassealtar bygt opp med breie rammer med to enkle fyllingar i front og ei på kvar side. Ei list med karnissprofil ligg inntil rammene rundt speglane på utsida. Ramma er samla med tretappar. Altaret er truleg frå 1800-talet. Bordplate av bord med runda endar stikk noko utafor kassen. Baksida av altaret har to hengsla dører til rom inne i kassen. Høgde 105 cm i altarringen, 123 cm på baksida. Breidde 135 cm, djupn 87 cm.

=== Altartavle ===
Ved synfaringa i 1661-65 i den førre kyrkja, vart følgjande merknad om altartavla nedskriven:

''<nowiki>Altertafflen er meget slett, ichon aff nogle støcher bord sammenslaget, hvorfor wel Behøffuedis En smukkere, efftersom der offte søger fremmede folch dertil [til kyrkja].</nowiki>''

Ein snikkar fekk betalt for å laga ei ny altartavle i 1673. Altartavla vart måla i 1680-81.

Tavla er eit snikkararbeid i renessanse-stil. Ho er sett saman som ei ramme med to fyllingar og vengjer i første høgd og ramme med ei fylling, toppfelt og vengjer i andre høgd.

Dei to fyllingane utgjer biletfelt, og er flankerte av tre atypiske, runde søyler framfor rammene. Søylene har smale, runde kapitel som saman med tannsnitt og hundetannslist ber gesimsplate under andre høgd. Nedre ramtre er på framsida forma som eit fotstykke med profilert listverk oppe og nede og er inndelt i to skriftfelt og smale sidefelt med flate, firkanta diamantbossar. På dei smale ytterfelta er årstalet 1681 måla, og det stemmer med rekneskapsopplysningane, men tavla virkar eldre og kan vera ei omarbeiding av den tidlegare tavla.

Øvre del har eit nærast kvadratisk biletfelt med portalform, flankert av kannelerte pilastrar med skivekapitel med diamantbosse. Pilastrane ber gesims med eggstaff- og hundetannslist under broten, klassiserande gavl med hundetenner, flankert av kuleforma spir og med ei liknande kuleform sentralt.

Vengjene er sveifa i ytterkant. Vengjene i første høgd har eit skore band som kontur og har eit skore, sirkelforma ornament og typisk renessanseform, medan vengjene i andre høgd er glatte og framstår som sekundære.

Baksida av fyllingane er skava av med konkavt jarn. Siderammene i andre høgd går ned over øvre ramtre i første høgd.

Altartavla er måla i raudbrunt og brungule tonar med grønlege, svart kvite og grå nyansar og med gull. Det er brukt marmorering av ulike slag på søyler, ramverk og vengjer.

På skriftfelta på fotstykket finst følgjande innskrifter: Til venstre: HENRICUS REardi NIDROS – JOHANNA Hansdatter COLDING. Til høgre: CHRISTOPHER GIERDTZEN – BERGITE Luduigs DOTER MUNTHE.

Måleria i første høgd viser venteleg Maria, Jesu mor, til venstre og Johannes til høgre. Dei er begge framstilte i heilfigur i profil i det dei ser opp mot måleriet av den krossfeste Jesus i andre høgda. Begge er plasserte ei eit ørkenliknande landskap med svarte fjell i bakgrunnen og med kvite skyer på mørk bakgrunn.

Den krossfeste i toppfeltet er festa med tre spikrar til krossen. Bein og armar er sterkt bøygde. Jesus ber tornekrone og stråleglans og INRI er måla på eit felt øvst på krossen I bakrunnen Jerusalem symbolisert ved bygningar under kvite skyer på svart himmel. Måleriet har eit noko anna preg enn dei to i første høgd.

=== Altarring ===
Altarringen er åttekanta med altaret ved austre side og port i sørsida. Knefallet har rett vegg og er stoppa og trekt med skinn festa utvendes med saum. Flat handlist med runda hjørne er halden oppe av eit rekkverk av balusterforma bord. Golvet i altarringen ligg eit steg høgre enn golvet i koret.

=== Døypefont ===
Klassiserande snikkararbeid. 1800-talet? Kummen er rund og forma som eit fat. Flatt band kring fals ned på innsida og på utsida mot fallande vulst over inn- og nedsvinga sider. Skaftet er todelt. Øvre del er rund og smal med eit kannelert, urneforma ledd og likearma, krossforma base som kviler på fire konsollforma ledd sette i krossform. Foten svingar åttesida ut mot standkant med innsvinga hjørne. Engelsk raud med svart og gull staffasje.

=== Preikestol med oppgang ===
I 1671, etter at kyrkja var nyoppført, vart det kjøpt ein ny preikestol frå Bergen (“fra byen”). Denne vart måla i 1680-81.

Preikestolen har sju sider av ein åttekant, der den åttande kanten mot oppgangen i aust er breiast. Kvart fag har ramme med ei fylling nede i kvar ramme. Felta er utvendes skilde med runde søyler. Dei rektangulære fyllingane er innramma av list med karnissprofil. På øvre ramtre er det utvendes forma eit øvre smalfelt med kartusj. På hjørna mellom smalfelta står det spirforma kuler over dei runde søylene. Preikestolen er avslutta oppe med enkel karnissforma profil under runda handlist. Nede tilsvarande profil over holkil, vulst og enkle hengjebord. Botnen har åtte rette sider som skrår inn mot åttekanta skaft på breiare, åttekanta fot. Preikestolen er raudbrun med grønlege fyllingar og sysare marmorerte søyler og øvre smalfelt.

=== Lesepult ===
Standar lesepult måla i ein av interiørfargane. No brukt som støtte for gjestebok i våpenhuset.

=== Benker og faste stolar ===
Dei benkene eller stolane som vart bygde då kyrkja var ny, vart laga av Laurids Snediker som bygde 17 nye stolar.<ref name="ftn5"> Rekneskap 1667-69

</ref> Også i neste rekneskapsbolk er det ført utgifter for 17 nye stoler “paa begge sider udi kirchen”.<ref name="ftn6"> Rekneskap 1671

</ref> Ein snikkar, som også laga altartavla, fekk i 1673 betalt for å laga preste- og klokkarstol. I våpenhuset vart det sett inn benker i 1699-1701.

Dagens benker er tilpassa 1600-talsformene med rette, smale vangar som er avslutta oppe med ei sveifa rund form. Setefjølene har runda kantar og ved midtgangen svingar dei inn mot benkevangen. Setet er understøtta av to ståande plater og festa til langveggen og benkevangen. Det er laga dører til benkene. Desse er hekta av og lagra bak i kyrkja. Dørene har ramme med ei fylling og handlist og er festa med to smijarns-hengsler. Både vangane og ramma på dørene har eit høvelprofil med smal holrenne mellom doble v-snitt. Ryggane har to liggjande fyllingar i ramme og salmebokhylle bak på ryggen. Holkilprofil på ramverket. Lause puter.

''Fast stol i koret''. Stolen i det nordvestre hjørnet i koret har seteplate med plass for to, festa til nordveggen. Stolen har brystning mot sør med ramme og to fyllingar og dør mot aust med rammebord festa til veggen og hengsla dør med ei fylling. Utvendes er kvar fylling forma som to. Nedre del av fyllinga på døra kan ha opphavleg måling. Oppe på dørramma er årstalet 1673 skore ut under handlista. På brystninga mot sør er det forma eit øvre smalfelt med smale diamantbossar som oppe på altartavla.

''Benk ''i koret, brukt som brudebenk. Benken har to sveifa og lett skrådde vangar som er sette ned i breiare fotstokkar. Rygg og sete er laga av breie bord, eitt i setet og to i ryggen. Det øvste ryggbordet er sveifa i overkant og har eit gjennombrote hjarte sentralt. Framfor setet er det festa eit hengebord med sveifa nedkant. Raudbrun med staffasje i svart og gult, tulipan på sidene.

=== Galleri ===
Det kan ikkje ha vore noko galleri i kyrkja då veggene vart måla tidleg på 1700-talet. Gallerigolvet dekkjer målinga, og det er ingen spor etter golv i eit anna nivå.

Galleribjelken er støtta av vertikale bjelkar med fas feste til langveggene på kvar side, Bjelkane går om lag 50 cm ned under galleriet. Vidare er det understøtta sentralt med ei bjelkeramme boren av to nyare, dreia stolpar som flankerer midtgangen og to nye firkanta stolpar som flankerer inngangsdøra. Denne nyare understøttinga har truleg samband med installering av dagens orgel. Brystninga, som er broten sentralt av orgelfasaden, er av balusterforma bord med base og overliggjar. Øvst ligg ei enkel handlist med karnissprofil. Golvborda ligg i lengderetning og er truleg av oppattbrukte bord. Oppgangen til galleriet er via trapp og luke sørvest i skipet. Sentralt på galleriet står eit kasseforma orgel. Del av orgelet er plassert i kasse nordvest på galleriet. Galleribjelken og delar av gallerifronten tykkjest vera laga av eldre materialar.

=== Nummertavle ===
Plate med sveifa sider brukt som nummertavle. Stiftar til oppheng av siffer. List oppe og nede. Lys beige plate, svarte lister.

=== Rituelle kar ===
Teksten under avsnittet Rituelle kar vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Parament ===
Dei paramenta som er rekna opp i den første inventarlista for kyrkja i 1690 er ein liten altarduk, eit altarklede av raudt klede, ein blomstra fløyels messehakel, ei messeskjorte og eit tørkle om kalk og disk. Ei ny messeskjorte kom til i 1708-10.

Det er bevart rest av eit tekstil som sist vart brukt som underduk på altaret. Tekstilet, som har vore omsydd og tidlegare har hatt ein annan bruk, er ein venetiansk halvsilke med medaljongar og motståande fuglar. Det har vore til restaurering ved Kunstindustrimuseet, og ligg no i lukka monter i kyrkjestova.

==== Altarduk ====
Altarduk av aidastoff med 22 cm brei bord i hardangersaum. På oversida av altaret ligg ein vareduk av same stoffet med holfald.

==== Altarklede ====
Altarklede av gråbrun fløyel med border av påsydde sølvband. Kledet dekkjer tre sider, men heng over altarringen ved kortsidene av altaret.

==== Messehaklar ====
a) Svart, fløyels messehakel med rettsida form. Truleg 1800-talet. Forsida er smalare og kortare enn ryggsida. Hakelen er festa på venstre skulder med tre hekter. Fôr av grått linlerret. Hakelen er kanta med eit 0,5 cm breitt gullband i halsen og eit 1,3 cm breitt sølvband kring kanten. På forsida er det applikert ein liten latinsk kross av sølvband. Det 2,2 cm breie bandet i krossfoten er truleg fornya. Ryggsida har ein større latinsk kross av sølvband. Både for- og ryggsida er skøytte sentralt, vertikalt. Breidde ved skuldrene 70 cm, Høgde 82 og 104 cm.

b) Raud messehakel med rette sider. DNH 1944. Stoffet er ein kypertvariant, truleg i viskose. Fôret er av lyst brunt lerret, dette er også truleg i viskose. Ryggsida har applikert kross med broderi omgitt av større kross av gullband. I krossmidten brodert IHS. På forsida er det applikert eit gullband i v-form som held symbol for von, ankeret. Symbola for tru og kjærleik er broderte sentrisk over dette. Hakelen er kanta med gul og svart snor. Fire trykknappar på venstre skulder. Breidde ved skuldrene 63 cm, høgde 100 og 105 cm.

c) Kvit messehakel merkt Tone Moe design, Arendal. Hakelen har vid, runda form med svakt skrådde skuldrer. Hovudstoffet er eit naturkvitt ull-lerret, lett tova. Frå utsida av halsopninga er det både på forsida og ryggsida sett inn eit stykke tussa-silke som skrår innetter nedover. Silkefeltet har måla dekor, som eit aks i ulike gylne tonar, og er kanta med brodert gullsaum. I brysthøgd på forsida er det brodert ein ring med innskriven trekant. Ryggsida har tilsvarande ornament, med her er aksforma markert med gullsaum i form av y-kross. Glidelås på venstre skulder. Fôr av tussa-silke. Største breidde 122 cm, høgde 122 cm.

d) Grøn messehakel merkt Tone Moe design, Arendal. Form og oppbygging som c. Breidde 123 cm, høgde 125 cm.

Ei ''messeskjorte''.

=== Lysstell ===
Teksten under avsnittet Lysstell vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Klokker ===
Inventarlista frå 1690 nemner to klokker. Det er tre klokker i kyrkja no.

a) Klokke frå seinmellomalderen, 1500-talet, ikkje i bruk. Klokka har krone av 6 runde bøylar og midtboge, svakt skrådd kroneplate, rett hals med to riller, utsvinga korpus mot rille over ut og nedbøygd slagring. Diameter 55 cm, høgde med krone 57 cm, høgde utan krone 46 cm.

b) Krone med seks runda bøylar, rett hals med to riller, utsvinga korpus som endar i skriftband mellom to riller over nedbøygd slagring. I skriftbandet ser støypt: LAXEVAAGS VÆRK 1864/ GUD ALENE ÆREN. Diameter 64 cm, høgde med krone 64 cm, utan ca. 54 cm.

c) Ny klokke. På korpus på ei side: Chi-rho med alfa og omega over årstalet 1992. På innskriftsband på halsen: OLSEN NAUENS KLOKKESTØPERI TØNSBERG. Diameter 46 cm, høgde 44 cm med krone, 35 cm utan.

=== Orgel ===
Lite orgel frå J. Starup & Søn, København 1979. Orgelet har følgjande disposisjon, fordelt på eitt manual og pedal: 1. Gedakt 8’, 2. Principal 4’, 3. Rørfløyte 4’ og 4. Gemshorn 2’. Orgelkrakken står ved vestveggen, orgelfronten skyt noko fram over galleribrystninga. Fronten er nærast kvadratisk og fylt med metallpiper i tre grupper.

=== Bøker ===
Altarbok (nynorsk) Kristiania 1920, Graduale (nynorsk) Oslo 1925 (to stk.), Tekstbok (nynorsk) Kristiania 1922, Koralbok (bokmål) Oslo 1936.

=== Møblar ===
Forlovar''stolar'', furustolar med stoppa sete, Krogenæs 1995.

=== Offerutstyr ===
To standard kollekthovar.

== Kyrkjegard og gravminne ==
=== Kyrkjegard ===
Det er kyrkjegard på alle sider av kyrkja, men på austsida er det berre eit smalt parti mellom kyrkja og vegen. Hovudmengda av gravene ligg på sør og vestsida av kyrkjegarden, men også på nordsida er det mange graver. Nordaust på kyrkjegarden ligg “Kyrkjestova” som fungerer som kyrkjelydshus med sanitæranlegg og bårerom.

[...]

Bygningar knytte til kyrkjegarden

Ei gammal røykstove vart sett restaurert og sett opp i nordaustre del av kyrkjegarden i [...]. Stova har forsamlingsrom med kjøkken og gang, og i kjellaren er det toalett og reiskapsrom. Messehaklar og anna liturgisk utstyr er også oppbevart her. To oljelampar frå kring 1900 heng i stova. Dei manglar prismer kring kanten.

== KJELDER ==
=== Utrykte kjelder ===
Bendixen, B.E., Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt, manus

[...]

=== Trykte kjelder ===
Indrelid, S., ''Aurland Bygdebok : Soga om Flåm : Band I, Bygdi'', Aurland 2003

== Bilete ==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Flåm kyrkje, beitskie ved vestinngangen, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, beitskie ved vestinngangen, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, bindbjelke i koret, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, bindbjelke i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, bindbjelke i skipet, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, bindbjelke i skipet, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, del av flaggstong og nyare søyle, på loftet, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, del av flaggstong og nyare søyle, på loftet, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, del av flaggstong, på loftet, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, del av flaggstong, på loftet, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, dør sør i koret, detalj, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, dør sør i koret, detalj, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, indre feste av opplengje, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, indre feste av opplengje, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, korskiljet, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, korskiljet, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, laft oppe på sørsida mellom kor og skip, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, laft oppe på sørsida mellom kor og skip, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, oppattbrukt materiale i tårnet 1, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, oppattbrukt materiale i tårnet 1, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, oppattbrukt materiale i tårnet, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, oppattbrukt materiale i tårnet, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, sperre og saksesperre, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, sperre og saksesperre, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, takkonstruksjonen sett mot aust, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, takkonstruksjonen sett mot aust, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, tårnstolpe festa i vestveggen i kyrkja b, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, tårnstolpe festa i vestveggen i kyrkja b, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, tårnstolpe festa i vestveggen i kyrkja, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, tårnstolpe festa i vestveggen i kyrkja, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, vestinngangen sett innafrå, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, vestinngangen sett innafrå, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, vindauge i skipet på nordsida, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, vindauge i skipet på nordsida, AMH 2011.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Flåm kyrkje sett frå aust, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje sett frå aust, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje sett frå nordvest 1, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje sett frå nordvest 1, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje sett frå sør, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje sett frå sør, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje sett frå sørvest 1, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje sett frå sørvest 1, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje sett frå sørvest, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje sett frå sørvest, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje sett frå vest, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje sett frå vest, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, nordfasade, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, nordfasade, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, takryttaren, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, takryttaren, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, vestfasaden, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, vestfasaden, AMH 2011.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Flåm kyrkje, altarpartiet, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, altarpartiet, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, interiør mot aust, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, interiør mot aust, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, interiør mot vest, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, interiør mot vest, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, interiør på galleriet, sett mot sør, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, interiør på galleriet, sett mot sør, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, korpartiet med korskilje, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, korpartiet med korskilje, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, våpenhuset, interiør mot vest, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, våpenhuset, interiør mot vest, AMH 2011.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Flåm kyrkje, brystningsmåling nord i korskiljet, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, brystningsmåling nord i korskiljet, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, draperimåling i koret, detalj, AMH 2+011.jpg|Flåm kyrkje, draperimåling i koret, detalj, AMH 2+011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, dyr a, nordaust, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, dyr a, nordaust, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, dyr b, nord, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, dyr b, nord, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, dyr c, nord, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, dyr c, nord, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, dyr d, nord, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, dyr d, nord, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, dyr e, vest, over gallerigolvet, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, dyr e, vest, over gallerigolvet, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, dyr f, vest, delt av gallerilemmen, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, dyr f, vest, delt av gallerilemmen, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, dyr g, sør, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, dyr g, sør, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, dyr h, sør, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, dyr h, sør, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, dyr i, sør, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, dyr i, sør, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, dyr j, sør, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, dyr j, sør, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, interiørmåleri aust i koret, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, interiørmåleri aust i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, interiørmåling nord på vestveggen 1, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, interiørmåling nord på vestveggen 1, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, interiørmåling nord på vestveggen, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, interiørmåling nord på vestveggen, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, interiørmåling på galleribrystning, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, interiørmåling på galleribrystning, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, interiørmåling på stol i koret, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, interiørmåling på stol i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, interiørmåling sør i koret 1, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, interiørmåling sør i koret 1, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, interiørmåling sør i koret, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, interiørmåling sør i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, interiørmåling søraust i koret, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, interiørmåling søraust i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, interiørmåling vest i koret, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, interiørmåling vest i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, interiørmåling vest i koret, gavl, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, interiørmåling vest i koret, gavl, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, interiørmåling, altarring, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, interiørmåling, altarring, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, interiørmåling, nordvest i koret, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, interiørmåling, nordvest i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, interiørmåling, sørausthjørnet i koret, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, interiørmåling, sørausthjørnet i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, intriørmåling, korskilje nord, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, intriørmåling, korskilje nord, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, kyrkje a, nord, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, kyrkje a, nord, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, kyrkje b, nord, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, kyrkje b, nord, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, kyrkje c, vest for orgelet, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, kyrkje c, vest for orgelet, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, kyrkje d, sør, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, kyrkje d, sør, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, kyrkje d, sørvest, delt av gallerigolvet, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, kyrkje d, sørvest, delt av gallerigolvet, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, kyrkje f (og dyr) over korskiljet i aust, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, kyrkje f (og dyr) over korskiljet i aust, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, kyrkje f, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, kyrkje f, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, måling bak altartavla, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, måling bak altartavla, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, nordausthjørnet i koret, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, nordausthjørnet i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, veggmåleri, ag b, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, veggmåleri, ag b, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, veggmåleri, fag a, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, veggmåleri, fag a, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, veggmåleri, fag b, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, veggmåleri, fag b, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, veggmåleri, fag c, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, veggmåleri, fag c, AMH 2011.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Flåm kyrkja, altar og altartavle, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkja, altar og altartavle, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, altarpartiet, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, altarpartiet, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, altartavle, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, altartavle, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, altartavle, nede til høgre, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, altartavle, nede til høgre, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, altartavle, skriftfelt nede til høgre, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, altartavle, skriftfelt nede til høgre, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, altartavle, skriftfelt nede til venstre, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, altartavle, skriftfelt nede til venstre, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, altartavle, toppfelt, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, altartavle, toppfelt, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, atlartavle, nede til venstre, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, atlartavle, nede til venstre, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, benk i koret, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, benk i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, benkedør, ikkje i bruk, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, benkedør, ikkje i bruk, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, benker nord i skipet, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, benker nord i skipet, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, delar til altarring, på loftet, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, delar til altarring, på loftet, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, dåpsfat, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, dåpsfat, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, døypefont, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, døypefont, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, galleribrystning nord, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, galleribrystning nord, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, kanne, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, kanne, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, klokke a, ikkje i bruk, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, klokke a, ikkje i bruk, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, klokke b, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, klokke b, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, klokke c, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, klokke c, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, kollekthov, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, kollekthov, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, lesepult, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, lesepult, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, nummertavle, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, nummertavle, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, oppgang til preikestolen, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, oppgang til preikestolen, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, orgelfasade, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, orgelfasade, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, preikestol, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, preikestol, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, preikestolen sett frå nord, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, preikestolen sett frå nord, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, skåp nordaust i koret, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, skåp nordaust i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, stol nordvest i koret, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, stol nordvest i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, stol nordvest i koret, sett frå aust, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, stol nordvest i koret, sett frå aust, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, særkalk a, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, særkalk a, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, særkalk b, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, særkalk b, AMH 2011.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Flåm kyrkje, austporten, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, austporten, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, gravminne a, detalj, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, gravminne a, detalj, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, kyrkjegarden nord for kyrkja, sett mot aust, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, kyrkjegarden nord for kyrkja, sett mot aust, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, kyrkjegarden nord for kyrkja, sett mot nordaust, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, kyrkjegarden nord for kyrkja, sett mot nordaust, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, kyrkjegarden sør for kyrkja sett mot søraust, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, kyrkjegarden sør for kyrkja sett mot søraust, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, sett mot sør, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, sett mot sør, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm kyrkje, kyrkjestova sett frå aust, AMH 2011.jpg|Flåm kyrkje, kyrkjestova sett frå aust, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm, gravminne b, AMH 2011.jpg|Flåm, gravminne b, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm, gravminne c, anonymisert, AMH 2011.jpg|Flåm, gravminne c, anonymisert, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm, gravminne vest for kyrkja, AMH 2011.jpg|Flåm, gravminne vest for kyrkja, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm, kyrkja og kyrkjegarden sett frå sør, AMH 2011.jpg|Flåm, kyrkja og kyrkjegarden sett frå sør, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm, kyrkja og kyrkjegarden sett frå vest, AMH 2011.jpg|Flåm, kyrkja og kyrkjegarden sett frå vest, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm, kyrkjegarden aust for kyrkja, sett mot nord, AMH 2011.jpg|Flåm, kyrkjegarden aust for kyrkja, sett mot nord, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm, kyrkjegarden sør for kyrkja, sett mot vest, AMH 2011.jpg|Flåm, kyrkjegarden sør for kyrkja, sett mot vest, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm, kyrkjegarden vest for kyrkja, sett frå sør, AMH 2011.jpg|Flåm, kyrkjegarden vest for kyrkja, sett frå sør, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm, kyrkjegarden vest for kyrkja, sett mot nord, AMH 2011.jpg|Flåm, kyrkjegarden vest for kyrkja, sett mot nord, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm, kyrkjestova sett frå nord, AMH 2011.jpg|Flåm, kyrkjestova sett frå nord, AMH 2011.jpg
Fil:Flåm, kyrkjestova sett frå vest, AMH 2011.jpg|Flåm, kyrkjestova sett frå vest, AMH 2011.jpg
</gallery>

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Flåm sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Aurland kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Aurland kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:...]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Fet kyrkje

2012-09-03T11:15:06Z

Cathrine:

{{Infoboks uferdig artikkel}}

= Fet kyrkje =
''Anne Marta Hoff''

== Bakgrunn ==
[...]

=== Tidlegare kyrkjer ===
[...]

== Bygningen ==
Kyrkja vart oppført i 1894 etter teikningar av …. Ho ligg på Indre Hafslo, på nordsida av den gamle gjennomfartsvegen i bygdelaget, orientert med koret i aust. Skipet er rektangulært under saltak, og koret, som er smalare, er også dekt med saltak. Vest for skipet står eit firkanta tårn som stikk ei høgd over skipets saltak. Tårnet har sidetilbygg under pulttak, trekte noko inn i forhold til sjølve tårnet, slik at dette er markert i vestfasaden. Aust for koret vart det i 1987 bygt til eit sakristi med toalett og gang.

=== Vegger ===
Kyrkja har vegger av lafteplank. Kor og skip har felles raftehøgd og det er opning i korets fulle breidde. Veggene er truleg lafta saman med sinkelaft i dei innkassa innerhjørna mellom kor og skip. I skipet er langveggene avstiva med fire opplengjer på kvar side, og dei tre midtfelta på kvar side har eitt vindauge med til dels synlege beitskier i veggen. Langveggene i koret har to opplengjer på kvar side med vindauge mellom. Utvendes er veggene kledde med liggjande staffpanel. Det utspringande takskjegget er underkledd, og sveifa sperrehovud stikk så vidt utafor vegglivet. Nede er panelen avslutta mot eit vatnbord. På gavlsidene stikk det sveifa endar av åsane ut i overkant av veggen under takskjegget. Innvendes står tømmerveggene utan kledning.

Veggene i våpenhuset og i tilbygget i aust er i bindingsverk, kledd utvendes som kyrkja elles. Innvendes i våpenhuset er det kledd med plater, i tilbygget i aust er kledd med liggjande skuggepanel.

=== Dører ===
Kyrkja har hovudinngang i vest gjennom dør inn til våpenhus i tårnfoten og vidare i vestveggen i skipet. Ytterdøra, som opphavleg må ha vore ei fløydør, er erstatta, truleg på 1970-talet, av ei brei dør med eit smalare, hengsla sidefelt, høgda i den opphavlege karmen er utfylt med eit fast overfelt. Døra og overfeltet er kledd med ståande skuggepanel og måla. Fløydøra mellom skip og våpenhus er original med dørvridar og nøkkelskilt. Dørblada er fyllingsdører i sveitserstil med to ståande fyllingar over to liggjande over kvadrat. Innvendes er geriktene profilerte, utvendes har dei fas. Døra mellom gallerigang og galleri er også ei original fyllingsdør med to høge fyllingar over to liggjande. På nordsida av tårnet er det sett inn ei ny dør i samband med rullestolrampe, utvendes er døra kledd med ståande skuggepanel. Nord i koret står det også ei fyllingsdør med ny dørvridar og nytt nøkkelskilt. Utvendes er ho kledd med ståande skuggepanel. Døra fører ut til kyrkjegarden. I austveggen i koret var det tidlegare ein utgang. Denne er no erstatta av ei ny fyllingsdør i sveitserstil som fører til sakristitilbygget frå 1987. Dørene i tilbygget er glatte, finerte dører, ytterdøra på nordsida er kledd med brei, ståande skuggepanel utvendes.

Framfor inngangane i vest og i nord er det mura opp trapper med steg framafrå og frå ei side i skifrig naturstein. Rampen, som går opp etter nordveggen i skipet, er av skifrig naturstein, dekt med skiferheller i sement. Trappa i vest og rampen har enkelt rekkverk av smijarn. Trappa til tilbygget er av tre.

=== Korskiljet ===
Skiljet mellom kor og skip er først og fremst markert ved at koret er smalare og at golvet her ligg eit lite steg høgre enn i golvet i skipet. Opninga har rett øvre avslutting med innkassing og med knestokkar og gjennombroten utfylling i hjørna. Nede på kvar side i korskiljet er det ei kort brystning med spileverk og enkel meklar med fas.

=== Vindauge ===
Vindauga er høge med gavlforma øvre avslutting. Glasa er sette direkte inn i karmen og inndelte med to ståande postar som oppe går ut i y-form og dannar tre diagonale ruter. Horisontalt er vindauga delte i fem ruter med sprosser. Glaset er enkelt og klart, men med ujamn struktur, nyare. Dei tre diagonale rutene i skip og kor er i farga glas, det øvste raudt, dei to sideglasa blå. Tilbygget har eit tilsvarande vindauge i sørveggen, glaset her er glatt og klart.

=== Golv og fundament ===
I skipet og koret ligg det bordgolv av smale golvbord lagde i lengderetning, i våpenhuset er golvborda breiare. Korgolvet ligg eit lågt steg høgre enn golvet i skipet. Golva er måla.

Fundamentet under heile kyrkja, også under tilbygget i aust, er av skifrig naturstein med luftehol oppunder golvet i kyrkja. Ettersom kyrkja ligg i eit terreng som skrånar ned mot sør, er muren høgst på sørsida, inntil 160 cm over bakkenivå.

=== Tak ===
Kyrkja har tre saltak, eitt over skipet, eit lægre og smalare over koret og eit enno lægre og smalare over tilbygget i aust. Sperrebanda korresponderer med opplengjene på langveggene med ekstra, enkle sperrer mellom desse. Det er såleis fire sperreband over skipet i tillegg til gavlane. Kvart sperreband har hanebjelke og hengebjelke. Hengebjelken går gjennom himlinga og gjennom ein bindbjelke i raftehøgd. Sperrene er samla i mønet på halv ved. Sameleis er hanebjelken festa til sperrene på halv ved. På sperrebanda ligg det åsar som underlag for under- og overliggjande bord som ber rekter, lekter og lappskifer. Takkonstruksjonen er tekt med isolasjon på sidene og vanskeleg tilgjengeleg.

=== Himlingar ===
Det er flattrykt tønnekvelv av smal faspanel både over skip og kor. Langs konturen av himlingane på austveggene er det festa ei enkel holbord. Kvelvane går ikkje heilt ut til vegglivet, men endar mot ein gesims av profilert listverk, venteleg som innkleding av langsgåande bjelkar i takkonstruksjonen. Det går skråstilte feste frå himlinga opp til takverket på oversida.

=== Tårn ===
Tårnet står utafor tømmerveggen vest i skipet. Det har fire hjørnestavar som går parallelt opp i full høgde der dei er avslutta mot ei øvre ramme. I første høgda er det to mellomstavar i nord, sør og vest, frå andre høgd også i aust. Veggene i tårnet er i tillegg avstiva ved skråsperrer og kryssperrer. I sideromma til tårnet, som vert avslutta med pulttak i andre høgd, er det trapperom på sørsida og lager og rullestolinngang på nordsida. Tårnet stikk noko ut vest for sideromma. Veggene er kledde med plater innvendes i første høgd, elles er dei udekte. Utvendes er dei kledde med staffpanel som kyrkja elles.

Det er vindauge på tre sider i klokkerommet, og ei lydluke over mønet mot aust. Over vestinngangen og på sør- og nordsida i første høgd er det større vindauge. Vindauget på nordsida er nærast som eit overlys over nordinngangen. Frå andre høgd går det enkel trapp på nordsida opp til klokkerommet. Klokkerommet er etter måten høgt og her står den opphavlege klokkestolen av tre som fyller mykje av rommet. Då det kom ny klokke i 2001, vart denne festa i ein ny, mindre klokkestol av stål som står inni den gamle.

Den firkanta, inntrekte hjelmen, som kviler på den øvre ramma i tårnet, har fire gratsperrer og ei mellomsperre på kvar side. Midtstolpen, kongen, kviler på bjelkelag over ramma. Utvendes er hjelmen kledd med lappskifer og han endar oppe med kule og kross med mindre kuler ytst på krossarmane.

=== Tilbygg ===
Tilbygg med sakristi og toalett bak koret, 1987. Tilbygget er i bindingsverk, kledd og tekt utvendes som kyrkja elles. Innvendes har veggene og himlingane liggjande skuggepanel. Golvet i sakristiet er dekt med heildekkande boucléteppe. I gangen og på toalettet er det vinyl. Vindauget i sør er ein kopi av kyrkjevindauga elles, men med glatt, klart glas.

== Interiør ==
Presentasjon av interiøret

Kyrkja har tradisjonelt interiør med altar, altartavle og altarring sentralt aust i koret, preikestol på sørhjørnet mellom kor og skip, to benkeparti som flankerer midtgang og tverrgalleri med orgel i aust.

Fargar

Kyrkja har no avluta vegger og kvite vindauge og himlingar. Dører og listverk er i grått og grønt med orange og kvite innslag. Benkene er grøne med grå ryggbord og benkeputer. Midtgangsløpar og teppe i altarringen er levert av Ledaal i tilnerma engelsk raud.

Våpenhuset har ulike grå nyansar og grøne dører.

== Inventar ==
=== Altar ===
Altaret er eit originalt kassealtar av ståande bord festa til ramme og med fas mot ¾-stav i kvart av hjørna. Dør med ei fylling til skåp med hylle i altaret. Originallås med nøkkel. Bordplata er noko vidare enn altaret. Mål: Bordplata er 135 cm brei og 70 cm djup. Altaret er 117,5 cm breitt og 66 cm djupt. Det er 102 cm høgt og står på eit heva repos som omfattar altarring, altar og rommet mellom altar og austvegg i koret.

=== Altartavle ===
Skriftfelta i altartavla er fyllingar som er sette inn i ramme.

=== Altarring ===
Altarringen er rektangulær i lengderetning med brotne hjørne i framkant. Det er ope på begge sider av altaret. Knefallet er stoppa og trekt med lyst skinn festa med saum. Rekkverket har arkade av firkanta pillarar med fas skilde med enkle, flate rundboga felt. Handlista er svakt runda og ringen har ei indre hylle for særkalkar. I alle hjørne er det sett inn eit tverrstilt bord avslutta med kløverboge i overkant. Ved altaraet står ein enkel kneleskammel som også er stoppa og trekt med lyst skinn festa med saum.

=== Døypefont ===
Døypefonten er ein åttekanta stolpe med profilerte liste-stykke festa til kvar av sidene oppe som kum og nede som fot.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen har fem enkle fag med ei fylling i kvart. På utsida er fyllinga delt, slik at det framstår som om faget har storfelt og nedre smalfelt. Storfeltet har stilisert portalmotiv, smalfeltet stilisert kartusj. Faga er skilde ved runde hjørnepilastrar og stolen har profilert listverk i over- og underkant. Botnen har profilert, åttedelt listverk som skrår inn mot åttekanta stolpe avslutta nede med profilert fotlist. Oppgang etter sørveggen i koret via trapp med sju steg. Rekkverk med spileverk og handlist avslutta med enkel meklar.

=== Lesepult ===
Lespult med skrått lesepult som kviler på sarg og fire firkanta bein med fas. Beina er samla nede ved sprosser med hylle i overkant.

=== Benker og stolar ===
''Kyrkjebenkene'' er festa i sideveggene og har vange mot midtgangen. Vangen er utsveifa med runda hjørne. Ved benkefjøla er det eit rett stykke i full breidde og med eit hjarteforma omvendt hol sentralt. I overgangen til ryggdelen av vangen svingar denne bakover, slik at dei to ryggborda er festa lengre bak enn setefjøla. Vangane er avslutta oppe med kløverform. Benkene er støtta med ein ekstra konsoll på midten.

I koret er det ein fast, kort ''benk'' (klokkarbenk) på nordveggen ved korskiljet. Fromfor denne er det ein liten pult støtta på rekkverket i korskiljet og på eitt bein.

''Benk'', truleg eldre enn kyrkja med to vangar, heil rygg, setefjøl og sarg i framkant. Vangane og ryggen er sveifa i overkant, sargen har ein eldre profil. Benken er dels sett saman med spikar, dels med trenaglar. Umåla.

''Stol'', truleg 1600-tal. Stolen har h-kryss der midtsprossa er fornya medan sidesprossene er opphavlege. For- og baksprosse er også fornya. Sidesargane under setet re gjennomgåande i stolbeina og for- og baksarg er sett inn i overkant av desse. Setefjøla er truleg fornyaBåde for- og bakbein er dreia. Forbeina har enkle ringar over setehøgd og er avslutta med kule over armlenet. Bakbeina har også enkle ringar frå setehøgd opp til toppbrettet i rygge, over dette er dei dreia som høge balustrar avslutta med kule. Enkle armlene går inn i forbeina og er gjennomgåande i bakbeina. Toppbrettet er sveifa i overkant og har tre enkle, sentralt stilte border med skolpesnitt på ryggsida. Mellom baksargen og toppbrettet er det sett inn fem dreia balustrar med ulik profil. Stolen er no umåla (avluta?).

''Brurestolar'' i renessanseform, produsent Espe møbler, Hornindal. Under stolane er det svidd innskrift: 19. juli 1969. Ei gåve frå Fet Kyrkjeforening. Stolane har svungne forbein, h-kryss, trapesforma sete og rett rygg med rundboga ramme mellom dreia forbein. Treskurd med akantus og kronemotiv på forbein, fotbrett, bakbein og ramme med toppstykke. Ryggstykket i ramme og setet er stoppa og trekt med lyst sinn festa med saum. Stolane er i lyst treverk, lakka.

=== Galleri ===
Tverrgalleriet vest i kyrkja er bore av hjørnestolpar i alle fire hjørne, av det vestre opplengjeparet som står mellom desse, og av stolpepar som flankerer midtgangen, eit ved vestveggen og eitt under galleribrystninga. Frå det siste går det skråstøtter inn under galleribjelken. Stolpane ber bjelkar som igjen ber ti golvbjelkar der dei sveifa bjelkeendane stikk fram under galleribrystninga. Brystninga er tredelt med seks fyllingar i kvar del og er avslutta oppe med runda handbord. Gallerigolvet er avtrappa i tre steg med stolar på sidene og orgel sentralt. Golvet er nytt, bordgolv lagt i breidderetning. Bjelkelaget er gråmåla. Gallerifronten er grøn med marmorerte fyllingar på kvit botn og med raud og gul staffasje. Baksida av fronten er gråmåla, den runda handlista er grøn.

=== Måleri ===
Fri kopi av mellomaldermåleri frå Fet, no på Bergen Museum. Merkt bak på ramma: Kristi Ylvisaker 1994. ”Bebudelsen”.

=== Tavler ===
Ei nummertavle er oppbevart på orgelgangen, ikkje i bruk.

=== Rituelle kar ===
Teksten under avsnittet Rituelle kar vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Parament ===
==== Altarduk ====
Altarduk av bomull, aidastoff, med brei holfald og 11 cm brei bord i hardangersaum brodert med perlegarn etter framkanten.

==== Antependium ====
Eit ståande rektangulært stykke i av same stoff som i den grøne messehakelen er montert sentralt på altaret.

==== Messehaklar ====
a) Djup raud fløyels messehakel i skjoldform, kanta med 3 cm breitt lerretsvove gullband. 1900-talet. Fôr av satengvoven bomull. Forsida har treeiningssymbol i form av ein applikert trekant av massing med siselerte hebraiske bokstavar: Jahve, omgitt av strålekrans av treflika strålar i leggsaum med gulltråd. Ryggsida har latinsk kross av breiare gullband, kanta med smalt gullband. Høgde 94 og 111 cm, breidde ved skulder 62 cm.

b) Grøn, rettsida messehakel, ca 1960. Hovudstoff av kypertvoven ull, fôr av lerretsvoven viskose (?), gul. Hakelen er festa med tre hekter på venstre skulder og er kanta med smalt gullband. Motiva er broderte i leggsaum med gulltråd, og med stilkesting og knutar i orange. På forsida kristogram (chi-rho) med stråleglans, på ryggsida applikert latinsk kross kanta med gullband og med brodert utfylling og stråleglans. Produsent: Den Norske Husflidsforening (merke på fôret). Høgde 105, breidde ved skuldrene 65 cm.

==== Messeskjorte ====
Ei bommulls messeskjorte.

=== Lysstell ===
Teksten under avsnittet Lysstell vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Orgel og andre instrument ===
''Orgel ''frå G. F. Husteds orgelbygg 1992. Fasaden er teikna av organisten, Egil Einan og far hans. Dei har teke utgangspunkt i gallerifronten og plassert orgelfronten innafor den midtre delen av fronten og avtrappa høgda i fem deler tilpassa tønnekvelven i skipet. Alle fem delar har metallpiper. I midttårn og sidetårn fyller dei heile opninga, i mellompartia er den nedre delen disponert til eit bladmotiv som tek opp motivet frå dei gjennombrotne knefelta under gallerifronten. Fargane er tilpassa kyrkja elles.

Orgelet har følgjande disposisjon fordelt på to manual og pedal:

{| style="border-spacing:0;"
| style="background-color:#ffffff;border:0.5pt solid #00000a;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| 1 Blokfløyte 8’

2 Gedaktfløyte 4’

3 Mixtur II

4 Subbass 16’

5 Principal 8’

6 Oktav 4’

7 Oktav 2’

8 Gedakt 8’

| style="background-color:#ffffff;border:0.5pt solid #00000a;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| 9 Rørfløyte 8’

10 Ital. Fløyte 4’

11 Principal 2’

12 Sedecima 1’

13 Kvint 2 2/3’

14 Ters 1 3/5’

15 Obo 8’

16 Tremulant SV

|}
''Piano ''Petrof

''Cembalo''

=== Bøker ===
Alter-bog, Den forordnede, Chr 1826

Alterbog for den norske Kirke, Kra 1893

Alterbok for Den norske kirke, Kra 1920

Altarbok for Den norske kyrkja, Oslo 1926

Altarbok for Den norske kyrkja, Oslo 1926

Altarbok for Den norske kyrkja, Oslo 1949

Tekstbok, Kra 1918

Koralbog (Lindemann), Kra 1901

Graduale (Sandvik), Oslo 1925

Kirkesalmebog (Landstad) Kra og Bergen, autorisert 1869.

=== Offerutstyr ===
Offer på altaret vert lagt i ''treskål'' med diameter 23 cm og 6,3 cm høg. Offer i benkene vert gjev i kollekthovar.

=== Blomstervase ===
Blomstervase i sølv, traktforma med avtrappa, låg fot. Stempel 830 S Lo. Høgde 26 cm, diameter i overkant 13,3 cm.

Blomstervase i tinn, gåve i samband med jubiléet i 1994. Innskrift: 6. nov. -94, Dale, Fortun, Nes.

=== Diverse ===
Biletvev med to opne hender retta mot tilskodaren og innvove: FRED – MIN FRED GIR EG DYKK, 1994 og initialane til produsenten: SKD (Svanaug Katla Dvergedal).

== Kyrkjegard og gravminne ==
=== Kyrkjegard ===
Kyrkjegarden ligg i hovudsak på flata og i lett skrådd terreng nord, nordaust og nordvest for kyrkja. Ein smalare del av kyrkjegarden ligg på sørsida mellom kyrkja og vegen. Kyrkjegarden er dels omgitt av steinmur, dels av umåla stakit. Det er smijarnsportar til kyrkjegarden i aust og i vest, i vest i samband med parkeringsplass.

Ein særleg variant av bjørk med djupt flika blad er planta på kyrkjegarden.

=== Gravminne ===
To gravminne ein støypejarnskross og eit familiegravminne er fotograferte. Sjå Bilete.

Bygningar knytte til kyrkjegarden

''Lite, eldre reiskapshus'' ved inngangsporten i aust. Huset har saltak og er oppført i bindingsverk og kledd med liggjande panel. På taket bøljeblekk.

''Nytt reiskap- og bårehus'' inne på kyrkjegarden bak koret. Også dette huset har saltak med slak vinkel. Det har to vindauge mot vest oh to dører mot vest (ei garasjedør). Eit lite vindauge mot nord. Huset er tekt med lappskifer og bordkledd med liggjande, glattkanta panel. Kvitmåla.

== Kjelder ==
=== Utrykte kjelder ===
''Arkivverket, Statsarkivet i Bergen''

Rekneskapar 1667 – 1677, Stiftsamtmansarkivet, L.nr. 1724

Rekneskapar 1678 – 1722, Kyrkjestolebok, L.nr. 73

''Arkivverket, Riksarkivet''

[...]

=== Trykte kjelder ===
=== Oppmålingsteikningar og fotografi ===

== Bilete ==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Fet kyrkje og kyrkjegard, sett frå sør, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje og kyrkjegard, sett frå sør, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje og uthusa sett frå aust, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje og uthusa sett frå aust, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje sett frå nordaust, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje sett frå nordaust, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje sett frå nordvest, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje sett frå nordvest, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje sett frå søraust, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje sett frå søraust, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, austfasade, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, austfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, nordfasade, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, nordfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, sørfasade, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, sørfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, vestfasade, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, vestfasade, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Fet kyrkje, altarpartiet, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, altarpartiet, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, interiør mot aust, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, interiør mot aust, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, interiør mot vest, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, interiør mot vest, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Fet kyrkje, biletvev, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, biletvev, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, blomstervase b, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, blomstervase b, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, blomstervase, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, blomstervase, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, døypefont, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, døypefont, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, galleri, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, galleri, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, kollekthov, ein av to, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, kollekthov, ein av to, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, lesepult, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, lesepult, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, måleri, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, måleri, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, offerskål, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, offerskål, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, orgel og inngangsparti, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, orgel og inngangsparti, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, orgel, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, orgel, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, preikestol, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, preikestol, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Fet kyrkje, altaret og altarringen sett frå preikestolen, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, altaret og altarringen sett frå preikestolen, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, altaret, baksida, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, altaret, baksida, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, altartavla, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, altartavla, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, altartavla, sentralt skriftfelt, AMH 20101 014.jpg|Fet kyrkje, altartavla, sentralt skriftfelt, AMH 20101 014.jpg
Fil:Fet kyrkje, altartavla, øvre del, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, altartavla, øvre del, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, altartavle med underbygg, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, altartavle med underbygg, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, kneleskammel, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, kneleskammel, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Fet kyrkje, benk, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, benk, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, benker, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, benker, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, brurestolar, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, brurestolar, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, fast stol i korets nordveshjørne, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, fast stol i korets nordveshjørne, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, stol, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, stol, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, stol, ryggsida, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, stol, ryggsida, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Fet kyrkje, klokke a, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, klokke a, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, klokke b 1, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, klokke b 1, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, klokke b 2, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, klokke b 2, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, klokke c 1, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, klokke c 1, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, klokke c, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, klokke c, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Fet kyrkje, altarduk, detalj, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, altarduk, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, messehakel b, ryggside, detalj, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, messehakel b, ryggside, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, messeskjorte, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, messeskjorte, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Fet kyrkje med nordaustre del av kyrkjegarden, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje med nordaustre del av kyrkjegarden, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje og kyrkjegard sett frå aust, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje og kyrkjegard sett frå aust, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, austporten til kyrkjegarden, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, austporten til kyrkjegarden, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, bjørk brukt på kyrkjegarden, detalj, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, bjørk brukt på kyrkjegarden, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, bårehuset sett frå aust, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, bårehuset sett frå aust, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, bårehuset sett frå nordvest, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, bårehuset sett frå nordvest, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, det gamle uthuset, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, det gamle uthuset, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, eldre gravminne, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, eldre gravminne, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, familiegrav, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, familiegrav, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, gjerde og mur nordvest for kyrkja, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, gjerde og mur nordvest for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, kyrkja og bårehuset sett frå nordaust, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, kyrkja og bårehuset sett frå nordaust, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, kyrkjegarden sett mot nordaust, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, kyrkjegarden sett mot nordaust, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, kyrkjegarden, eldre del nordaust for kyrkja, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, kyrkjegarden, eldre del nordaust for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkje, mur nord for kyrkja, AMH 2010.jpg|Fet kyrkje, mur nord for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkjegard sett frå nordvest, AMH 2010.jpg|Fet kyrkjegard sett frå nordvest, AMH 2010.jpg
Fil:Fet kyrkjegard, sørsida sett frå aust, AMH 2010.jpg|Fet kyrkjegard, sørsida sett frå aust, AMH 2010.jpg
</gallery>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Fet sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Luster kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Luster kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Etter 1850]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Dale kyrkje, Luster

2012-09-03T11:14:18Z

Cathrine:

{{Infoboks_uferdig_artikkel}}

= Dale kyrkje =
''Anne Marta Hoff''

Soknet er først nemnt i eit brev frå biskop Arne i 1306.<ref name="ftn1"> RN III, nr 332

</ref> Gjennom ei runeinnskrift på sørportalen i skipet ("Sankte nikulaus kirkia") er kyrkja fastsett som dedikert til St. Nikolaus.<ref name="ftn2"> Hoff 2000, s 21-23

</ref> Kyrkja er no hovudkyrkje i Luster prestegjeld i Bjørgvin.

Alderen til kyrkja er til vanleg rekna til kring 1250, og det vart feira 750-årsjubileum i 2000. Det har vore utført dendrokronologiske prøvar av treverket på kyrkja for koma nærare ei tidfesting. Takverket over skipet vart datert til 1220-29, takverket over koret til 1241.<ref name="ftn3"> Storsletten, rapport

</ref> Det vanlege tykkjest vera at koret er eldst, men her ser det ut som om skipet er det eldste.

Det har skjedd mange endringar av kyrkja framover i tid, særleg på 1600-talet, sjå nedafor under tårn, vindauge med meir. Kyrkja vart restaurert under leiing av arkitekt J. Z. Kielland i 1903.<ref name="ftn4"> Hoff 2000 s 89-97

</ref>

Dale kyrkje ligg ved tettstaden Luster (Dale) i Luster kommune. Ho ligg på ei lett skrånande slette, dels på svaberg, ovafor fjorden og riksvegen. Prestegarden ligg nordaust for kyrkja, også den på oppsida av vegen. Tidlegare paktarbustad på garden er no borte. Vegen inn til kyrkjegarden gjekk før gjennom tunet i prestegarden. Han er no lagt om og det er laga eit parkområde nord for kyrkjegarden.

== Bygningen ==
Dale kyrkje er ei mura kyrkje i soknekyrkjeform med rektangulært skip og smalare og lægre kor, begge dekte med saltak. Ved hovudinngangen i vest er det sekundært bygt til eit våpenhus av tre med gang framfor, begge med saltak. Over vestre del av skipet er det sekundært bygt ein tårn av tre. Kyrkja merkjer seg ut ved steinhoggararbeidet i portalane vest og sør i skipet.

=== Murar ===
Vegger av kistemur med gotisk murverk med flate steinar på høgkant i indre og ytre murliv og med stein i kalkmørtel i kjernen. Særleg i nedre del av murane er det nytta til dels store steinar. I sørmuren er det seks små hol under gesimsen, truleg nytta som feste for stilas. Murane er 1 - 1 1/2 m tjukke, noko tynnare i gavlane. Alle tre gavlane er murte heilt opp. Fugene i murane på nordsida har i seinare år vorte tetta med sement.

Korbogen i kyrkja skil seg frå andre opningar. Han er spissboga, brei og tung og tildels av rått murarbeid og utan bruk av kleberkvadrar. Vangane er rett avslutta mot svaberget under kyrkja og det kan sjå ut som bogen er opphavleg. Han kan ha vore innkledd med treverk.

=== Portalar og dører ===
''Vestportalen''

Vestportalen i Dale kyrkje er spissboga og skil seg ut i portalskulpturen i norske bygdekyrkjer ved at det her finst ein uvanleg rik ornamentikk og at portalen har så mange ledd. Lysopninga er 3,67 m høg og 1,21 m brei, medan portalen utvendes er 2,58 m brei. Muren er 1,5 m tjukk og døranslaget ligg 40 cm frå indre murliv.

''Utvendes'' har portalvangane rettvinkla kvadrar i vestmurens ytre murliv. Opninga mot døra har store kvadrar med hjørnepilaster på ornamentert, sylinderforma base på rund fotplate i to steg. Hjørnepilasteren er ein vel halvrund vulst med innfelt band på hjørnet. Vulsten endar mot djup holrenne på begge sider, og denne er avslutta med fas mot dei rette sidene i kvaderen.

I resessane mellom dei ytre og indre kvadrane er det sett inn uthogne kvadrar med skrådd hovudform som tek opp overgangen mellom den indre og ytre breidda i portalen. På nordsida er det hogge ut tre basar der to av dei ber pilastrar i form av vulst med flankerande mindre vulstar. Mellom dei to pilastrane og innafor den inste, er det også rekkjer med hundetenner. På sørsida er utforminga tilsvarande, men her er det berre to basar, ein for kvar av dei to pilastrane.

Øvst er vangane avslutta med rikt skorne kapitelband med kalkforma kapitelformer i dei ulike nivåa utetter, avgrensa oppe og nede med lister. Sørsida er kapitelformene dekte av underskore rankeverk med treflika blad.

På nordsida er det uttrekte knoppar''' '''og ytst med to underlege, samansette figurar. Den avsluttande dekkplata har pålagt band og bryt ut frå murlivet i det profilet frå plata går over mot utsida av hjørnekvaderen der det knekkjer rettvinkla ned og går over i halsen på eit utettervendt dyrehovud.

På sørsida knekkjer profilet frå dekkplata også vinkelrett ned og går over i eit innettervendt dyrehovud som spyr ut ranken som breier seg over kapitela. Det mindre dyrehovudet på nordvangen spyr også ut ein ranke, men her berre som ei boble av treflika blad.

''Portalbogen'' har fire rekkjer med kvadrar, ei i ytterlivet, ei i døropninga og to mellom desse. I grove trekk tilsvarar dei to siste resesspilastrane i vangane, men det er ingen organisk samanheng mellom vange og boge i det bogen også tykkjest vera litt skeivt plassert på vangane. Kvart av dei fire kvaderrekkjene har eit vulstforma framspring i hjørnet, det inste med innfelt spiss, det ytste med strykejarnsprofil. Den andre kvaderen innafrå har pålagt band, den tredje har hundetannsrekkje. På den inste kvaderrekkja er vulsten flankert med hundetenner, på neste med underskorne holrenner og vulstar med band og på den ytste med underskorne holrenner. Elles er det fylt ut med mindre vulstar, holrenner og fasar.

Dekkbogen har vulst med pålagt band. Vulsten er flankert av holrenner. Bogen har tre runde sluttsteinar, ein i spissen og ein under kvar side. Steinane er dekorerte med treflika blad.

Portalen innvendes har skrådde smiger inn mot døranslaget. Sjølve anslaget er rettvinkla. Det er feste for jarnlås, med jarnbeslag, i søre vange, ca. 120 cm over noverande golv. Høgre oppe, ca. 170 cm over golvet, er det eit djupt hol for bolt, 9x9 cm og 5 cm frå anslaget. I bogeanfanget er det på begge sider to festehol feor eit tverrgåande element.

Medan vangane er glatte, har bogen innvendes uvanleg nok hoggen dekor. Som i vangane er den indre delen ved anslaget rettvinkla og steinane har så ei skrå flate. Ut mot innerhjørna går denne i bogen over i ein smal fas som bryt over i ei djup holrenne og endar i vulst med strykejarnsprofil i hjørnet. På innsida er det tilsvarande utforming der vulsten går over i djup holrenne, så ut att i smalare vulst, ei mindre holrenne og til slutt ein fas mot murlivet. Portalen har dekkboge som bryt ut frå murlivet. Bogen har vulst med pålagt band. Innvendes er vulsten underskoren med smal holrenne og liten vulst. Utsida har berre ein enkel vulst. Nede på kvar side endar dekkbogen mot ornamenterte, runde sluttsteinar med ranke av treflika blad.

Utvendes er det dårleg samanheng mellom arkitekturelement i boge og vangar, men profilar og andre element tydar likevel på at dei er laga samstundes. Portalen står no utan dør.Portalen har venteleg stått synleg i eksteriøret frå først av, men vart bygt inn av våpenhus etter reformasjonen.<ref name="ftn5"> Sjå teikning av M. Brockmann i Hoff 2000 s 11

</ref>

''Sørportalen ''eller "kongeportalen" (nytta i NIYR) i skipet har mange felles trekk med vestportalen og må vera laga samstundes. Portalen er svakt spissboga og høg og smal. Det mest særmerkte er dekkbogen med høge underskorne hundetenner som stikk ut frå murlivet. Opninga i muren er rett gjennomgåande og portalen har kleberkvadrar i hjørna også i indre murliv. Ved døranslaget i ytre murliv er opninga 2,95 m høg og 1,04 m brei.<ref name="ftn6"> Hoff 2000 s 14-17

</ref> Dørbladet er truleg frå 1903.

''Korportalen''. Presteinngang sørvest i koret. Lysopninga er 2,02 m høg og 0,52-55 m brei. Opninga har kleberkvadrar i ytre og indre hjørne. I ytre hjørna er det lagt på ein rundstav rundt heile opninga. Dørbladet er truleg frå 1903. Det er fløydører frå 1903 vest i gangen til våpenhuset og vest i våpenhuset.

=== Korskiljet ===
Det har mest sannsynleg vore eit oppbygg av treverk i og framfor bogen i mellomalderen.

Det er spor etter eit oppbygg sentralt over korbogen, dette kan ha hatt samanheng med krusifikset og eit eventuelt rodeloft.

Dei måla bordene på vestmuren i skipet viser truleg spor etter tre bogar, to over sidealtar, ein rundboge på nordsida og ein spissboge på sørsida, og ein spissboge sentralt over koropninga. Det er loddrette spor mellom desse bogane som har tynnare målingslag enn veggen elles. Desse kan i ein periode ha vore dekte med treverk. Så seint som i 1903 kan det ha vore restar i kyrkja etter dette oppbygget i tre i korskiljet. Det fanst då ein stok i kyrkja med delvis utskore kapitel. Fram til restaureringa var denne innebygt i trappa opp til preikestole, truleg på sin opphavlege plass som støtte for baldakin over søraltaret. <nowiki>I rekneskapen for 1690-92 er det opplyst at «Trende gamle hvelvinger [er] nedrefven». </nowiki>Dette må vera dei tre små kvelvingane over sidealtar og krusifiks.<ref name="ftn7"> Hoff 2000 s 33f med teikning av M Brockmann same staden s 33

</ref>

=== Vindauge ===
Det sørvestre vindauget i skipet er frå mellomalderen. Det skil seg frå portalane i bruken av profilar. Vindauget har to høge smale lysopningar skilde ved ei trekopla''' '''kvit marmorsøyle med kapitel. Opninga har enkel fas utvendes.

Dei enkle lansettforma vindauga aust og nord i koret er truleg også opphavlege, det same gjeld det uvanlege vindauget oppe i vestgavlen som har same profil som dei to store portalane. Vindauget på nordsida i skipet må vera nyare, det har kleberinnfatning utvendes, men skil seg på mange måtar frå andre vindauge i kyrkja.

I sørmuren i skip og kor er det bevart delar av dei mellomalderske smyga, men vindauga har vore skifte to gonger. Først på 1600-talet då det kom store, firkanta, småruta vindauge og så i 1903 då ein freista å rekonstruera mellomaldervindauga på grunnlag av vindauget sørvest i skipet.

=== Golv og fundament ===
Kyrkja har no golv av bord. I skipet kan det ikkje ha lege noko lægre, i det det ligg nær bakkenivå. I koret derimot har det i lang tid lege lægre enn golvet i skipet. Dette er dokumentert i skriftlege kjelder, og murane er også pussa opp til ein halv meter lægre enn dagens korgolv som ligg høgre enn golvet i skipet. Det er funne brot av raude og grøne golvfliser frå mellomalderen i grunnen.<ref name="ftn8"> Hoff 2000 s 20 og fig. s19

</ref> Det er stadvis vanskeleg å komma til fundamentet. Veggmurane går fleire stader rett ned på berget. I det nordaustre hjørnet i skipet går fundamentet om lag 70 cm lengre inn enn indre murliv, denne hylla held fram vestover på nordveggen og kan ha fungert som opplegg for golvbjelkar. Utvendes er murane ikkje markerte med noko form for sokkel.

=== Tak ===
Skip og kor har saltak på sperreverk. Takkonstruksjonen er i hovudsak frå mellomalderen. Vinkelen på taket over skipet er 57 grader. Taket har 17 sperrepar som kviler på dei to murremmene på kvar murkrone. Kvart sperrepar har i mellomalderen hatt stikkbjelkar på tvers over murremmene, sperrer, høgtsittjande hanebjelke, undersperrer avslutta ved hanebjelken og knestokkar ved takfoten. I tillegg har det gått minst fire bjelkar på tvers av rommet. Sidene av sperreverket som vender inn mot rommet har ufarga, rettvinkla, nedsenkt profil. Sidene har sprett-teljing, det har også dei tverrgåande stikksperrene. Stikksperrene kan tidlsgare ha halde fram tvers over skipet som bindbjelkar.

Kortaket har noko spinklare materiale og konstruksjonen skil seg litt frå den i skipet. Vinkelen er 54 grader og taket har 10 sperrefag. Kvart fag har (hatt) sperrer, undersperrer med saks og knestokkar og stikkbjelkar som ligg på tvers over ytre og indre remstokk på murkronene. Over sperrene ligg det enno på nordsida slanke åsar som ber ståande bordtak, og sutak over dette. Stikkbjelkane er truleg sekundært avkappa inn mot koret. Synlege konstruksjonselement, også åsane, har nedsenkt rettvinkla og mørkfarga profil. Andre sider har sprett-telja overflate. Taket var truleg tekt av bord i mellomalderen, i 1658-60 vart det lagt pannetak på skipet, eit par år etter også på skipet.

=== Himlingar ===
Før restaureringa av skipet i 1903, låg det flat himling i skipet, men mellomaldersituasjonen er noko usikker. Dei som stod for restaureinga, meinte at det i mellomalderen hadde vore ope heilt opp til takkonstruksjonen. Hovudargumentet for dette var er at profilane i takverket skulle sjåast nedafrå. Den noverande tønnekvelven vart vald som eit kompromiss. Opninga i vestgavlen, målinga innvendes på murane som er avslutta i nivå med murkrona, og det at det opphavleg ser ut til å ha lege bindbjelkar over skipet, tydar derimot på at det kan ha lege flat himling i skipet lang tid attende, kan henda frå byggjetida.

I koret er profilane farga, og det er uvisst korleis situasjonen har vore frå først av. Før den tønnekvelven frå 1903 hadde koret ei trekanta himling av uviss alder. Det er ikkje spor av puss på murane over denne trekanta himlinga.

Tønnekvelvingane frå 1903 vart utette og trekkfulle, og i 1950 vart dei underkledde med eit ekstra lag bord og med papp mellom laga.

=== Tårn ===
''Werner Olsen'' og tre andre bygde tårnet på ti veker. Arbeidet er rekneskapsført i 1634-35. Tårnet vart plassert sentralt lengst vest i skipet. Det hadde ikkje gjennomgåande tårnstolpar ned til grunn-nivå, konstruksjonen kvilte i hovudsak på to kraftige tverrbjelkar som låg på tvers over murkronene. Jarnarbeidet på tårnet vart utført av ''Iver smid''.

Av seinare vedlikehald går det fram at tårnet har hatt bordkledd og tjørebredd hjelm med spir på toppen og fire fløyar i hjørna. I klokkerommet var det åtte opningar.

I 1702-04 vart det utført eit større arbeid med tårnet idet seks menn sette inn nye tårnsperrer og ein ny ny stokk som spiret stod på. Tårnet fekk då også ny kledning av kjøpmannsbord, og hanen, fløyane og "knappene" vart forgylte og måla.

Dagens tårn går attende til Kiellands restaurering. Han har nytta ein del av materialane frå det gamle tårnet. Tårnet kviler no dels på vestmuren, dels på fire stolpar som går frå grunnen og opp til dei vert utveksla ved ei ramme der tårnet er lagt opp i vestmuren. Over ramma har tårnet fire hjørnestavar, ein mellomstav i nord og ein i sør og to mellomstavar på austsida. Tårnet er avstiva ved skråstivarar. Klokkestova øvst i tårnet har åtte rundboga lydopningar, to i kvar retning og eit lite rundt hol dekt med glas under kvar av opningane.

Hjelmen kviler på den øvre tårnramma. Han er firkanta med gratsperrer i kvart hjørne og midt på kvar side. Hjelmen er ved rammer delt inn i fire høgder. Midtstolpen går omlag ein meter nedafor øvre ramme i tårnet. Den nye hjelmen vart kledd med lappheller, tårnet elles har bordkledning som før.

=== Tilbygg ===
Første gongen ''våpenhus'' er nemnt i kjeldenen er ved bygginga i 1646-48, vel 10 år etter at Werner Olsen hadde bygt tårnet. I 1661-65 ynskte kyrkjelyden seg våpenhus i mur, det vart ikkje noko av, men våpenhuset vart sett istand. I 1667-69 vart det lagt "lemb" i våpenhuset, og i 1670 fekk det pannetak. I 1683 vart loftet utskift med kvelving. Våpenhuset vart måla eitt eller to år etter.<ref name="ftn9"> Det kan altså ikkje ha vore Nils Målar som måla i våpenhuset slik ein har trudd. Han var i kyrkja i 1650-åra. Hoff 2000 s. 47.

</ref>

Ved restaureringa i 1903 vart våpenhuset nybygt. Huset er no ein konstruksjon i bindingsverk med utvendes bordkledning og med dei måla delane frå det gamle interiøret som innvendes kledning. Ettersom rommet no vart noko større enn det gamle, vart det sett inn nytt materiale i kvelv og vestvegg som vart tilpassa til det gamle i farge. Den enkle døra vart utskift med fløydør, og det vart bygt ein gang framfor inngangsdøra.

Det har ikkje vore eige ''sakristi'' i kyrkja. Parament og anna vert oppbevarte på nordsida i koret i ein innebygd stol, elles ligg kyrkja så nær prestegarden at kontoret her har hatt ein del av sakristifunksjonane.

=== Runeinnskrifter ===
Det er sju runeinnskrifter i Dale kyrkje. Fem av dei kom fram i samband med restaureringa i 1903, ei vart oppdaga i 1934, og den siste vart påvist i 1954.<ref name="ftn10"> Runeinnskriftene er attgjevne etter Olsen 1957, s 87f

</ref>

Sørportalen har to innskrifter på vestre vange. Den første står 140 cm over dørstokken. Noko nedafor denne til høgre. Begge har nokre få runer.

Den tredje innskrifta er på tredje kvader i «nordvesthjørnet» (det er truleg feilskrive for nordausthjørnet) i koret, på nordsida. Denne innskrifta er mykje lengre, i alt 43 cm lang, og runene er mellom 2,5 og 4,5 cm høge. Magnus Olson tydar denne innskrifta slik: nikol(a)us … (p)res(b)iter in lerþal – Nikolaus ... prest i Lærdal. Om denne innskrifta skriv han:

''Innskriften antyder at en mann ved hovedkirken i Lærdal (Tønjum kyrkje), har besøkt, kanskje ved en særskilt leilighet, Nikolaus-kirken på Dale i Luster. Navneoverensstemmelsen kan ha foranlediget at hans navn da blev ristet på kirkeveggen. Innskriften er fra forholdsvis sen tid, ca. 1300 eller noget senere.<ref name="ftn11">'' Olsen 1957, s 90''

</ref>

Den fjerde innskrifta står på sørsida av vestportalen, om lag 158 cm over golvet. Innskrifta liknar på innskrifta ''<nowiki>iesu kri[st]</nowiki>'', men er usikker.

Den femte runeinnskrifta finst på austsida av sørportalen, 70 cm over dørstokken, på tredje stein nedafrå til høgre for søyla. Innskrifta er 23 cm lang og runene er 10-11 cm høge. Innskrifta vert lesen som ''sankte nikulaus kirkia'', St. Nicolai kyrkje.

Innskrift nr seks står like under nr fire. Ho har tre sikre runer som er tolka enten som ''i my'' eller som ''i mn''. Om ein vel den siste varianten, kan ei mogeleg tolking vera i(esus) m(aria) n(ikolaus).

Den sjuande innskrifta står på femte kvader sør for vestportalen, 110 cm over golvet. Lengda er truleg 20-25 cm, og runene er 6 cm høge. Runene er skadde og vanskelege å lesa.

== Interiør ==
=== Presentasjon av interiøret ===
Kyrkja har tradisjonell innreiing med altar med altarring og altartavle sentralt nær austmuren i koret. Nord i koret står ein innelukka stol som vert brukt som oppbevaringsstad. I søraustre hjørnet er det ein innelukka benk. Døypefonten er plassert sørvest i koret, nord for sørportalen. Oppgangen til preikestolen i skipets søraustre hjørne, går frå midtgangen opp etter austmuren i skipet. Som ein pendent til denne er det på nordsida ein tilsvarande oppgang som fører opp til ein privat, innebygd stol. På begge sider av midtgangen er det benkeparti, og vest i skipet går det trapp opp til tverrgalleri med orgel i vest. Vestportalen i kyrkja, mellom skip og våpenhus, står i dag utan dørblad, og våpenhuset fungerer som ei utviding av kyrkja dersom det er fullt, med langsstilte benker på kvar side. Vest for våpenhuset er det eit nyare vindfang.

=== Oversyn over viktige endringar i interiøret ===
Gjennom ein periode på om lag 750 år må interiøret fleire gonger ha gjennomgått store endringar. I skipet er det måla ein type border på alle fire vegger. Bordene ser ut til å ha markert tidlegare interiørelement og viser mellom anna at det har vore altar nord og sør for korbogen, og truleg eit oppbygg framfor og over korbogen.

Frå nyare tid kan ein nemna følgjande endringar:

I åra kring 1700 skjedde det ei fornying av interiøret i kyrkja. Ein snikkar utførte då større arbeid i kyrkja, mellom anna med korskilje og benker og truleg var det også han som bygde opp «Fugleburet». I 1696-98 vart golvet ordna og det vart lage ein del nye stolar, det vart panelt ved preikestolen, kordørene vart ordna og det vart laga eit skåp til lysa. Det vart laga dreia pilarar til kordørene. Arbeidet heldt fram i 1699-1701 med å ordna alle stolane i kyrkja og å måla dei. Målaren måla også dåpshuset og dei faste stolane i koret, mellom anna truleg den stolen som no vert brukt som sakristi.

To hundre år seinare, ved restaureringa kring 1903 ved Kielland, skjedde det igjen store endringar i interiøret. Benkene vart skifta ut, ein del av det gamle inventaret kom til De Heibergske Samlinger, Sogn Folkemuseum. Galleriet vart endra og fekk nytt underbygg. Målinga av det nye inventaret vart tilpassa det gamle.

Avdekkinga av målingslag frå 1700-talet kring 1950 vart også ei vesentleg endring. Dette arbeidet vart utført av Ola Seter (sjå nedafor under Fargar).

=== Fargar ===
Dale kyrkje har ein komplisert fargehistorikk. Det er bevart måleri frå fleire ulike periodar, både frå mellomalder, 1500-tal, 1600-tal, 1700-tal og 1900.

''Avdekking av murmåleri''. Alt i samband med restaureringsarbeidet i 1903 vart det gjort forsøk på avdekking av kalkmåleria i koret, men arbeidet stoppa opp og vart ikkje gjennomført før 1950. Ola Seter var etter oppdrag frå Riksantikvaren i Luster i 1947 og utførte nokre små prøveavdekkingar som kunne påvisa dei tre målingslaga i koret. Sjølve hovudarbeidet med avdekkinga vart utført i 1950.<ref name="ftn12"> For ein detaljert gjennomgang av Seter sitt arbeid, sjå Seter 1953

</ref>

Det vart ein periode diskutert hjå Riksantikvaren om ein skulle freista å løysa renessansemålinga frå muren og flytta denne, anten til ein annan stad i kyrkja eller eventuelt til De Heibergske Samlinger – Sogn Folkemuseum, slik at mellomaldermålinga også kunne avdekkast fullstendig. Ein valde å lata målinga frå 1560 verta ståande som den dominerande.

''Mellomalderen''

I koret er det avdekt to ''vigslingskrossar'', ein på austveggen sør for altartavla, og ein på nordveggen vest for vindauget. Merka er først rissa inn i den harde mellomalderpussen med ein dobbel sirkel som omsluttar ein likearma kross av doble sirkelsegment. Krossen og sirkelen har så vorte måla. På austmuren er fargen usikker, men sirkelen kan ha vore raud. På nordveggen er krossen og sirkelen truleg sekundært overmåla med raudt. Sirkelen på austmuren har ein diameter på 19,4 cm, sirkelen på nordmuren 21,4 cm. Vigslingskrossane er no om lag 175 cm over golvet, tidlegare kanskje rundt 225 cm. Ein må rekna med at det har vore 12 slike krossar i kyrkja, og at dei går attende til vigslinga av kyrkja kring midten av 1200-talet.

Mellom det som vart avdekt av veggmåleri i 1950, var delar av ein ''figurfrise'' på austmuren i koret, truleg måla kring 1300. Ein ville venta å finna læresveinane i denne frisen, og det kan det også vera, men figurane har feminine drag som gjer dette usikkert. Dei delane av frisen som er avdekte, viser tre bogefelt på nordsida av altaret og at det truleg har vore tilsvarande bogefelt rett over desse. Det er også avdekt litt av eit bogefelt sør for altaret, og det er mogeleg å tenkja seg at det har vore seks figurar under bogar på kvar side, noko som i tilfelle ville forsterka tanken om ein læresvein-frise. Frisen er framstilt på det eldste kalklaget på murane, ein hard og glatt puss.

Dei tre avdekte felta fyller breidda på den nordlege delen av austmuren. Dei har kløverbladbogar med arkitekturelement i sviklane. Den nordlege bogen er berre avdekt ned til kløverbladforma, den midtre skrått nedetter frå skuldera ned til vestre overarm på figuren, den sørlege viser heile figuren.

Som skilje mellom øvre og nedre del av frisa er det måla eit band fylt med ein enkel ranke. Over ranken er lite avdekt, men over det midtre feltet har ein avdekt fremste delen av ein fot som viser likskap med føtene til den heilt avdekte figuren i den sørlegaste av dei tre bogane.

På ''sørsida'' av altaret er det avdekt nedre del av to personar med føter og nedre del av kjortel.

Fargane som er brukte er svart eller mørk grått, blågrønt, blågrått og nokre raudfargar som ligg nær karminraudt der dei er sterkast.<ref name="ftn13"> Seter 1953, s 5

</ref> Målaren har brukt enkle, mest svarte konturar og flatene er jamnt fylte med farge. Enkle liner formar figurane. Måleriet har høg kvalitet.

''Border''

Det er måla border etter dører, vindauge, hjørne, gesimsar og delar av innbuet. Nokre av desse rammene er frå mellomalderen og er måla rett på den harde, eldste pussen. Andre er måla seinare, kanskje så seint som slutten av 1600-talet. Somme stader er same type bord måla i fleire lag oppå kvarandre, og det har tydeleg skjedd eit vedlikehald av desse markørane. Bordene er 12-14 cm breie og har svarte eller grå konturstrekar. Mellom desse slyngar det seg ein raud strek, med litt ulik raudfarge, alt etter når dei er måla. I bogane mellom den raude streken og konturen er det fylt ut med symmetriske blomekroner. På kvar side av blomen er eit knippe av tre blad. På innsida av borda, mot det innramma feltet, er det måla ein bølja strek som går i spissar ut frå borda og på spissane er det vekselvis måla ein dusk av fem blad og eit trekløverforma blad. Nokre stader er det i tillegg måla ei kort rekkje av prikkar inn frå desse blada. Bordene er haldne i svart eller grått og raudt.

''1560-talet''

Den mest dominerande målinga i koret i dag vert datert til 1560-70-talet. Murmåleria i koret er oppdelte i rekkjer av biletfelt skilde ved breie, måla blomefriser. På vestmuren er det ei slik frise som skil bogefeltet over raftehøgd ut som eitt felt. Frisa er avskoren av øvre del av korbogen, og nede på kvar side av bogen er det eit biletfelt.

Nordmuren har to biletrekkjer. Begge er avslutta med blomefrise i underkant. Det kan også ha vore ei øvre frise som er øydelagd. Austmuren har to biletrekkjer i tillegg til det boga feltet under himlingen. Bogefeltet og dei to rekkjene er alle avslutta i underkant av blomefriser. Sørmuren har to biletrekkjer og har truleg hatt blomefriser over, under og mellom desse, men den øvre er vekke som på nordveggen, dei to andre er sterkt skadde.

Delar av måleria er så øydelagde at det er uråd å tolka dei. Dette gjeld delar av måleria på sørmuren og delar av måleria på vestmuren. Måleria er dels øydelagd av seinare arbeid med muren, som ved vindauget på sørmuren, dels er dei sterkt bleika. Fotografi frå rundt 1950 syner fleire detaljar enn det som er synleg i dag. Dei to bogefelta over raftehøgd i aust og i vest har ein annan let i målinga, litt gulare og ikkje så skarp i strekane. Ola Seter peikar også på dette.<ref name="ftn14"> Seter 1953, s 28

</ref> Det er vanskeleg å finna ei forklaring på fenomenet, ettersom figurmålinga, særleg på vestmuren, er så lik figurmålinga elles.

Biletprogrammet må truleg lesast frå biletfeltet nord for korbogen på vestveggen, via nedre del av nordveggen, så austveggen under bogefeltet ov øvre del av nordveggen. Derifrå attende til søndre del av vestveggen, via sørveggen for så å enda opp i den øvre delen av austveggen, i bogefeltet under himlinga.

Arbeidet bak jubileumsboka for kyrkja førte fram til ei tolking av biletprogrammet i målinga frå 1560-talet.<ref name="ftn15"> Detaljert beskriving hjå Hoff 2000, s 48f

</ref> Det ser ut for at det ligg eit gjennomtenkt og omfattande teologisk program til grunn. Programmet inneheld tre hovudforteljingar der bodskapen i kvar forteljing er ei scene framstilt i ei bogeforma ramme. I tillegg har programmet ei opning og ei avslutting.

David og Goliath på vestmuren er ein gammaltestamentleg prefigurasjon, eit varsel om sigeren over det vonde, slik Jesus skulle sigra over dauden. Motivet midt på vestmuren med den knelande kvinnefiguren går ikkje inn i hovudtolkinga, men Georgs siger over draken kan gå inn i ein slik samanheng.

Grunnlaget for ''den første forteljinga'' vert lagt ved Bodskapen til Maria, varslet om at Gud skal komma i menneskeskapnad. Forteljinga held fram på nord- og austmuren ved at dei tre kongane tek ut frå byen i aust for å møta den inkarnerte Kristus, barnet som skulle bli født, det evige som braut inn i det skapte som er avgrensa av tida.

''Den andre forteljinga'' er vist oppe på nordmuren der læresveinane er oppstilte i rekkje vende mot, og for å møta, den oppstadne Kristus som vann over dauden, over den avgrensinga av livet som tida gjev. Saman med denne forteljinga høyrer også framstillinga av den krossfeste.

''Den tredje forteljinga'' handlar om dei ti brurmøyane og at det er mogeleg å gjera seg klar eller ikkje gjera seg klar til å møta brudgommen som kjem, den eskatologiske Kristus, han som skal komma og føra det som er avgrensa av tida inn i den evige gleda. Dei som er klare, skal gå med han inn til det himmelske brudlaupet.

Oppe på austveggen finst ei framstilling av den siste domen, med Kristus på rengbogen, dei tilbedande sæle og truleg det himmelske Jerusalem til venstre og helvetet til høgre.

I tillegg er det ein del figurar som ikkje kan knytast til dette teologiske programmet. Det gjeld ein mann og ei kvinne inne i korbogen, kvinna på nordsida og mannen på sørsida. Desse kan vera donatorar, eller dei kan ha hatt samband med dei innbygde stolane som tidlegare stod i korbogen. I smigen i norvindauget i koret er det med svart kontur trekt opp to mannsfigurar, desse vert ståande som lause skisser.

''1600-talet''

I 1658-60 vart kyrkja kalkslegen utvendes og innvendes og delar av interiøret vart måla. Målinga vart utført av ”Niels Maller”. Det går ikkje heilt klårt fram kva som vart måla av Nils, han hadde også med seg ein dreng. Arbeidet hans er truleg avgrensa til skipet, ettersom ordet ”Kierchen” er brukt i rekneskapen. Han har truleg måla under galleriet.

Jesusmonogrammet sentralt på galleriet går att både i Gaupne og på bevarte benkedører frå Dale på De Heibergske Samlinger – Sogn Folkemuseum, som truleg også har vorte måla av Nils. Betalinga hans var på over 33 riksdalar, noko som tydar på at det var eit stort arbeid som vart utført.

Bjelkane under galleriet har inskrifter måla i svart fraktur på kvit botn. (Den nedste delen av galleriet har tilsvarande bjelkar med innskrifter, men desse er frå 1903.)<ref name="ftn16"> Transkripsjon av innskriftene i Hoff 2000, s 58f

</ref> Undersida av begge delar av galleri-golvet, og skrågolvet mellom desse, har dekorativ måling som truleg er av Nils målar sitt arbeid. Motiv og fargar skil seg noko frå flate til flate. Undersida av den øvre, vestre delen har raud botn med regelfaste, repeterte ranker i grått med kvitt høglys og svarte konturar og med okerfarga tunger i bladhjørna. Blada er treflika. Rankene endar i ulike blomar og i eit druklaseornament. Midtfeltet på den skrå flata har oker botn og ei ståande oval raud ramme kring IHS. Rundt feltet er det måla ranker. Felta elles har mest ein stor sentral blom omgitt av ranker. I sør er målinga fornya i samband med flytting av oppgangen i 1903. Målinga på den austre delen av galleriet skil seg frå resten. Dei seks felta her har okergul botn i ramme. Mot aust er målinga sekundært avskoren i samband med ombygging. Kvart av felta har motstilte v-former med innrulla endar og blomeornament mot aust.

Etter overkalkinga i 1658-60 og før dei tre kvelvingane framfor korbogen vart nedtekne i 1690-92 har det skjedd ei fornying av dei nemnde bordene på veggene. Utapå kalklaget vart det også måla to store figurar på austmuren i koret, Moses nord for altaret og Aron sør for altaret. Små felt av desse figurane er bevarte på austmuren, og Ola Seter laga skisser av figurane før dei vart fjerna då målinga frå 1560 vart avdekt.<ref name="ftn17"> Riksantikvaren, Antikvarisk arkiv

</ref>

Dekorasjonane i våpenhuset, både figurscener på vestveggen, rankemåling på langveggene og stjernehimling, har stundom vore tilskrivne Nils målar, men vart etter rekneskapane utført i 1685-86. Våpenhuset stod ferdig i 1660-åra og det vart laga kvelv over i 1683. Stiltrekka i denne målinga er også sikrare og meir elegante i uttrykket enn målinga under galleriet.

Rankemålinga er utført med oker, raudt, kvitt og svart på grå-kvit botn.

''1900-talet''

Prinsippet ved restaureringa tidleg på 1900-talet var å ta vare på det gamle og å måla nytt inventar som benkar, preikestoloppgang og delar av galleriet i harmoni med det eksisterande. Målinga vart utført av Einar Moberg. I 1951 vart kyrkja fargerestaurert att, i hovudsak etter prinsippa frå 1904.

=== Lys og varme ===
Kielland tala for å montera sentraloppvarming av kyrkja i 1903, men kyrkjelyden gjekk mot dette og det vart som alternativ installert ein stor klebersteinsomn innafor sørportalen i kyrkja. Denne viste seg å ikkje vera effektiv nok på kalde vinterdagar, og alt i 1910 vart det søkt om å få erstatta han med to støypejarnsomnar. Løyve vart gjeve 2. mars 1911.<ref name="ftn18"> Riksantikvaren, Antikvarisk arkiv – A-283, Dale kyrkje, korrespondanse.

</ref>

16. oktober 1941 gav Departementet løyve til installering av elektrisk varmeanlegg i Dale kyrkje, i samsvar med plan utarbeidd av A/S Per Kure. Elektriske varmeomnar vart først instalerte i 1949. Ny lysarmatur vart levert av Christiania glasmagasin og installert i 1951.<ref name="ftn19"> Luster kyrkjekontor, Kallsbok, fol. 11b

</ref>

=== Glasmåleri ===
I vindauget sør i koret er det sett inn tre farga medaljongar som framstiller Treeininga. Glasmåleria var ei gåve frå distriktslækjar Paasche og kona, og vart gjevne i samband med at det nye vindauget vart monter i 1903.<ref name="ftn20"> Luster kyrkjekontor, Kallsbok, fol. 10b

</ref>

I vindauget oppe i vestgavlen er det også glasmåleri med ei framstilling av Den heilage Ande, i form av ei due med stråleglans som viser seg i skya.

== Inventar ==
=== Altar ===
''Sidealtar''

I tillegg til hovudaltaret aust i koret i kyrkja, er det spor etter sidealtar i hjørna aust i skipet. Måla border markerer det som truleg har vore omrisset til altara. Over altaret nord for korbogen er det måla ei bord forma som ein rundboge. På sørsida er det på tilsvarande plass måla border opp i ei gavlform over det tidlegare altaret. Desse bordene kan markera baldakinar som har stått over sidealtara. Under golvet er det fundament for sidealtara. Dei går om lag 70 cm fram frå vegglivet.

Del av ei profilert plate av kleber som truleg har vore mensa på eit altar, finst i ein mur i kjellaren.

''Hovudaltar''

Hovudaltaret er av stein og har fundament på bakkenivå. I fundamentet er årstalet 1682 eller 1686 hogge inn. Altaret vart murt opp i brotstein og pussa med kalkpuss. Den nedre delen av altaret, under golvet, står slik enno. Altarfundamentet går utafor altaret på aust- og vestsida og er dekt med leire. I 1639-42 vart det etter rekneskapane laga ”lister” omkring altaret, kvar list åtte alner lang, og fire menn bar sand og la omkring i ”alterfoeden”. I 1682 vart altaret ovekledd med bord.

På 1800-talet vart altaret gjort høgre ved eit påbygg av tre. Treoppbygget og kledninga av tre vart teke vekk ved restaureringa i 1903 og altaret vart murt høgre og glattpussa. I samband med dette arbeidet vart altaret dekt av ei 5 cm tjukk klebersteinsplate med skrådde kantar.

=== Frontale ===
Universitetsmuseet i Bergen har to frontaler frå Dale kyrkje, Dale II frå kring 1300 (MA 9), og Dale I (MA 5) som kan vera noko yngre.

=== Altartavle ===
På veggen bak altartavla i kyrkja finst det skuggemåling som tydar på at kyrkja før har hatt ei mindre altartavle, kanskje ei katekismetavle.

''Altartavla'' i kyrkja (1708-10). Tavla er eit snikkararbeid i regence-stil i ei høgd med fotstykke og toppstykke og med gjennombrotne vengjer. Ho vart laga i Bergen av bilethoggar Schauer og måla av Hans Sager etter at ho var sett opp i kyrkja.<ref name="ftn21"> Rekneskapsopplysningar og Norsk kunstnerleksikon, Oslo 1986, bd 3, s. 433

</ref>

''Fotstykket'' er ei ramme med fylling flankert av akantusornament og avslutta nede mot altaret med breitt, profilert listverk. Til fyllinga er det festa to ovale biletfelt omkransa av og skilt ved akantusskurd.

''Hovuddhøgda'' står på konsoll-list og har tre rammer med fyllingar. Sidefelta er smalare enn midtfeltet. Midtfeltet er flankert av runde, framforstilte søyler på postament med voluttbase og med korintiske kapitel. Sidefelta er flankerte av utskore vengjer forma som akantus-lauvverk med det karakteristiske regence-bandet med knekk som finst i fleire av Schauers arbeid. Gesimsen over hovudhøgda knekkjer ut over kapitela og ber eit rektangulært, sarkofagforma toppstykke under to-delt, svungen kronlist.

Altartavla har fleire figurar skorne i ''rundskulptur''. Framfor midtfeltet er ei framstilling av Krossfestinga med Jesus hengjande på ein høg, smal kross som kviler på ein Golgata-haug med den gamle Adams kranium og knoklar. Krossen er flankert av Maria, Jesu mor, til venstre og truleg ein annan kvinneleg figur til høgre. Framfor sidefelta er det framstillingar av Moses til venstre, og døyparen Johannes til høgre. Over begge er det festa skjell til bakgrunnen. Moses er framstilt med stav og lovtavlene, Johannes med kross og lam.

På dei to svungne delane av kronlista kviler to romerske vaktsoldatar, medan Kristus tronar i sigersrik oppstode midt mellom dei.

Figurane til Schauer har ein karakteristisk tung stil, med breie, litt signe figurar. Dette kjem særleg fram her i Jesus-figuren på krossen med sine altfor korte bein. Det er elles særmerkt at figurane er framstilte i så ulik målestokk der Moses og Johannes er mykje større enn figurane i krossfestingsscena. Dette har vore tolka som eit forsøk på perspektivisk framstilling der krossfestingsscena skal oppfattast som lengre vekke.

Baksida av tavla er avstiva ved hjelp av tre opplengjer som også er festa til baksida av altaret.

Akantusornamenta er grønmåla med gullkonturar og med raud staffasje. Rammene i tavla er marmorerte hovudsakleg i gult og grått. Listverket er måla i raudt, blått og gull. I biletfelta på fotstykket er det måla framstillingar av Nattverden til venstre og Jesu dåp til høgre. I hovudfeltet er bakgrunnen for Krossfestinga måla som eit utydeleg landskap med lyse skyer nede, og mørkare skyer i øvre del. Moses og Johannes har blågrå bakgrunn. Figurane har lys hudfarge med raude innslag. Kleda er i raudt, blått, grønt og gull.

=== Altarring ===
Det vart laga ny altarring i 1667-69. Berre bord er utgiftsførte. Altarringen har vore mindre enn den som er i kyrkja i dag. Han har sidan vorte endra fleire gonger.

Altarringen som står i kyrkja no er frå 1843, då han vart utvida. Han er hesteskoforma med port på nordsida og går heilt inn til altaret. Ringen har rekkverk av kraftige balustrar, brunmarmorerte med raud staffasje. Handlist og knefall er stoppa og trekt med brunt skinn.

=== Døypefont ===
I 1639-42 er det opplyst i rekneskapane at det vart lagt sand rundt ”funten”. Det vart samstundes laga nytt spileverk ”omkring funntenn” der funten truleg er eit avlukke for dåpshandlinga. I 1700 vart dette fontehuset måla og i 1708-10 vart det lagt nytt golv.<ref name="ftn22"> Rekneskapane

</ref>

Før 1982 vart dåpsfatet sett opp i ein ring i korbogen.

''Døypefont'' i kleberstein, plassert i kyrkja 24.10.1982, opphavleg truleg frå Nes kyrkje noko lengre ute i Lustrafjorden.<ref name="ftn23"> Kummens historie er attgjeven i Solhaug 2001, vol II, s 35. Ho gjev også ei nærare beskriving av fonten.

</ref> Kummen er fipassforma og runda inn mot ei firpassforma øvre skafttilslutting. Utvendes er dei fire delane i firpassforma skilde ved kjølforma lister, og oppe er kummen avslutta med rille. Innvendes i kummen er dei fire hjørna sekundært avskava for å gje plass for dåpsfatet. Kummen har sentralt hol i botnen. Skaftet er rett med firpassforma tverrsnitt. Øvst på foten er det firpassforma skafttilslutting som går over i fire glatte sider som skrår ut mot kvadratisk fotplate med rette sider. Fonten har vore raudfarga innvendes.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen er eit snikkararbeid frå renessansen med fire fag med ei fylling i ramme i kvart fag. Utvendes er faga delte i storfelt og øvre og nedre smalfelt, rikt dekorerte med beslagornament. Storfeltet er portalforma og flankert av flate, kanellerte pilastrar med overstykke. Øvre og nedre smalfelt er flankert av konsollar og øvre smalfelt ber handlist over tannsnittsbord. Handlista er stoppa og trekt med skinn. Under nedre smalfelt er det konturerte hengebord. Botnen har fire sider som svingar inn i løkform mot ein knopp og er open mot aust. Ved veggen i aust og på sørsida ved inngangen til preikestolen er det kledd med panel.

Dei dominerande fargane er blått og grønt, men stolen har også innslag av raudt, svart, grått, gull og fleire fargar. Bogefelta har måleri av dei fire evangelistane med namn over. Botnen er måla med planteornament på okerfarga botn.

''Oppgangen'' er frå restaureringsarbeida i 1903 og er ein spegelvend kopi av oppgangen til den private stolen "Fugleburet" på nordsida av midtgangen. Dette skaper symmetri i austre del av skipet.

=== Lesepult ===
Standard lesepult med skrått bokbrett, dreia skaft og tredelt fot. Lesepulten er måla i interiørfargar frå benker og trapper, engelsk raudt med grøn staffasje.

=== Benker og faste stolar ===
''Benker''

Før restaureringa i 1903 var det innbygde benker med fyllingsdører mellom høge dørvangar i kyrkja. Rekneskapane viser at det har vore arbeid med benkene med jamne mellomrom, men eit større arbeid vart utført i samband med den generelle fornyinga av kyrkjeinteriøret i 1699-1701. Nokre av dørene og vangane finst framleis på De Heibergske samlinger – Sogn Folkemuseum. Eldre foto viser at det også var benker på begge sider i koropninga.<ref name="ftn24"> Hoff 2000, s 87

</ref>

Benkene som står i skipet no, er frå restaureringa i 1903. I ornamentikken er dei tilpassa det etterreformatoriske interiøret. Benkene har vange på begge sider, heil rygg av liggjande, skråstilte, profilerte bord, salmebokhylle i setehøgd og skrå fotstøtte. Vangane er rette og høge med rettvinkla framspring i setehøgd. Både framspring og vange er avslutta oppe ved eit skore ornamentalt toppstykke. På toppstykket på vangen er det skore ut eit skjold med kristogram flankert av alfa og omega. Benkene er raudbrunt marmorerte med grøn, blå og gul staffasje.

''Frittståande liten benk i koret''

Benken vert brukt som brurebenk. Alderen er uviss. Benken har vore datert til mellomalderen, men også til 1600-talet.

Benken har to vangar bundne saman med ei fjøl. Begge vangane har rike utskjeringar. Den eine har mest dekor på innsida, mellom anna med ein stor karveskurdsrosett. Vangen er avslutta oppe ved to dyrehovud som er vende mot einannan. På utsida er det trekt opp strekar som kan tyda på at det var tanken at det også der skulle vera ein rikare skurd. Den andre vangen har mest dekor på utsida med ringkjede, bladfris og skolpesnitt. Også her er vangen toppa av to dyrehovud, men desse vender frå einannan. På innsida mellom hovuda finst eit bumerke. Vangar og setefjøl er profilerte etter kanten. Bendixen skriv at årstala 1649 og 1659 finst på benken.<ref name="ftn25"> Bendixens manus

</ref>

''Innbygde stolar i koret''

I ''nordvestre hjørne av koret'' er det ein stol som no fungerer som oppbevaringsrom. Stolen har brystning med tre fyllingar i rammeverk under sprinkelverk toppa med konturert bord. Det er sekundært sett inn glas bak sprinkelverket. Dør mot aust. Stolen er truleg laga i 1699-1701.

I ''nordaustre hjørne i koret'' er det ein innbygd stol med brystning mot sør, og dør flankert av vangar mot vest. Brystninga har tre fyllingar i ramme. Handlista kviler på hundetannslist over beslagornament. Vangane har skorne ornament, og toppstykket går opp i tre spissar. Under toppstykket er det på nordre vange skore AANNO og på søndre 1649 og HN. Søndre vange er sidan korrigert ved at årstalet er overmåla med 1699 og initialane med HHV. Døra har to fyllingar i ramme, den øvste med portalforma dekor.

Den innbygde stolen i ''søraustre hjørne'' har brystning av ramme med fem fyllingar mot nord. Den øvre delen av ramma har beslagornament. Brystninga har brei handlist med eit lite felt avgrensa med lister (for myntar). Døra mot vest er flankert av vangar, utforminga tilsvarar dør og dørvangar på stolen på nordsida. På nordre vange er initialane PH skorne på og ANNO under toppstykket. På sørvangen årstalet 1659. PH er seinare ved måling korrigert til CCs. Lengst aust i stolen er det sett inn eit skåp.

''Pulpitur''

I nordaustre hjørne i skipet står eit pulpitur med oppgang frå midtgangen rett vest for korbogen. Pulpituret, som vert kalla ”Fugleburet”, vart sett opp som privatstol av oberstløytnant von Krogh i 1699. Arbeidet minner mykje om arbeidet i nordvestre hjørne i koret. Det er mest sannsynleg utført av den snikkaren som arbeidde i kyrkja i 1699-1701.

Pulpituret kviler på fire runde stolpar som ber eit underbygg av bjelkar. Det har brystning av rammeverk med seks fyllingar, over brystninga er det rammeverk med seks luker med sprinkelverk. Oppe og nede er pulpituret avslutta med konturerte bord. Døra, som vender mot oppgangen i aust, er ei fyllingsdør med portalforma nedre fylling og dreia pillarar i staden for øvre fylling. I pulpituret står to benker med ulik høgd. Årstalet 1699 er måla nede på utsida av pulpituret.

=== Galleri ===
Det har vore galleri i kyrkja frå kyrkjerekneskapane tek til. Galleri eller ”paapeltur” er nemnt i samband med vindauget i vestgavlen i 1633. I 1639-42 er det bygt eit nyt popelthuur” av 12 18-alner lange tømmerstokkar og fire tylfter bord. I tillegg har ein brukt 12 kjøpmannsbord og det er sett inn nokre utskorne ”piller” på lemmen. I 1702-04 er galleriet skore av og ”fløtted bedre ned til veggen”, i 1708-10 er det laga ny galleritrapp og ny gallerifront, rekkverket vart måla i 1711-13.

Galleriet har tidlegare stått noko lægre enn det står i dag. Den vestre delen har dekt delar av bogen i vestportalen. Dei måla bordene på murveggen kan truleg gje opplysningar om den tidlegare situasjonen. Både under vestre og austre del av galleriet går desse bordene om lag ein meter under noverande gallerigolv, men det bratte, skrå mellompartiet som galleriet har no, er ikkje avmerkt. På nordveggen går bordene lengre aust, heilt fram til vindauget, og er markert med ”stolpar” av border. Dette kan tyda på at det tidlegare har vore eit nordgalleri i kyrkja.

Hevinga av galleriet skjedde i 1903, for at vestportalen skulle stå fritt. Truleg vart heile galleriet heva. Galleriet, som tidlegare var støtta opp av nokså spinkle materialar, fekk eit nytt og kraftigare underbygg, og ny oppgang på nordsida i staden for den tidlegare rette, bratte stigen på sørsida. Golv og benker på galleriet vart fornya heilt.

Underbygget frå 1903 har to bjelkekonstruksjonar som flankerer midtgangen frå utsida av portalkvadrane i indre murliv. Dei har ein stolpe ved muren og ein framme under vestre del av galleriet. Under gallerigolvet er dei feste med ei tang om stolpane og er bolta fast til dei tre golvbjelkane som ligg på tvers av lengderetninga i kyrkja. Det vestre nivået er også understøtta ved to stolpar ved kvar av langmurane i kyrkja, to av dei står i dei vestre hjørna. Frå dei to austre stolpane går det horisontale bjelkar austover under dei to gamle golvbjelkane i den austre delen av galleriet. På desse golvbjelkane ligg det gamle stikkbjelkar i lengderetininga i kyrkja, og desse ber breie, tverrliggjande golvbord. Mellom dei to golvnivåa står ein skrådd vegg festa til spinkle stikkbjelkar som står mellom austre golvbjelke i det høgste nivået og stikkbjelkane i det legste.

Orgelet står på vestre nivå. På austre nivå er det i tillegg til trappa i nord gjort plass til to benker på sørsida. Gallerifronten kviler på stikkbjelkane i austre galleridel. Her er tre felt med fire flate fyllingar i kvart av dei. Lengst nord er eit smalare felt med berre ei, noko breiare, fylling. Under den profilerte handlista er det ei forenkla tannsnittlist. Fyllingane på felta har måla blomedekor henta frå fyllingane på «Fugleburet».

Oppgangen i nordaustre hjørne i skipet går i vinkeltrapp frå vestportalen. Trappa fører opp til austre austre gallerinivå og vidare går det trapp til vestre nivå.

=== Skulptur ===
På Universitetsmuseet i Bergen finst to skulpturar frå Dale kyrkje, ei Olavs-skulptur (MA 49) og ei kapitelløve (MA 57).

Det vart i samband med arbeida tidleg på 1900-talet også funne ein hovudlaus kvinneleg figur som skal ha likna på Olavs-skulpturen. Denne vart ikkje send inn til museet eller teken vare på på annan måte.<ref name="ftn26"> Hoff 2000, s 39

</ref> Då Bendixen var i kyrkja, skreiv han at figuren kanskje var ein Maria-figur.<ref name="ftn27"> Bendixens manus

</ref>

''Krusifiks frå omkring 1250''

På austmuren i skipet heng eit krusifiks frå omkring 1250, men med nyare kross. Kristus er framstilt med hovudet bøygd mot si høgre side og med opne auge. Han ber tvinna tornekrone over langt krølla hår og har kort skjegg og bart. Armane er lett skrådde. Overkroppen er naturalistisk framstilt med brystvorter og navle og med mjuk markering av ribbebein og musklar. Sidesåret er sterkt poengtert. Det høgre beinet dekkjer venstre, føtene er samla med ein nagle. Lendekledet har markerte parallelle folder og er knytt saman under midjen. Det er kortast over høgre kne og heng ned på sidene. Figuren er uthola på baksida, truleg for å unngå sprekker. Kristusfiguren er 129 cm høg, 114 cm brei og 20,4 cm djup.

Då figuren kom inn til restaurering hjå Riksantikvaren i 1980-åra, viste det seg at han hadde tre lag måling. Den siste overmålinga vart teken vekk, men ein gjekk ikkje heilt inn til mellomaldermålinga. I mellomalderen har lendekledet vore gullfarga med blått fôr. Hår og skjegg har også vore gullfarga, medan tornekrona var grøn som no. Hår og skjegg er no brune og lendekledet rosa med eit mørkare blått fôr og med gullfarga kant.<ref name="ftn28"> Riksantikvaren, Antikvarisk arkiv, A-283, Dale kyrkje, Restaureringsrapport 1.8.1986, Havrevoll, og seinare rapportar.

</ref>

''Epitafium, Anders Lauritzson''

Epitafiet er eit snikkararbeid frå renessanse. Det har fotstykke, og to etasjar der den øvste er smalare og lægre. Fotstykket har skriftfelt i ramme flankert av postament. Hovudfeltet har nærast kvadratisk biletfelt, flankert av runde søyler på postamenta, og er tilsett vengjer. Feltet er avslutta oppe ved gesims under toppfeltet.

Toppfeltet har biletfelt flankert av karyatider og er tilsett vengjer. Oppe er det avslutta med gesims, og over denne er eit toppstykke med broten gavl og med ein Salvator mundi-figur på pidestall mellom gavlsegmenta. Figuren har lendeklede. Høgre handa er løfta i signingsgest og med den venstre held han verdskula.

Det er skoren dekor på postament, bakgrunn for søylene, dei to gesimsane, dei to vengjepara og på toppstykket. Dekoren er beslagornament og vekster, bandsnoingar og dukatbordet og eit liggjande, åttetalsforma rankemotiv. Nedre gesims er flankert av englehovud, Dei øvre vengjene er oppe på indre del avslutta ved fuglehovud og fugletunger som går som ranker over til ytre del av vengjene. Under postamenta heng dekorative flate kuler forma av to kryssande band. På vengjene ved hovudfeltet er det på kvar side skore ut eit skjold med initialane til stiftarane av epitafiet, ALS på venstre side og MTD på høgre.

Hovudfargar er blågrått, kvitt, rustraudt, rosa, gull og svart. Skriftfeltet under hovudhøgda har innskrift med gull fraktur på svart botn:

''Gud Tillære denne Kierke till Zirat Er dette Epitafium''

''Forærit af Sr Anders Lauritzøn Fordum fogit i Lyster''

''1630.''

I hovudfeltet er familien til Anders Lauritzson framstilt: fire menn til venstre, så fire kvinner med konehuer, og lengst til høgre fire med jenteband, to av dei framstilte som born. Personane er viste i ei rekkje i det dei kneler på puter på eit sjakkruta golv. Den måla arkitekturen på sidene fører inn mot ein portal mot det frie i bakgrunnen til venstre. I bakgrunnen skimtar ein ein lys vegg med portal.

Mannen nærast midten er framstilt med hendene falda framfor brystet og med kross over hovudet, dette er truleg Anders Lauritzson sjølv. Ei av jentene, den minste, er også merkt med kross og må vera død som barn.

I toppfeltet finst ei måla framstilling av Kristi oppstode som går attende til eit stikk av Willem van Swanenburg 1610. Den opne sarkofagen står på skrå framover i biletet med engelen sitjande på bakkanten. Han peikar opp mot Kristus, som svevar i ei lyskjegle opp frå sarkofagen med sigersfana i venstre hand. Tre soldatar og ein hund er framstilte i framgrunnen. Soldaten til venstre vender seg mot den oppstadne og slær ut med armane. Ein ligg med utslegne armar og bein framfor sarkofagen, den tredje løyner seg med skjoldet. Hunden ber lansen i munnen.

''Epitafium, Søren Lauritzson ''

Epitafiet over futen Søren Lauritzson viser stor likskap med epitafiet over Anders Lauritzson. Hovudskildnaden er vengjene og feltet under hovudfeltet. Ein annan skildnad er at karyatidene her ikkje er så godt forma. Robert Kloster argumenterer for at begge epitafia er tinga og laga samstundes i 1630, og at nokre element på Søren Lauritzson-epitafiet er tilsette etter hans død i 1653.<ref name="ftn29"> Kloster 1942, s 106-108

</ref> Medan epitafiet elles har renessansepreg og er forma slik at det som ei altartavle kan stå på eit flatt bord, gjer dei bruskbarokke vengjene og underfeltet at dette epitafiet nærmar seg barokken, då dei meir vart som biletrammer til å hengja på ein vegg.

Det som elles er særmerkt for epitafiet er søylene som flankerer biletfeltet. Nedre delen av desse har skoren mosaikk i små diamantformer måla i ulike fargar.

Feltet mellom postamenta på fotstykket er utfylt med ornament, medan innskrifta står på eit ovalt skriftfelt på underfeltet:

''Gud till ære Kierken till Zi''

''rat, dette EPITAPHIUM Søffren Lau''

''ridtzøn Foget i Indre Sogn Foræret''

''haffuer. ANNO 1654.''

I skjolda på sidene er det måla SLS til venstre og AMD (Anna Madsdatter) til høgre. Fargane på epitafiet er kvitt, svart, litt gull, grønt, ulike gråfargar, ulike brunraude fargar og sølv.

I hovudfeltet er det også her ei framstilling av ei rekkje knelande personar på sjakkruta golv, familien til Søren Lauritzson. Bakgrunnen er her ein rett vegg avslutta oppe ved horisontalt listverk. Bakgrunnen kan vera ei sekundær overmåling. Det er tre menn og ein gut til venstre, og to koner og to jenter til høgre. Mennene er kledde i embetsdrakt med pipekragar, damene er også svartkledde med kvite forkle, konene har konehuer og jentene band.

I toppfeltet er det her ikkje måleri. Feltet er portalforma og fylt ut med ornamental måling.

''Epitafium, Stevelin Reutz''

Reutz-epitafiet er eit reint bruskbarokk-arbeid med presten Reutz med familie framstilte i ein laurbærkrans med skoren ramme. Biletfeltet er liggjande, ovalt. Kring biletet er det ei rikt skoren ramme i bruskbarokk.

Biletfeltet er omgitt av ei profilert list, og utafor den ei opphøgd list forma som ein laurbærkrans med fire englehovud, sentralt over, under og på kvar side av biletet. Rammefeltet rundt kransen er sett saman av liggjande bord festa saman på baksida. Utvendes er ramma avgrensa ved ranker som saman med bruskornament også fyller flata. Ein femte engel avsluttar ramma i nedkant. Frå toppen og frå side-englane går det ut konsollar som ber obeliskforma spir på kuler. Rammefeltet er breiare oppe og nede enn på sidene, slik at epitafiet vert like høgt som breitt. Botnen i rammefeltet er nærast flat, men med einskilde opphøgde bruskmotiv. Rankene er dels glattkanta, dels kanta med rekker av runda former.

Over biletfeltet er det på ramma to ståande ovale felt der skjolda og initialane til presteparet er måla. Feltet til venstre har initialane HSAR, i skjoldet ein raud figur, truleg ein hjort med vengjer. Den same figuren er måla over skjoldhjelmen. Feltet til høgre har initialane EHD, i skjoldet er måla eit kranium over krosslagde bein, den same figuren over skjoldhjelmen.

Under biletfeltet er epitafie-innskrifta i eit rundt felt med opphøgd, pålagd skoren ramme forma som ein krans av blad og blomar. På feltet er skrive med gull fraktur på svart botn:

''Til Guds ære''

''og Kirkens Prydelse, hafuer''

''Sognepræsten her paa Stædet,''

''Hr Stevelin Adamsøn Reutz,''

''Med hans Kiære Hustru,''

''Elsebe Hans Datter, denne Tavle foræret.''

''1682.''

Botnen er måla i broten kvitfarge med marmorering i blågrått, ornamenta er i grønt, blågrått, raudbrunt, brunt, gull og svart.

Biletfeltet har eit måleri i høg kvalitet. Måleriet er ei framstilling av familien Reutz. Stevelin Reutz står til venstre mot mørk, brunsvart bakgrunn og Elsebe til høgre mot eit raudbrunt draperi som skrår ned mot høgre biletkant. Framfor ekteparet er dei seks borna framstilte, fem gutar og ei jente. Guten lengst til venstre voks ikkje opp.

Stevelin Reutz er framstilt ståande i trekvart profil vend innover i biletet, den indre fjerdedelen av ansiktet ligg i skugge, resten er opplyst. Han har langt, brunt hår, tynn bart som går noko nedafor munnvikene, og hakeskjegg som kviler på pipekragen, han er framstilt med ei loddbein rynke mellom brynene, augene er vende mot venstre. Nasen er stor og boga, og uttrykket rundt munnen er bestemt. Hudfargen er lys og jamn. Reutz er framstilt i embetsdrakt. Han held høgre hand på høgre skuldera til ein av gutane som står framfor han.

Fru Elsebe til høgre er også framstilt i trekvart profil, vend innover i biletet og med heile ansiktet opplyst. Ho har litt skugge på høgre sida, i det biletet generelt har eit lys inn frå venstre side. Elsebe ber ein berrett-liknande hatt som går ut på høgre sida og eit tynt pannelin over det ovale ansiktet. Ho rettar blikket rett mot tilskodaren, auga har tunge augnelok og brynene er tynne, mørke og klart markerte. Nasen er stor og markert, munnen liten og stram. Uttrykket er alvorleg og ein tanke overberande. Kjolen er mørk, skuldrene dekte av ein stor, kvit kniplingkrage med rette hjørne framme, knytt saman i halsen av eit tynt, svart band. Kniplingen har store planteformer. Fru Elsebe har eit gullband på venstre hand, handleden kviler på skuldera til dottera, dei to held kvarandre i hendene.

Sonen lengst til venstre høyrer til i ei anna verd. Han er skuggefull med grønraud hudfarge, framstilt liten og med runde kinn i trekvart profil, håret hans forsvinn inn i bakgrunnen. Den andre guten frå venstre er også framstilt i trekvart profil vend innover. Han har langt, lysebrunt hår med lugg. I høgre handa held han ei bok med den eine fingeren som bokmerke. Med den venstre handa held han truleg handa til den tredje guten, dei klemmer tomlane til einannan. Han har svart jakke som dei andre gutane, og halspynt i to lag, eit kvitt skjerf er knytta rundt halsen og heng symmetrisk ned framme, lett falda og avslutta med ein brei knipling, over skjerfet ber dei''' '''ei gulbrun sløyfe. Den tredje guten ser yngre ut enn den andre, han har kortare, glattare hår. Faren si hand kviler på hans høgre skulder.

Dottera er den første av borna i høgre bilethalvdel. Ho har fått stor merksemd i biletet, særleg avdi ho skil seg frå brørne i klesdrakt og ved at ho og mora held kvarandre i hendene. Ho har brunraudt hår med midtskil dekt av ei hue av tynt, gjennomsiktig stoff. Hua er truleg glatt over bakhovudet, på kvar side går ho ut i rike faldar og dannar nærast ein parykk av lyse, lette krøllar, mellom hår og hue er det eit kvitt band. Ansiktet er alvorleg, ho er mørk rundt augo, har den same firskorne nasen som mora, og den litt stramme munnen. Kjolen er stramtsitjande, brun med blomemønster. Rundt skuldrene har ho som mora ein kniplingskrage halden saman i halsen av ein lysbrun rosett. Kjoleermene har utposingar av eit tynnare stoff. Over venstre handleden har ho eit band, truleg det same som går over i mora si hand.

Dei to gutane til høgre er svært like i uttrykk og utstyr. Dei har midtskil og halvlangt, lysebrunt hår. Hår og halspynt og anna er ikkje så detaljert måla som på gutane til venstre, og ber meir preg av rutinearbeid.

=== Rituelle kar ===
Teksten under avsnittet Rituelle kar vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Parament ===
==== Altarduk ====
Ein ny altarduk vart gjeven til den nyrestaurerte kyrkja i 1903 av ”fru ingeniør Landmark, Fru skibsfører Døsen i Bergen og fl.”.<ref name="ftn30"> Statsarkivet i Bergen, Prestearkiva, Luster, Kyrkjetilsynsprotokoll 1898-1941, Fol 8b.

</ref> I 1938 gav søstrene Stina Berge og Anna Johanna Berge ein altarduk.<ref name="ftn31"> Luster kyrkjekontor, Kallsbok.

</ref>

Altarduken som er i kyrkja i dag er av kvit lin. Kring kanten av bordplata er det på tre sider ei smal bord av uttrekssaum flankert av austmannarenning. Den same borda er atteken innafor falden på tre sider. Mellom desse bordene er det på framsida fem felt med filerte motiv der det i midten er størst og viser ein kalkliknande figur flankert av åttebladroser. Motiva elles er frå nord ein kalk, jesusmonogrammet IHS, eit lam og ein kross.

==== Altarklede eller antependium ====
<nowiki>Altarklede i raudt klede med broderi sentralt på framsida. Her er det brodert ein brei, ledda ring med plattsaum i gult, kvitt, lyseblått, mørkeblått og svart. Oppe, nede og på kvar side på ringen er det brodert ein blom med fire tungeforma kronblad i blått og kvitt. Inne i ringen er IHS brodert i kvitt og utafor ringen årstalet ANNO 1675 og under ringen initialane ICS og AID. Laberg opplyser at dette venteleg må vera ”Jens Christensen paa For [Fuhr] og kona Anne Jakobsdatter”.</nowiki><ref name="ftn32"> Laberg s 54

</ref>

==== Messehaklar ====
I 1633 hadde kyrkja ein ny messehakel, sidan har nokon sett til i margen at det også var ein gammal. I 1646-48 vart messehakelen vølt med to alner taft. Inventarlista frå 1690 fortel at kyrkja då hadde ein grøn fløyels messehakel med brodert krusifiks, og ein messehakel i raud taft med blomstrete kross.

Det ligg føre eit vedtak i kyrkjetilsynet 9.3.1903 om å søka soknestyret om å skaffa ein ny messehakel. Dette har vore den vanlege, skjoldforma typen av fløyel med kanting og kross av gullband.

Messehaklar som no finst i kyrkja:

a) Grøn messehakel 1987, formgjeven og voven av Oddlaug Fidjestøl. Hakelen har smal, innskrådd form. Hovudstoffet av ull med innslag i biletvev, fôr av lysare grøn silke. Forsida har stolpe med lilla midtband med kvitt kristogram, flankert av blå band med lyst gul-grøne bladfriser. Ryggsida har gaffelkross med blågrøn botn og sentralt ein lilla gaffelkross som formar stammen i eit blømande epletre med lyst gul-grøne blad og kvite blomar.

b) Raud messehakel 2000, laga av Borgny Farstad Svalastog. Hovudstoffet er av toskafts ullvev. Hakelen har vid, innskvinga hovudform. Broderia tek utgangspunkt i motiv i kyrkja som er brukte ornamentalt og er repeterte i liten målestokk. Som hovudmotiv formar broderia gaffelkross med gresk kross i krossmidten på begge sider av hakelen. Svalastog har også laga stola og antependium til lesebrettet på preikestolen i same stoff og formspråk som messehakelen.

c) Kvit messehakel 2002, laga av Borgny Farstad Svalastog. Hovudstoffet er av toskafts ullvev. Hakelen har vid, innsvinga form. Ornamentikken er ein variasjon over motiv funne i kyrkja og repeterte som dekor på botnstoffet. Som på messehakel b og d er hovudmotivet ein gaffelkross med gresk kross i sirkel i krossmidten. Dette motivet finst på begge sider. Høgde 119 cm framme og 122 cm bak, vidde ved skuldrene 132 cm. Stola og antependium til preikestolen er laga i same stoff og formspråk.

d) Fiolett messehakel, 2010, laga av Borgny Farstad Svalastog. Hovudstoffet er av toskafts ullvev. Hakelen har vid, innsvinga form. Ornamentikken er ein variasjon over motiv funne i kyrkja og repeterte som dekorasjon på botnstoffet. Som på messehakel b og c er hovudmotivet på begge sider ein gaffelkross med gresk kross i sirkel i krossmidten. Høgde framme 118 cm, høgde bak 123 cm, vidde ved skuldrene 132 cm. Stola og antependium til preikestolen er laga i same stoff og formspråk.

==== Messeskjorter ====
I 1633 hadde kyrkja ei ny og ei gammal messeskjorte. Ved synfaringa i 1661-64 er det laga ei ny messeskjorte av 11 alner lerret. I 1670 kjøpte kyrkja fire alner lerret for å laga nye ermer i den gamle messeskjorta.

==== Teppe ====
I altarringen ligg det eit vove teppe av ull med rutemønster i to gråfargar.

Midtgangen fram til altaret har ein gråmelert løpar frå Ledaal.

=== Lysstell ===
Teksten under avsnittet Lysstell vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Klokker ===
Den eine av klokkene i kyrkja vart omstøypt i Bergen i 1631-32. Denne klokka vog 27 våger og klokkestøyparen la til to voger i den nye klokka. Etter at denne stolre klokka var montert i ein bjelke som lå ”tuert ofr ald Kierchen”, heiter det i 1633 at kyrkja hadde ”1 stor nye kloche udi kierch. Noch ii smaa udi taarnet”. Seinare inventarlister reknar opp to gode klokker og ei klokke som er mindre enn desse og sprukken.

a) Mellomalderklokke frå 12- eller 1300-talet. Krone med høg, kraftig midtboge og tunne, runde bogar der berre tre av seks er att. Kroneplata er flat, hua sterkt runda. Halsen har to riller, kroppen utskrådd og svingar ut mot nedbøygd slagring under to mest utviska riller. Slagringen skrår ein tanke nedover på undersida og har svake ringar. Diameter 58 cm, høgde 74 cm med krona.

b) Klokke frå 1631-32, omstøypt av ei mellomalderklokke. Klokka har oppheng med seks kraftige bogar og midtboge, flat kroneplate, runda hue, rett hals, utskrådd korpus og nedbøygd slagring. Mellom riller på halsen finst følgjande innskrift i to band:

''IN GODTES NAMEN BIN ICH GEFLOSSEN MICHEL LINNI ZV PERGEN HAD MICH GOSSEN / S ANREAS LARSCHEN HADT DAS GIESSER LON ZV DISER GLOGEN BEZALD 1632.''

Diameteren er 94 cm, høgde med krone 90 cm.

=== Orgel ===
a) Dale kyrkje hadde orgel alt på 1800-talet. Orgelet var laga av orgelbyggjar Peter Nielsen Quarme frå Voss (d. 1853). Orgelet vart i samband med restaureringsarbeida i 1903 sendt inn til De Heibergske samlinger – Sogn Folkemuseum, men finst ikkje i samlingane no.

b) Det andre orgelet kom etter restaureringa. Kontrakt vart teikna med Landrog 26.august 1912 og orgelet stod ferdig 14. august i 1913. Dette orgelet hadde seks stemmer fordelte på ein manual og anhangspedal, overføringa var pneumatisk.

c) Orgelet som står i kyrkja no vart innvigd 3. desember 1967. Det er av tsjekkisk fabrikat, Rieger-Kloss, og har 12 stemmer fordelte på to manualar og pedal.<ref name="ftn33"> Kolnes 1993, s 370 
</ref>

=== Bøker ===
<nowiki>Kyrkja hadde ein ny bibel i 1633, den gamel var utlånt til Jostedalen kyrkje. Det var kjøpt ny bibel kring 1650. I 1687 betalte kyrkja for å få ein gammal bibel i ”4 parter” innbunden, truleg den som er nemnd i inventarlista frå 1690 som ”1 C4 [Christian 4.] bibel i fire tommer nylig innbunden”. Elles var det i kyrkja ein gradual og ei altarbok i 1633, den nye altarboka som vart skaffa i 1689, brann i Bergen i bybrannen i 1702. I 1723 hadde kyrkja framleis ”Christian quarti bibel i 4re tomer”. I tillegg hadde kyrkja då ein ny gradual in folio, ein gammal gradual, ei ny altarbok in quarto, ei gammal altarbok og ein kyrkjeritual in quarto.</nowiki>

Av gamle bøker har kyrkja no ein gammal bibel, Frederik 4., Kbh. 1722. Bibelen har treperm i skinnband, beslag av massing og skinnhengsle og var ei gåve frå Alfred Langeteig.

=== Nummertavler ===
a) I våpenhuset heng to tavler som tidlegare har vore nummertavler, dateringa er usikker. På baksida har dei fleire spikarhol, og bruken som nummertavler kan vera sekundær. Tavlene er laga av enkle bord som er skorne i tredelt boge i overkant og svartmåla. Det er restar av kvit skriveskrift over svartfargen. Oppe har det stått Før Prædikenen og nede: Efter Prædikenen.

b) To ovale nummertavler med ramme forma som laurbærkrans, etter modell av den indre ramma på Reutz-epitafiet. På sidene og nede går blada ut frå ein ring. Talflata er kvitmåla, botnen i ramma er brunraud, ringane gylte og blada grøne.

=== Møblar ===
==== Skrin ====
Skrin med skoren beslagornamentikk og dekorativ måling. Årstalet 1843 er måla på skrinet, som var del av ei testamentarisk gåve frå familien Berge i Fortun.

==== Skåp ====
Ved austmuren i sørausthjørnet i koret står eit høgt, smalt skåp med ei dør og hyller innvendes. Skåpet er innpassa i den innelukka stolen i hjørnet.

==== Stolar ====
a) Barokkforma stol med rikt utskore toppstykke og ryggbrett. Ryggstolpar, armlene og h-kryss er dreia, medan armlener, frambein og bindingsbrett har rike utskjeringar. Setet er stoppa og trekt med skinn. Stolen er laga av Gunnar Øygarden som testamenterte stolen til kyrkja.

b) Karmstol med treskurd arbeidd av sløydlærar t. Asheim og gjeven til kyrkja av sokneprest Alfred Fidjestøl og kona Margit.

=== Offerutstyr ===
På 1600-talet hadde kyrkja fleire klingpungar, kollekthovar på stang. På De Heibergske samlinger – Sogn Folkemuseum er det ei blokk til innsamling av pengar som kjem frå Dale. Det kan vera den blokka som vart laga i 1670: ”een nye fattig bloch, huor udi di fattiges penge indsamlis”.

=== Diverse ===
På 1600-talet hang det to skjold i kyrkja. Desse er vekke.<ref name="ftn34"> Hoff 2000, s 40

</ref>

Ein ''skipsmodell'' heng over midtgangen. Modellen har kanoner etter sidene og bak, og to master. Skipet er fullrigga og ber dannebrog bak og ein raud og kvit vimpel framme. Skroget er blåmåla.

== Kyrkjegard og gravminne ==
=== Kyrkjegardar ===
''Kyrkjegarden kring kyrkja''

Kring kyrkja er det ein liten kyrkjegard med nokre graver vest og sør for kyrkja. Dette området må ha vore i bruk som kyrkjegard alt i mellomalderen. Kyrkjegardsportar i nord og sør, aust for kyrkja, kan påvisast attende til 1600-talet. Her var det tidlegare portar med overbygg med to portstolpar som bar eit lite, tverrgåande saltak. I 1817 er det rapportert problem med desse portane. Allfarvegen gjekk gjennom kyrkjegarden, og tenarane til presten måtte henta vatn til hushaldet på sørsida av kyrkja. Dette gjorde det vanskeleg å halda portane stengde og førte til at ein tok ned portane og oppbevarte dei i kyrkja. Problemet med den løysinga vart at geitene gjekk fritt på kyrkjegarden og planting av tre og mindre planter vart uråd. Utetter mot midten av 1800-talet vart det fylt på meir jord på kyrkjegarden, og murane vart tilsvarande oppbygde, det vart planta, og portane vart sette inn att.

Kyrkjegarden har gjennomgått visse endringar den siste tida. Det vart mura opp ny steingard av flate heller på nordsida av kyrkjegarden kring 1960. Til jubileet i 2000 vart det laga ny tilkomstveg til kyrkja, med port gjennom steingarden i nord lengre vest enn den tidlegare inngangen som hadde veg gjennom prestgardstunet.

''Gravplassen nord for prestegarden''

Etter lova om kyrkjer og kyrkjegardar frå 1851 vart kyrkjegarden kring kyrkja alt for liten, og det vart arbeidd med å skaffa ein hjelpekyrkjegard. Det vart teke ut eit stykke av den dyrka marka under prestegarden, nord for prestegardshusa, til denne bruken. Det vart halde skjøns- og takseringsforetning over stykket 15. juni 1855. Ein steinmur rundt plassen vart laga på dugnad, og plassen vart vigsla 8. mars 1857.<ref name="ftn35"> Luster kyrkjekontor, kyrkjebok for presten 1849-1859, A7

</ref>

Den nye kyrkjegarden har vorte utvida fleire gonger. I tidsrommet 1924-28 er det kvart år meldingar i kyrkjetilsynsprotokollen om avsette løyvingar til utviding av gravplassen. 11. april 1923 gav departementet løyve til utviding med 500m2. 28. februar 1930 vart det gjeve løyve til ei utviding på om lag 700 m2.<ref name="ftn36"> NIKU, Norges Kirkers, kopi av brev frå departementet til Bjørgvin Stiftsdireksjon

</ref> Utvidingsløyve vart også gjeve i brev dagsett 30. september 1964. Planane for utviding vart då utarbeidde av hagearkitektane Fosså og Skjold. Arealet, 1864 m2, vart teke av prestegardsjorda.<ref name="ftn37"> Statsarkivet i Bergen, Bjørgvin Biskop, 023.120, Indre Sogn, kyrkjegardar

</ref>

=== Gravminne ===
På kyrkjegarden ved kyrkja er det ein del eldre gravminne. Alle desse er fotograferte. På gravplassen nord for kyrkja er einskilde eldre gravminne fotograferte. Sjå Bilete.

=== Bygningar knytte til kyrkjegarden ===
Ei tid var det oppmura eit ''gravkapell'' utafor sørportalen i kyrkja, knytt til slekta Daae. Gravkapellet vart teke ned rundt 1850, og kistene vart sette ned på kyrkjegarden.

''Toalettilbygget'' ved kyrkja er teikna av arkitekt Kielland og oppført i 1903. Bygget er seinare modernisert og har fått eit lite tilbygg på vestsida.

''Bårehuset'' på nordsida av kyrkja er teikna av arkitekt Kristian Bjerknes og vart oppført i 1958. Det er integrert i nordmuren som vart oppført på same tid.

På ''hjelpekyrkjegarden nord for kyrkja ''vart det oppført eit nytt servisebygg i 20..

== Kjelder ==
=== Utrykte kjelder ===
Bendixen, B.E., Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt, avskrift av manus

''Arkivverket, Statsarkivet i Bergen:''

Bjørgvin Biskop, 023.120, Indre Sogn, kyrkjegardar

Prestearkiva, Luster, Kyrkjetilsynsprotokoll 1898-1941

Prostearkiva, Prosten i Indre Sogn, Visitasprotokoll 1, 1819-1835

Rekneskapar, Kirkestolebok 1631-1683, L.nr. 68

Rekneskapar, Kirkestolebok 1690-1723, L.nr. 69

Stiftsamtmannens arkiv, 1680 – 1698, L.nr. 1725

Synfaring 1686, Stiftsamtmannen, boks 1725, legg 3

Synfaring 1721, Stiftsamtmannen, nr. 1719, Sogn

''Arkivverket, Riksarkivet:''

Synfaring 1661 – 1665, Rentekammeret, Rekneskapar, A.d. Bergens Stift, 46, Sogn

Synfaring 1709, Rentekammeret, realistisk ordnet avdeling, pk. 3, Sogn

''Riksantikvaren:''

Riksantikvaren, Antikvarisk arkiv, A – 283, Dale kyrkje, korrespondanse.

Storsletten, O., Rapport, Riksantikvaren, Arkivet

''Luster kyrkjekontor''

Kallsbok

Kyrkjebok for presten 1849-1859, A7

''NIKU'' ''(Norsk institutt forkulturminneforsking)'', Norges Kirker, kopi av brev frå departementet til Bjørgvin Stiftsdireksjon

=== Trykte kjelder ===
Hoff A.M. m. fl., ''Dale kyrkje i Luster 750 år, ''Bergen/Luster 2000

Kloster, R., ”Snekkerhåndverket i Bergen under renessansen”, i ''Bergens Museums Årbok ''(BMÅ) 1942, historisk-antikvarisk rekke, nr 1, s 106-108

Kolnes, S.J., ''Norsk orgelregister'', Førdesfjorden 1993

Laberg, J., ''Luster : Bygd og ætter'', Bergen 1926

Norsk kunstnerleksikon, Oslo 1986

Olsen, M., ''Norges innskrifter med de yngre runer'', band IV, Oslo 1957

Seter, O., ''Tre lag kalkmalerier i Dale kirke'', Fortidsminner XXXVII, Oslo 1953

Solhaug, M.B., ''Middelalderens døpefonter i Norge'', Vol II – Katalog, Oslo 2001

=== Nettsider ===
RN = Regesta Norwegica, Arkivverket, Digitalarkivet

=== Oppmålingsteikningar og fotografi ===
Brockmann, M., Skisse i Hoff 2000

== Bilete ==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Dale kyrkje og prestegard,AMH 2005.jpg|Dale kyrkje og prestegard,AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, sørportalen, ma-beslag, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, sørportalen, ma-beslag, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, austfasade, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, austfasade, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, beslag sørportal skip, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, beslag sørportal skip, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, nordaushjørnet, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, nordaushjørnet, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, nordfasade, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, nordfasade, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, opning i vestgavlen, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, opning i vestgavlen, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, portal sør i koret, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, portal sør i koret, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, sørfasade, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, sørfasade, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, sørportal, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, sørportal, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, sørportal, søylebase, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, sørportal, søylebase, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, tårnet sett frå nord, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, tårnet sett frå nord, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, tårnet sett frå nordaust, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, tårnet sett frå nordaust, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vest på nordsida, reparasjon med sement,AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vest på nordsida, reparasjon med sement,AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vestfasade, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vestfasade, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vestgavlen frå aust, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vestgavlen frå aust, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vestportal nordsida, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vestportal nordsida, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vestportal, austsida, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vestportal, austsida, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vestportalen, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vestportalen, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vestportalen, nordsida, detalj, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vestportalen, nordsida, detalj, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vestportalen, sørsida, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vestportalen, sørsida, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vestpotalen, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vestpotalen, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vindauge aust i koret, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vindauge aust i koret, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vindauge nord i koret, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vindauge nord i koret, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vindauge nord i skipet, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vindauge nord i skipet, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vindauge sør i koret, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vindauge sør i koret, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vindauge søraust i skipet, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vindauge søraust i skipet, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vindauge sørvest i skipet, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vindauge sørvest i skipet, AMH 2005.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Dale kyrkje og prestegard, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje og prestegard, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje og prestegard,AMH 2005.jpg|Dale kyrkje og prestegard,AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje sett frå nord, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje sett frå nord, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje sett frå nordaust, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje sett frå nordaust, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje sett frå sørvest, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje sett frå sørvest, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje sett mot nordaust, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje sett mot nordaust, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, austfasade, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, austfasade, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, beslag sørportal skip, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, beslag sørportal skip, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, korportalen, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, korportalen, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, låsbeslag på kordøra, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, låsbeslag på kordøra, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, nordaushjørnet, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, nordaushjørnet, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, nordfasade, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, nordfasade, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, opning i vestgavlen 1, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, opning i vestgavlen 1, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, opning i vestgavlen, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, opning i vestgavlen, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, portal sør i koret, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, portal sør i koret, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, sørfasade, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, sørfasade, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, sørportal, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, sørportal, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, sørportal, søylebase, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, sørportal, søylebase, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, sørportalen, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, sørportalen, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, tårnet sett frå nord, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, tårnet sett frå nord, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, tårnet sett frå nordaust, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, tårnet sett frå nordaust, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, tårnet sett frå sørvest, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, tårnet sett frå sørvest, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, vest på nordsida, reparasjon med sement,AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vest på nordsida, reparasjon med sement,AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vestfasade, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vestfasade, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vestfasade, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, vestfasade, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, vestgavlen frå aust, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vestgavlen frå aust, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vestportal nordsida, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vestportal nordsida, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vestportal, austsida, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vestportal, austsida, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vestportalen, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vestportalen, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vestportalen, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, vestportalen, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, vestportalen, nordsida, detalj, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vestportalen, nordsida, detalj, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vestportalen, sørsida, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vestportalen, sørsida, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vestpotalen, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vestpotalen, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vindauge aust i koret, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vindauge aust i koret, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vindauge nord i koret, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vindauge nord i koret, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vindauge nord i skipet, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vindauge nord i skipet, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vindauge sør i koret, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vindauge sør i koret, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vindauge søraust i skipet, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vindauge søraust i skipet, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vindauge sørvest i kyrkja, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, vindauge sørvest i kyrkja, AMH 2012.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Dale kyrkje, altarpartiet, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, altarpartiet, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, interiør mot aust, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, interiør mot aust, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2005.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Dale kyrkje, altarpartiet, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, altarpartiet, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, interiør mot aust, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, interiør mot aust, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, interiør nord i koret, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, interiør nord i koret, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, interiør nordaust i skipet, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, interiør nordaust i skipet, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, interiør sør i koret, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, interiør sør i koret, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, stol og lause stolar nordvest i koret, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, stol og lause stolar nordvest i koret, AMH 2005.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Dale kyrje, mellomaldermåling nord for altaret, AMH 2012.jpg|Dale kyrje, mellomaldermåling nord for altaret, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, dekormåling under galleriet, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, dekormåling under galleriet, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, dekormåling under veggen mellom gallerinivåa, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, dekormåling under veggen mellom gallerinivåa, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, Farisearen og tollaren, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, Farisearen og tollaren, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, Jakobs draum, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, Jakobs draum, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, mellomaldermåling og vigslingskross sør for altaret, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, mellomaldermåling og vigslingskross sør for altaret,

AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, måla bord under vindauget på nordmuren i skipet, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, måla bord under vindauget på nordmuren i skipet, AMH

2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, måla bord i noraustre hjørne i skipet, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, måla bord i noraustre hjørne i skipet, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, måla border over korbogen, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, måla border over korbogen, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, måla border over korbogen, detalj, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, måla border over korbogen, detalj, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, måla border sørvest i koret, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, måla border sørvest i koret, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, måla border vest på nordmuren i skipet, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, måla border vest på nordmuren i skipet, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, måla dekor i vindfanget, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, måla dekor i vindfanget, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, måla dekor på austveggen i skipet, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, måla dekor på austveggen i skipet, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, måla dekor på galleriet, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, måla dekor på galleriet, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, måla dekor på nordveggen i vindfanget, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, måla dekor på nordveggen i vindfanget, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, måla dekor på nordveggen i våpenhuset, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, måla dekor på nordveggen i våpenhuset, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, måla dekor under Fugleburet, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, måla dekor under Fugleburet, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, måla figur nord i korbogen, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, måla figur nord i korbogen, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, måla figur sør i korbogen, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, måla figur sør i korbogen, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, skuggemåling bak Fugleburet, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, skuggemåling bak Fugleburet, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, Utdrivinga av templet, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, Utdrivinga av templet, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, veggmåleri i sørvesthjørnet i koret, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, veggmåleri i sørvesthjørnet i koret, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, veggmåleri nord på austmuren i gavlen, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, veggmåleri nord på austmuren i gavlen, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, veggmåleri nord på austmuren i koret, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, veggmåleri nord på austmuren i koret, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, veggmåleri nord på vestmuren i koret, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, veggmåleri nord på vestmuren i koret, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, veggmåleri nordaust i koret, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, veggmåleri nordaust i koret, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, veggmåleri over korbogen i koret, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, veggmåleri over korbogen i koret, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, veggmåleri på nordmuren i koret, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, veggmåleri på nordmuren i koret, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, veggmåleri sør i gavlen på austmuren i koret, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, veggmåleri sør i gavlen på austmuren i koret, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, veggmåleri sør i koret, detalj, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, veggmåleri sør i koret, detalj, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, veggmåleri sør på austmuren i koret, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, veggmåleri sør på austmuren i koret, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, veggmåleri sør på vestmuren i koret, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, veggmåleri sør på vestmuren i koret, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, veggmåleri vest på nordmuren, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, veggmåleri vest på nordmuren, AMH 2012.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Dale kyrkje, ben i koret, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, ben i koret, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, dåpsfat, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, dåpsfat, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, døypefont, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, døypefont, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, epitafium over Stevelin Reutz, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, epitafium over Stevelin Reutz, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, epitafium over Søren Lauritzsøn, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, epitafium over Søren Lauritzsøn, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, kanne, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, kanne, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, klokke frå 1631-32, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, klokke frå 1631-32, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, klokke frå 1631-32, oppheng, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, klokke frå 1631-32, oppheng, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, krusifiks, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, krusifiks, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, lyskiste, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, lyskiste, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, mellomalderklokke, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, mellomalderklokke, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, mellomalderklokke, oppheng, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, mellomalderklokke, oppheng, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, preikestol, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, preikestol, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, stol nordaust i koret, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, stol nordaust i koret, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, stol og lause stolar nordvest i koret, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, stol og lause stolar nordvest i koret, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, stol søraust i koret, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, stol søraust i koret, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, vestgalleri med orgel, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vestgalleri med orgel, AMH 2005.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Dale kyrkje, messehakel grøn, forside, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, messehakel grøn, forside, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, messehakel grøn, ryggside, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, messehakel grøn, ryggside, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, messehakel kvit, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, messehakel kvit, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, messehakel raud, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, messehakel raud, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, stola og preikestolantependium, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, stola og preikestolantependium, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, stola raud, AMh 2005.jpg|Dale kyrkje, stola raud, AMh 2005.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Dale kyrkje, altar og altarring, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, altar og altarring, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, altar, altartavle og altarring, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, altar, altartavle og altarring, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, altar, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, altar, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, altartavle, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, altartavle, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, altartavle, Jesu dåp, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, altartavle, Jesu dåp, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, altartavle, Nattverden, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, altartavle, Nattverden, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, benk i koret, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, benk i koret, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, benkevangar, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, benkevangar, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, bibel 1722, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, bibel 1722, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, bibel 1722, detalj b, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, bibel 1722, detalj b, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, bibel 1722, detalj c, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, bibel 1722, detalj c, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, bibel 1722, detalj, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, bibel 1722, detalj, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, døypefont, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, døypefont, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, døypefont, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, døypefont, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, døypefonten, innsida av kummen, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, døypefonten, innsida av kummen, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, epitafium AL, detalj b, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, epitafium AL, detalj b, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, epitafium AL, detalja, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, epitafium AL, detalja, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, epitafium AL, signatur på gesimsen, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, epitafium AL, signatur på gesimsen, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, epitafium over Anders Lauritzøn, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, epitafium over Anders Lauritzøn, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, epitafium over Stevelin Reutz, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, epitafium over Stevelin Reutz, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, epitafium over Søren Lauritzsøn, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, epitafium over Søren Lauritzsøn, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, Fugleburet, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, Fugleburet, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, galleri, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, galleri, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, klokke frå 1631-32, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, klokke frå 1631-32, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, klokke frå 1631-32, oppheng, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, klokke frå 1631-32, oppheng, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, krusifiks, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, krusifiks, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, krusifiks, Jesus-figur, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, krusifiks, Jesus-figur, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, lyskiste, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, lyskiste, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, mellomalderklokke, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, mellomalderklokke, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, mellomalderklokke, oppheng, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, mellomalderklokke, oppheng, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, preikestol, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, preikestol, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, preikestolen sett ovafrå, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, preikestolen sett ovafrå, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, preikestolen, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, preikestolen, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, preikestolen, detalj, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, preikestolen, detalj, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, salmenummertavle, ei av to, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, salmenummertavle, ei av to, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, skipsmodell 1, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, skipsmodell 1, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, skipsmodell 2, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, skipsmodell 2, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, skåp i søraustre hjørne i koret, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, skåp i søraustre hjørne i koret, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, stol a, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, stol a, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, stol b, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, stol b, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, stol nordaust i koret, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, stol nordaust i koret, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, stol nordvest i koret, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, stol nordvest i koret, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, stol søraust i koret, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, stol søraust i koret, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, tavle i klokkarstolen, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, tavle i klokkarstolen, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, vestgalleri med orgel, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, vestgalleri med orgel, AMH 2005.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Dale kyrkje, altarduk, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, altarduk, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, altarklede, detalj a, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, altarklede, detalj a, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, altarklede, detalj b, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, altarklede, detalj b, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, messehakel a, grøn, forside, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, messehakel a, grøn, forside, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, messehakel a,grøn, ryggside, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, messehakel a,grøn, ryggside, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, messehakel c, forside, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, messehakel c, forside, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, messehakel c, ryggside, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, messehakel c, ryggside, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, messehakel d, forside, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, messehakel d, forside, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, messehakel d, ryggside, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, messehakel d, ryggside, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, preikestolsantependium, fiolett, med det eine sidestykket, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, preikestolsantependium, fiolett, med det eine

sidestykket, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, preikestolsantependium, raudt, med det eine sidestykket, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, preikestolsantependium, raudt, med det eine

sidestykket, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, stola og preikestolantependium, AMH 2005.jpg|Dale kyrkje, stola og preikestolantependium, AMH 2005.jpg
Fil:Dale kyrkje, stola, fiolett, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, stola, fiolett, AMH 2012.jpg
Fil:Dale kyrkje, stola, raud, AMH 2012.jpg|Dale kyrkje, stola, raud, AMH 2012.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Dale, den nye gravplassen, AMH 2005.jpg|Dale, den nye gravplassen, AMH 2005.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Dale, prestegarden, AMH 2012.jpg|Dale, prestegarden, AMH 2012.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Dale kyrkjegard, inngang frå sør, AMH 2012.jpg|Dale kyrkjegard, inngang frå sør, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, hovudinngangen i sør, AMH 2012.jpg|Dale, hovudinngangen i sør, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, inngangen frå prestegardstunet, AMH 2012.jpg|Dale, inngangen frå prestegardstunet, AMH 2012.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Dale, bårehuset sett frå søraust, AMH 2012.jpg|Dale, bårehuset sett frå søraust, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, bårehuset, sørfasade, AMH 2012.jpg|Dale, bårehuset, sørfasade, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, uthuset med tilbygg sett frå nord,.jpg|Dale, uthuset med tilbygg sett frå nord,.jpg
Fil:Dale, uthuset med tilbygg sett frå sør, AMH 2012.jpg|Dale, uthuset med tilbygg sett frå sør, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, uthuset, austfasade, AMH 2012.jpg|Dale, uthuset, austfasade, AMH 2012.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Dale, gravminne a, AMH 2012.jpg|Dale, gravminne a, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, gravminne b, AMH 2012.jpg|Dale, gravminne b, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, gravminne b, detalj, AMH 2012.jpg|Dale, gravminne b, detalj, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, gravminne c, AMH 2012.jpg|Dale, gravminne c, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, gravminne d, AMH 2012.jpg|Dale, gravminne d, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, gravminne e, AMH 2012.jpg|Dale, gravminne e, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, gravminne f, AMH 2012.jpg|Dale, gravminne f, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, gravminne g, AMH 2012.jpg|Dale, gravminne g, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, gravminne h, AMH 2012.jpg|Dale, gravminne h, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, gravminne i, AMH 2012.jpg|Dale, gravminne i, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, gravminne j, AMH 2012.jpg|Dale, gravminne j, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, gravminne k, AMH 2012.jpg|Dale, gravminne k, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, gravminne l og m, AMH 2012.jpg|Dale, gravminne l og m, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, gravminne n, AMH 2012.jpg|Dale, gravminne n, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, gravminne o, AMH 2012.jpg|Dale, gravminne o, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, gravminne p, AMH 2012.jpg|Dale, gravminne p, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, gravminne q, AMH 2012.jpg|Dale, gravminne q, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, gravminne r, AMH 2012.jpg|Dale, gravminne r, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, gravminne s, AMH 2012.jpg|Dale, gravminne s, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, gravminne t, AMH 2012.jpg|Dale, gravminne t, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, gravminne u, AMH 2012.jpg|Dale, gravminne u, AMH 2012.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Dale, den nye gravplassen, AMH 2005.jpg|Dale, den nye gravplassen, AMH 2005.jpg
Fil:Dale, ny gravplass, inngang a, AMH 2012.jpg|Dale, ny gravplass, inngang a, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, ny gravplass, inngangsport b, AMH 2012.jpg|Dale, ny gravplass, inngangsport b, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, ny gravplass, mot aust, AMH 2012, AMH 20122.jpg|Dale, ny gravplass, mot aust, AMH 2012, AMH 20122.jpg
Fil:Dale, ny gravplass, mur mot vegen i eldre del, AMH 2012.jpg|Dale, ny gravplass, mur mot vegen i eldre del, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, ny gravplass, nyare del, sett mot sør, AMH 2012.jpg|Dale, ny gravplass, nyare del, sett mot sør, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, ny gravplass, nytt reiskapshus, vest, AMH 2012.jpg|Dale, ny gravplass, nytt reiskapshus, vest, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, ny gravplass, ovre del sett mot sør, AMH 20122.jpg|Dale, ny gravplass, ovre del sett mot sør, AMH 20122.jpg
Fil:Dale, ny gravplass, reiskapshus, sørfasade, AMH 2012.jpg|Dale, ny gravplass, reiskapshus, sørfasade, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, ny gravplass, sett frå innganga mot nord, AMH 2011.jpg|Dale, ny gravplass, sett frå innganga mot nord, AMH 2011.jpg
Fil:Dale, ny gravplass, sett mot søraust, AMH 2012.jpg|Dale, ny gravplass, sett mot søraust, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, ny gravplass, søraustre hjørne, AMH 2012.jpg|Dale, ny gravplass, søraustre hjørne, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, ny gravplass, vasspost a, AMH 2012.jpg|Dale, ny gravplass, vasspost a, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, ny gravplass, vasspost b, AMH 2012.jpg|Dale, ny gravplass, vasspost b, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, ny kyrkjegar, nytt båre- og reiskapshus, AMH 2012.jpg|Dale, ny kyrkjegar, nytt båre- og reiskapshus, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, ny kyrkjegard, inngang a, AMH 2012.jpg|Dale, ny kyrkjegard, inngang a, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, ny, inngang til reiskapshus i nordvest, AMH 2012.jpg|Dale, ny, inngang til reiskapshus i nordvest, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, ny, skilje mellom eldre og nyare del, AMH 2012.jpg|Dale, ny, skilje mellom eldre og nyare del, AMH 2012.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Dale, ny gravplass, gravminne a, AMH 2012.jpg|Dale, ny gravplass, gravminne a, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, ny gravplass, gravminne b, AMH 2012.jpg|Dale, ny gravplass, gravminne b, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, ny gravplass, gravminne c, AMH 2012.jpg|Dale, ny gravplass, gravminne c, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, ny gravplass, gravminne d, AMH 2012.jpg|Dale, ny gravplass, gravminne d, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, ny gravplass, gravminne e, AMH 2012.jpg|Dale, ny gravplass, gravminne e, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, ny, gravminne f, detalj, AMH 2012.jpg|Dale, ny, gravminne f, detalj, AMH 2012.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Dale, lysthuset i Stuppelshagen sett frå sørvest, AMH 2012.jpg|Dale, lysthuset i Stuppelshagen sett frå sørvest, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, Lysthuset i Stuppelshagen, interiør, AMH 2012.jpg|Dale, Lysthuset i Stuppelshagen, interiør, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, lysthuset sett frå vest, AMH 2012.jpg|Dale, lysthuset sett frå vest, AMH 2012.jpg
Fil:Dale, Stuppulshagen sett frå nordvest, AMH 2012.jpg|Dale, Stuppulshagen sett frå nordvest, AMH 2012.jpg
Fil:Stuppulshagen, søndre del, AMH 2012.jpg|Stuppulshagen, søndre del, AMH 2012.jpg
</gallery>
----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Dale sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Luster kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Luster kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Før 1537]]
[[Kategori:Mur/stein]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Borgund stavkyrkje

2012-09-03T11:13:26Z

Cathrine:

{{Infoboks_uferdig_artikkel}}

= Borgund stavkyrkje =
Anne Marta Hoff

Den gamle stavkyrkja på Borgund i Lærdal kan vera den andre kyrkja på staden. Kyrkja er ikkje kjend frå det skriftlege kjeldematerialet før 1342 (eller 1360?) eller i Bjørgvins kalvskinn (45 a 45b og 46).''' '''Ho er dels kalla Kirkiuvallar, og garden ho står på heiter Kyrkjevoll, men dette namnet må i alle fall vera yngre enn den første kyrkja på staden. Elles er kyrkja kalla Borgundar i det eldre skriftlege materialet. Kyrkja skal vera vigsla til St Andreas.<ref name="ftn1"> Heiberg 1970 i det han viser til «en Reisebeskrivelse av Paus 1668»

</ref> Alt på 1600-talet stod kyrkja og støpulen fram som særmerkte bygningar, noko som speglar seg i skriftlege kjelder frå denne tida. Til dømes heiter det i 1709 at

''Borgens Kirche, Er een megit gammel Stave kirche af een sær och forunderlig Bygning med Svaler over hin anden udj Rundeling, vell Holden ved Lige och indvortes Hvelfvet Mahlet och vell ornerit''

Om klokkestøpulen heiter det i synfaringa frå 1721 at

''Kloche-Huuset, som staar noget i fra Kirchen, er i fiirkandt af een Sær Invention.''

Utetter på 1800-talet vart kyrkja for lita for soknet, og det vesle, mørke kyrkerommet var heller ikkje idealet i andre halvdel av hundreåret. Frå 1860-åra greip Fortidsminneforeninga inn for å verna kyrkja mot utviding, og foreninga fekk løyvt offentlege midlar til å overta og setja i stand stavkyrkja. Soknet, som fekk ny kyrkje sør for den gamle, teikna av Christian Christie, fekk ansvaret for den gamle klokkestøpulen som ligg mellom kyrkjene.

Stavkyrkja vart restaurert på 1870-talet, også dette under leiing av arkitekt Christian Christie. Målet var å komma attende til ein autentisk mellomaldersituasjon og for å oppnå dette, fjerna ein vindauge med arkar frå 16- og 1700-talet, eit sakristitilbygg i tømmer sør for koret og mykje av det inventaret som bruken av kyrkja hadde ført med seg opp gjennom hundreåra.

Såleis tok ein vekk det etterreformatoriske korskiljet som kan ha hatt røter attende til mellomalderen og oppgangen til preikestolen, altarring og benker i skip, kor og svalgangar, galleri med trapp og også himlinga. Den etterreformatoriske interiørmålinga vart fjerna. Arbeidet var sluttført i 1872.[...] Slik kyrkja står no, gjev ho nok eit godt bilete av den mellomalderske stavkyrkjebygningen, medan bruken som kyrkje er underkommunisert og dei historiske laga er i stor grad borte.

Kyrkja har, som den arkitektonisk sett best bevarte av dei norske trekyrkjene frå mellomalderen, vorte ståande som ein prototype på ’stavkyrkja’, og har fungert som modell ved oppføring av kopiar og ved restaurering av stavkyrkjer som har vore sterkt endra gjennom tidene. Kyrkja ligg ved stamvegen mellom vestland og austland, og har lenge trekt til seg folk frå inn- og utland. Så tidleg som ved synfaringa i 1686 vert det også peikt på at kyrkja ligg ”mit udj Alfahrveye” og difor må haldast ved lag.

Ved dei seinaste vegomleggingane vart stavkyrkja og den gamle vegstrekninga opp til [...]liggjande eit stykke frå vegen. I samband med denne omlegginga er det også oppført eit ''besøkssenter'' nær kyrkjene på Borgund med utstilling om stavkyrkjene, matservering, suvenirsal, parkeringsplass og andre fasilitetar. Kyrkjene og kyrkjeområdet vert på denne måten understreka som kulturminne, medan kyrkjestaden og kyrkjefunksjonen vert nedtona. [...]

=== Datering ===
Dietrichson plasserer kyrkja etter grupperinga av midtromsstavane i hjørna, og seier at ho er den eldste stavkyrkja innafor ”stavkyrkjebygningens blomstringstid”.<ref name="ftn2"> Dietrichson 1892, s. 281

</ref> Han argumenterer for ei datering til 1150 eller tidlegare ut frå ei runeinnskrift. Ut frå ornamentikken i vestportalen som viser den ”næsten fuldt uviklede blomstrings-ornamentik”, meiner han likevel at kyrkja ikkje kan vera eldre enn 1150, og dette er det årstalet han festar seg ved.<ref name="ftn3"> Same staden

</ref> [...]

=== Mål ===
Etter synfaringa i 1686 hadde kyrkja følgjande mål: kirchens størelse lengden 13 Alen breeden 11 Alen, Chorit lang 9 Alen breed 6 Allen, og desse måla skil seg som vanleg frå dei som er oppgjevne i synfaringa i 1721: Coret er lige langt og Bredt, 6 al, Kirchens lengde foruden Svalerne er 12 al. og Breden – 10 al. Når det gjeld skipet (Kirchen) kan det forklarast med at det dei først måla er ytre mål og dei andre indre mål, medan skilnaden i måla på koret kan vera med og utan apside.

Dietrichsen har meir detaljerte mål i tommar,<ref name="ftn4"> Dietrichsen 1892, s. 287

</ref> medan Bendixen har rekna desse måla om til metriske mål.<ref name="ftn5"> Bendixens manus, kopi s. 321

</ref> Måla går også fram av Jensenius’ teikningsmateriale.<ref name="ftn6"> Jensenius, J., Oppmålingsteikningar

</ref>

== Bygningen ==
=== Vegger ===
Veggplankane og andre konstruktive element i veggene i skipet og koret har nedsenkt, rettvinkla profil, medan tilsvarande ledd i apsiden har geissfuss og holkil. Dette kan vera ei stadfesting av at apsiden er sekundær.

''Svalgangen''

Svalgangen går kring heile kyrkja. Han må på eit tidlegare stadium, før apsiden vart sett til kyrkja, ha vore rett avslutta bak koret. Etter rekneskapen vart alle sviller under svalgangen og 14 stolpar utskifte i 1687-89. Det vart lagt nytt bordgolv i kyrkjesvalen i 1668, fornya i 1690-92. No er det steinplater.

Veggene i svalgangen er i stavkonstruksjon med hjørnestolpar der dei berande tverrgåande elementa er lagde inn i stolpane. Slike hjørnestolpar finst ca ein meter aust for auststolpane i koret, om lag ein meter ut frå langveggene i koret. Vidare er det stolpar for indre hjørne i overgangen mellom kor og skip og for ytre hjørne utafor ytterhjørna kring skipet. Ved skipets langvegger og vestveggen er svalen broten av opne portalar der veggen via hjørnestolpar vender ut og inn mot opninga. To av desse opne portalane, i sør og i vest, korresponderer med portalar inn i skipet, medan portalen i nord tykkjest vera oppsett med omsyn til symmetrien.

Veggene i svalen er bygde med syllstokk og stavlegje som går inn i hjørnestolpar. Nedre delen av veggen har breie veggplankar som er sette ned i spor i syllstokken og er låst oppe med losholt. Mellom losholten og stavlegjen er det sett inn dvergarkadar med rundbogar i ein tverrliggjande planke borne av små pilastrar med terningkapite og base avslutta med vulst mot skaftet. Hjørnestolpane har rundt snitt og basar avslutta med vulst som tykkjest strypa inn sjølve stokken. Stolpane ved dei tre portalopningane skil seg frå hjørnestolpane. Koniske basar rir over syllstokken (dørstokken) og søyla utvidar seg jamnt mot midten før ho vert smalare att. Oppe er ho avslutta med vulst under konisk kapitel. Utvendes er veggene i svalen sterkt verslitne, men ein kan ana ein nedsenka, rettvinkla profil. Innvendes er profilen tydeleg. I portalopningane har det tidlegare stått portar i brystningshøgd. I rekneskapen frå 1684-86 er det gjort greie for utlegg til fire ”halfuedørre” for svalene. [...]

Nokre av pillarane har utvida søylemidte med dobbel vulst. Veggborda er flate innvendes, utvendes har dei nedsenkt rettvinkal profil etter kanten og boga averflate. [...]

Kyrkjerekneskapane gjer greie for arbeid ved inngangane til svalen. I 1699-1701 vart inngangen på nordsida teken ned og bygd opp att større med nye stolpar. Søndre ”kyrkjeport” fekk i 1702-04 nye sviller, stolpar og bord og det vart sett inn nye beitskier og skur over døra. Kielland (Årsb. 1902 s 196) og seinare Bendixen (manus s 319) argumenterer for at svalen er sekundær i forhold til kyrkja elles. Dette dels av di sperrene er feste direkte inn i veggplankane på ein lite konstruktiv måte, dels av di det er drypphol i omgangens syllstokk, dels av di omgangsveggen med sviller er tjørebredd og hardt værslitne. Mot dette talar at materialbruk og høvelprofil i svalen samsvarar med kyrkja elles. Apsidesvalen skil seg i form frå svalen kring kyrkjeomgangen.

[...]

''Veggene i kor og skip – omgangen.'' Veggene i omgangen kring kor og skip er ordinære stavvegger bygde opp med sviller, hjørnestavar, stavlegjer og veggplankar. Alle desse elementa, med unntak av hjørnestavane, har nedsenkt, rettvinkla profil. Syllstokkane er[...] cm høge og er lagde inn i hjørnestavane. Dei har profil utvendes mot overkanten og not i overkanten for plankane – med trekanta, kileforma drypphol mot utsida.

Veggplankane har boga yttersider med profil ved notsida. Ytste punkt går i flog med syllstokkane. Hjørnestolpane har sirkelrundt tverrsnitt. Basane er sylinderforma og [...] cm høge og svingar inn mot dobbel vulst. Syllstokkane går inn i basane under vulstane. Ingen form for kapitel. Veggene er avslutta oppe med dobbel stavlegje. Vegggplankane er flate innvendes, samansette med enkel not. Innvendes er langveggene i skipet avstiva med to andreaskrossar på kvar side. Kryssbjelkane har nedsekt, rettvinkla profil, er nagla fast i veggplankane med runde trenaglar. Kryssa har innsett hjørne i vinklane som ei sol. Vestveggen er også avstiva på denne måten. ”Sola” er profilert. Andreaskrossane er festa i syllstokkar og stavlegjer. Denne avstivinga er litt anleis på austveggen i koret. Her går berre skråstivarar frå nedre, ytre hjørne på skrå opp over korbogen. Det er ikkje tilsvarande avstivint av veggene i koret.

Veggene i koret er feste til austveggen i skipet ved at dei indre hjørnestolpane er forma med kjøl mot aust som tek opp sideveggene frå koret. Desse kjølane har nedsenkte, retvinkla profilar. Den nord-austre hjørnestolpen i koret er utforma på ein særleg måte, truleg i samband med nordaltar eller ein særskild, overbygd stol. Stolpen er utskoren i hjørneform over basen og opp til baldakinhøgd der han skrår inn, truleg for overbygg.

I den opphavlege, rette austveggen i koret er det sett inn ein smal, tjukk profilert planke på kvar side ved hjørnestolpen. Profilen er holkil og geissfuss. Syllstokken er dels avskoren og det er sekundært sett inn eit bjelkestykke i overkant. Han har spuns etter eit rundt element som har stått ned i stokkem ytst på kvar side. Innafor desse er han skoren litt ned, men i heile lengda er det her og der restar av trenaglar. Det er såleis ikkje noko besvart not for veggplankar, men øvre og nedre stavlegje er bevarte. I nedre stavlegje er det not for veggplankar i underkant, i øvre stavlegje er det tre sperrefeste for apsidens sperrer i overkant mot utsida.

Bendixen skriv om denne veggen:

''Ved østre korvegg gjenstår det for en svalgang i øst oprinnelige kjølsperr (gradsperr) i nordre hjørnesøile, mens den nuværende svalgangs fløisperr mot nord er anbragt i apsisveggens lanker og ikke i indre hjørnesøiler. Den øvre leger i korets østvegg har nut langs hele undersiden for en plankevegg og er tjæret på østre side.''<ref name="ftn7"> Bendixens manus, avskrift, s. 317

</ref>

''Veggene i skipets opphøgde midtrom ''er opne opp til taket over omgangen, over dette er dei tette med veggplankar. Midtrommet er bygt opp av 12 stolpar der dei fire hjørnestavane er sirkelrunde i snitt, medan dei flankerande stavane, to til kvart hjørne, er noko tynnare og tenderer mot ovalt snitt. Stavane kviler på ei ramme av grunnstokkar (sjå nedafor under ''golv og fundament''). Stavane går ubrotne opp til stavlegjene under taket. I tillegg til dei 12 bærande stavane er det ein stav midt på kvar av langveggene i skipet. Desse starta over nedre tang og går heilt opp under nedre stavlegje. Over øvre tang er stolpane avblada inn mot kyrkjerommet frå rundt til rektangulært snitt, oppe under stavlegjen er avbladinga avslutta med skorne masker.

Stavlegjene er lagde inn i hjørnestavane medan stavane i veggene elles er feste opp i underkant av nedre stavlegje. Stavane er avstiva med to doble tenger av liggjande, rektangulære plankar med nedsenkt rettvinkla profil. Mellom øvre og nedre tang er det sett inn andreaskrossar med solforma sentrum og utskorne bladformer utetter armane. Under nedre tang er det sett inn rundbogar mellom stavane og større, breiare rundbogar midt på nordre og søndre vegg. Mellom plankane i øvre tang er det også sett inn rundbogar under syllstokkane for midtromsveggen. Mellom øvre og nedre stavlegje over midtromsveggen er det lagt inn to bindbjelkar på tvers av rommet. Desse har rektangulært snitt og nedsenkt, rettvinkla profil. I kvart hjørne ved midtrommsveggenes svill er det sett inn horisontale kne. Langveggene i midtrommet har eit rundt hol i kvart av faga i nord og sør, fire på kvar side. Utvendes er veggene kledde med spøner.

''Koret'' har også ei form for opphøgd midtrom, menn dette kviler berre på takkonstruksjonen over omgangen, der der er spent bogar [...] som bindbjelke på tvers av rommet. Kvar av langveggene har to sirkulære lysopningar, syllstokkane tek opp omgangstaket. Dobbel stavlegje har kne i hjørna og ber midtromstaket. Også desse veggene er tekte med spøner utvendes.

[...]

=== Portalar og dører ===
Det som står i rekneskapane om nordinngangen må gjelda inngangen til kyrkjegarden. Det er ikkje noko som tydar på at det har vore portal i nord.

Kyrkja har tre portalar, ein i vest, og to i sør, ein til koret og ein til skipet. Alle tre tykkjest ha opphavleg utforming, men sørportalen i koret er sterkt redusert. [...]

''Vestportalen''

Døra er høg, smal, rundboga og sett saman av to bord, ca 45 og 34,5 cm breie. Innvendes er dei samla med to kraftige labankar med nedsenkt, rettvinkla profil på hjørna. Kvar av labankane er feste til døra med tre firkanta naglar til kvart bord. Utvendes har dei enkle gangjarn med kil som er feste med jarnnaglar i heile dørbladets breidde. Utvends har døra to rike beslag, oppe til venstre for dørringen, påmidten til høgre for nøkkelhol. [...] Døra har diverse innskorne initialar og bumerke. Labankane er avskorne i nedane for ein situasjon der dørene slo utover. Vest portalen har same utforming med dørslåe som sørportalen i koret. Her har slåa dyrehovud.

Portalen fyller rommet mellom syllstokk og stavlægje i omgangen. Han er sett saman av to veggbord med treskurd utvendes, av eit tverrlagt bord i overkant med runda underside og der skurden frå sidebora held fram og av pålagde element i tre delar. Det meste av rundbogen, flankerande dørstolpar med kapitel og dei nedre delane av rundbogen, Kapitela og basane for stolpane er ”forhogne” for utgåande dør.

''Sørportalen i skipet''

Sørportalen i skipet har same typen dørslåe, men med ein enklare knott. Det er trekt nedsenkt, rettvinkla profil etter hjørna på den svungne dørkarmen. Det tydar på at den er ein opphavleg del av det heile.

Også dørbladet i sørportalen har det rettvinkla profilet trekt etter kanten i heile rundbogen utvendes, men ikkje nede. Dørbladet er sett saman av to plankar, 29,5 og 40 cm breie, med labankar innvendes over og under gangjarna. Labankane er opphavlege med nedsenkt, rettvinkla profil, og festa til døra som elles med store firkanta, gjennomgåande trenaglar. Utvendes går det to smale, heildekkande gangjarn med kil, feste med jarnnaglar.

Portalen har sidebord og tre liggjande bord over døra, det nedste er skore i runding på undersida. Det er ingen treskurd på portalplankane utvendes, men ein tilsett skoren boge i overkant og portalsøyler tilsette på begge sider. Sjølve søyleskafta er glatte. Bogefeltet har rankeskurd med gjennomgåande sentralband, kapitela har også rankeskurd. På kapitela står løver på fire bein og vaktar inngangen. Dei er truleg skorne saman med bogeanfanget bak som er eit framhald av stolpeveden. Basane som er avslutta ved dørkarmen/svillens overkant er forma som den øvre delen av masker med auge og nase. Ut frå holer over ytterkant av augo kjem ranker som går over og under ringar i overgangen mellom skaft og base. Søylene er nærast runde og feste til veggen med runde trenaglar.

''Sørportalen i koret ''

Døra er ca 57 cm brei og sett saman av eit breitt bord, ca 50 cm og eit smalare, ca 7 cm breitt. Ho er halden saman av to labankar som sekundært er flytta, den øvste har stått høgre, den nedste lægre. Dette har truleg skjedd i samband med at den øvre delen av døra er skifta ut/skøytt. Skøyten ligg no under øvre labank. Innvendes på austsida av døra er ein dørkarm med feste for dørslåe gjennom den sentrale, opphøgde midtre delen. Dørslåa har fin skurd med skolpesnitt (?). Døra er hengsla på vestsida med to jarnhengsler. Hengslene held fram som gangjarn på utsida av døra, festa med jarnnnagler. Jarna har ein kil etter midten. Det nedre endar med splitt og to utsvinga ledd, medan det øvre dekkar døra i full breidde. Dørbladet har trass i svalen vore utsett for sterk sol og regn og er sterkt stite. Syllstokken i koret utgjer dørstokk for døra. Karmane på øvre delen på vestsida er bevart. Det er to veggbord over døropninga, og veggplankane på begge sider er breiare inn mot døra enn over, i det dei går ut som konsoll for underdelen av dei to veggborda over bogen. Ein del av bogen som har funnest over opninga står framleis att. Han består av eit bogesegment festa med trenaglar til veggplankane. Spor i sideborda syner at portalen også har hatt sidebord feste til veggplankane, og at desse har hatt ein base i nedkant. Dei isette sidestykka er ca 5,5 – 9 cm breia.

''Dører i opningane i svalen''

Det er merke etter låge dører i opningane i svalen. Av dei tiltaka som vert nemnde i synfaringa frå 1686, er at det skal lagast tre små halve dører framfor svalene for å halda dyr ute.

=== Korskiljet ===
Syllstokken i skipets austvegg er gjennomgåande og fungerer i full høgde som dørstokk mellom skip og kor. Oppe er det skore eit bogesegment opp i nedre stavlegje som antyda reit bogespenn i full breidde der koret opnar seg mot skipet. Denne bogen er realisert ved hjle av sekundært isette bogesegment felte inn i underkant av store kne som er sette inn i hjørna mellom hjørnestolpane og stavlegjen. Sjølve knea endar med ei avblading mot hjørnestolpen, eit dekorelement som finst att fleire stader i kyrkja. På sidene av korpninga nede er det restar av brystningar som er sette ned i syllstokken. Plankane her har not og fjør og er avhogne med fjør (v-form) i overkant på sørsida, på nordsida er dei dekte med profilert, flat handlist.

Profilen har holkil og geissfuss på begge øvre hjørne. Brystningane har tidlegare gått nokko nærarer midten og stogga ved avsluttinga av veggbenken (sjå nedafor under ''Benker''). Innafor denne nota er det eit noko breiare spor for stolpar/plankara som har flankert kordøra. På begge sider over brystninga er det djupe og breie spor inn i dei kjølforma hjørnestolpane. Desse har tekke opp tverrgåande element i korskiljet. Det er ikkje fullt samsvar mellom spora på dei to sidene. Oppe i det som er att av den opphavlege bogen er det små runde fâr etter ståande pillarar.

I 1696-98 vart det etter rekneskapen betalt for ”82 dreyede pillere i mellem choret och kirchen”.

=== Vindauge ===
Oppe i midtromsveggene i skip og kor er det runde gluggar – fire på kvar side i skipet og to på kvar side i koret. I midtromsveggen vest i skipet er det eit rundboga blyglasvindauge under ark. Dette vart ståande att ved restaureringa i det ein rekna med at opninga gjekk attende til mellomalderen. Den rundboga gluggen gjennom ein veggplanke på nordsida av omgangsveggen i vest har ein smal fals utvendes. Gluggen kan gå attende til mellomalderen. Han er no tetta at med ein grovhoggen planke som er festa til veggen på innsida.

I 1667-69 er det nemnt arbeid med vindauge ved preikestolen og ved funten. Vindauget ved funten er truleg det som er nemnt i synfaringa frå 1661-65 og har i tilfelle vore på nordsida i nordvestre hjørne av skipet.<ref name="ftn8"> Synfaring 1661-1665

</ref> I Synfaringa frå 1686 vart det sagt at det skulle lagast eit vindauge ”af ny” som skulle setjast inn i vestre gavl. Det vart teke ut fleire nye vindauge i kyrkja i ein periode tidleg på 1700-talet (1702-04). Eit vindaugshol vart då opna på sørsida i kyrkja til to vindauge i ein karm med ark over, eitt nytt vindauge vart laga på sørsida i koret og eitt ”neden i kircken”. Ny ark vart bygd over vindauget i dåpshuset, eit nytt vindauge med karm og ramme ”midt for alterit”, og ny karm og ramme til vindauget ved preikestolen.

Dei etterreformatoriske vindauga vart fjerna att ved restaureringa på 1800-talet. Vindauga hadde utbygde arkar, dei fleste gjekk også gjennom svalgangstaket. Spor i kyrkja viser at det var vindauge sør og aust i apsiden, heilt oppe i veggen under stavlegjen. Ved austre hjørnestolpe i sørveggen i koret er det også ei attspunsa opning i veggen opptil stavlegjen og vidare ut gjennom svaltaket der to fag har nytt materiale. Dette er truleg det vindauget som stod ”midt for alterit”.

I skipet er det spor etter attbygde vindauge fleire stader i omgangsveggene. Det har vore eit vindage i søndre omgangsvegg i skipet ved preikestolen. Den attspunsa opninga går over tre veggplankar. Svaltaket utafor er fornya. Sørveggen har også hatt eit vindauge ved vestre hjørnestav, like under stavlegjen.

Heilt vest i nordveggen, men skilt frå hjørnestaven og stavlegjen – har det vore eit lite vindauge til dåpshuset. Også her er taket i svalen utafor fornya. Midt på nordre omgangsvegg har det vore ei større opning, ikkje heilt sentrert, over tre og ein halv planke og heilt opp til stavlegjen.

=== Golv og fundament ===
Grunnstokkane er synlege under svillene. Golvet i skipet er, med unntak av hjørna, dekte med varegolv. [...]

Kyrkja har eit typisk fundament for stavkyrkjer med opphøgd midtrom. Under skipet er det lagt fire rektangulære, liggjande grunnstokkar som kryssar kvarandre og er blada saman i fire punkt. Desse ber hjørnestolpane i det opphøga midtrommet, ig mellom kryssa ber dei resten av midtromsstolpane, her to på kvar side. Stokkane går ut over kryssa og ver syllstokkane for omgangsveggene. Endane er synlege utvendes. Under koret er det berre ein slik grunnstokk som støttar opp under syllstokkane i austre del av koret. Fundamentet for grunnstokkane er steinlag. Grunnstokken under koret har not på vestsida og er breiare mot aust. Dette er truleg ein oppattbrukt syllstokk.

Skipet har bordgolv der oversida lig i plan med oversida av grunnstokkane slik at desse siste vert ein del av golvet. I koret ligg det bordgolv nagla til golvbjelkar med trenaglar.

=== Tak ===
''Svaltak i skip og kor''. Svalens tak kviler på svalens stavlegjer. Frå desse går det skrå, rektangulære sperrer inn mot omgangsveggene. Sperrene er profilerte (rettvinkla nedsenkt profil) på begge sider i underkant. Halvveges oppe er veggene avstiva med overliggjande smale åsar blada ned over sperrene. Også desse har profilar på begge sider i underkant. Over åsane ligg det ståande takbord som utvendes er tekte med spøner. Utskift materiale er ikkje profilert.

Der svalen knekker i rett vinkel, ved hjørne og ved inngangar, er det lagt inn skråsperrer. Ved inngangane knekker svaltaket ut og så inn mot portar og igjen ut som ark over sjølve opninga. Her er det doble stavlegjer som går inn i eit stolpepar som går ned til grunnen inne i porten. Over stavlegjene er det i tillegg salta over ein ark som opnar seg utover med gitterverk, Alt spontekt utvendes. Det er ikkje åsar i porttaka med unntak av det øvre taket.

Sperrene frå svaltaket går gjennom veggplankane og er runde i enden og festa med trekile. – Nei! Det gjeld berre stavegjene for portaloverbygga. Sperrene ser berre ut til å kvila på festa,, skråskorne bjelkar på omgangsveggen.

''Omgangsveggens tak'' startar over dei doble stavlegjene i omgangsveggen. Taket over omgangane er bygt opp på same måte som taket over svalane. Det går sperrer frå stavlegjene som korresponderer med midtskipsstavar og strebebjelkar. Nedsenkt, rettvinkla profil på begge synlege hjørne. Halvveges oppe går ligg det smale åsar blada ned overr sperrene, også desse med nedsenkt, rettvinkla profil. Desse ber ståande takbord tekte utvendes med spøner. Oppe er sperrene feste til midtromsstolpane.

[...]

''Taket over midtrommet'' er eit saltak med liknande konstruksjon som pulttaka over sval og omgang. Sperreverket korresponderer med dei tre stolpane sentralt på nord og sørsida og det ligg tre sperreband over midtrommet. Gavlane korresponderer med austre og vestre midtromsvegg. Dei tre sperrebanda har sperrer, saksesperrer og hanebjelke. Nede ved midtrommets stavlegje er det sett inn bogekne i kvart fag. Under kryssingspunkta for hanebjelke og skasesperrer er det forma bogar i det det er skore inn bogesegment i saksesperrene og sett inn segment i hjørna. Sentralt i dette er det skiore ut eit ornament av fleire vulstar- I tillegg til åsane midt på takflata er taka avstiva med skråband, to i nord og to i sør, på den nedre halvdelen. Gavlane har sperrer, saksesperrer og lægre stilte hanebjelkar-

Taket over ''korets omgang'' har mange av dei same trekka som taket over skipet, men det er mange detaljar som er anleis. Taket har skråstilte hjørnesperrer i aust og mot skipets austre omgang i vest. Takflatene staartar over korveggens stavlegje og går inn til midtrommets svill.

Kvar av dei tre sidene har eitt heilt og to halve bogekne, og det ser litt halvferdig ut. Åsar og andre element har rett, nedsenkt profil, men nokre stader er det smalare enn elles i kyrkja.

Syllramma oppe under midtromsveggen har vassbeine kne i vesthjørna, men ikkje i aust. Omgangssperrene i aust og midt på langsidene går opp til midtrommets syllstokk, medan det austre sperrebandeet i langsida har undersperrer eller doble sperrer som kryssa rein hanebjelke og der hanebjelken i underkant er ornamentert som i skipet og formar boge over austre del av koret. Taket over midtrommet har kne i alle fire hjørne og ein ås plus ås i mønet.

Alle møne på kyrkja, over tak og arkar, dekorative og ev symbolske element med krossar i dei nedste høgdene og drakehovud lengre oppe i møna på skipets midtrom og saltaket i takryttaren.

''Taka over apsiden'', sjå nedafor under tilbygg.

=== Himlingar ===
Ved restaureringa [...] vart ei himling i skipets opphøgde midtrom fjerna. Kor gammal denne himlinga var, er ukjent. Det vart etter kyrkjerekneskapen laga ei ”hvelving udi kirchen af 19 brede huggen bord og to træer” og høvla bord i 1687-89, dette gjeld truleg eit stykke av kyrkja som ikkje var kvelv over, ”nest neden det andet”, og som er nemnt i dei tiltaka som er opprekna i synfaringa frå 1686. I sjølve skipet har det truleg vore himling attende til mellomalderen. Ein meinte at taket hadde stått udekt ein periode før ho vart oppsett, og valde difor å ta ho vekk. Grunnlaget for dette kan ha vore at takkonstruksjonen over himlinga hadde dekorelement som ein meinte var laga med tanke på at dei skulle vera synlege. [...] Kyrkja står no utan himlingar i kor og skip.

=== Tårn ===
Den austre bygningsdelen på kyrkja, ''apsiden'', er forma som eit tårn. Sjå nedanfor under Tilbygg.

Kyrkja har ein ''takryttar'' som rir over mønet på saltaket over skipets midtrom. Takryttaren er tredelt i høgda. Nedre del er dekt med saltak og rir over saltaket på skipets midtrom med to hjørnestavar på kvar side av mønet. På langsidene i rommet mellom hjørnestavane er det sett inn liggjande bord med skoren ornamentikk [...] Tverrsidene har nedst ein losholt som går gjennom hjørnestavane og kviler på midtromsmønet. Over dette med eit lite mellomrom ligg doble losholtar med tre lansgåande, gjennomstokne bjelkar. Gavlane har øvst ståande bord med sirkulære gluggar. Saltak og vindskier er spontekte og mønene ber drakar.

På dette underbygget kviler dei to øvre delane som saman utgjer ein eigen takryttar på underbyggets saltak. Den nedre delen av denne rir over taket på underbygget med to hjørnestavar på kvar side og tverrliggjande losholt over mønet. Nedre del har spisst pyramideforma tak og opp av dette går ein liten lanterne, også denne med spiss, pyramideforma hjelm. Begge har spontekte tak og hjørnestolpar. Øvst oppe er takryttaren avslutta med spir av dreia tre som ber ein liten metallhane under ein enkel kross.

På Borgund heng klokkene i ein sjølvstendig ''tårnstøpul'' mellom dei to kyrkjene. Sjå nedafor under bygningar på kyrkjegarden.

=== Tilbygg ===
Kyrkja har opp gjennom tidene hatt ulike tilbygg som vart tekne vekk ved restaureringa [...].

Ein kan nema eit skur bak koret (1690-92), eit skriftekammer av 5 ½ tylft tømmer (1717-19) og kjøpmannsbord. Det vart også kjøpt inn materialar til ein himling over skriftestolen.

''Apsiden''

Det tilbygget som framleis står, og som må vera eit frå mellomalderen, er apsiden, som i eksteriøret framstår som ein intergrert del av kyrkja. Apsiden har halvrund sval knytt til austsida av korsvalen og halvrund omgang knytt til austsida av koret.

Bendixen omtaler omgangsveggen i apsiden slik:

''Den i noget senere tid byggete apsisvegg er satt op på en avvikende måte, frå hvad elles er tilfelle, idet der er satt en kilplanke i midten, med nut på begge sider, hvorfra plankene utgår.''<ref name="ftn9"> Bendixe manus, s. 321

</ref>'' ''

Svalen har runda pulttak. Over grunnnivået har apsiden rundt telttak som på vestsida er tilpassa den rette koravsluttinga. Apsiden er avslutta i tårnliknande form med opphøgd midtrom som kviler på telttaket og ber rundt telttak avslutta oppe med kross. I grunnivå står veggene bare, medan både svaltak, apsidetak, veggene i det opphøgde midtrommet og taket over dette er kledde med spøner og øvst oppe er tårnet avslutta med kross.

I kyrkja elles har alle profilerte delar nedsenka, rettvinkla profil. I apsiden har materialane på tilsvarande stader gjennomført ein profil med holkil med v-snitt på kvar side (”hulkil med geissfuss” er brukt i tidlegare litteratur). Ved restaureringa spunsa ein att to vindauge i apsiden, eit mot sør og eit mot aust. Dei isette materialane har det rettvinkla profilet som er brukt i kyrkja elles.

Veggene i ''apsidesvalen'' er samanbunden med kyrkjesvalen elles ved at det er sett ein firkanta stolpe med holkil/geissfuss-profil innafor sluttstolpen og nagla til denne med trenaglar. Syllstoken og stavlegjen er felte inn i denne og han har også not for veggplanke. Stavlegjen i apsiden er festa gjennom stavlegjen i austre korvegg og festa med kile. Stavlegjen er sett saman av fem stykke og har holkil og geissfuss. På søndre del oppe og nede, på nordre del berre nede. Veggen er tredelt ved to rektangulære mellomstolpar med holkil og geissfuss og med not på begge sider. Svillen er tredelt og lagt inn i desse mellomstolpane. Ikkje profil. Søndre mellomstolpe skil seg ut frå dei andre stolpane ved at han er grovhoggen og utan profil. Stavlegjen er lagd ned i spor oppe i veggstolpane. Både svill og stavlegje har not for veggplankar.

Veggplankane er flate innvendes og går i eitt frå svill til stavlegje utan opningar som i kyrkjesvalen. Utvendes er skøyten mellom dei to svaltypane berre dekt med bord. Mellomstolpane i veggen er runda og har rund base med enkel vulst. Vanskeleg å sjå profilar på utsida på grunn av tjøre og slitasje, men alle delar har truleg hatt holkil og geissfuss utvendes som innvendes. Denne profilen kan anast nede på stavlegjen.

Veggen i ''apsiden'' er også sett saman av svill, stavlegje, veggstolpe og veggplankar. Han er festa til koret med jarn innafor austre hjørnestolpar i koret. Svillen er tredelt, Veggplankane har not og fjør, og holkil og geissfuss på notsida. Stavlegjen er også tredelt og har holkil og geissfuss innvendes der han er synleg.

Innvendes er det sett ein bjelke inntil korets hjørnestolpar ned i den opphavlege endesvillen. Veggborda i apsiden er festa til denne medan svillen er hoggen ned i han og stavlegjen går gjennom austre stavlegje i koret og er sikra med trekile. Geissfussbjelken går også opp i nota i stavlegjen. I overkant over den doble stavlegje aust i koret er det merke etter feste for svalens tak før apsiden vart bygt til kyrkja.

Apsiden går opp som eit tårn og har sirkulært opphøgd midtrom utan særleg støtte til golvet. Dette har enkle vegger av veggbord mellom syll og stavlegje. Apsiden har no ikkje noko form for golv. Det ligg lause steinar i golvnivå.

''Taka over apsiden'' både i svalen og i det som tilsvarar omgangen, har sperrer i stråleform og ståande takbord i mellomromma mellom desse.

''Apsidetårnet'' er avstiva av to kryssande skråkrossar.

== Interiør ==
=== Presentasjon av interiøret ===
Interiøret i stavkyrkja på Borgund er dominert av høgderetninga og den sparsame tilgangen på lys. Kyrkja har ei lang soge der ulike inventardeler og fargesetting har prega interiøret, såleis betalte kyrkja ein målar i 1702-04 for å måla og staffera stavane, benkene og vindaugskarmanemen. Ved restaureringa i 18.. vart det meste av dette teke vekk og målinga på veggene vart fjerna. Tanken var å føra kyrkja attende til ein opphavssituasjon. Det som no står att av inventaret er eit steinaltar som vart bygd om ved restaureringa og som står med bakkant i skiljet mellom kor og apside, og på dette ei altartavle frå 1600-talet. Vidare ein preikestol utan oppgang som står med bakkant i skiljet mellom koret og omgangen i skipet, og delar av korskiljebrystninga. I skipet er det veggbenker på alle fire sider i omgangen. Ein defekt døypefont av kleberstein står sørvest innafor vestportalen i skipet.

=== Viktige endringar i interiøret ===
[...]

=== Fargar ===
Som nemnt er fargeutstyret frå etterreformatorisk tid fjerna. Veggene har restar av ''vigslingskrossar'' måla med kvit kontur. I miden av desse er det rissa inn kross. Det finst to slike på nordveggen i skipet, eitt på søndre del av vestveggen, to på sørveggen i skipet og eitt på nordveggen i koret.

Det nedsenkte, rettvinkla ''profilet'' er fleire stader ''sverta'' slik det var vanleg, men dette har truleg ikkje vore gjort alle stader. Bogeknea i midtromsveggene er og så sverta i underkant.

Ved restaureringa sist på 1800-talet vart det aller meste av eit rikt måla interiør fjerna. Både kyrkje, kor og apside ser ut til å ha hatt ''draperimåling under brystningshøgd med rankemåleri over''. Det finst framleis svake spor etter slik måling.

=== Runer ===
[...]

== Inventar ==
=== Altar ===
Altaret er mura opp att i samband med restaureringa på 1800-talet. Det har no mensa av natursteinshelle der det er skore ut eit relikviegøyme – lite presist arbeid. Plata er nokså grov og utan noko form for vigslingskrossar i hjørna. I fronten av altaret står to plater eller steinar med flat ytterside på høgkant. Altaret er tørrmurt. Fundamentet går noko lengre fram mot vest enn sjølve altaret. Bordplata er 133 cm brei og 65 cm djup. Altaret er 92 cm høgt over golvet.

I nordaustre hjørnet i koret er det ei særleg innskjæring i hjørnestaven og kanskje som anfang for baldakin over. Innhakket i staven startar om lag 52 cm over golvet og det er 125 cm høgt opp til baldakinanfanget. Her kan det ha stått eit altar eller ev ein særleg stol, ev skriftestol.

Mellom dei to nordlegaste midtromsstolpane aust i skipet er det merke etter tidlegare inventar, det kan ha stått eit altar her med baldakin.

Inn i stolpen sør for koropninga i austre midtromsvegg er det bora og skore eit trekanta hol inn på vestsidai brysthøgd. Kring holet er det stiftemerke og i underkant ei stor, oppskråd trenagle som kan ha hatt berande funksjon. Holet er 9 cm høgt, 7 cm breitt og […] cm djupt. Funksjonen er uviss, men det kan sjå ut som det har hatt liturgisk bruk.

=== Altartavle ===
Altartavla er nett attkomi frå restaurering hjå Arkeologisk museum, Stavanger. Det er ei tavle frå tidleg 1600-tal (men med måla årstal 1654), rein renessanse og i overgangen frå katekismetavle til bilettavle. Snekkarverk i ei høgd med biletfelt flankert av vengjer. Tavla har fotstykke og er dekt av klassisk gavl.

Fotstykket har fire konsollar i vulstform med beslagornamentikk og profilert øvre og nedre listverk. Hovudhøgda har tre fyllingar. Dei ytste konsollane ber kannelerte pilastrar og dei to sentrale konsollane ber flate pilastrar som skil mellom fyllingane. Pilastrane er avslutta oppe med rektangulære kapitel med diamantbosse. Vengjene har bandsnoing i ståande oval, kartusj med vekstornament. Gesimsen har tilsvarande konsollar som fortykket og ber klassisk gavl med tannsnitt.

Tavlearkitekturen har svart botn med grønt, raudt, blått, grønt og kvitt. På felta mellom konsollane i fotfeltet er det måla ornament (som på søndre fag i preikestolen). På basane under dei ytre pilastrane er det måla 1654 til venstre og ELS(G) til høgre.

Biletfeltet går i eitt mellom dei ytre pilastrane i det dei to sentrale pilastrane er overmåla som ein del av tavlemotivet. Motivet i tavla viser Krossfestinga i midten med Maria Jesu mor i venstre felt og Maria Magdalena (eller Johannes?) i høgre felt.

=== Altarring ===
Det er ikkje altarring i kyrkja no. Rekneskapen nemner at det vart laga ny altarring i 1717-19 med innelukka knefall og handlist.

=== Døypefont ===
Borgund kyrkje har ein av dei kasseforma døypefontane frå Vestlandet. Fonten er av kleberstein med ettermåten grovhogne sider, men rette vinklar og hjørne. Plansnittet er rektangulært og medan yttersidene er rett vertikale, skrår innersidene inn nedover og rundar av i botnen som er ujamnt hoggen og har avrenningshol nær det eine hjørnet. Utvendes er botnen skrådd inn mot eit flatt midtparti frå alle fire sider. Mål 48,5 x 40,5 cm. Høgde 41,5 cm. Høgde til knekken mot botnen 36,5 cm. I overkant er veggen 3, 6 cm tjukk og vert tjukkare nedetter. Fonten har ein skade i overkant, eit v-forma hakk ned i eine sida ved hjørnet ca 13 cm breitt og 10 cm djupt.

=== Preikestol ===
Preikestolen har fem fag, to breie på sidene og tre smalare i front, og er open mot aust. Han er plassert på søraustre hjørne av korets midtrom i skipets omgang.

Handlista er flat og stoppa og trekt med raudt klede. Profilert på undersida i ytterkant og boren av profilert listverk som er gjerda i hjørna.

Faga har rammer med karnissprofilert list på sidene og oppe, nede har ramma fas med skoren avblading. Fyllinga har seingotisk faldeverk med holkilar og vulstar med skarpkanta skilje der vulstane er skrått avskorne oppe og nede, medan doble holkilar har sveiga avslutting i bladform. Nede har stolen breiare listverk enn oppe med ovafrå : karniss, rett avtrapping, karniss, holkil og vulst.

Foten har flat botn og kviler på ein sekundær, åttekanta stolpe. Det søndre faget har ikkje faldeverk, men berre ei glatt fylling i ramme. Ho står også utan øvre og nedre profil, men med eit måla ornament på fyllinga. Listverket nede på nabofeltet tydar på at stolen har stått inntil ein vegg på sørsida. Preikestolen er måla i fargane engelsk raudt, kvitt grønt og svart.

Oppgangen finst ikkje lengre i kyrkja.

Dei seingotiske fyllingane er flate på baksida, medan den i sør er grovt tilhoggen med avsmalna sider.

Ut frå ramme- og listverk på preikestolen som inneheld profil som vanlegvis vert knytt til 1700-talet, og det at preikestolen er sett saman med ulike fyllingar, er det nærliggjande å slutta at preikestolen er laga på 1700-talet med oppattbruk av dei seingotiske fyllingane. Desse kan t d skriva seg frå benkedører eller frå ein gallerifront eller eit korskilje.<ref name="ftn10"> Jfr Trædal, [http://www.norgeskirker.no www.norgeskirker.no] Gjerstad kirke og Kroesen s 262:

During the Victorian Revival several pulpits were restored using other parts of the furnishings, for example, several pulpits in Devon and Cornwall were restored or even completely reconstructed with panels from the screen or from late medieval pews.

</ref>

Liknande seingotisk faldeverk finst m a på preikestolen i Holdhus gamle kyrkje, Fusa kommune og frå benkedører i Gjerstad kyrkje, Osterøy kommune.

=== Benker og faste stolar ===
Kyrkjerommet har veggbenker ved omgangsveggen i skipet kring heile rommet. Benkene kviler på konsollar feste til veggen. Dei ligg om lag 32 cm over golvhøgd og er 7 cm tjukke og [...] cm breie. Som materialen elles i skipet har dei rettvinkla nedsenkt profil etter kanten ved ytterhjørnet, og dei svingar inn mot veggnivå ved portalar og koropninga. I hjørna er dei felte i einannan og sikra med nagle. Benken nord på vestsida er fornya, truleg i samband med tidlegare dåpshus. På nordveggen har det også skjedd endringar med benken.

På langsidene er det med jamne mellomrom skore ned hakk for tverrlagde setefjøler, truleg har dette skjedd etter reformasjonen. Det er fire-fem slike benkespor i sørvest, tre-fire i nordvest, ei av dei har vore lagd inn i andre midtromsstav frå vest. Og to-tre i nordaust. I alle stolpane på nordside er det innhogg som truleg er laga i samband med benker.

Om benker fortel rekneskapane at ”stolene” (benkene) på kvinnesida vart vølte i 1668. Samsundes vart det laga seks nye benker, fire i våpenhuset og to ved vestre kyrkjedør. I 1673 vart det laga fire lange mannfolkbenker. I 1684-86 vart det laga to nye benkedører med hengsler. Det vart også laga ryggstød til den same benken. Benkene på kvinnesida vart vølte i 1696-98 og det vart sett inn seks nye benkedører. Det går fram av det skriftlege kjeldematerialet at det også har vore benker i svalen.<ref name="ftn11"> T.d. i Synfaring 1661-1665

</ref>

I ''dåpshuset'', det som i rekneskapane vert kalla ”fundten” eller ”fundtehuset” vart det lagt nytt golv og nytt tak i 1668.

=== Galleri ===
Det har i ein periode, truleg berre etter reformasjonen, vore fleire galleri i skipet i kyrkja, desse har vore festa i midtromsstolpane i skipet og har truleg gått aust til stavane vest for den austre midtromsveggen.

Tidleg på 1660-talet vart det i ei synfaring påpeikt at ”polpituret staar alt for laugt” og det skal flyttast høgr opp i kyrkja.<ref name="ftn12"> Synfaring 1661-1665

</ref>

=== Rituelle kar ===
Teksten under avsnittet Rituelle kar vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Parament ===
I inventarlista frå 1690 er det nemnt ein messehakel av ”silche och ulden”. Rekneskapane nemner vidare ein fin altarduk med kniplingar kring, ein ny messehakel og eit raudt altarklede som soknepresten fekk laga i 1720-22. Det vart då også laga eit klesskåp til å oppevara paramenta i. Alt dette er vekke no.

=== Lysstell ===
Teksten under avsnittet Lysstell vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Møblar ===
Skåp på nordveggen i koret. Skåpet er smalt og høgt med gavlforma øvre avslutting. Sidene og den hengsla fronten har seingotisk faldeverk av same slag som på felta på preikestolen, truleg frå 1500-talet. Oppe og nede er skåpet omgitt av jarnbeslag. Fronten/døra er hengsla på høgre side og døra er låst. Faldeverket har jamn veksling mellom vulstar og holkilar. Felta har også her karnisslist på tre sider og fasa rammekant på den tredje, men dei er snudde opp-ned med fasen oppe i forhold til dei på preikestolen. Hjørna i fronten har ein mindre presis profil av karnisstype, det har forresten også det høgre ramtreet på vestsida. Frontfeltet er som preikestolfelta med doble holkilar, også her er karnissprofilet på sidene og nede, og heilskoren fas i overkant. Karnissprofil på begge sider av austre hjørne. Austre felt er ”rett” snudd, som preikestolen. Gavlen i overkant er sekundær. Høgda på dei tre felta er 99/102/100 og breidda 32/41/30 cm.

Preikestolfaga er 108 høge, av dett er ca 97 cm ikkje dekt av lister oppe og nede. Breidda på faga er frå venstre: 50/38/37/38/57(ny). Delane i skåpet har truleg høyrt til same kontekst som preikestolsidene i utgangspunktet, den noverande plassering kan vera resultat av ei ombygging på 1700-talet.

=== Offerkar ===
Ei fattigblokk som tilhøyrer Sogn Folkemuseum, De Heibergske Samlinger, er deponert i utstillinga ved Borgund besøkssenter.

=== Inventar oppbevart utafor kyrkja ===
Bendixen:

''1) Av inventaret er til Bergens museum overført: 1 relikviebeholder i form av en kirkemodel (omtalt av Blom) av eketre, malt på krittgrunn lik den fra Kinsarvik. Skibet er 60 cm langt, 21 cm bredt og 33 cm høit foruten de skiveformete gavlprydelser. Midt på den ene langside fremspringer en fløi, ubetydelig smalere og lavere enn skibet. Den anddenn langside er simplere malet og har visstnok stått innover, skjult mot en vegg; i takets korsvinkel stiger op et firkatet tårn med hjørnepilastre der slutter i mangekantete spir. Hele tårnets høide er 86 cm, dets øvre del gjør teneste som lokk. ''

''2) Et stykke av den nedre del av et helgenbillede av tre med spor av maling på krittgrunn. Nu 36 cm høi. ''

''3)Fragmentarisk lysekrone av jern, bestående av to smale bånd, der har vært forenet med 8 tverrstykker, hvorav hvert annet har vært forsiret med utklippete ornamenter. Tverrsnitt 36 cm, Tiden kan neppe bestemmes.''<ref name="ftn13"> Bendixen, manus, kopi s. 328f

</ref>

== Kyrkjegard og gravminne ==
=== Kyrkjegardar ===
Det ligg framleis ein kyrkjegardsmur i firkant kring den gamle Borgund-kyrkja. Firkanten ligg høgst i det sørvestre hjørnet og legst i det nordaustre hjørnet. Hovudporten er på sørsida vest for kyrkja der ein fløya smijarnsport er festa til to store heller som står som vangesteinar. Det er laga opning i muren på nordsida også, til den utvida kyrkjegareden.

Området for nyekyrkja er knytt til kyrkjegarden ved at det går netting-gjerde frå den gamle kyrkjegardsmuren til sørvest for nyekyrkja der inngjerdinga er avløyst av tregjerde med fire liggjande, brunbeisa plankar. Det er port i nettinggjerdet mot vest til turveger i terrenget kring kyrkja. Gjerda avgrensar elles kyrkjeområdet mot beitemark i vest og sør. Mot aust der den gamle riksvegen ligg, er det ope med tilkomstveger og bakkemur mellom kyrkjegardsmuren og gjerdet sør for den nye kyrkja.

Nettinggjerdet i vest går nokre meter på utsida av kyrkjegardsmuren til det knekker mot aust for så å gå i eitt med nordre avgrensing av den utvida kyrkjegarden. Kyrkjegarden vart utvida mot nord i full breidde i [...] og utvidinga har fått nytt gjerde i vest, nord og aust. Gjerdet har trestolpar med metallbeslag over og på sidene og sju gjennomgåande metallvaierar. Portane i vest og aust inntil kyrkjegardsmuren har trerammer med metallbeslag fylte med metallramme med tre liggjande sprosser.

=== Gravminne ===
Det finst eldre og nyare gravminne både på den gamle og den nye delen av kyrkjegarden. Kyrkjegardane på Borgund har påfallande mange gravminne av marmor. Einskilde stader er fleire frå same slekta gravlagde i nærleiken av einannan. Ein del nyare gravminne er kvadratiske, noko skrått liggjande steinar.

Vest for stavkyrkja er det graver attende til 1922 og den nyaste er frå 2008. I nordvest står eit gravminne frå 1889, ein kross framfor ei defekt marmorplate. Også på nordsida av kyrkja på den gamle kyrkjegarden er det gravminne frå perioden 1907 (støypejarnskross) fram til 2008.

Aust for kyrkja finst gravminne attende til 1883 i støypejarn, i nordaust frå 1897. I søraust har også gravene stor spreiing i alder. Ei grav har ei tilhoggi skiferplate med HV / O.ST / / MBST / 1862.

Den nye delen av kyrkjegarden har graver attende til 1952 med dei eldst gravene i aust. Sjå foto for einskilde gravminne. (Nyare graver er anonymiserte.)

=== Bygningar knytte til kyrkjegarden ===
==== Klokkestøpul ====
Klokkestøpulen på Borgund går attende til mellomalderen og kan vera samtidig med stavkyrkja. Han står i det skrånande terrenget mellom stavkyrkja og den nye kyrkja. Høgdeskildnaden er dels teken opp ved høgre grunnmur i aust, men det meste er lagt inn i sjølve støpulen i det dei austre hjørnestolpane er høgre enn dei i vest. Dette gjev støpulen eit karakteristisk skeivt eksteriør.

Dendrokronologiske prøvar syner at tårnstøpulen [...] går attende til 1100-talet og truleg er jamngammal med kyrkja.

Tidleg på 1660-talet vart det utført omfattande arbeid ved støpulen. Synfaringa frå 1661-1665 gjer greie for dette arbeidet på følgjande måte:

''Klochehuset som staar for sig sielff Vden for Kirchegaarden ''<nowiki>[er] </nowiki>''nesten aff nye reparerit, huortil er Kommen 4 store Sylder à 12 allen lang, 13 Krog eller hiørnebaand, 15 tyltter Huggen Bord, j nye Kiøl eller hiørnesuill 12 à 13 allen lang. 2 aff de andre Hiørnesuiler forbedrit, stoppelen er bleffuen opvejet, ''<nowiki>[…] </nowiki>''9 aff de gamble Krogbaand och 4 Korsbaand er forbedritt och aff nye opnaglet, Er och giort En nye dør for Klochhuset.''<ref name="ftn14"> Synfaring 1661-65, Riksarkivet, Rentekammeret, Rekneskapar A.d. Bergen Stift 46.

</ref>'' ''

Kring 1700 vart det skifta ut fire ”støtter” og fire krossband som var 24 alner lange (rekneskap 1699-1701). Det vart greve vekk jord rundt støpulen og lagt nye steinar under.

Støpulen har fire hjørnestolpar som hevar klokkestova [...] m over bakkenivå. Over klokkehuset bryt eksteriøret med den konvergerande forma som hjørnestolpane skaper, i det støpulen er dekt av eit saltak med gitterverk i gavlane.

Støpulen vart gjennomgåande restaurert i [...] og ein valde då å kle inn den nedre delen under lydopningane. Denne hadde i lengre tid stått open, noko som hadde gått ut over støpulen og store delar av materialet laut skiftast ut med nytt. I 1682 vart det etter rekneskapen laga ei ny dør i støpulen som då må ha vore innkledd. Døra og det vesle skuret over døra vart vølt i 1696-98, men i 1699-1701 skifte dei døra ut.

Støpulen har ei nærast kvadratisk grunnramme av rektangulære, liggjande grunnstokkar som kviler på steinfundament. Hjørna er blada saman og sikra med jarn. Frå midten av kvar side går tilsvarande grunnstokkar inn mot midten der dei kryssar einannan på halv ved. På kvart hjørne i ramma kviler ein hjørnestav, og frå midten av kvar side ein mellomstav. Midtstaven står noko nord for kryssingspunktet for dei indre grunnstokkane. I tillegg til desse ni stavane går ein ekstra stav opp parallelt med søndre mellomstav og innafor denne. Staven kviler på søndre arm av det indre grunnstokk-krysset.

Alle hjørnestolpane og sjølve grunnramma er fornya. I tillegg er søndre mellomstolpe ny. I mellomstolpen på austsida er øvre del utskift, sameleis eit stykke nede i mellomstolpen i vest. Alle fire sider er avstiva med diagonale kryss som dels kviler på grunnstokkane, dels er feste til hjørnestolpane nede. I krysset er dei festa til mellomstolpane og oppe til hjørnestolpane over syllstokken for klokkehuset. Kryssa er for det meste dei gamle og har nedsenkt, rettvinkla profil. Det går også eit diagonalstilt kryss i aust-vestleg retning festa til midtkrysset i grunnramma. Mellom mellomstolpar og hjørnestolpar er det oppe under klokkehusets svill sett inn bogekne med sentral dekor som i sperreverket i kyrkja. Bogane mot vest og nord er gamle, medan det meste av sørbogen i aust er utskift. Den vestre bogen i sørveggen har nye delar.

Det nye kledningspanelet har ulik utføring i det borda på sørsida er hogne innvendes, medan dei andre sidene har bord som er saga med ulike teknikkar. Utvendes er alle borda saga. Det er dør i nordveggen vest for mellomstolpen og ny trapp opp til klokkehuset inne i støpulen. Ein eldre stige er bevart.

I ramma under klokkerommet er også delar av materialen fornya. Det ligg fem golvbjelkar i aust-vestleg retning på ramma, og golvbord er nagla/spikra fast i desse.

Dei fire hjørnestolpane går heilt opp i ramma av stavlegjer som ber saltaket. Mellomstolpane i aust, nord og vest går opp til stavlegjen for ei brystning av ståande plankar i klokkehuset. Brystninga har sirkelrunde gluggar. Den ytre bordkledningen går opp og dekkar brystningen i klokkehuset utvendes. Stavlegjen ber dvergarkade i øvre del av klokkehuset under støpulveggens stavlegjer. Pillarane i arkade har same form som i svalgangen i kyrkja, men er høgre, flatare og breiare.

Den gamle mellomstolpen på sørsida som står innafor den nye, er, saman med midtstolpen, ein del av klokkestolen. Mellom desse heng ei klokke, medan den andre, nord for midtstolpen, dels heng på ein bjelke som er lagt i aust-vestleg retning gjennom den doble stavlegjen over dvergarkaden.

Tverrliggjande bjelkar i aust-vestleg retning kviler på dei to stolpane i klokkestolen, avstiva med kne mot stolpane og lagde mellom øvre og nedre stavlegje i aust og vest. I vest kviler dei i tillegg på ein bjelke som sekundært er festa innafor stavlegjene og som dels dekkar bogane i dvergarkaden. Båden midtstolpen og den indre sørstolpen har merke etter bruk i ein annan kontekst. På den søndre bjelken i aust-vestleg retning er det skore inn: 1663 OIB 9 D(?) V og S(?). I 1696-98 ser det også ut som det har skjedd arbeid med klokkestolen. Ein har då forterka klokkebindinga i støpulen med fire tjukke stolpar på 11 alner og med kross- og krokband, med ”døgtige” jarnboltar gjennom.

Stavlegjeramma er avstiva med horisontale kne i hjørna. I tillegg er det nokre stader sett inn skråstøtter.

Saltaket kviler på øvre stavlegje i nord og sør, og på dei fire hjørnestolpane. Det er i alt fire sperreband. Dei to i midten har slanke sperrer med nedsenkt, rettvinkla profil, medan sperrene på sidene er breiare plankar stilte med kortenden mot takflata. Desse fungerer også som ramme for det avstivande gitterverket i gavlane. Som på taka i kyrkja er det lagt slanke åsar på halv ved midtveges over sperrene, og i mønet ein slank ås. I tillegg er det lagt skråstøtter frå midten opp til kvar side på begge takflatene. Sperrer, åsar og skråstøtter har nedsenkt, rettvinkla profil. På sperreverket ligg ståande takbord som utvendes er tekte med nytt sutak. Ein mønekam i ny form dekkar mønet og på gavlane står krossar av same type som krossane på kyrkja.

Det heng to klokker i støpulen, sjå nedafor under Klokker.

===== Klokker =====
Kyrkja har hatt fleire klokker. Frå inventarlista i kyrkjerekneskapane kjenner vi til at det i 1690 var ei handklokke i koret, tre gode klokker i støpulen og to små ”tintinabula i thornit paa kirchen”, truleg i takryttaren.

Dei som finst no er ei mellomalderklokke som står i den nye kyrkja på Borgund (Sjå Borgund kyrkje) og to nyare i støpulen, ei frå 1865 og ei frå 1978 (sjå nedafor).

# <nowiki>Klokke frå Laxevaag Værk, Bergen, 1865. Klokka har innskrift mellom riller nedst på korpus: [GU]D ALENE ÆREN. Klokka er vølt og ein del av innskrifta er øydelagd. Klokka er 68 cm i diameter, 67 cm høg med oppheng og om lag 54 cm høg utan.</nowiki>

# Klokke frå Olsen og Nauen, Tønsberg 1978. Klokka har to skriftband mellom riller på halsen. I det øvste: SANCTUS LAURENTIUS, i det nedste produsentnamn og årstal. På korpus er det kristogram med alfa og omega over KRISTUS ER HERRE på den eine sida, på den andre relieff med Jesu flammande hjarte med kross i flammen, Kring hjartet ligg tornekrone og bloddråpar dryp ut under denne. Under relieffet: DEN SOM TENER MEG SKAL FADEREN ÆRA.

==== Løe ====
Løe frå garden Nedre Kvamme, flytta hit i 1928 (skilt) Løa vert nytta som reiskapshus og tidlegare som toalett.

== KJELDER ==
=== Utrykte kjelder ===
Synfaring 1661 – 1665,

Synfaring 1686, Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, Boks 1725, legg 3

Bendixen, B.E., Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt, manus, kopi.

Peuss messebeskrivelse, 1668. UiB, Manuskriptsamlinga.

=== Trykte kjelder ===
Hohler, E. B.,

Dietrichson, L., ''De norske stavkirker'', Kra og Kbh 1892, nytrykk 1971

Bjørgvins Kalvskinn,[...]

[... Kroesen]

Heiberg, G. F., ''Sogns Kirker i Fortid og Nutid'', serprent av Tidsskrift for Historielaget for Sogn 1970 nr. 23, s 29 f, Leikanger 1970

=== Oppmålingsteikningar og fotografi ===
Jensenius, J., Oppmålingsteikingar i Riksantikvarens Arkiv

[...]

==Bilete==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Borgund_gl,_drakehovud,_AMH_2009.jpg|Borgund gl, drakehovud, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl apsiden sett frå sør, AMH 2009.jpg|Borgund gl apsiden sett frå sør, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl austfasade, AMH 2009.jpg|Borgund gl austfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl inngang nord i svalen, AMH 2009.jpg|Borgund gl inngang nord i svalen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl nordfasade, AMH 2009.jpg|Borgund gl nordfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl vestingangen sett frå sør, AMH 2009.jpg|Borgund gl vestingangen sett frå sør, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl vindskier, AMH 2009.jpg|Borgund gl vindskier, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, apsiden sett frå nord, AMH 2009.jpg|Borgund gl, apsiden sett frå nord, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, apsiden, nordre veggstolpe, AMH 2009.jpg|Borgund gl, apsiden, nordre veggstolpe, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, apsiden, søndre veggstolpe, AMH 2009.jpg|Borgund gl, apsiden, søndre veggstolpe, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, arkade i svalgangen sør for koret, AMH 2009.jpg|Borgund gl, arkade i svalgangen sør for koret, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, austre midtromsvegg i skipet, sett frå vest 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, austre midtromsvegg i skipet, sett frå vest 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, austre midtromsvegg i skipet, sett vrå vest, AMH 2009.jpg|Borgund gl, austre midtromsvegg i skipet, sett vrå vest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, drypphol i syllstokk 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, drypphol i syllstokk 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, drypphol i syllstokk, AMH 2009.jpg|Borgund gl, drypphol i syllstokk, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, eksteriør frå sørvest, AMH 2009.jpg|Borgund gl, eksteriør frå sørvest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, glugge nord for vestportalen, AMH 2009.jpg|Borgund gl, glugge nord for vestportalen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, inngang sør i svalen, AMH 2009.jpg|Borgund gl, inngang sør i svalen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, korets søndre midtromsvegg, AMH 2009.jpg|Borgund gl, korets søndre midtromsvegg, AMH 2009.jpg
Fil:BOrgund gl, korskiljet, merke i nord, AMH 2009.jpg|BOrgund gl, korskiljet, merke i nord, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, korskiljet, merke i sør, AMH 2009.jpg|Borgund gl, korskiljet, merke i sør, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, korskiljet, nord ved brystninga, AMH 2009.jpg|Borgund gl, korskiljet, nord ved brystninga, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, korskiljet, sentralt i korbogen, AMH 2009.jpg|Borgund gl, korskiljet, sentralt i korbogen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, korskiljet, sør ved brystninga, AMH 2009.jpg|Borgund gl, korskiljet, sør ved brystninga, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kortaket sett mot vest, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kortaket sett mot vest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kyrkjene på Borgund, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kyrkjene på Borgund, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, losholt over brystningen i svalen, AMH 2009.jpg|Borgund gl, losholt over brystningen i svalen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, luke i renner, sør i koret, AMH 2009.jpg|Borgund gl, luke i renner, sør i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, maske over preikestolen, AMH 2009.jpg|Borgund gl, maske over preikestolen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, midtrom og takryttar sett frå sør, AMH 2009.jpg|Borgund gl, midtrom og takryttar sett frå sør, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, mønekam 1738, AMH 2009.jpg|Borgund gl, mønekam 1738, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, nordaustre hjørnestav i koret og grunnstokk, AMH 2009.jpg|Borgund gl, nordaustre hjørnestav i koret og grunnstokk, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, nordfasade 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, nordfasade 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, nordfasade, AMH 2009.jpg|Borgund gl, nordfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, nordhjørnet mellom kor og skip, AMH 2009.jpg|Borgund gl, nordhjørnet mellom kor og skip, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, nordveggen i koret, AMH 2009.jpg|Borgund gl, nordveggen i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, nordveggen i skipet sett frå sør, AMH 2009.jpg|Borgund gl, nordveggen i skipet sett frå sør, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, nordveggen sett frå vest, A_H 2009.jpg|Borgund gl, nordveggen sett frå vest, A_H 2009.jpg
Fil:Borgund gl, pillar i svalgangen, AMH 2009.jpg|Borgund gl, pillar i svalgangen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, pillarar i svalgangen, AMH 2009.jpg|Borgund gl, pillarar i svalgangen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, spir med hane og kross, AMH 2009.jpg|Borgund gl, spir med hane og kross, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sval nord for koret mot vest, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sval nord for koret mot vest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, søndre midtromsvegg, utvendes, AMH 2009.jpg|Borgund gl, søndre midtromsvegg, utvendes, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, søraustre hjørnestav i koret sett frå aust, AMH 2009.jpg|Borgund gl, søraustre hjørnestav i koret sett frå aust, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørfasade 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørfasade 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørfasade, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørveggen i koret, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørveggen i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, takryttaren frå sørvest, AMH 2009.jpg|Borgund gl, takryttaren frå sørvest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, takryttaren sett frå sør 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, takryttaren sett frå sør 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, takryttaren sett frå sør 2, AMH 2009.jpg|Borgund gl, takryttaren sett frå sør 2, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, takryttaren sett frå sør, AMH 2009.jpg|Borgund gl, takryttaren sett frå sør, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, takryttaren sett frå søraust, AMH 2009.jpg|Borgund gl, takryttaren sett frå søraust, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, takryttaren, siluett, AMH 2009.jpg|Borgund gl, takryttaren, siluett, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, takverk over skipets midtrom, AMH 2009.jpg|Borgund gl, takverk over skipets midtrom, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, upresist laga base i svalen, truleg ny, AMH 2009.jpg|Borgund gl, upresist laga base i svalen, truleg ny, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, vestveggen sett frå nord, AMH 2009.jpg|Borgund gl, vestveggen sett frå nord, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, vindauge i vestgavlen, AMH 2009.jpg|Borgund gl, vindauge i vestgavlen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, vindauge vest i skipet, AMH 2009.jpg|Borgund gl, vindauge vest i skipet, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Borgund gl, beslag på vestdøra, AMH 2009.jpg|Borgund gl, beslag på vestdøra, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, dør sør i koret, AMH 2009.jpg|Borgund gl, dør sør i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, dørring på vestdøra, AMH 2009.jpg|Borgund gl, dørring på vestdøra, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, ringbeslag på vestdøra, AMH 2009.jpg|Borgund gl, ringbeslag på vestdøra, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørportal, austre kapitel, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørportal, austre kapitel, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørportal, vestre kapitel, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørportal, vestre kapitel, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørportalen i koret, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørportalen i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørportalen i koret, detalj, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørportalen i koret, detalj, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørportalen i koret, skåte, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørportalen i koret, skåte, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørportalen, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørportalen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørportalen, detalj 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørportalen, detalj 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørportalen, detalj 2, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørportalen, detalj 2, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørportalen, detalj 5, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørportalen, detalj 5, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørportalen, detalj 6, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sørportalen, detalj 6, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sørportalen, innrissa figur, AMH 200925.jpg|Borgund gl, sørportalen, innrissa figur, AMH 200925.jpg
Fil:Borgund gl, vestdøra, dørslåe, AMH 2009.jpg|Borgund gl, vestdøra, dørslåe, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, vestportalen 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, vestportalen 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, vestportalen 2, AMH 2009.jpg|Borgund gl, vestportalen 2, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, vestportalen 3, AMH 2009.jpg|Borgund gl, vestportalen 3, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, vestportalen innvendes, AMH 2009.jpg|Borgund gl, vestportalen innvendes, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, sørportalen, detalj 3, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, sørportalen, detalj 3, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, sørportalen, detalj 4, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, sørportalen, detalj 4, AMH 2009.jpg
Fil:orgund gl, døra i vestportalen, AMH 2009.jpg|orgund gl, døra i vestportalen, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Borgund gl, grafitt på korets nordvegg, AMH 2009.jpg|Borgund gl, grafitt på korets nordvegg, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, grafitti 1 på nordre korvegg, AMH 2009.jpg|Borgund gl, grafitti 1 på nordre korvegg, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, grafitti 2 på korets nordvegg, AMH 2009.jpg|Borgund gl, grafitti 2 på korets nordvegg, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, grafitti på korets nordvegg, AMH 2009.jpg|Borgund gl, grafitti på korets nordvegg, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, grafitti utvendes på vestveggen, AMH 2009.jpg|Borgund gl, grafitti utvendes på vestveggen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, interiør mot aust, AMH 2009.jpg|Borgund gl, interiør mot aust, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, interiør mot sør, AMH 2009.jpg|Borgund gl, interiør mot sør, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, interiør mot søraust i skipet, AMH 2009.jpg|Borgund gl, interiør mot søraust i skipet, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, målingrestar og vigslingskross, søverstre hjørne, AMH 2009.jpg|Borgund gl, målingrestar og vigslingskross, søverstre hjørne, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, vigslingskross aust på sørveggen i skipet, AMH 2009.jpg|Borgund gl, vigslingskross aust på sørveggen i skipet, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Borgund gl, altar og altartavle, AMH 2009.jpg|Borgund gl, altar og altartavle, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, altartavla midtre del, AMH 2009.jpg|Borgund gl, altartavla midtre del, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, altartavla venstre del, AMH 2009.jpg|Borgund gl, altartavla venstre del, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, altartavla, h del av teksten, AMH 2009.jpg|Borgund gl, altartavla, h del av teksten, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, altartavla, tekstfeltet, AMH 2009.jpg|Borgund gl, altartavla, tekstfeltet, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, altartavle, AMH 2009.jpg|Borgund gl, altartavle, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, altartavle, høgre del, AMH 2009.jpg|Borgund gl, altartavle, høgre del, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, døypefont 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, døypefont 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, døypefont 2, AMH 2009.jpg|Borgund gl, døypefont 2, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, preikestol, sørfaget, AMH 2009.jpg|Borgund gl, preikestol, sørfaget, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, preikestolen 2, AMH 2009.jpg|Borgund gl, preikestolen 2, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, preikestolen, AMH 2009.jpg|Borgund gl, preikestolen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, skåp 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, skåp 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, skåp sett frå sørvest, AMH 2009.jpg|Borgund gl, skåp sett frå sørvest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, skåp, AMH 2009.jpg|Borgund gl, skåp, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, v del av teksten, AMH 2009.jpg|Borgund gl, v del av teksten, AMH 2009.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Borgund gl og stallen, AMH 2009.jpg|Borgund gl og stallen, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kyrkjegarden, søndre del, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kyrkjegarden, søndre del, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kyrkjegardsmuren nord for kyrkja, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kyrkjegardsmuren nord for kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kyrkjegardsmuren nordvest for kyrkja 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kyrkjegardsmuren nordvest for kyrkja 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kyrkjegardsmuren vestafor kyrkja, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kyrkjegardsmuren vestafor kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kyrkjegardsmuren, søraustre hjørne, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kyrkjegardsmuren, søraustre hjørne, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kyrkjegardsporten sett frå søraust, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kyrkjegardsporten sett frå søraust, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kyrkjegardsporten sett frå sørvest, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kyrkjegardsporten sett frå sørvest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kyrkjene og kyrkjegarden på Borgund, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kyrkjene og kyrkjegarden på Borgund, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kyrkjeområde vest for kyrkjegardane, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kyrkjeområde vest for kyrkjegardane, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, kyrkjeområdet vest for kyrkjegarden, AMH 2009.jpg|Borgund gl, kyrkjeområdet vest for kyrkjegarden, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, løe sørvest for stavkyrkja, AMH 2009.jpg|Borgund gl, løe sørvest for stavkyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, løe sørvest for stavkyrkja, vestvegg, AMH 2009.jpg|Borgund gl, løe sørvest for stavkyrkja, vestvegg, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, sett frå den nye kyrkjegarden, AMH 2009.jpg|Borgund gl, sett frå den nye kyrkjegarden, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, besøkssenteret, AMH 2009.jpg|Borgund, besøkssenteret, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, port til kyrkjeområdet frå vest, AMH 2009.jpg|Borgund, port til kyrkjeområdet frå vest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, sett frå nordaust 1, AMH 2009.jpg|Borgund, sett frå nordaust 1, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Borgund gl, klokke a, s 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, klokke a, s 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, klokke a, s 2, AMH 2009.jpg|Borgund gl, klokke a, s 2, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, klokke b, s 1, AMH 2009.jpg|Borgund gl, klokke b, s 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, klokke b, s 2, AMH 2009.jpg|Borgund gl, klokke b, s 2, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, støpulen sett frå aust, AMH 2009.jpg|Borgund gl, støpulen sett frå aust, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, støpulen sett frå søraust, AMH 2009.jpg|Borgund gl, støpulen sett frå søraust, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, støpulen sett få nordvest, AMH 2009.jpg|Borgund gl, støpulen sett få nordvest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, støpulen, dvergarkade, AMH 2009.jpg|Borgund gl, støpulen, dvergarkade, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, støpulen, inskrift på bjelke, AMH 2009.jpg|Borgund gl, støpulen, inskrift på bjelke, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund gl, støpulen, interiør i klokkerommet mot sør, AMH 2009.jpg|Borgund gl, støpulen, interiør i klokkerommet mot sør, AMH 2009.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Borgund, gravminne 1, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 10, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 10, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 11,AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 11,AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 12, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 12, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 13, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 13, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 14, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 14, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 15, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 15, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 16, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 16, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 17, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 17, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 19, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 19, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 2, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 2, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 20, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 20, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 21, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 21, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 22, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 22, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 23, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 23, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 24, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 24, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 25, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 25, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 3, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 3, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 4, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 4, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 5, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 5, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 6, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 6, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 7, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 7, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 8, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 8, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, gravminne 9, AMH 2009.jpg|Borgund, gravminne 9, AMH 2009.jpg
</gallery>

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:... sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:... kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:... kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Før 1537]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Borgund kyrkje

2012-09-03T11:11:15Z

Cathrine:

{{Infoboks_uferdig _artikkel}}

= Borgund kyrkje =
''Anne Marta Hoff''

Stavkyrkja på Borgund var for lita for kyrkjelyden etter lova frå 1851. Formannsskapet vedtok difor å utvida kyrkja ved å flytta ut sør- og nordveggene i skipet.

Fortidsminneforeninga, som ville hindra at den særeigne stavkyrkja vart øydelagd, ville heller at bygda skulle få hjelp til å byggja ei ny og betre tenleg kyrkje, og det vart løyvt midlar til dette frå Stortinget i tillegg til det som kommunen kunne skaffa. Fortidsminneforeninga vart ståande som eigar av den gamle kyrkja.<ref name="ftn1"> Heiberg 1970, s 35

</ref>

Den nye kyrkja vart vigsla 20. august 1868 av sokneprest Henning Frimann Dahl. Byggmeistrar var F. Gade og C. Agthe.

== Bygningen ==
Borgund kyrkje er ved sida av Stedje, Årdal og Hauge kyrkjer av dei prefabrikerte kyrkjene som vart teikna av Chr. Christie i andre halvdel av 1800-talet. Kyrkjene har mykje sams, men er ulikt store, og Borgund kyrkje er den minste av dei med plass til 175 sitjande. Den er også den einaste som ikkje har tårn, i det den gamle tårnstøpulen, som står mellom dei to kyrkjene på Borgund, ber klokkene.

Kyrkja er ei langkyrkje med smalare og lægre kor, med dei vanlege sideromma på kvar side av koret og med eit apside-liknande utbygg aust i koret. Framfor skipet er det laga eit forbygg med open sval i første høgda og med forrom til galleriet i andre. Kyrkja har ikkje våpenhus. Midt på taket over skipet står ein enkel takryttar.

Som dei andre Christie-kyrkjene er Borgund kyrkje ein variasjon over stavkyrkjetemaet med skip og kor med omgangar omkring midtrom. Det er her lagt stor vekt på at omgangane skal vera tydlege utvendes, i det austhjørna har ubrotne omgangar både i skip og kor og sideromma til koret er små og sette rett inn mot koromgangen i nord og sør. Koret strekkjer seg fram til midtromsstolpane i skipet og bakkanten av altaret står i skiljet mellom midtrom og omgang i koret.

Kyrkja fekk først ein beis/lasur utvendes som understreka treverket, etter kort tid vart ho måla i ein brungul farge (mørk oker?) med mørkare brune lister. Kyrkja stod lenge raudmåla med gule lister. No er også listene raudmåla. Vindauga er kvite.

=== Vegger ===
Kyrkja har vegger i bindingsverk som innvendes og utvendes er kledde med ståande staffpanel. Omgangsveggene er heile, med unntak av opningane i vest, midtromsveggene er understøtta av mellomstolpar og har store vindaugsflater. Mellomstolpane, saman med takverket over omgangar og midtrom, markerer ei inndeling av skipet i tre fag, og av koret i to fag. Mellom stolpane i lengderetning er det sett inn skråstøtter under midtromsveggen. Desse møtes midt mellom stolpane slik at opningane får ei slakt spissboga form. Faga er ikkje markerte i omgangane innvendes, men i eksteriøret er skilja mellom faga markerte med to ståande bord som ligg ei bordsbreidd lengre ute enn panelborda elles.

=== Portalar og dører ===
Kyrkja har opphavlege fyllingsdører med to x to høge fyllingar i dei fleste dørene. Det er fløydør vest i skipet og døropningar mellom kor og siderom. Døra til sakristiet i sør er erstatta med portiere. Frå korets siderom er det utgangsdører i vest.

Framfor hovudinngangen vest i skipet er det ein open sval med ark over portalen i vest. Svalen har brystning og pillarar skilde med kløverbladsbogar. Sjølve portalen har høgre kløverbladsboge og er stengd med fløyport av spiler med boga overside og kross sentralt.

=== Korskiljet ===
Korbogen er i prinsippet det vestre sperrebandet i koret (Sjå nedafor under tak). Mot skipet har det dekorelement der den kløverbladforma / spissboga opninga er dekt med vimperg med kross og krabbar, og flankert av stolpar utforma som fialar med kross. Desse er borne av hjørnestolpane mellom korets og skipets midtrom. Det er elles berre golvnivået som skil mellom kor og skip.

Motivet med vimperg og fialar er teke opp att i mindre målestokk i skiljet mellom korets midtrom og omgang / apside i aust og mellom vestgalleriet og galleriets forrom i vest.

=== Vindauge ===
Vindauga er sette saman av høge, sprosseinndelte rammer der den øvre ruta har kløverbladform. Vindauga i skipets midtromvegg har fem rammer, vindauga i koret tre. Det er ein karm i kvart fag. I vestre omgang er det lægre, torams vindauge, eitt på kvar side av innganspartiet. I korets siderom er det tilsvarande vindauge i endeveggen. Vest på orgelgangen er det eit vindauge med tre rammer der midtramma er høgst.

Vindauga har sekundært fått tilsett ekstra rammer med glas innvendes, desse er delte i to horisontalt med sprosse.

=== Golv og fundament ===
Golvet i skipet er eit bordgolv lagt i lengderetning, slipt og lakka. Koret har same slags golv, men borda ligg på tvers av lengderetninga. Korgolvet, som går fram til midtrommet i skipet, ligg to steg høgre enn golvet i skipet. Det er også avgrensa til midtrommet i breidda, men på nordsida er den vestre delen forlenga litt ut i skipets omgang for å gje plass til piano.

Kyrkja ligg i skrått terreng og har høgt fundament av naturstein under austre del, skrådd til bakkenivå i vest. Fundamentet har rektangelform og er større enn kyrkja, med tilkomst til dørene i sideromma for koret og til bruk ved utvendes vedlikehald av kyrkja. Grunnmuren i kyrkja er også av naturstein.

=== Tak ===
Kyrkja har sperretak og takkonstruksjonen er synleg nedafrå. Omgangstaket er bore av sperrer og av skråstøtter mot mellomstolpane. Over skipet er det to sperreband utanom gavlane. Desse har sperrer, bindbjelke understøtta av skråstøtter frå mellomstolpane og hanebjelke understøtta av knestokkar frå bindbjelkane. I hjørna under hanebjelken er det sett inn eit lite kne mot knestokkane.

Sperrebandet midt i koret er enklare med undrestøtta bindbjelke som ber knestokkar festa til sperrene med kne.

Taka er kledde innvendes med ståande staffpanel og utvendes med lappheller. Dei første åra var taka tekte med spøner som stavkyrkja.

Apsiden og korets siderom har saltak med valming i ytterkant. Alle møne har gjennombroten mønekam og på kvar gavl står ein utskoren kross.

=== Himlingar ===
Himlingane i skip, kor og apside følgjer takforma og er kledde innvendes med ståande staffpanel. I korets siderom er det flate himlingar av staffpanel.

=== Takryttar ===
Kyrkja har ikkje tårn, men det er sett ein liten takryttar midt på skipets tak. Den nedre delen som rir over mønet er firkanta, konvergerande og kledd med staffpanel. Over denne, på hjørna, står fire rette hjørnestolpar som er avslutta med ramme under hjelmen. Skråstøtter mellom stolpane og ramma formar ein kløverbladboge på kvar side. Den høgt pyramideforma hjelmen som kviler på ramma er tekt med lappheller og endar oppe med spir med flattrykt kule og kross. Klokkeringing skjer frå tårnstøpulen mellom Borgund kyrkje og Borgund stavkyrkje. (Sjå under stavkyrkja.)

== Interiør ==
Altar aust i koret med bakkanten i skilje mellom midtrom og omgang / apside. Stor altarring med tre sider av eit rektangel. Flyttbar døypefont, lysglobe og piano nordvest i koret. Skipet har benker på begge sider av midtgang, benkene går heilt bak under galleriet. På nordsida midt i skipet står ein støypejarnsomn. Tverrgalleri i midtrommet i vest. Elektrisk lys vart montert i 1948 og omnar ti år seinare.

Fargar

Då Bendixen vitja kyrkja kring 1900 hadde interiøret den mykje vanlege gul-brune fargesettinga. Sist kyrkja fekk ny fargesetting innvendes var i 1993 då ho vart måla i dagens fargar med okergule vegger, dempa mørkt raude konstruksjonselement og grå staffasje. Golvet er trefarga og lakka.

== Inventar ==
=== Altar ===
Kassealtar med bordplate av plankar, sveifa, skråstilte hjørnestolpar og sokkel. Alle fire sider har kløverblaforma blindbogar, tre på forsida, to på baksida og ein på kvar side. Dei to kløverbogane på baksida er begge i dørblad til skåp i altaret. Altaret har dei opphavlege fargane med brun lasur.

=== Altartavle ===
Som altartavle nyttar ein framleis krusifikset som vart laga då kyrkja var ny. Jesusfiguren er skoren av Brynjulf Bergslien og er av nygotisk form.<ref name="ftn2"> Heiberg 1970

</ref> Jesus heng med armane i boge og med hovudet, som ber tornekrone, bøyg ned mot hans høgre side. Augene er attlatne. Høgre hand viser signingsgest. Kroppen er framstilt i lett kontraposto og beina er nagla saman med høgre fotblad øvst. Kort lendeklede knytt på Jesu høgre side. Figuren og eit gloriefelt i krossmidten er gylt. Krossarmane har kløverbladforma endar og hovudstammen går ned sentralt bak altaret og er festa til dette. Krossen er måla i interiørfargane raudt og grått.

=== Altarring ===
Altarringen har tre sider av eit kvadrat og er open ved altarets sider. Han har flat handlist med indre hylle for særbeger. Handlista er boren av baluster med kløverforma bogar. Brei, stoppa og skinntrekt knelepute. Raudmåla med grå staffering.

Enkel kasseforma kneleskammel framfor altaret.

=== Døypefont ===
# Døypefont som vart laga til kyrkja då ho var ny. Fonten har flat, sekskanta kum med profilerte sider. Skaft og fot går i eitt med seks radiert stilte bord. Raud- og gråmåla. Denne fonten er no i bruk.

# Døypefont som vart gjeven til kyrkja saman med nytt dåpsfat og anna i 1965. Denne fonten er også sekskanta og er skoren ut av ein stamme. Kummen er innskrådd med ein rettsida øvre del med ulike skorne symbol. Skaftet er nærast rett, noko innskrådd nedover. Foten skrår ut mot rett standkant med skorne ornament. Gul- og brunlasert.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen har fire sider av ein femkant og opning mot oppgang frå aust mellom to stolpar i korskiljet. Stolen har handlist stoppa og trekt med raudt stoff med gullfrynser, bokbrett mot nordvest. Øvre smalfelt av enkelt listverk med dobbel tannsnittlist. Storfeltet har glatt fylling i ramme med fas og knopp inn mot fyllinga. Enkle hjørnestolpar. Glatt nedre smalfelt med enkelt profil. Stolen står på eit bordliknande understell med sarg og fem bein, dels dreia, dels sekskanta. Oppgang i tre steg frå koret. Raud- og gråmåla.

=== Lesepult ===
Då det vart aktuelt med lesepult i kyrkjene, vart eit bokbrett som tidlegare stod festa til nordre korvegg teke i bruk til denne funksjonen. Ein sokkel vart påmontert slik at pulten kunne stå fritt.

=== Benker ===
Originale, opne benker med rette vangar med kløverbladform ved stolryggen, sveifa fram som armlene over setehøgd. Gjenombroten firpass nede på vangen. Benkene har ei ryggfjøl der bakdelen er skrådd som bokhaldar, og fotstøtte. Setefjøla er halden oppe av vangane og ei ekstra støtte under midten av benken. Raud- og gråmåla. Lause seteputer.

=== Galleri ===
Galleriet fyller det vestre av dei tre faga i skipet og er støtta opp av mellomstolpar, veggstolpar og av to ekstra stolpar som flankerer midtgangen. Galleriet har no eit framspring over midtgangen, dette vart truleg laga i samband med nytt orgel tidleg på 1960-talet.

Gallerifronten viser bjelkelag under brystning av ståande staffpanel avslutta med ramme og handlist. Panelet er gulmåla, listverket raudt og grått. Himlinga under galleriet er flat og kledd med staffpanel. Det går trapp frå sørvest i skipets omgang opp til galleriets forrom over vestre omgang.

=== Måleri ===
<nowiki>Kyrkja har åtte maleri som framstiller dei fire evangelistane og fire profetar (Daniel, Esaias, Esekiel og Jeremias). Måleria vart innkjøpte for midlar som vart gjevne til kyrkja. Berre 2-3 av måleria er signerte Siv J. -77 [Siv Jørstad], men alle er måla av henne. </nowiki>

=== Tavler ===
To nummertavler med skoren ornamentikk på toppfelt og fotlist. Tavlene er delt i to vertikalt med list og merkte FØR og EFTER med skorne versalar. Toppfeltet har tre knoppar med skore draperi mellom over tannsnitt, fotlista er konsollforma med grunn tannsnittlist nedst. (Truleg frå Kyrkjelaget 1933 – sjå nedafor under blomstervasar).''' '''Tavlene er måla i to gråfargar og staffert med gull.

=== Rituelle kar ===
Teksten under avsnittet Rituelle kar vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Parament ===
==== Altarduk ====
Altarduk i kvit lin med 19 cm brei bord i svartsaum på tre sider. Sentralt framme har borda ein noko høgre kross, elles er motivet beger og kristogram (chi-rho) vekselvis, skilde med små åttebladroser.

==== Messehaklar ====
# Raud, rettsida messehakel. Hovudstoff i viskosedreiel med krossar i mønsteret, fôr av gult lerret. Hakelen kanta med smalt gullband. Ryggsida har applikert kross kanta med det same bandet, forsida kristogram (chi-rho), begge med broderi i form av leggsaum i gulltråd. Festa med tre hekter på venstre skulder. Produsent: Den Norske Husflidsforening. Høgde 107 cm, breidde 64 cm.

# Grøn, rettsida messehakel. Hovudstoff av lin (?) i krosskypert, gult fôr av lerret. Hakelen er kanta med smalt gullband. Forsida har stolpe med grunn markering av krossarmar der jesus-monogram er brodert på applikert rute i naturkvitt stoff. Ryggsida har kross med applikert rute med brodert sigerslam i krossmidten. Festa med tre hekter på venstre skulder. Produsent: Den Norske Husflidsforening. Høgde 104/97 cm, breidde 65 cm.

# Kvit messehakel med rett ryggside og skjoldforma forside. Kvit kunststoff-damask med raudt fôr. Gaffelkross av breitt, vove band med krossmotiv, aks og druer på begge sider. Produsent: Casa Bochaca, Barcelona. Høgde 107/100 cm, breidde 59 cm.

# Fiolett rettsida messehakel i dobbelvev i ull med lerretsbinding. Retta er mørk fiolett, vranga lyst fiolett. Forsida har jesusmonogram, IHS med i-en som kross. Ryggsida har kross der armane har liljeforma avslutting og krossmidten er omgitt av stor ring. Produsent: Marit Anny’s Vevstogo. Høgde 118/101 cm, vidde 69 cm.

''Messeskjorter''

To messeskjorter.

=== Lysstell ===
Teksten under avsnittet Lysstell vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Klokker ===
Mellomalderklokka som står sørvest i skipet er 87 cm i diameter og 100/72 høg. Innskrift SANCTVS LAVRENCIVS.

Klokkene som er i bruk no, heng i støpulen mellom dei to kyrkjene på Borgund (sjå under Borgund stavkyrkje).

=== Orgel og andre instrument ===
==== Orgel ====
Orgel frå Aug. Nielsen, Christiania. Fasaden er tredelt med tre spisboga felt som formar triumfbogemotiv. Felta er fylte med metallpiper. Kvart felt er rett avslutta oppe, og krynt med gotiserande dekorelement. Felta er skilde med stolpar som endar som fialar.

Orgelet har følgjande disposisjon fordelt på ein manual og pedal: Principal 8’, Gamba 8’, Gedact 8’, Octave 4’, Flöte 4’, Subbas 16’.

'''Piano''''' ''– Scimmel

=== Bøker ===
Alterbok, Chr. 1826.

Kollekter og tekster, Kra. 1887.

Bibel, Kbh 1802.

Landstads salmebok, Bergen 1874. Skinninnbunden med spenner.

+ diverse liturgiske bøker frå 1900-talet.

=== Møblar ===
To par stolar til bruk i koret.

# To stolar av eik med krumma forbein og bakbein som over sargen er sveifa og går over i toppstykke. Høgt, hjarteforma gjennomskore ryggbrett. Bladornament med utgangspunkt i portalornamentikken frå stavkyrkjene. Setene er stoppa og trekte med grønfarga skinn. I skinnet er det prega eit dyr i portalornamentikk.

# To nyare karmstolar i lyst lauvtre med enkel akantusskurd på rygg og armlener. Forbeina har løveføter. H-kryss. Sete og rygg stoppa og trekt med skinn.

=== Offerutstyr ===
To standard kollekthovar med ring og motstilte handtak av tre. Grøn pose, brunt skinn om ringen.

=== Blomstervasar ===
# To blomstervasar i sølv med begerforma korpus under vid, traktforma og tiflika hals. Tisida flat fot på standkant. På den eine er følgjande innskrift med versalar: TIL BORGUND KYRKJE FRÅ KYRKJELAGET I BORGUND. MÅLING AV KYRKJA INNI OG UTANPÅ TVO STOLAR NUMMERTAVLOR GARDINOR EIN OMN ER GJEVE TIL KYRKJA AV ”KYRKJELAGET” 1933. På standkant GUNNAR FJELD med versalar og stempel på foten: 830 S, kalk i oval og A. Innskrift på den andre med gotisk fraktur øvst på korpus: Gåve frå Håkon A. Eraker 20-8-1968. Stempel 830 S, kalk i oval, 858 og A. Begge er 27 cm høge og 15, 8 cm vide oppe.

# To blomstervasar med avrunda firkanta grunnform, svakt pæreforma korpus og låg fot. Innskrift på korpus med versalar: Gåve til Borgund kyrkje frå Anna Tufte 1989. Stempel 830 S, kalk i oval og B. Høgde 22 cm, største vidde fot 8,5 cm.

=== Diverse ===
Støypejarnsomn, merkt BJØRN.

== Kyrkjegard ==
Kyrkjegarden ligg nærare knytt til den gamle kyrkja, sjå under Borgund stavkyrkje.

Bygningar knytte til kyrkjegarden

På sørsida framfor inngangen til kyrkja er det oppført eit hus inntil det stigande terrenget. Huset har fløydør til bårerom og dør til toalett på nordsida. Veggene er kledde med naturstein og saltaket er tekt med torv.

= KJELDER =
== Utrykte kjelder ==
Bendixenes manus: Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt. Ca 1900.

Synfaringar og rekneskapar frå Statsarkivet i Bergen.

== Trykte kjelder ==
Heiberg, G. F., ''Sogns Kirker i Fortid og Nutid'', serprent av Tidsskrift for Historielaget for Sogn 1970 nr. 23, s 29 f, Leikanger 1970

== Bilete ==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Borgund kyrkje sett frå nordvest 1, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje sett frå nordvest 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje sett frå nordvest, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje sett frå nordvest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje sett frå sørvest, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje sett frå sørvest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, austfasade, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, austfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, fundament i aust, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, fundament i aust, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, fundament, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, fundament, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, inngangspartiet sett frå sør, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, inngangspartiet sett frå sør, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, kor- og apsideopning, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, kor- og apsideopning, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, korpartiet sett frå sør, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, korpartiet sett frå sør, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, mellom skipets omgang og sakristiet, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, mellom skipets omgang og sakristiet, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, sørfasade, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, sørfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, takkonstruksjonen sett mot vest, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, takkonstruksjonen sett mot vest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, takryttaren sett frå sør, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, takryttaren sett frå sør, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, vestinngangen sett innafrå, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, vestinngangen sett innafrå, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, vestinngangen sett utafrå, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, vestinngangen sett utafrå, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, vindauge i nordre midtromsvegg, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, vindauge i nordre midtromsvegg, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, vindauge i nordveggen i skip og kor, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, vindauge i nordveggen i skip og kor, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, vindauge vest i nordre omgang, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, vindauge vest i nordre omgang, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Borgund kyrkje, altarpartiet, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, altarpartiet, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, intereiør mot sørvest i skipet, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, intereiør mot sørvest i skipet, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, interiør mot aust, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, interiør mot aust, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, interiør mot vest, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, interiør mot vest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, interiør under galleriet mot nord, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, interiør under galleriet mot nord, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, interiør under galleriet mot sør, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, interiør under galleriet mot sør, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, kor- og apsideopning, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, kor- og apsideopning, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, nordre sideskip sett mot vest, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, nordre sideskip sett mot vest, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Borgund kyrkje, altar med krusifiks, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, altar med krusifiks, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, altar, forside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, altar, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, altar, ryggside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, altar, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, benker, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, benker, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, blomstervase liten, ein av to, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, blomstervase liten, ein av to, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, blomstervase stor, ein av to, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, blomstervase stor, ein av to, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, døypefont a, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, døypefont a, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, døypefont b, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, døypefont b, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, galleri, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, galleri, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, kneleskammel, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, kneleskammel, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, kollekthovar, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, kollekthovar, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, krusifiks, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, krusifiks, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, krusifiks, detalj, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, krusifiks, detalj, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, mellomalderklokke, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, mellomalderklokke, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, nummertavle, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, nummertavle, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, orgelfasade, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, orgelfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, stol a, ein av to, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, stol a, ein av to, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, stol b 1, ein av to, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, stol b 1, ein av to, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, stol b 2, ein av to, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, stol b 2, ein av to, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, støypejarnsomn, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, støypejarnsomn, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Borgund kyrkje, altarbok, oppslag, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, altarbok, oppslag, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, altarbok, ryggside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, altarbok, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, bibel oppslag b, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, bibel oppslag b, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, bibel oppslag c, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, bibel oppslag c, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, bibel, forside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, bibel, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, bibel, oppslag a, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, bibel, oppslag a, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, bibel, ryggside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, bibel, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, kollektar og tekstar, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, kollektar og tekstar, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, salmebok forside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, salmebok forside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, salmebok ryggside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, salmebok ryggside, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Borgund kyrkje, måleri Daniel, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, måleri Daniel, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, måleri Esaias, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, måleri Esaias, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, måleri Esekiel, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, måleri Esekiel, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, måleri Jeremias, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, måleri Jeremias, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, måleri Johannes, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, måleri Johannes, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, måleri Lukas, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, måleri Lukas, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, måleri Markus, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, måleri Markus, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, måleri Matheus, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, måleri Matheus, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Borgund kyrkje, altarduk, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, altarduk, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, kristnateppe, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, kristnateppe, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, messehakel fiolett, forside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, messehakel fiolett, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, messehakel fiolett, ryggside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, messehakel fiolett, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, messehakel grøn forside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, messehakel grøn forside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, messehakel grøn, ryggside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, messehakel grøn, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, messehakel kvit, forside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, messehakel kvit, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, messehakel kvit, ryggside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, messehakel kvit, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, messehakel raud, forside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, messehakel raud, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, messehakel raud, ryggside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, messehakel raud, ryggside, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Borgund kyrkje, bårehuset sett frå nord, AMH 2009g 020.jpg|Borgund kyrkje, bårehuset sett frå nord, AMH 2009g 020.jpg
Fil:Borgund, bårehuset sett frå aust, AMH 2009.jpg|Borgund, bårehuset sett frå aust, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, kyrkjene, AMH 2009.jpg|Borgund, kyrkjene, AMH 2009.jpg
</gallery>

----
<references/>
[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Borgund sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Lærdal kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Lærdal kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Etter 1850]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Bakka kyrkje

2012-09-03T07:56:07Z

Cathrine: /* Bilete */

{{Infoboks_uferdig_artikkel}}

= Bakka kyrkje =
Anne Marta Hoff

I den vesle bygda Bakka på vestsida av Nærøyfjorden, eit stykke frå Gudvangen, står ei kvitmåla kyrkje. Ho er teikna av arkitekt Chr. H. Grosch og vart vigsla 11.5.1959.

Kyrkja framstår i dag som ein autentisk kyrkjebygning som har bevart mykje av dei særtrekka ho må ha hatt som ny for 150 år sida.

== Bygningen ==
=== Vegger ===
Alle veggene er tømra av stort tømmer og lafta saman i hjørna. Indre hjørne har sinkelaft. Bygningen er sett saman av eit rektangulært skip med våpenhus i to høgder i vest og eit kort kor i tilsvarande høgd i aust. Over våpenhuset held det fram eit smalare og kortare støpultårn inntil vestveggen i skipet. Våpenhus, skip og kor er alle avslutta i same høgde, men våpenhuset og koret er smalare. I same breidde som koret, er det lengs aust eit lægre rom med sakristifunksjon.

Austdelen av hovudrektangelet rommar det meste av koret, medan det som i eksteriøret framstår som kor, er ein nisje for altar og altartavle der ein halvsirkelforma altarring går inn til sideveggene som avgrensar nisjen. I skip og kor er veggene avslutta oppe mot himlingen med ein gesims med skorne kartusjfelt over profilert list. Ved golvet er det ei enkel golvlist.

Overflata på tømmeret står utan måling eller anna handsaming.

Utvendes er kyrkja kledd med breie, sulagde bord avslutta oppe med flat, sekundær innkassing under kort takskjegg, og nede ved enkelt vatnbord. I langveggene er det store, tredelte vindauge sentralt. Kyrkja har døropningar i vest og sør i sakristiet, og eit lite vindauge vest på orgelgangen.

=== Dører ===
Dørene vest i skipet, vest i våpenhuset og aust i koret er opphavlege dører i nyklassisistisk stil med tilhøyrande dørvridarar. Døra vest på galleriet er ei enkel dør med ståande panel, truleg opphavleg. Døra sør i sakristiet har framleis opphavleg karm og gerikter, men sjølve dørbladet er utskift med ei sveitserstildør med tilhøyrande dørvridar. Utvendes er det her sett inn ei varedør av ståande bord.

=== Korskiljet ===
Skiljet mellom kor og skip går på tvers av hovudrektangelet i kyrkja, i austre del. Det er markert ved at golvet i denne delen ligg tre steg høgre enn i resten av rektanglet. Trappa er flankert av breie, firkanta meklarar. Brystningar med ein balustrade i overkant, dekt med flat handlist, markerer skiljet mellom dei to delane av kyrkja. Bak balustradane har det tidlegare vore innbygde stolar på kvar side. Den nordre er fjerna for å gje plass til orgelet.

Ved altarnisjen i aust er sideveggene inndelte i øvre og nedre felt. Korbogen i nisjeopninga er forma som ein open eselryggboge av profilert listverk som går ned etter nisjehjørna på kvar side. Kapitelbanda er førte ut mellom felta på sideveggene. Nedre felt er innramma med lister.

=== Vindauge ===
På kvar av langsidene i kyrkja er det eit tredelt vindauge. Alle tre delar er avslutta oppe med spiss gavl. Midtdelen er høgre enn sidedelane. Forma er den opphavlege, men vindauga er fornya med kopla glas ytst i karmen. Midtdelen har to rammer med midtpost. I sidedelane er det ei ramme på kvar side. I ytre rammer er glaset inndelt i småruter med sprosser. I indre rammer er det heilt glas. Rammene er hengsla. Vindauget aust i sakristiet er lite og firkanta. Det er også nyare og kopla. Eldre ekstravindauge er lagra på loftet.

=== Golv og fundament ===
Golv av vekslande breie bord i fire jamne skift fram til korskiljet. Korgolvet ligg sameleis i to jamne skift, men tre steg høgre. Det austre skiftet går inn i altarnisjen slik at golvet i austre del av nisjen ligg i same høgd som i koret utafor altarringen. Altarringen og altaret står på ein altarfot eller eit podium som er eitt steg høgre enn korgolvet.

Kyrkja kviler på eit fundament av naturstein.

=== Tak ===
Taket over skipet er eit enkelt sperretak med pålagde skråsperrer. Sperrepara står tett og er tappa saman i mønet. Sperrene ber sutak som underlag for rekter, lekter og lappskifer.

=== Himlingar ===
Alle himlingane i kyrkja er flate og samansette av over- og underliggjande bord i ulike breidder. Overliggjarane har profilerte kantar.

=== Tårn og våpenhus ===
Våpenhuset er lafta opp i same raftenivå som kyrkja elles, og er i to høgder med gallerigang i andre høgd. Frå raftet skrår sperrepar, inkludert vestgavlen i våpenhuset, opp mot mønet. Sperrene over våpenhuset er tappa i einannan. Over dei to vestre sperrepara er det lagt eit kort saltak. Austafor desse går det opp fire tårnstolpar frå grunnen av sentralt i våpenhuset. Desse utgjer hjørnestolpar i tårnet over våpenhuset.

Frå tredje høgd, over gallerigangen, er tårnstavane stiva av med kraftige kryssband. Det går ein losholt på tvers mellom kryssa i kryssbanda på nord- og sørsida. Kryssbanda er felte inn på stolpane på halv ved og sikra med jarnbolt. Tredje høgda er open i aust mot loftet over kyrkja. Fjerde høgda har lydluker i tre retningar, ikkje mot sør. Sjølve tårnveggene er avslutta over klokkerommet i fjerde høgd med ei ramme festa i stolpane. Over ramma ligg to bjelkar i lengderetning. Desse ber oppheng for klokka. Ramma ber eit firkanta skjørt. Over skjørtet står ei firkanta lanterne, også den med lydluker. Lanterna står med fire hjørnestolpar på dei tverrlagde bjelkane som held klokka. Fire kraftige skråsperrer er lagde på halv ved inn i hjørnestolpane og går opp omkring kongen i den åttekanta hjelmen som kviler på lanternas øvre ramme. Lanternen er øvst avslutta med metallkledd spir med stong med hane i toppen.

== Interiør ==
=== Presentasjon av interiøret ===
Kyrkja har altar og altarring sentralt i ein altarnisje i aust. Austre del av hovudrektangelet i bygningen er også skilt av som ein del av korområdet. Her er det orgel mot langveggen på nordsida og preikestol på sørsida. I skipet er det benkeparti som flankerer ein midtgang. På nordsida står det ein vedfyrt omn i benkepartiet ved midtgangen. Mellom omnen og nordre langvegg stod det tidlegare to kortare benker. Desse er tekne vekk for å gje rom for mindre born. Kyrkja har tverrgalleri i vest.

=== Fargar ===
Vegger og golv er i bart treverk. Lister og himling i kyrkjerommet er lyst grå. Korbogen er kvitmåla. Benker, preikestol og orgel er kvite med grå og gull staffasje. På benkevangane og ved kortrappa er det måla djupt raude sjablonornament henta fram frå eldre målingslag. Bendixen beskreiv også denne målinga, det har truleg vore meir av ornamenta kring 1900.<ref name="ftn1"> Bendixens manus

</ref> Altartavla har vore overmåla med grått, men fargane frå 1907 er henta fram att.

I midtgangen og fram til altarringen ligg eit plommeraudt boucléteppe. Plommeraude puter i benkene.

Innskrift over korbogen med gull fraktur på svart botn: Kom Jesum Christum ihu, som er oppreist fra de Døde! På sjølve bogen med svart skriveskrift på grå botn: Sandelig, sandelig siger Jeg eder at hvadsomhelst I bede Faderen om i mit Navn, skal han give Eder.

På sideveggene ved nisjeopninga er det innskrifter i dei øvre felta. På nordsida:

''Aar 1858 blev denne Kirke opbygget og bekostet af efternevnte Gaardbrugere Iver Anders Tufte, Enken Kari Pedersdatter Bakke, hver''' '''af dem 1/3 Deel. Prædikestolen er som en Gave bekostet af Peder Hansen Tufte.-''' '''''

På sørsida:

''Samdt af disse Gaardbrugere bekostet hver af dem 1/6 Deel. Jens Johannsen Bakke, Enken Brithe Regnaldsdr: Bakke – Aae 1859 Onsdagen den 11 Mai blev Indvielsen i Høitidelighed forretet. ''

== Inventar ==
=== Altar ===
Opphavleg hadde kyrkja eit klassiserande altar med boga front. Fronten er oppbevart på loftet.

I 1907 fekk kyrkja eit kassealtar med tredelt front inndelt ved fire framforstilte søyler på base under gesims av lister under bordplata. Spissbogeform i midtfeltet og mindre i dei to sidefelta. Altaret er kvitmåla med staffasje i grønt, raudt og gull.

=== Altartavle ===
Opphavleg hadde altaret ein enkel kross slik det var vanleg i kyrkjene frå midten av 1800-talet. Krossen står på loftet i kyrkja.

Nygotisk tavle som høyrer saman med altaret. Tavla har spissboga biletfelt flankert av smale sidefelt som endar oppe i fialar og med rest av venger på sidene. Vimperg med krabbar over midtfeltet avslutta oppe med hovud med tre ansikt. Kvit botn staffert med grønt, raudt og gull.

Måleri: Kopi av Jesu bøn i Getsemane av Heinrich Hoffmann 1890. Signert nede til høgre av N. Bergslien. Motivet er spegelvendt. På ramma under måleriet med gull fraktur: Mark. 14,32-42.

=== Altarring ===
Altaret står i ein nisje austover frå koret, og altarringen går i boge fram frå nisjehjørna. Han har flat handlist, urneforma balustrar og knefall som er stoppa og trekt med skinn. Kvitt rekkverk, grått knefall, mørkt raudbrunt skinn.

=== Døypefont ===
a) Ein døypefont i tre er teken vare på. Fonten har åttekanta, rettsida kum med nedsvinga botn, balusterforma skaft og trestegs, avtrappa, åttekanta fot.

b) No vert dåpsfatet sett i ein gulmåla jarnring som er festa til fremste benkevange på nordsida.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen har sju sider av ein åttekant, kvar side har ei fylling. På hjørna skil runde søyler mellom felta. Desse kviler på ein kraftig gesims som dels kviler på oppgangen, dels på brystninga mellom kor og skip. Oppgangen har fem steg.

=== Benker og faste stolar ===
Benkene som er i kyrkja no er nyare enn kyrkja. Det er spor etter feste for rette ryggar i langveggene og eldre benkestokkar er bevarte ved midtgangen. Dei trapesforma vangane med rette sider som smalnar nedetter er også feste i dei gamle benkestokkane. Benkene har heile ryggar med to liggjande fyllingar og enkle seteplater. Som er understøtta med ståande bord under midten og under kvar ende. Ryggane er festa i langveggene. Under setet går det ein støtteplanke frå ende til ende.

I koret har det vore faste stolar både på nordsida og på sørsida mot brystninga. Den nordlege av desse er no teken vekk, medan den sørlege ved preikestolen står og har brystning og dør mot koret.

=== Galleri ===
Tverrgalleriet i vest er festa til veggene og til fire stolpar, to opplengjer og to frittståande stolpar ved midtgangen. Galleribrystninga ligg på austsida av stolpane. Brystninga har 12 fyllingar skilt med klassiserande pilastrar som står på kraftig profilert baselist og ber kraftig profilert gesims med flat overside. Golvet på galleriet er avtrappa og har ekstra sitjeplassar.

=== Tavler ===
To nummertavler er festa til dei nedre felta i sideveggene ved altarnisjeopninga. Dei har profilert ramme kring vertikalt todelt botn med stiftar for siffer, salmenummer til venstre og vers til høgre. Over øvre rammestykke er det festa eit sveifa toppstykke med hol for oppheng.

=== {{Lukket|Rituelle kar}} ===
Teksten under avsnittet Rituelle kar vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Parament ===
==== Altarduk ====
Altarduk av aidastoff med vekslande krossar og blomemotiv. Duken er sydd av ei kvinne i bygda.

==== Messehaklar ====
a) Høgraud fløyels messehakel i skjoldform med glatta fôr i linlærret, no bleikt raudt. Truleg siste del av 1800-talet. Hakelen er kanta med eit 2,7 cm breitt gullband. Forsida har latinsk kross av eit 5 cm breitt gullband, ryggsida ein større latinsk kross av det breie bandet lagt dobbelt. Høgde 88 og 108 cm, breidde ved skulder 61cm. Hakelen er festa med tre hekter på høgre skulder. Treng istandsetting.

b) Kvit messehakel i spiss, runda form. 1960-talet(?) Hovudstoffet er av ull i krosskypert. Fôr av grovt bommullslerret. Hakelen er kanta med skråband av sennepsfarga ullerret. Det same stoffet er brukt til ein applikert Y-kross på ryggsida og grunnlag for brystmotivet på forsida. Ein brodert bladranke i ulike grønfargar slyngar seg om y-krossen, og utafor denne er krossen markert med ein kontur av gullsnor. Brystmotivet er sirkelrundt med brodert kontur og jesusmonogram. Festa med hekter på venstre skulder. Hakelen er sydd på dugnad av kvinner frå bygda, truleg etter teikningar frå DNH. Høgde 98 cm, breidde 69 cm.

To ''messeskjorter''.

=== Lysstell ===
Teksten under avsnittet Lysstell vert berre vist for innlogga brukarar.

=== Klokke ===
Klokka vart laga til kyrkja då ho var ny. Innskrift på den eine sida av korpus: STØBT I BERGEN AF J. F. BECKER 1859. På den andre sida: BEKOSTET AF NÆRÖENS MENIGHED. Diameter 60 cm, høgde med krone 60 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
Eit orgel med eit manual og pedal er plassert mot nordveggen av kyrkja vest i koret. Det fyller rommet opp til raftehøgd og er todelt med spelepult og ulike dører i nedre del og tre spissboga opningar for metallpiper i øvre del. Orgelet er måla kvitt med staffering i grått og gull.

=== Bøker ===
Altarbok (nynorsk) Oslo 1926, Tekstbok (nynorsk) Kristiania 1922, Graduale (nynorsk) Oslo 1925.

=== Offerutstyr ===
To standard ''kollekthovar'' med motsette handtak av tre. Hovane er av grønt stoff med applikert likearma, gullfarga kross.

''Trebolle ''med svidd innskrift under botnen som fortel at skåla er laga av tre frå Gamleskulen i Gudvangen. Merkt JG -90.

== Kyrkjegard og gravminne ==
=== Kyrkjegard ===
Kyrkjegarden ligg i hovudsak på sørsida av kyrkja, med utviding mot vest der det også ligg ein del graver på vestsida av kyrkja. På aust- og nordsida er det ikkje graver. Kyrkjegarden er omgitt av steinmur mot sør og dels mot aust, medan det står stakitt mot vest og nord og dels på austsida. Utvidinga mot vest er markert med ei loddbein fuge i kyrkjegardsmuren på sørsida. Det er portar inn til kyrkjegarden i sørvestre hjørne mot vegen og i austmuren til stig ned til bryggja ved sjøen.

Ved sjøen ligg ei steinhelle, «Likhella», der kistene vart plasserte mellombels etter at dei var frakta sjøvegen til kyrkja.

=== Gravminne ===
Nokre gravminne er fotograferte, sjå Bilete.

=== Bygningar knytte til kyrkjegarden ===
Det gamle uthuset til kyrkja ligg ved kaien. Det er eit enkelt lite hus med saltak og panelte vegger, truleg oppført på 1960-talet. Seinare er det bygt eit nytt, noko større uthus i bakken mot sjøen utafor kyrkjegardsmuren på austsida.

== KJELDER ==
== Utrykte kjelder ==
Bendixen, B.E., Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt, avskrift av manus

==Bilete==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Bakka kyrkje, austenden sett frå sør, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, austenden sett frå sør, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dør aust i koret, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dør aust i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dør aust i koret, detalj 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dør aust i koret, detalj 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dør aust i koret, detalj 2, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dør aust i koret, detalj 2, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dør sør i sakristiet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dør sør i sakristiet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dørene vest i skipet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dørene vest i skipet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, fløydør vest i skipet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, fløydør vest i skipet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, fløydør vest i våpenhuset, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, fløydør vest i våpenhuset, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, inngangsdør sør i sakristiet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, inngangsdør sør i sakristiet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, loftet mot aust, AMH 20114 058.jpg|Bakka kyrkje, loftet mot aust, AMH 20114 058.jpg
Fil:Bakka kyrkje, nordfasade 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, nordfasade 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, sørfasade, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, sørfasade, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, vestfasade, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, vestfasade, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, vestinngangen, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, vestinngangen, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, vindauge i sørveggen, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, vindauge i sørveggen, AMH 2011.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Bakka kyrkje, altarpartiet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, altarpartiet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, galleriet, interiør, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, galleriet, interiør, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, innskrift på nordsida i koret, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, innskrift på nordsida i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, innskrift på sørsida i koret 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, innskrift på sørsida i koret 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, innskrift til på sørsida i koret, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, innskrift til på sørsida i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiør mot aust 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiør mot aust 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiør mot aust, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiør mot aust, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiør mot vest, sørsida, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiør mot vest, sørsida, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiørmåling på list under himlinga, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiørmåling på list under himlinga, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, leikekrok for born, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, leikekrok for born, AMH 2011.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Bakka kyrkje, altar og altartavle, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, altar og altartavle, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, altarduk, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, altarduk, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, altartavla, detalj, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, altartavla, detalj, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, benker nord i skipet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, benker nord i skipet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dåpsfat på ring 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dåpsfat på ring 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dåpsfat på ring, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dåpsfat på ring, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dåpsfat, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dåpsfat, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, døypefont, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, døypefont, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, galleriet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, galleriet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, kalk, stempel, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, kalk, stempel, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, klokke, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, klokke, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, kollekthov, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, kollekthov, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel a, detalj 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel a, detalj 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel a, detalj 2, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel a, detalj 2, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel b, detalj 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel b, detalj 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel b, detalj 2, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel b, detalj 2, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, offerutstyr, skål, innskrift, AMH 201131.jpg|Bakka kyrkje, offerutstyr, skål, innskrift, AMH 201131.jpg
Fil:Bakka kyrkje, opphavleg altarkross, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, opphavleg altarkross, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, orgelet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, orgelet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, ovn, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, ovn, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, salmenummertavle, ei av to, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, salmenummertavle, ei av to, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, tidlegare altarfront, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, tidlegare altarfront, AMH 2011.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="tittel">
Fil:Bakka kyrkje og austporten, sett frå søraust, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje og austporten, sett frå søraust, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje og kyrkjegard, sett frå sørvest, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje og kyrkjegard, sett frå sørvest, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkjegard, port mot sjøsida i aust, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkjegard, port mot sjøsida i aust, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, det gamle uthuset, AMH 2011.jpg|Bakka, det gamle uthuset, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, gravminne a, AMH 2011.jpg|Bakka, gravminne a, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, gravminne b, AMH 2011.jpg|Bakka, gravminne b, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, gravminne c, AMH 2011.jpg|Bakka, gravminne c, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, inngangen til kyrkjegarden, AMH 2011.jpg|Bakka, inngangen til kyrkjegarden, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, kyrkja og det nye uthuset sett frå fjorden, AMH 2011.jpg|Bakka, kyrkja og det nye uthuset sett frå fjorden, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, landingsplassen, likhella og det gamle uthuset, AMH 2011.jpg|Bakka, landingsplassen, likhella og det gamle uthuset, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, sakristitrappa og kyrkjegarden i aust, AMH 2011.jpg|Bakka, sakristitrappa og kyrkjegarden i aust, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, søraustre del av kyrkjegarden, AMH 2011.jpg|Bakka, søraustre del av kyrkjegarden, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, søre del av kyrkjegarden, sett mot aust, AMH 2011.jpg|Bakka, søre del av kyrkjegarden, sett mot aust, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, Utviding av kyrkjegarden, AMH 2011 4 068.jpg|Bakka, Utviding av kyrkjegarden, AMH 2011 4 068.jpg
</gallery>

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Bakka sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Aurland kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Aurland kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Etter 1850]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

142400101

2012-08-27T12:46:05Z

Cathrine: Omdirigerer til Årdal kyrkje

#REDIRECT [[Årdal kyrkje]]

142601201

2012-08-27T12:44:58Z

Cathrine: Omdirigerer til Veitastrond kapell

#REDIRECT [[Veitastrond kapell]]

142100101

2012-08-27T12:43:31Z

Cathrine: Omdirigerer til Undredal kyrkje

#REDIRECT [[Undredal kyrkje]]

142200201

2012-08-27T12:42:28Z

Cathrine: Omdirigerer til Tønjum kyrkje

#REDIRECT [[Tønjum kyrkje]]

142000301

2012-08-27T12:38:13Z

Cathrine: Omdirigerer til Stedje kyrkje

#REDIRECT [[Stedje kyrkje]]

142600901

2012-08-27T12:36:37Z

Cathrine: Omdirigerer til Solvorn kyrkje

#REDIRECT [[Solvorn kyrkje]]

142000201

2012-08-27T12:35:41Z

Cathrine: Omdirigerer til Norum kyrkje

#REDIRECT [[Norum kyrkje]]

142600601

2012-08-27T12:34:39Z

Cathrine: Omdirigerer til Nes kyrkje, Luster

#REDIRECT [[Nes kyrkje, Luster]]

141900101

2012-08-27T12:33:14Z

Cathrine: Omdirigerer til Leikanger kyrkje

#REDIRECT [[Leikanger kyrkje]]

142000101

2012-08-27T12:32:12Z

Cathrine: Omdirigerer til Kaupanger kyrkje

#REDIRECT [[Kaupanger kyrkje]]

142600401

2012-08-27T12:30:43Z

Cathrine: Omdirigerer til Jostedal kyrkje

#REDIRECT [[Jostedal kyrkje]]

142600501

2012-08-27T12:29:43Z

Cathrine: Omdirigerer til Joranger kyrkje

#REDIRECT [[Joranger kyrkje]]

142200401

2012-08-27T12:28:14Z

Cathrine: Omdirigerer til Hauge kyrkje

#REDIRECT [[Hauge kyrkje]]

142601101

2012-08-27T12:26:00Z

Cathrine: Omdirigerer til Gaupne kyrkje

#REDIRECT [[Gaupne kyrkje]]

142600301

2012-08-27T12:25:00Z

Cathrine: Omdirigerer til Gaupne gamle kyrkje

#REDIRECT [[Gaupne gamle kyrkje]]

142600801

2012-08-27T12:23:53Z

Cathrine: Omdirigerer til Fortun kyrkje

#REDIRECT [[Fortun kyrkje]]

142100301

2012-08-27T12:22:44Z

Cathrine: Omdirigerer til Flåm kyrkje

#REDIRECT [[Flåm kyrkje]]

142601001

2012-08-27T12:21:37Z

Cathrine: Omdirigerer til Fet kyrkje

#REDIRECT [[Fet kyrkje]]

142600201

2012-08-27T12:19:49Z

Cathrine: Omdirigerer til Dale kyrkje

#REDIRECT [[Dale kyrkje]]

142200101

2012-08-27T12:18:48Z

Cathrine: Omdirigerer til Borgund stavkyrkje

#REDIRECT [[Borgund stavkyrkje]]

142200301

2012-08-27T12:17:42Z

Cathrine: Omdirigerer til Borgund kyrkje

#REDIRECT [[Borgund kyrkje]]

142100401

2012-08-27T12:16:25Z

Cathrine: Omdirigerer til Bakka kyrkje

#REDIRECT [[Bakka kyrkje]]

Ustedalen kapell

2012-04-17T12:03:16Z

Cathrine:

{{Infobox ka-kirke
| UTM_DESC = 23 UTM sone 33 (EUREF89/WGS84)
| UTM_EAST = 127882
| UTM_NORTH = 6730259
| lat = 59° 55′ 52,81″ N
| lng = 5° 51′ 29,30″ Ø
| kirkeid = 062000301
| kommune = Hol kommune
| fylke = Buskerud fylke
| spchar = '繅'‽
| fellesråd = Hol kyrkjelege fellesråd
| latlng = 60.5353,8.2105
| mapscomplete = <display_points>60.5353,8.2105|||File:cross_icon.png</display_points>
| sknr = 04080403
| bisp = Tunsberg bispedømme
| prosti = Hallingdal
| bygningsgruppe = Kirke etter kirkeloven (§ 17)
| vernestatus = Ingen
}}
{{TOC right}}

''Sigrid Marie Christie, Håkon Christie''

I 1883 forelå kongelig resolusjon hvor «...der naadigst tillades, at der for Beboerne af Distrikterne Lien, Ustedalen og Skurdalen av Hols Præstegjæld ... anlægges en hjælpekirkegaard paa det dertil bestemte sted af Gaarden Slaatten i Ustedalen ...». I de følgende år ble kirkegården opparbeidet. På kirkegården ble reist en støpul hvor en klokke overtatt fra Torpo kirke ble hengt opp. (Myhre I, s. 14). Allerede 1886 ble arkitekt J. W. Nordan anmodet om å utarbeide tegninger til kapell i Ustedalen, og året etter forelå departementets tillatelse til bygging av «... en Kapelkirke paa Gaarden Slaatten i Ustedalen efter vedlagte, af arkitekt Nordan udarbeidede Tegninger ...». Kirken ble oppført av byggmester Ole O. Sollie fra Torpo og innviet 1890. Den ble utvidet mot vest 1959 med større våpenhus tegnet av arkitekt Leiv Tvilde.

Kirken ligger et par hundre meter øst for Geilo jernbanestasjon på sydsiden av den gamle veien. Den ligger i hellende terreng, og kirkegården har forstøtningsmur mot syd. Kirkegården omgis av hvitmalt stakitt og har jernport mot nord. Kirkebakken mellom kirkegården og veien er beholdt som friareal.

===Bygningen===
Kirken har kort og bredt skip og smalere, rett avsluttet kor. På korets sydside er det sakristi, på nordsiden rom for dåpsbarn. Langveggene i disse rom ligger i flukt med skipets langvegger, og østveggene flukter med korets østvegg. Over skipets vestgavl sitter en takrytter. Foran vestgavlen sto opprinnelig et lite våpenhus med sadeltak. I 1959 ble det erstattet med et større som har trapp til galleriet og bårerom og toalett i kjelleren.

Veggene står på grunnmur av bruddsten og er kledd med staffpanel utvendig, bortsett fra våpenhus og vestgavl, som har tømmermannskledning. Innvendig har skip og kor staffpanel, mens sakristi, dåpsrom og våpenhus har fått umalt glattkantpanel. Langveggene i skipet deles av to strekkfisker i 3 like store felter. Hvert felt har ett vindu med rektangulær karm og 3 rundbuede vindusrammer. Koret har østvindu med tre rundbuede rammer i en karm. Her er midtre ramme høyere enn de to andre, og vinduet har trekantavdekning.

Koret åpner seg i full bredde mot skipet. Åpningen avdekkes med to skråttstilte bjelker som følger kortakets stigning. De to bjelker understøttes av to stolper som deler koråpningen i 3. Hver av de 3 åpningene har rundbuet overdekning. Midtre åpning er bredere enn sideåpningene. Koret har enkelt sperretak understøttet av knekter fra langveggene. Skipets enkle sperretak understøttes av to par stolper fra gulvet som korresponderer med langveggens strekkfisker og avstives med ett sett hanebjelker. En bueknekt går fra stolpe til sperre. Skip og kor har himling av staffpanel som er kledd under åsene som hviler på sperrene. Takrytterens firkantede underbygg hviler på vestgavlen og to stolper som hviler på skipets gulv. Den slanke og spisse hjelmen er åttekantet og bærer spir med fløy. Hjelmen ble kobberkledd 1959, mur var tidligere skifertekket. Takenes skifertekking ble omlagt samtidig.

===Interiør===
Døpefont på nordsiden i koret, prekestol på nordsiden i skipets østre del. Galleri ved vestveggen.

====Farver====
Farver fra 1960 etter forslag av maleren Brusletto og malermester Rueslåtten. Lysegule vegger i koret, lys beige vegger i skipet. Lyseblå søyler og strekkfisker, lyseblå himling. Grått gulv. Dører i blått, gråhvitt og sinober.

====Lys og varme====
Ovnsfyring. elektrisk lys.

===Inventar===
====Altertavle====
Altertavle, oppført i ett med alteret. Gotiserende ramme, maleri av korsfestelsen. Rammen malt i sinober, blått, grått og gull.

====Alterring====
Alterring, rund med dreiede balustre som veksler med flate bord. Balustre og håndbrett er malt i sinober, de flate bord i grått. Rødt plysj trekk på knefallet.

====Døpefont====
Døpefont, 8-kantet kalkform med fyllinger på kummens sider, profilert skaft med utladning, 4-kantet, profilert fot. Farver: Sinober, grå fyllinger med blå staffering i ramverket. Brun utladning og fot.

====Prekestol====
Prekestol, 5 brede og to smale fag. Smale speilfyllmger. Øverst list med korsblomst. Traktformet bunn på 4-kantet, profilert sokkel. Oppgang med to fyllinger. Farver: sinober med lysegrå fyllinger. Staffering i brunt, bondeblått, grått og gull. På oppgangen grå fyllinger i sinober ramverk. Karmen trukket med rød plysj. Lesepult med rødt plysjklede med gullfrynser.

====Benker====
Benker, sveifet vange, avrundet oventil. Liggende fylling i ryggen. Farver: sinober, gråhvit fylling, gullstaffering.

====Galleri====
Galleri sammenbygget med søylene under takstolen og understøttet av bjelker ved midtgangen. Fremtrukket midtparti. Brystning med fyllinger i fasprofilert ramverk. Under fyllingene, på panelet foran galleribjelkene, er festet korsblomster. Farver: gråhvite fyllinger, lyseblått ramverk, forgylte korsblomster.

====Orgel====
Orgel, innkjøpt 1891. Svein Olson Gulstein ga et større beløp til anskaffelsen. Nytt orgel fra J. H. Jørgensens orgelfabrikk 1960, med spillepulten på sydsiden og verket langs vestveggen.

===={{Lukket|Rituelle kar}}====
Teksten under avsnittet Rituelle kar vises kun for innloggede brukere.
====Paramenter====
Alterduk, gitt av fru Holtermann 1890, (g.m. sogneprest Holtermann). — Alterduk, hvit lin med bred bord i hardangersøm. På forsiden stort kors. — Antependium, rød plysj med smalt sølvbånd.

3 messehagler, a) fra 1890, rød plysj med gullbånd langs kanten og i kors på ryggen, b) vevet av Grete Lein Lange, vid casulaform i rødt, fiolett og orange, med orange kors på ryggen, stolpe på forsiden, c) grønn og hvit, vendbar, fra DNH.

===={{Lukket|Lysstell}}====
Teksten under avsnittet Lysstell vises kun for innloggede brukere.
====Klokke†====
Klokke†overtatt etter Torpo kirke 1886. (Myhre IV, s. 310). Omstøpt av O. Olsen & Søn 1892.

====Møbler====
6 utskårne stoler, barokk-type, to med armlener.

====Blomsterbegre====
Blomsterbegre, 4 stk., tinn, stpl. Thune.

====Diverse====
Flossvevet løper i alterringen, i midtgangen grått teppe med mønster i rødt og sort.

===Kirkegård===
Kirkegården var opprinnelig anlagt som hjelpekirkegård for Lien, Skurdalen og Ustedalen. Den var på l ½ mål og hadde støpul med klokke. Den første som ble gravlagt var Olaug Geilostølen som døde 1875. I 1921 og 1934 ble kirkegården utvidet. Senere er den utvidet mot syd (1950 og 1960) og vest (1956). Inngangen i nord har smijernsport, fra 1960, smidd av ordfører Osvald Medhus.

==Kilder==
===Utrykte kilder===
# Kirkedep. Arkivalia 1883, 1886-1888, 1890, 1921, 1934, 1950,1956, 1958.
===Trykte kilder===
# T. Myhre, ''Hallingdalens historie.'' I—IV, Drammen 1928-1934. (I, s. 14 f, IV s. 310, 332 f.).
# Lars Reinton og Sigurd S. Reinton, ''Folk og fortid i Hol,'' II, Oslo 1943, s. 243 - 244.
# ''Hallingdølen,'' 28. juni 1960, 30 september 1961.
# ''Nationen,'' 27. august 1960.
# ''Fremtiden,'' 28. juni 1960.
# ''Buskeruds Blad,'' 28. juni 1960.

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Uskedalen sokn]]
[[Kategori:Kvinnherad prestegjeld]]
[[Kategori:Sunnhordland]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Kvinnherad kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Kvinnherad kommune]]
[[Kategori:Hordaland fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Listeført (etter 1850)]]
[[Kategori:Etter 1850]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Norges kirker Buskerud bind 1]]

Ustedalen kapell

2012-04-17T12:01:49Z

Cathrine:

{{Infobox ka-kirke
| UTM_DESC = 23 UTM sone 33 (EUREF89/WGS84)
| UTM_EAST = 127882
| UTM_NORTH = 6730259
| lat = 59° 55′ 52,81″ N
| lng = 5° 51′ 29,30″ Ø
| kirkeid = 062000301
| kommune = Hol kommune
| fylke = Buskerud fylke
| spchar = '繅'‽
| fellesråd = Hol kyrkjelege fellesråd
| latlng = 60.5353,8.2105
| mapscomplete = <display_points>60.5353,8.2105|||File:cross_icon.png</display_points>
| sknr = 05070201
| bisp = Tunsberg bispedømme
| prosti = Hallingdal
| bygningsgruppe = Kirke etter kirkeloven (§ 17)
| vernestatus = Ingen
}}
{{TOC right}}

''Sigrid Marie Christie, Håkon Christie''

I 1883 forelå kongelig resolusjon hvor «...der naadigst tillades, at der for Beboerne af Distrikterne Lien, Ustedalen og Skurdalen av Hols Præstegjæld ... anlægges en hjælpekirkegaard paa det dertil bestemte sted af Gaarden Slaatten i Ustedalen ...». I de følgende år ble kirkegården opparbeidet. På kirkegården ble reist en støpul hvor en klokke overtatt fra Torpo kirke ble hengt opp. (Myhre I, s. 14). Allerede 1886 ble arkitekt J. W. Nordan anmodet om å utarbeide tegninger til kapell i Ustedalen, og året etter forelå departementets tillatelse til bygging av «... en Kapelkirke paa Gaarden Slaatten i Ustedalen efter vedlagte, af arkitekt Nordan udarbeidede Tegninger ...». Kirken ble oppført av byggmester Ole O. Sollie fra Torpo og innviet 1890. Den ble utvidet mot vest 1959 med større våpenhus tegnet av arkitekt Leiv Tvilde.

Kirken ligger et par hundre meter øst for Geilo jernbanestasjon på sydsiden av den gamle veien. Den ligger i hellende terreng, og kirkegården har forstøtningsmur mot syd. Kirkegården omgis av hvitmalt stakitt og har jernport mot nord. Kirkebakken mellom kirkegården og veien er beholdt som friareal.

===Bygningen===
Kirken har kort og bredt skip og smalere, rett avsluttet kor. På korets sydside er det sakristi, på nordsiden rom for dåpsbarn. Langveggene i disse rom ligger i flukt med skipets langvegger, og østveggene flukter med korets østvegg. Over skipets vestgavl sitter en takrytter. Foran vestgavlen sto opprinnelig et lite våpenhus med sadeltak. I 1959 ble det erstattet med et større som har trapp til galleriet og bårerom og toalett i kjelleren.

Veggene står på grunnmur av bruddsten og er kledd med staffpanel utvendig, bortsett fra våpenhus og vestgavl, som har tømmermannskledning. Innvendig har skip og kor staffpanel, mens sakristi, dåpsrom og våpenhus har fått umalt glattkantpanel. Langveggene i skipet deles av to strekkfisker i 3 like store felter. Hvert felt har ett vindu med rektangulær karm og 3 rundbuede vindusrammer. Koret har østvindu med tre rundbuede rammer i en karm. Her er midtre ramme høyere enn de to andre, og vinduet har trekantavdekning.

Koret åpner seg i full bredde mot skipet. Åpningen avdekkes med to skråttstilte bjelker som følger kortakets stigning. De to bjelker understøttes av to stolper som deler koråpningen i 3. Hver av de 3 åpningene har rundbuet overdekning. Midtre åpning er bredere enn sideåpningene. Koret har enkelt sperretak understøttet av knekter fra langveggene. Skipets enkle sperretak understøttes av to par stolper fra gulvet som korresponderer med langveggens strekkfisker og avstives med ett sett hanebjelker. En bueknekt går fra stolpe til sperre. Skip og kor har himling av staffpanel som er kledd under åsene som hviler på sperrene. Takrytterens firkantede underbygg hviler på vestgavlen og to stolper som hviler på skipets gulv. Den slanke og spisse hjelmen er åttekantet og bærer spir med fløy. Hjelmen ble kobberkledd 1959, mur var tidligere skifertekket. Takenes skifertekking ble omlagt samtidig.

===Interiør===
Døpefont på nordsiden i koret, prekestol på nordsiden i skipets østre del. Galleri ved vestveggen.

====Farver====
Farver fra 1960 etter forslag av maleren Brusletto og malermester Rueslåtten. Lysegule vegger i koret, lys beige vegger i skipet. Lyseblå søyler og strekkfisker, lyseblå himling. Grått gulv. Dører i blått, gråhvitt og sinober.

====Lys og varme====
Ovnsfyring. elektrisk lys.

===Inventar===
====Altertavle====
Altertavle, oppført i ett med alteret. Gotiserende ramme, maleri av korsfestelsen. Rammen malt i sinober, blått, grått og gull.

====Alterring====
Alterring, rund med dreiede balustre som veksler med flate bord. Balustre og håndbrett er malt i sinober, de flate bord i grått. Rødt plysj trekk på knefallet.

====Døpefont====
Døpefont, 8-kantet kalkform med fyllinger på kummens sider, profilert skaft med utladning, 4-kantet, profilert fot. Farver: Sinober, grå fyllinger med blå staffering i ramverket. Brun utladning og fot.

====Prekestol====
Prekestol, 5 brede og to smale fag. Smale speilfyllmger. Øverst list med korsblomst. Traktformet bunn på 4-kantet, profilert sokkel. Oppgang med to fyllinger. Farver: sinober med lysegrå fyllinger. Staffering i brunt, bondeblått, grått og gull. På oppgangen grå fyllinger i sinober ramverk. Karmen trukket med rød plysj. Lesepult med rødt plysjklede med gullfrynser.

====Benker====
Benker, sveifet vange, avrundet oventil. Liggende fylling i ryggen. Farver: sinober, gråhvit fylling, gullstaffering.

====Galleri====
Galleri sammenbygget med søylene under takstolen og understøttet av bjelker ved midtgangen. Fremtrukket midtparti. Brystning med fyllinger i fasprofilert ramverk. Under fyllingene, på panelet foran galleribjelkene, er festet korsblomster. Farver: gråhvite fyllinger, lyseblått ramverk, forgylte korsblomster.

====Orgel====
Orgel, innkjøpt 1891. Svein Olson Gulstein ga et større beløp til anskaffelsen. Nytt orgel fra J. H. Jørgensens orgelfabrikk 1960, med spillepulten på sydsiden og verket langs vestveggen.

===={{Lukket|Rituelle kar}}====
Teksten under avsnittet Rituelle kar vises kun for innloggede brukere.
====Paramenter====
Alterduk, gitt av fru Holtermann 1890, (g.m. sogneprest Holtermann). — Alterduk, hvit lin med bred bord i hardangersøm. På forsiden stort kors. — Antependium, rød plysj med smalt sølvbånd.

3 messehagler, a) fra 1890, rød plysj med gullbånd langs kanten og i kors på ryggen, b) vevet av Grete Lein Lange, vid casulaform i rødt, fiolett og orange, med orange kors på ryggen, stolpe på forsiden, c) grønn og hvit, vendbar, fra DNH.

===={{Lukket|Lysstell}}====
Teksten under avsnittet Lysstell vises kun for innloggede brukere.
====Klokke†====
Klokke†overtatt etter Torpo kirke 1886. (Myhre IV, s. 310). Omstøpt av O. Olsen & Søn 1892.

====Møbler====
6 utskårne stoler, barokk-type, to med armlener.

====Blomsterbegre====
Blomsterbegre, 4 stk., tinn, stpl. Thune.

====Diverse====
Flossvevet løper i alterringen, i midtgangen grått teppe med mønster i rødt og sort.

===Kirkegård===
Kirkegården var opprinnelig anlagt som hjelpekirkegård for Lien, Skurdalen og Ustedalen. Den var på l ½ mål og hadde støpul med klokke. Den første som ble gravlagt var Olaug Geilostølen som døde 1875. I 1921 og 1934 ble kirkegården utvidet. Senere er den utvidet mot syd (1950 og 1960) og vest (1956). Inngangen i nord har smijernsport, fra 1960, smidd av ordfører Osvald Medhus.

==Kilder==
===Utrykte kilder===
# Kirkedep. Arkivalia 1883, 1886-1888, 1890, 1921, 1934, 1950,1956, 1958.
===Trykte kilder===
# T. Myhre, ''Hallingdalens historie.'' I—IV, Drammen 1928-1934. (I, s. 14 f, IV s. 310, 332 f.).
# Lars Reinton og Sigurd S. Reinton, ''Folk og fortid i Hol,'' II, Oslo 1943, s. 243 - 244.
# ''Hallingdølen,'' 28. juni 1960, 30 september 1961.
# ''Nationen,'' 27. august 1960.
# ''Fremtiden,'' 28. juni 1960.
# ''Buskeruds Blad,'' 28. juni 1960.

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Uskedalen sokn]]
[[Kategori:Kvinnherad prestegjeld]]
[[Kategori:Sunnhordland]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Kvinnherad kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Kvinnherad kommune]]
[[Kategori:Hordaland fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Listeført (etter 1850)]]
[[Kategori:Etter 1850]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Norges kirker Buskerud bind 1]]

Ustedalen kapell

2012-04-17T12:00:36Z

Cathrine:

{{Infobox ka-kirke
| UTM_DESC = 23 UTM sone 33 (EUREF89/WGS84)
| UTM_EAST = 127882
| UTM_NORTH = 6730259
| lat = 59° 55′ 52,81″ N
| lng = 5° 51′ 29,30″ Ø
| kirkeid = 062000301
| kommune = Hol kommune
| fylke = Buskerud fylke
| spchar = '繅'‽
| fellesråd = Hol kyrkjelege fellesråd
| latlng = 60.5353,8.2105
| mapscomplete = <display_points>60.5353,8.2105|||File:cross_icon.png</display_points>
| sknr = 05070201
| bisp = Tunsberg bispedømme
| prosti = Hallingdal
| bygningsgruppe = Kirke etter kirkeloven (§ 17)
| vernestatus = Listeført (etter 1850)
}}
{{TOC right}}

''Sigrid Marie Christie, Håkon Christie''

I 1883 forelå kongelig resolusjon hvor «...der naadigst tillades, at der for Beboerne af Distrikterne Lien, Ustedalen og Skurdalen av Hols Præstegjæld ... anlægges en hjælpekirkegaard paa det dertil bestemte sted af Gaarden Slaatten i Ustedalen ...». I de følgende år ble kirkegården opparbeidet. På kirkegården ble reist en støpul hvor en klokke overtatt fra Torpo kirke ble hengt opp. (Myhre I, s. 14). Allerede 1886 ble arkitekt J. W. Nordan anmodet om å utarbeide tegninger til kapell i Ustedalen, og året etter forelå departementets tillatelse til bygging av «... en Kapelkirke paa Gaarden Slaatten i Ustedalen efter vedlagte, af arkitekt Nordan udarbeidede Tegninger ...». Kirken ble oppført av byggmester Ole O. Sollie fra Torpo og innviet 1890. Den ble utvidet mot vest 1959 med større våpenhus tegnet av arkitekt Leiv Tvilde.

Kirken ligger et par hundre meter øst for Geilo jernbanestasjon på sydsiden av den gamle veien. Den ligger i hellende terreng, og kirkegården har forstøtningsmur mot syd. Kirkegården omgis av hvitmalt stakitt og har jernport mot nord. Kirkebakken mellom kirkegården og veien er beholdt som friareal.

===Bygningen===
Kirken har kort og bredt skip og smalere, rett avsluttet kor. På korets sydside er det sakristi, på nordsiden rom for dåpsbarn. Langveggene i disse rom ligger i flukt med skipets langvegger, og østveggene flukter med korets østvegg. Over skipets vestgavl sitter en takrytter. Foran vestgavlen sto opprinnelig et lite våpenhus med sadeltak. I 1959 ble det erstattet med et større som har trapp til galleriet og bårerom og toalett i kjelleren.

Veggene står på grunnmur av bruddsten og er kledd med staffpanel utvendig, bortsett fra våpenhus og vestgavl, som har tømmermannskledning. Innvendig har skip og kor staffpanel, mens sakristi, dåpsrom og våpenhus har fått umalt glattkantpanel. Langveggene i skipet deles av to strekkfisker i 3 like store felter. Hvert felt har ett vindu med rektangulær karm og 3 rundbuede vindusrammer. Koret har østvindu med tre rundbuede rammer i en karm. Her er midtre ramme høyere enn de to andre, og vinduet har trekantavdekning.

Koret åpner seg i full bredde mot skipet. Åpningen avdekkes med to skråttstilte bjelker som følger kortakets stigning. De to bjelker understøttes av to stolper som deler koråpningen i 3. Hver av de 3 åpningene har rundbuet overdekning. Midtre åpning er bredere enn sideåpningene. Koret har enkelt sperretak understøttet av knekter fra langveggene. Skipets enkle sperretak understøttes av to par stolper fra gulvet som korresponderer med langveggens strekkfisker og avstives med ett sett hanebjelker. En bueknekt går fra stolpe til sperre. Skip og kor har himling av staffpanel som er kledd under åsene som hviler på sperrene. Takrytterens firkantede underbygg hviler på vestgavlen og to stolper som hviler på skipets gulv. Den slanke og spisse hjelmen er åttekantet og bærer spir med fløy. Hjelmen ble kobberkledd 1959, mur var tidligere skifertekket. Takenes skifertekking ble omlagt samtidig.

===Interiør===
Døpefont på nordsiden i koret, prekestol på nordsiden i skipets østre del. Galleri ved vestveggen.

====Farver====
Farver fra 1960 etter forslag av maleren Brusletto og malermester Rueslåtten. Lysegule vegger i koret, lys beige vegger i skipet. Lyseblå søyler og strekkfisker, lyseblå himling. Grått gulv. Dører i blått, gråhvitt og sinober.

====Lys og varme====
Ovnsfyring. elektrisk lys.

===Inventar===
====Altertavle====
Altertavle, oppført i ett med alteret. Gotiserende ramme, maleri av korsfestelsen. Rammen malt i sinober, blått, grått og gull.

====Alterring====
Alterring, rund med dreiede balustre som veksler med flate bord. Balustre og håndbrett er malt i sinober, de flate bord i grått. Rødt plysj trekk på knefallet.

====Døpefont====
Døpefont, 8-kantet kalkform med fyllinger på kummens sider, profilert skaft med utladning, 4-kantet, profilert fot. Farver: Sinober, grå fyllinger med blå staffering i ramverket. Brun utladning og fot.

====Prekestol====
Prekestol, 5 brede og to smale fag. Smale speilfyllmger. Øverst list med korsblomst. Traktformet bunn på 4-kantet, profilert sokkel. Oppgang med to fyllinger. Farver: sinober med lysegrå fyllinger. Staffering i brunt, bondeblått, grått og gull. På oppgangen grå fyllinger i sinober ramverk. Karmen trukket med rød plysj. Lesepult med rødt plysjklede med gullfrynser.

====Benker====
Benker, sveifet vange, avrundet oventil. Liggende fylling i ryggen. Farver: sinober, gråhvit fylling, gullstaffering.

====Galleri====
Galleri sammenbygget med søylene under takstolen og understøttet av bjelker ved midtgangen. Fremtrukket midtparti. Brystning med fyllinger i fasprofilert ramverk. Under fyllingene, på panelet foran galleribjelkene, er festet korsblomster. Farver: gråhvite fyllinger, lyseblått ramverk, forgylte korsblomster.

====Orgel====
Orgel, innkjøpt 1891. Svein Olson Gulstein ga et større beløp til anskaffelsen. Nytt orgel fra J. H. Jørgensens orgelfabrikk 1960, med spillepulten på sydsiden og verket langs vestveggen.

===={{Lukket|Rituelle kar}}====
Teksten under avsnittet Rituelle kar vises kun for innloggede brukere.
====Paramenter====
Alterduk, gitt av fru Holtermann 1890, (g.m. sogneprest Holtermann). — Alterduk, hvit lin med bred bord i hardangersøm. På forsiden stort kors. — Antependium, rød plysj med smalt sølvbånd.

3 messehagler, a) fra 1890, rød plysj med gullbånd langs kanten og i kors på ryggen, b) vevet av Grete Lein Lange, vid casulaform i rødt, fiolett og orange, med orange kors på ryggen, stolpe på forsiden, c) grønn og hvit, vendbar, fra DNH.

===={{Lukket|Lysstell}}====
Teksten under avsnittet Lysstell vises kun for innloggede brukere.
====Klokke†====
Klokke†overtatt etter Torpo kirke 1886. (Myhre IV, s. 310). Omstøpt av O. Olsen & Søn 1892.

====Møbler====
6 utskårne stoler, barokk-type, to med armlener.

====Blomsterbegre====
Blomsterbegre, 4 stk., tinn, stpl. Thune.

====Diverse====
Flossvevet løper i alterringen, i midtgangen grått teppe med mønster i rødt og sort.

===Kirkegård===
Kirkegården var opprinnelig anlagt som hjelpekirkegård for Lien, Skurdalen og Ustedalen. Den var på l ½ mål og hadde støpul med klokke. Den første som ble gravlagt var Olaug Geilostølen som døde 1875. I 1921 og 1934 ble kirkegården utvidet. Senere er den utvidet mot syd (1950 og 1960) og vest (1956). Inngangen i nord har smijernsport, fra 1960, smidd av ordfører Osvald Medhus.

==Kilder==
===Utrykte kilder===
# Kirkedep. Arkivalia 1883, 1886-1888, 1890, 1921, 1934, 1950,1956, 1958.
===Trykte kilder===
# T. Myhre, ''Hallingdalens historie.'' I—IV, Drammen 1928-1934. (I, s. 14 f, IV s. 310, 332 f.).
# Lars Reinton og Sigurd S. Reinton, ''Folk og fortid i Hol,'' II, Oslo 1943, s. 243 - 244.
# ''Hallingdølen,'' 28. juni 1960, 30 september 1961.
# ''Nationen,'' 27. august 1960.
# ''Fremtiden,'' 28. juni 1960.
# ''Buskeruds Blad,'' 28. juni 1960.

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Uskedalen sokn]]
[[Kategori:Kvinnherad prestegjeld]]
[[Kategori:Sunnhordland]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Kvinnherad kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Kvinnherad kommune]]
[[Kategori:Hordaland fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Listeført (etter 1850)]]
[[Kategori:Etter 1850]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Norges kirker Buskerud bind 1]]

Ustedalen kapell

2012-04-17T11:53:53Z

Cathrine:

{{Infobox ka-kirke
| UTM_DESC = 23 UTM sone 33 (EUREF89/WGS84)
| UTM_EAST = 139032
| UTM_NORTH = 6495443
| lat = 59° 55′ 52,81″ N
| lng = 5° 51′ 29,30″ Ø
| kirkeid = 062000301
| kommune = Kvinnherad kommune
| fylke = Hordaland fylke
| spchar = '繅'‽
| fellesråd = Kvinnherad kyrkjelege fellesråd
| latlng = 59.931335,5.858140
| mapscomplete = <display_points>59.931335,5.858140|||File:cross_icon.png</display_points>
| sknr = 05070201
| bisp = Bjørgvin bispedømme
| prosti = Sunnhordland
| bygningsgruppe = Kirke etter kirkeloven (§ 17)
| vernestatus = Listeført (etter 1850)
}}
{{TOC right}}

''Sigrid Marie Christie, Håkon Christie''

I 1883 forelå kongelig resolusjon hvor «...der naadigst tillades, at der for Beboerne af Distrikterne Lien, Ustedalen og Skurdalen av Hols Præstegjæld ... anlægges en hjælpekirkegaard paa det dertil bestemte sted af Gaarden Slaatten i Ustedalen ...». I de følgende år ble kirkegården opparbeidet. På kirkegården ble reist en støpul hvor en klokke overtatt fra Torpo kirke ble hengt opp. (Myhre I, s. 14). Allerede 1886 ble arkitekt J. W. Nordan anmodet om å utarbeide tegninger til kapell i Ustedalen, og året etter forelå departementets tillatelse til bygging av «... en Kapelkirke paa Gaarden Slaatten i Ustedalen efter vedlagte, af arkitekt Nordan udarbeidede Tegninger ...». Kirken ble oppført av byggmester Ole O. Sollie fra Torpo og innviet 1890. Den ble utvidet mot vest 1959 med større våpenhus tegnet av arkitekt Leiv Tvilde.

Kirken ligger et par hundre meter øst for Geilo jernbanestasjon på sydsiden av den gamle veien. Den ligger i hellende terreng, og kirkegården har forstøtningsmur mot syd. Kirkegården omgis av hvitmalt stakitt og har jernport mot nord. Kirkebakken mellom kirkegården og veien er beholdt som friareal.

===Bygningen===
Kirken har kort og bredt skip og smalere, rett avsluttet kor. På korets sydside er det sakristi, på nordsiden rom for dåpsbarn. Langveggene i disse rom ligger i flukt med skipets langvegger, og østveggene flukter med korets østvegg. Over skipets vestgavl sitter en takrytter. Foran vestgavlen sto opprinnelig et lite våpenhus med sadeltak. I 1959 ble det erstattet med et større som har trapp til galleriet og bårerom og toalett i kjelleren.

Veggene står på grunnmur av bruddsten og er kledd med staffpanel utvendig, bortsett fra våpenhus og vestgavl, som har tømmermannskledning. Innvendig har skip og kor staffpanel, mens sakristi, dåpsrom og våpenhus har fått umalt glattkantpanel. Langveggene i skipet deles av to strekkfisker i 3 like store felter. Hvert felt har ett vindu med rektangulær karm og 3 rundbuede vindusrammer. Koret har østvindu med tre rundbuede rammer i en karm. Her er midtre ramme høyere enn de to andre, og vinduet har trekantavdekning.

Koret åpner seg i full bredde mot skipet. Åpningen avdekkes med to skråttstilte bjelker som følger kortakets stigning. De to bjelker understøttes av to stolper som deler koråpningen i 3. Hver av de 3 åpningene har rundbuet overdekning. Midtre åpning er bredere enn sideåpningene. Koret har enkelt sperretak understøttet av knekter fra langveggene. Skipets enkle sperretak understøttes av to par stolper fra gulvet som korresponderer med langveggens strekkfisker og avstives med ett sett hanebjelker. En bueknekt går fra stolpe til sperre. Skip og kor har himling av staffpanel som er kledd under åsene som hviler på sperrene. Takrytterens firkantede underbygg hviler på vestgavlen og to stolper som hviler på skipets gulv. Den slanke og spisse hjelmen er åttekantet og bærer spir med fløy. Hjelmen ble kobberkledd 1959, mur var tidligere skifertekket. Takenes skifertekking ble omlagt samtidig.

===Interiør===
Døpefont på nordsiden i koret, prekestol på nordsiden i skipets østre del. Galleri ved vestveggen.

====Farver====
Farver fra 1960 etter forslag av maleren Brusletto og malermester Rueslåtten. Lysegule vegger i koret, lys beige vegger i skipet. Lyseblå søyler og strekkfisker, lyseblå himling. Grått gulv. Dører i blått, gråhvitt og sinober.

====Lys og varme====
Ovnsfyring. elektrisk lys.

===Inventar===
====Altertavle====
Altertavle, oppført i ett med alteret. Gotiserende ramme, maleri av korsfestelsen. Rammen malt i sinober, blått, grått og gull.

====Alterring====
Alterring, rund med dreiede balustre som veksler med flate bord. Balustre og håndbrett er malt i sinober, de flate bord i grått. Rødt plysj trekk på knefallet.

====Døpefont====
Døpefont, 8-kantet kalkform med fyllinger på kummens sider, profilert skaft med utladning, 4-kantet, profilert fot. Farver: Sinober, grå fyllinger med blå staffering i ramverket. Brun utladning og fot.

====Prekestol====
Prekestol, 5 brede og to smale fag. Smale speilfyllmger. Øverst list med korsblomst. Traktformet bunn på 4-kantet, profilert sokkel. Oppgang med to fyllinger. Farver: sinober med lysegrå fyllinger. Staffering i brunt, bondeblått, grått og gull. På oppgangen grå fyllinger i sinober ramverk. Karmen trukket med rød plysj. Lesepult med rødt plysjklede med gullfrynser.

====Benker====
Benker, sveifet vange, avrundet oventil. Liggende fylling i ryggen. Farver: sinober, gråhvit fylling, gullstaffering.

====Galleri====
Galleri sammenbygget med søylene under takstolen og understøttet av bjelker ved midtgangen. Fremtrukket midtparti. Brystning med fyllinger i fasprofilert ramverk. Under fyllingene, på panelet foran galleribjelkene, er festet korsblomster. Farver: gråhvite fyllinger, lyseblått ramverk, forgylte korsblomster.

====Orgel====
Orgel, innkjøpt 1891. Svein Olson Gulstein ga et større beløp til anskaffelsen. Nytt orgel fra J. H. Jørgensens orgelfabrikk 1960, med spillepulten på sydsiden og verket langs vestveggen.

===={{Lukket|Rituelle kar}}====
Teksten under avsnittet Rituelle kar vises kun for innloggede brukere.
====Paramenter====
Alterduk, gitt av fru Holtermann 1890, (g.m. sogneprest Holtermann). — Alterduk, hvit lin med bred bord i hardangersøm. På forsiden stort kors. — Antependium, rød plysj med smalt sølvbånd.

3 messehagler, a) fra 1890, rød plysj med gullbånd langs kanten og i kors på ryggen, b) vevet av Grete Lein Lange, vid casulaform i rødt, fiolett og orange, med orange kors på ryggen, stolpe på forsiden, c) grønn og hvit, vendbar, fra DNH.

===={{Lukket|Lysstell}}====
Teksten under avsnittet Lysstell vises kun for innloggede brukere.
====Klokke†====
Klokke†overtatt etter Torpo kirke 1886. (Myhre IV, s. 310). Omstøpt av O. Olsen & Søn 1892.

====Møbler====
6 utskårne stoler, barokk-type, to med armlener.

====Blomsterbegre====
Blomsterbegre, 4 stk., tinn, stpl. Thune.

====Diverse====
Flossvevet løper i alterringen, i midtgangen grått teppe med mønster i rødt og sort.

===Kirkegård===
Kirkegården var opprinnelig anlagt som hjelpekirkegård for Lien, Skurdalen og Ustedalen. Den var på l ½ mål og hadde støpul med klokke. Den første som ble gravlagt var Olaug Geilostølen som døde 1875. I 1921 og 1934 ble kirkegården utvidet. Senere er den utvidet mot syd (1950 og 1960) og vest (1956). Inngangen i nord har smijernsport, fra 1960, smidd av ordfører Osvald Medhus.

==Kilder==
===Utrykte kilder===
# Kirkedep. Arkivalia 1883, 1886-1888, 1890, 1921, 1934, 1950,1956, 1958.
===Trykte kilder===
# T. Myhre, ''Hallingdalens historie.'' I—IV, Drammen 1928-1934. (I, s. 14 f, IV s. 310, 332 f.).
# Lars Reinton og Sigurd S. Reinton, ''Folk og fortid i Hol,'' II, Oslo 1943, s. 243 - 244.
# ''Hallingdølen,'' 28. juni 1960, 30 september 1961.
# ''Nationen,'' 27. august 1960.
# ''Fremtiden,'' 28. juni 1960.
# ''Buskeruds Blad,'' 28. juni 1960.

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Uskedalen sokn]]
[[Kategori:Kvinnherad prestegjeld]]
[[Kategori:Sunnhordland]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Kvinnherad kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Kvinnherad kommune]]
[[Kategori:Hordaland fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Listeført (etter 1850)]]
[[Kategori:Etter 1850]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Norges kirker Buskerud bind 1]]

Hamre kirke

2012-03-01T14:14:28Z

Cathrine:

{{Infobox ka-kirke
| UTM_DESC = 23 UTM sone 33 (EUREF89/WGS84)
| UTM_EAST = -9664
| UTM_NORTH = 6662379
| lat = 60° 32′ 41,04″ N
| lng = 5° 21′ 6,79″ Ø
| kirkeid = 125300101
| kommune = Osterøy kommune
| fylke = Hordaland fylke
| spchar = '繅'‽
| fellesråd = Osterøy kyrkjelege fellesråd
| latlng = 60.544733,5.351885
| mapscomplete = <display_points>60.544733,5.351885|||File:cross_icon.png</display_points>
| sknr = 07050301
| bisp = Bjørgvin bispedømme
| prosti = Nordhordland
| bygningsgruppe = Kirke etter kirkeloven (§ 17)
| vernestatus = Automatisk fredet (før 1650)
}}
{{TOC right}}

''Hans-Emil Lidén, Anne Marta Hoff''

==Bakgrunn==
Hamre kirke var sognekirke i middelalderen, men dessuten en av de fire fjerdingskirkene i fylket. Som fjerdingskirke hadde den rang og betydning ut over det en vanlig sognekirke hadde og måtte svare større avgifter til paven (DN IV, 188). Hovedpresten i Hamre nevnes i 1329 (DN IV, 187). Kirken var etter alt å dømme hovedkirke for hele Nordhordland, og kirkestedet muligens det eldste i regionen. Det ligger sentralt til, like ved sjøen på vestspissen av Osterøya hvor Osterfjorden og Sørfjorden møtes. I 1531 nevnes Hamre prestegjeld for første gang (DN X, 627). Presten på Hamre var antakelig medlem av Bergen domkapittel allerede i middelalderen. I så fall kan kirken hatt en vicarius i tillegg til sognepresten. Knut og Erlend nevnes begge som prester ved kirken i 1520 (Litleskare). I tiden etter reformasjonen var i hvert fall to av prestene i Hamre, Hans Henrikssøn († 1562) og Jørgen Erikssøn (1564-1571), kanniker i Bergen (Lampe 1895). Etter 1638 ble embedet lagt til rektoratet ved Bergens katedralskole. Denne ordningen varte til 1663 og senere fra 1704 til 1749. Prestegjeldet besto i 1589 av Hamre, Hosanger, Alversund, Seim og Mæland sogn, samt Åsane og Mo kapellsogn. I 1749 ble Hosanger og Seim samt Mo og Flatekvål kapellsogn skilt ut og lagt inn under det nyopprettede Hosanger prestegjeld. I 1871 ble Åsane eget annekssogn og i 1956 eget prestegjeld. Alversund og Mæland sogn ble overført til det nyopprettede Alversund prestegjeld i 1885. Ved nedleggelsen av Hosanger prestegjeld i 1967 ble Hosanger sogn overført til Hamre prestegjeld. I 1975 ble Hamre sogn overført til det nyopprettede Osterøy prestegjeld.

===Middelalderkirken†===
Kirkestedets høye alder indikerer at det kan ha stått to kirker på Hamre før den nåværende kirken ble reist. Den første kirken er det ingen synlige spor etter. Den andre kirken var en stavkirke. Noen bygningsdetaljer fra denne kirken er bevart. a) En veggplanke henger i den nåværende kirkes våpenhus (se nedenfor under runeinnskrifter). b) Et fragment av en annen veggplanke oppbevares på loftet. Den har flat innerside med et forsenket, rettvinklet profil mot notsiden som er bevart. Fjærsiden er borthugget. Opprinnelig ytterside er forråtnet, antakelig fordi planken sekundært er blitt brukt som gulvplanke. Begge ender er avskåret. c) I våpenhuset oppbevares en firhuggen bjelke som kan være et fragment av en grunnstokk. Tverrsnittmål 39 x 15 cm. L. 115 cm. Ca. 30 cm fra den ene kortenden er det rundt (tapp?)hull i stokken med diam. 14,5 cm. Konsentrisk rundt dette hullet er det et sirkelrundt, forsenket spor etter en stav (?) med diam. ca. 45 cm. Resten av stokkens overflate er dekket av spon i tjære. Flere inventarstykker fra stavkirken er bevart, dels i den nåværende kirken, dels på Bergen Museum.

''Antemensale'' (frontale). (BM Ma. 153). Ca. 1290. Sammensatt av fire furubord innrammet av (nyere?) lister. To oker, festet til bordenes baksider med trenagler, binder bordene sammen. Bare fragmenter av maleriene er bevart. Midtfelt med Maria og Jesusbarn som står på hennes venstre kne. Maria sitter på en tronstol kronet av en baldakin. Midtfeltet er flankert av fire figurfelt i halv høyde, innrammet av søyler som bærer spissbuede baldakiner med innskrevne trepassbuer. Figurfeltene fremstiller scener fra historien om Jesu fødsel. Øverst til venstre visstnok Bebudelsen og Marias og Elisabeths møte. Nederst til venstre muligens ”Josefs drøm” hvor en engel forteller ham at han må flykte med Maria og barnet til Egypt. Nederst til venstre, nærmest midtfeltet, sees de hellig tre konger som tilber Jesusbarnet. Øverst til høyre, nærmest midtfeltet, Jesu fødsel, nederst Frembæringen i templet (von Achen 1996). De to ytterste feltene på høyre side er enten helt forsvunnet eller nesten helt forsvunnet. Polykrom maling på krittgrunn. Mål: 110,5 x 166,5 cm.

''Alterskap'', ''døpefont ''og ''korstol'' står i den nåværende kirke (se nedenfor).

''Benk'' av furu og bjerk. (BM B 6182). Antakelig middelaldersk. Akterstaver og vanger i ett stykke som er tappet inn i fremre benpar. Knappe, buede vanger. Firkantede, rette ben som øverst ender i knotter. Benene er forbundet med et bredt sargbrett og et bredt bindingsbrett. Tilsvarende brede bindingsbrett forbinder akterstavene og ben – akterstaver. Åpen rygg med et øvre og et nedre ryggbrett, forbundet med sprosser som har form av romanske søyler, bortsett fra én nyere sprosse. Spinkle, dreiede sprosser er dessuten satt inn mellom nedre ryggbrett og bakre bindingsbrett og mellom vangebordene og bindingsbrettene under vangene. Øvre ryggbrett har bølget overkant og er dekorert med tre karveskurdsstjerner. For øvrig er ben, sarg og fremre bindingsbord samt ryggbrettene dekorert med profiler som er trukket langs kantene. H. 100 cm. Setehøyde 46-49 cm. L. 130 cm. Br. 39 cm.

''Krusifiks''. Eik. (BM Ma. 28). Ca. 1250-1300. Torso. Frontalt legeme med hode som er bøyd og vendt mot høyre. Korslagte ben som har vært festet til korset med én nagle. Langt, lokket hår under snodd tornekrone. Lendeklede som dekker venstre ben mens høyre legg og kne som er krysset over venstre ben, er synlig. Lendekledet, med dype folder, er heftet opp i en stor knute over høyre hofte. Ribbenene er tydelig markert. Ingen bevarte spor av bemaling, bortsett fra en av lendekledets innerfolder som viser rød farge på kridering. H. 121 cm.

''Relikvieskrin.'' Del av relikvieskrin? Forgylt kopperplate med emalje. (BM Ma 424). 1200-tallet. Limoges? En av de hellig tre konger som tilber Jesusbarnet. Kronet, knelende konge med løftet venstre arm og fremstrakt høyre arm som holder et ciborium. Skikkelsen er konturert med ansikt, skjegg og kappefolder antydet i strek. To naglehull viser hvordan sikkelsen har vært festet til bakgrunnen. H. 9,4 cm.

''Alterkalk og disk'' (se nedenfor).

I Hamre kirkes inventarfortegnelse 1661 nevnes et ”''Muncherøgelseskar'' aff Kobber”†.

''Runeinnskrifter''. Ved restaureringsarbeidene i 1948 ble en planke som dannet setet i en veggfast benk i koret, løsnet. Det viste seg at planken hadde vært en av stavkirkens veggplanker og at den hadde tre runeinnskrifter. Disse er risset inn i plankens flate innerside. Utsiden er også plan p.g.a. plankens sekundære bruk som veggbenk. Plankens tykkelse er 4 cm. Den ene kantsiden har en 1,5 cm dyp not, den andre er rundet, uten spor av fjær. Den ene kortenden er avsaget, den andre (sekundært?) tilspisset med rest av en treplugg stående in situ. L. 256 cm.

To av ristningene ser ut til å danne én sammenhengende innskrift, men ifølge Magnus Olsen (NIYR, b. IV, s. 64ff) er det tydelig at de ikke er skrevet med samme hånd. Magnus Olsen leser den første ristningen slik: ”''Hér niðri fyrir hvílir jumfrú Margreta. Biðið Pater noster fyrir hennar sál''”. (Her nedenfor hviler jomfru Margreta. Be Fader vår for hennes sjel). Den andre ristningen leser han som en halvstrofe i versemålet ljóðaháttr: ''”Illu vinnr dúfan / þar (er) hulf óisk, / ok fugl þar tekr þoku”'' (mot ondt (d.e. truende farer) anstrenger duen seg, der hvor den frykter (ondt) fra det hvelvede (sky)dekke, og fuglen får der tåke). Den tredje ristningen er ifølge Magnus Olsen ”en klosset kopi av de 6 første runer i nr. 1.” Ristningene er av Magnus Olsen datert til tiden omkring år 1300. De må referere til en ung pikes grav like innenfor veggen som planken tilhørte.

==Kirken fra 1600-årene==
Den nåværende kirken på Hamre kan ikke dateres nøyaktig. En innskrift på kirkens gamle hoveddør antyder at den kan ha vært bygget så tidlig som i 1580-årene, som den første av en serie tømrede kirker i Nordhordland fra perioden 1593-1634 (se nedenfor). I en nå delvis bortvisket innskrift over korbuen anføres at kirken i 1649 ble ”renoverit oc forbedritt med bindings-Werck oc Stentag” (avskrift i kallsboken<ref> Bare nede del av inskripsjonen er fortsatt bevart, delvis uleselig. Sogneprest Dietrichson tok følgende avskrift som ble innført i kallsboken: ”Anno 1649, I den H. Trefoldigheds naffn er denne Hammers Kircke renoverit oc forbedritt med Bindinge-Werck oc Stentag. Ao 1652 Er denne Altertaffle Kiøbt her till. 1653 den 10 decemb. Er forne Kircke bleffuen gadske (sic) formalet, oc dette er skeed, vdi Erlig oc welb: mandz Offue Bjelckis til Østraadz Kong Maitz. befal-ningsmandz paa Bergenhuus. Hederlig oc Høilærds mandz M. Jens Schilderup superintentus offuer Bergen Stifft. Hederlig oc vellærdt mandz H. Jonæ Pedersøns Sogneprestis til Korskircken i Bergen, Canick Samme stedtz og profujstjs offuer nordhordlen. Hederlig oc Høilærd mandz M. Arnoldj Hansøns Define schollmesters i Bergen Canick sammesteds oc Sogneprestis til Hammers Præstegjeld. Erlig vijs oc velforstandig mandz An-dres madtzens Stifftschriffuers offuer Bergen Stift. Hederlig oc vellærdt mandz H. Niels Binggis resjiderende medtjeners vdi gudtz Ord til Hammers Prestegjeld. Oc erlig vijs oc velacht mandz Peder Hansøns Schriffuer paa Bergenhuus oc Fouget offuer Nordhaardlen deris tid. Kircke Ombudtzmendene Erlig oc act Mand Halvord Oluffsen mundal oc berge Amundsen neffstad 1653”. Innskriften er også sitert av biskop Neumann i Budstikken 1826 sp. 324-25.</ref>). Den må da ha hatt en viss alder. For øvrig nevner ikke kirkeregnskapene større arbeider ut over vedlikeholdsarbeider som opplegning av panner på takene, reparasjon av tårnet og av ødelagte vinduer, omlegning av gulv, tjærebreing etc. Kirken ble delvis ombygget i 1859. Da ble bl.a. alle vinduer utvidet. I 1867 ble kirkens dekorerte vegger overmalt. Korets apostelfigurer ble vasket vekk og nye apostelfigurer malt. I perioden 1946-1948 ble kirken fargerestaurert av konservator Ola Seter. I 1948-49 ble den bygningsmessige restaurering gjennomført etter planer utarbeidet av arkitekt Konow Lund. I den forbindelse ble et nytt sakristibygg oppført øst for koret.

===Bygningen===
Hamre kirke har vanlig sognekirkeform med skip og kor samt et tårn som står vest for skipet. Øst for koret ligger et sakristitilbygg som ble oppført i 1948-49. Her lå tidligere et gravkapell som tilhørte familien Bull på Valestrand, men som i 1828 ble ”skjenket Almuen til et Materialhuus”. Det ble flyttet i 1879 og erstattet av et sakristi.

Kirken er bygget av flattelgjet, sinkelaftet tømmer på en lav gråsteins grunnmur. Grunnmuren ble refundamentert på en betongsåle anlagt i frostfri dybde ved restaureringen i 1948-49. Tårnet er reist i stolpekonstruksjon. Utvendig er både kirken og tårnet kledd med liggende, suede bord av svære dimensjoner festet med trenagler. Kledningen har åpenbart vært tatt ned og blitt gjenoppsatt, siden mange av bordene har hull for trenagler som ikke er i bruk. I grunnplannivå er skipet bygget ”i to skjøtninger”, dvs. at vestre del av skipet er noe smalere enn østre del hvor to innlaftede ”vinger” gjør østre del av skipet ca. to meter bredere. Vestre del måler ca. 8,6 x 8,6 m, østre del ca. 8,5 x 10,6 m. Koret har samme bredde som vestre del av skipet og er ca. 8,3 m langt. Over vindusnivå er øvre del av kirken bygget som en laftet, langstrakt kasse på ca. 8,6 x 26 m med to innlaftede tverrvegger hvorav østre tverrvegg danner korskilleveggens øvre del. Vestre tverrvegg var opprinelig laftet inn over vingenes vestre innerhjørner men ble tatt ned, antakelig under ombyggingen i 1859. Tømmeret ble gjenfunnet og gjenopplagt i 1948 og sikret med jernforbindelser. Hvor den øvre dels langvegger krysser den bredere østre del av skipet, støttes de av to stolper på hver side. Over disse stolpene står opplengjer på innsiden av veggene. Nederst er disse lasket til stolpene og øverst danner de knær som er forbundet med tverrgående loftsbjelker. Vestre del av skipet har tre par tilsvarende opplengjer.

Skipet har flatt loft med synlige loftsbjelker som ikke korresponderer med takets sperrebind. Loftsbjelkene støttes av to langsgående dragere som er laftet inn på vestveggen og korskilleveggen og forøvrig bæres av to par stolper utformet som termer med tobåndsfletninger på høye postamenter. Vestre stolpepar er nytt, oppsatt ved restaureringen i 1948-49. Taket over skipet har 16 sperrebind bestående av sperrer, saksesperrer og hanebjelke. Takverket virker smekkert, særlig fordi saksesperrene og hanebjelkene som har rektangulære tverrsnitt, er lagt inn mot sperrene ”på flasken”. Sperrene er kantstilte med tverrsnitt på ca. 18 x 14 cm, mens sakser og hanebjelker har tverrsnitt på ca. 14 x 8 cm. Alle sammenføyninger er gjort på halv ved, bortsett fra de nedre endene av saksesperrene som er spisset og satt ned i hakk i sperrene. Støttebjelker er pålasket sperrenes undersider fra sakse-endene og nedover. Alle forbindelser er sikret med trenagler.

Sperrebindene støttes av langsgående takstoler i form av bjelker som støtter hanebjelkene der de møter sperrene. Bjelkene bæres av firhugne knestokker som står på langsgående sviller over loftsbjelkene.

Takverket bærer et suet bordtak skåret på oppgangsag. Kirken ble ifølge en innskrift på korskilleveggen tekket med panner i 1649. Både skipets og korets tak er i dag tekket med nye dobbeltfalsede panner.

Kortaket er utilgjengelig, men må være bygget på samme måte som skipets tak. Det er ca. 20-30 cm lavere enn skipets tak. Korets tønnehvelvformede himling er spikret på saksesperrene og hanebjelkene slik at de langsgående takstolene og loftsbjelkene under dem er synlige nedenfra.

====Dører====
I kallsboken anføres at i 1867 ”bleve nye Døre indsatte, nemlig Hoveddøren og Døren paa den sydvestre Side”. Samme sted sies at på den gamle hoveddør til kirken ”findes indgravet 1585 B.H.”. Denne opplysning bekreftes av biskop Neumann i Budstikken 1826. Døren har åpenbart stått som hoveddør i kirken frem til 1867. Dørbladet ble gjenfunnet under restaureringen i 1948 som takbord over vindfanget på skipets sørside. Det var da tvert avskåret midt på. Nå er det montert slik det opprinnelig var, og henger på veggen i våpenhuset. Det består av to brede planker skilt av en smal, mellomliggende planke. Plankene er uten sammenbindende oker, og er derfor montert i en treramme. I plankene er innskåret en mengde initialer, øverst, i mer fremtredende størrelse: 1585 B H. På den ene planken er dessuten bevart to små låsbeslag, et rektangulært og et tresidet. Spor av middelalderske beslag finnes ikke. H. dørblad 214 cm. Br. 98 cm.

Kirken har i dag en enkel labankdør i tårnets vestvegg. Dørbladet er en kopi av det eldre dørbladet. En tofløyet fyllingsdør, utformet av Konow Lund, fører inn i kirken. Skipets søndre ”vinge” har en enkel fyllingsdør med vindfang foran. En tilsvarende dør i korets østvegg fører inn til sakristiet.

====Vinduer====
Skipet har åtte vinduer – fire i nordveggen og fire i sørveggen. Koret har fire vinduer – to i nord og to i sør. Alle vinduene er krysspostvinduer av samme størrelse, med seks ruter i de nedre fagene og fire ruter i de øvre. Vinduene ble satt inn i 1859 til erstatning for mindre vinduer med blyinnfattede ruter. Av veggdekorasjonene fremgår at østre vindu i korets sørvegg må være sekundært utbrutt.

Repositorium. I korets nordvegg er det mellom vinduene spart ut en liten rektangulær nisje i tømmerveggen. Nisjen, hvis underside står ca. 167 cm over gulvnivå, måler 14 x 11 cm, og er 5 cm dyp. Den er omgitt av en lokk-fals på 2 x 2,5 cm. Dens nedre del er avgrenset av et 4,5 cm høyt bord. Nisjen er stengt av et lokk i form av en rektangulær treplate med to kraftige hengselbeslag på oversiden. På nedsiden finnes et låsbeslag med bøyle. Lokket måler 16 x 19 cm, og er 1,5 cm tykt.

====Gulv====
Kirkens tregulv er reparert mange ganger, senest ved restaureringen i 1948-49 da de gamle gulvbordene ble lagt på nye strøbjelker på et støpt underlag. Korets gulv ligger to trinn over gulvet i skipet. Inne i alterringen ligger et gulv av teglfliser (”astragh”) lagt ned i 1662-63.

====Tårn====
Et større reparasjonsarbeid på kirkens tårn ble utført i 1664 da byggmester Magne Essen med sine arbeidsmenn fikk 40 riksdaler ”for Kaaben paa taarnit at forferdige, Baade Jnden og vden”. I tillegg ble en åtte alen lang såle lagt ned under tårnet, og tårnstolpene som hadde ”schudt sig fra hoffuit Bielchene Vndir taarnit”, ble bundet med jernbånd og knær. Tårnets hane og knapp ble forgylt. Seks våger gammelt bly som ble ”nedtagen aff Kaaben” og gjenbrukt, viser at tårnhjelmen var blytekt. I 1705-07 ble tårnet oppskrudd og en ny, stor såle ble lagt inn under stolpene. Tårnhuen fikk ny bekledning. Slik tårnet står i dag er det et tre-etasjes tårn oppført i stolpekonstruksjon med fire hjørnestolper og fire mellomstolper. Stolpene er svakt konvergerende og avstives av bjelkekryss og kneforbindelser. De bærer en dobbel ramme for tårnets firsidede, pyramideformede hjelm. Både tårn og hjelm er bordkledde. Hjelmen krones av spir med kule og hane. Midtre del av tårnfoten ble i 1948 avpanelt og innredet som våpenhus med tønnehvelvformet himling og gulv av skiferheller. Et nytt, buet vindu ble innsatt i tårnfotens vestvegg over portalen.

====Sakristi====
Øst for koret lå en gravkjeller som kaptein du Wahl i 1778 skjøtet fra seg til sogneprest G. Geelmeyden. Ole Bornemann Bull kjøpte gravkjelleren og ble begravet der. Hans enke fru Gisken Edvardine Storm Bull skjenket kirken denne gravkjelleren i 1812 (Litleskare). I 1879 ble det ”bullske Liighus” revet og et sakristi oppført. Dette sto til 1948 da det nåværende sakristi ble bygget. Bygningen er oppført i tre med gavl mot øst murt av gråstein og inneholder preste- og dåpssakristi med inngang til kirken i korets østvegg.

===Interiør===
Kor med alter, døpefont på nordsiden og diverse faste stoler (se nedenfor). Prekestol på hjørnet kor/skip på kirkens sørside. Orgelgalleri i vest.

====Farger====
Hele kirken har rester etter vegg- og takmalerier som antakelig for en vesentlig del stammer fra 1653 da kirken ble ”gandske formalet” ifølge en innskrift på veggen over korbuen (avskrift i kallsboken1). Korets vegger ble imidlertid også malt i 1693 ifølge regnskapene. Bortsett fra maleriene i kortaket ble maleriene vasket vekk og overmalt i 1867. På veggene i koret ble en rekke apostelskikkelser malt til erstatning for eldre apostelfremstillinger (fra 1693?) som ble vasket vekk. Kirkens malte dekor ble konservert og for en del supplert av konservator Ola Seter i 1946-47.

Kortaket. Nederst på hver side av himlingen sees to rektangulære felt med figurfremstillinger omgitt av en malt ramme i sort og hvitt. Mellom denne rammen og en tilsvarende ytre ramme er malt en bred bord med kartusjer, hermer, englehoder, masker og vaser mellom frukt- og blomsterornamentikk. Ornamentene er konturert med sort og rødt og ellers holdt i blekrødt og lyst gult på lys gråhvit bakgrunn. Korets østvegg og korskilleveggen har et større, rektangulært felt i korrespondanse med feltene på himlingen. Hvert felt flankeres av to evangelister.

Vestre bilde på himlingens nordside fremstiller ”12 mænd bespeider det Land Kanaa´en” ifølge en innskrift på bildet. To menn bærer en drueklase mellom seg. I bakgrunnen bylandskap. Bildet er antakelig malt etter forlegg fra Christian III´s bibel (S. Christie 1973).

Østre bilde fremstiller Jacobs drøm. I forgrunnen liggende Jacob. Bak ham stigen med to personer, og til venstre Jacob som bygger et alter. Over det hele, Guds ansikt i skyer.

Østre korvegg har en fremstilling av ”David strider med Goliath”. Goliath er fremstilt i stort format som lanseknekt i full rustning, med en liten David med slynge til venstre. Antakelig malt etter forlegg fra Christian III´s bibel. Maleriet er flankert av evangelistene Lukas og Johannes.

Østre bilde på himlingens sørside fremstiller ”Abraham ofrer sin Søn Isach”. Isak er fremstilt knelende, med bar overkropp. Abraham med høyre arm løftet. Over ham en engel i skyer som antakelig holder Abrahams sverd (utvisket). Til høyre for Isak sees væren som henger fast i en busk med sine horn.

Vestre bilde på himlingens sørside er ”Samson sønderslider en ung Løve”. Samson med den ene foten på løvens rygg – i bakgrunnen løve som angriper en mann. Bak dem sees et bylandskap. Fremstillingen bygger på et tresnitt i Frederik II´s bibel fra 1589 (S. Christie 1973).

Vestveggen over korskillet har en fremstilling av ”David salves til konge”. David, knelende midt i bildet, salves av Samuel med løftet oljeflaske. Bildet er malt etter Virgil Soli´s tresnitt fra 1562 (S. Christie 1973). Det flankeres av evangelistene Markus og Matteus. Nedenfor maleriet finnes svake spor av andre malerier. Alle maleriene er malt med sorte og rødbrune konturer på hvit bunn. Fargene er for det meste utvisket.

Over maleriene er korhvelvet delt inn i fire langsgående felt av ulik bredde. Feltene er dekorert dels med en symmetrisk dobbelranke, dels med malte rammer som deler feltene inn i langstrakte åttekanter og kors. I de geometriske feltene som rammene danner, sees medaljonger med englehoder og blomster- og fruktornamentikk av samme type og farger som rundt maleriene lenger nede.

Loftsbjelkenes undersider har ornamentikk av samme type som hvelvingen, mens de loddrette sidene har bibelsitater med sort skrift som bryter en gul og rød ramme på hvit bakgrunn. Annenhver bjelke har bare en rød ramme som ikke brytes av bokstavene. Fra østre bjelke og vestover er 148. salme sitert, fra fjerde bjelke og vestover Johs. evang. 10. kap. De to vestre loftsbjelkene har ikke skriftdekor.

Korets vegger har nederst malte draperier i grått og sort. Over disse står apostelfigurene som ble malt i 1867 av maleren Peter T. Holst. Årstallet og hans signatur står på apostelen Andreas´ kors i nordøstre hjørne. Holsts apostelfigurer er innpasset sporene etter eldre apostler, bortsett fra der hvor de utvidede vinduene har nødvendiggjort endringer.

Skipets tak og vegger har hatt en tilsvarende dekor som koret, men det aller meste ble ødelagt ved avvasking og overmaling i 1867. I kirkens vestre del er dekoren rekonstruert av konservator Ola Seter ved en fargerestaurering i 1946-1947. Han har også supplert og delvis gjenoppmalt de rødmalte draperiene nederst på veggene. Veggenes øvre deler har store, malte rektangulære rammer som tidligere innrammet figurmalerier som nå stort sett er forsvunnet. Bare på den gjenoppsatte skilleveggen mellom vestre og østre del av skipet er det på vestsiden tre rammer med rester av malerier. I nordre ramme sees en stående mann med stav og belte/slange? Høy, mitraformet lue eller krone med glorie. Innskrift: ”Gud”. Midtre ramme har en fremstilling av Gud omgitt av sol og måne i landskap. Innskrift: ”Gud skaber himmel oc jord”. I søndre ramme er storparten av maleriet utvisket. Man skimter Guds mitra med glorie og en steinformasjon til høyre. Rammene er omgitt av ranker med blomster og frukter i blekrødt og lyst gult på lys grå bunn.

Korskilleveggen har tre tomme rammer, bortsett fra svake spor av en stående skikkelse i søndre ramme. Under midtre ramme gjenstår nedre del av innskriften som er gjengitt i kallsboken.1

Skipets loftsbjelker og dragere har hatt en dekor av samme type som loftsbjelkene i koret, men uten innskrifter. Det flate loftstaket har bare vært kalkhvittet, ifølge Ola Seter. Det fikk i 1947 en tynn gråfarge.

Den del av skipets utvendige vestgavl som dekkes av tårnfoten har bevart en dekor av en annen type enn blomster- og fruktornamentikken inne i kirken. Fra en stor vifteformet palmett over døren inn til skipet springer to kraftige ranker opp av en belg og brer seg til begge sider. Både palmetten og rankene er malt i lyst grått med hvite skygger og sorte konturer på sinoberrød bunn. Antakelig er denne dekoren yngre enn dekoren i skip og kor. Den kan stamme fra 1700-årene (Mohn 1938). Våpenhusets tønnehvelvede himling ble dekorert med skymaling av Ola Seter i 1948.

====Glassmalerier====
I 1690-årene ble korinteriøret fornyet med bl.a. ny alterring og skriftestol. Nye karmer og vinduer ble også innsatt. Det betales bl.a. for ”2 winduer ved alterit med beslag 9 skilling, Karm og Rammer dertil och for dem at udhugge 1 Rd.” (regnsk.). Muligens i tilknytning til disse arbeidene fikk kirken tre malte glassvinduer som i 1938 var i privat eie, men som ble registrert av Einar Lexow. To av vinduene hadde ”en usedvanlig stor oval midtrute med heraldiske motiver, omgitt av en stor laurbærkrans eller rettere to laurbærgrener som fordeler sig på henholdsvis 17 og 14 ruter og avsluttes med en krone oventil. I den ene oval finner vi Christian den 5tes monogram på rød bunn, omgitt av alle kongevåbenets enkeltskjold, med kongekrone øverst og støttet av to villmenn. I den annen oval ser vi et rødt skjold, firdelt av Dannebrogs hvite kors og med to springende gylne løver over nedre og øvre korsarm; som skjoldbærere to løver, over skjoldet en grevekrone med løve og faner som hjelmtegn og under skjoldet Elefantordenens kjede. Dette vindu har dessuten innskriften ”Anno 1692”. Det tredje noe mindre vinduet hadde, foruten årstallet 1692, en lang innskrift ”Hanns Høye Excelence Den Høybaarne Herre Christian Güldenlew Herre till Det Greffuedom Samsøe Kongl. Maytz. Stifftbefalingsmand offuer Bergenhus Stifft”. ”Det kan neppe være tvil om”, skriver Lexow, ”at vi her står overfor fyrstelige gaver fra landets konge, fra hans halvbror Ulrik Frederik Gyldenløve, som ennu i navnet var Norges stattholder, og fra kongens uekte sønn, (Ulrik Christian) som, likeledes i navnet, var stiftamtmann i Bergen” (Lexow 1938). Hvorfor akkurat Hamre kirke fikk disse gavene, er temmelig gåtefullt.

====Lys og varme====
Elektrisk lys og varme i form av rørovner under kirkebenkene fra 1948 av. Tidligere hadde kirken koksovner som ble innsatt i 1897.

===Inventar===
====Alter====
Murt steinalter som i dag er dekket av eikefinérplater med kors av smale lister på forsiden. Alteret har en bordplate av eik med luke som gir innsyn til den middelalderske alterplaten med en firkantet, grunn nedhugning for dekkplaten for et relikviegjemme. Selve relikviegjemmet i bunnen av nedhugningen er rundt med en diam. på 6 cm. Dekkplaten, som nå mangler, har målt ca. 15 x 16 cm. Allerede i 1659 sies at ”Alterit som aff graae Kampesteene er opmuret, vil kledis Runden omkring med Vngefehrdig 2 ½ tylfter Bord”. Den nåværende alterkledning er fra 1948. Br. alter 178 cm. H. fra gulv 116 cm. Dybde 117 cm.

Alterets middelalderske ''antemensale'' (frontale) er nå på Bergen Museum (se ovenfor). En kopi av antemensalet, utført av Solrunn Nes 1995, henger på nordveggen i skipet.

''Alterskap''.Eik. Ca. 1500. Midtre del av alterskap med hengsler for to fløyer som nå er forsvunnet. Skapets midtdel består av et storfelt og en predella. Predella er umalt og uten innskrift. Både storfelt og predella er innrammet av en smal list som er staffert i gull og blått. Storfeltets overside har en innerlist med ranker i gjennombrutt arbeid.

I storfeltet står tre utskårne ca. 36 cm høye helfigurs statuer på grønnmalte pidestaller. Statuene er festet til skapets bakvegg. I midten står Maria med Jesusbarnet på armen. Hun er fremstilt som himmeldronningen i Johannes åpenbaring, med krone på hodet, stående på en halvmåne. Hun gir Jesusbarnet et gulleple. Forgylt kappe med dyprødt fôr, blå underkledning og forgylt krone på hodet. Til høyre for Maria står en kvinnelig, kronet helgen med bok (St. Katharina eller St. Barbara?). Hun har forgylt kappe med blått fôr og sølv underkledning. På Marias venstre side står en pavelig helgen med krone og bok (St. Gregor?). Også han har forgylt kappe med blått fôr og sølv underkledning. Gull bakgrunn med draperibrystning i hvitt, rødt og blått antydet nederst. Skapets innsider er for øvrig rødmalte. Br. 58 cm. H. 58 cm. Dybde 10 cm. Henger på veggen i skipet.

====Altertavle====
1622. Toetasjes altertavle med toppstykke. Nedre etasje har en fremskytende predellakasse som danner basis for storfelt med to frittstående joniske søyler. Søylene bærer den fremskytende del av det klassiserende bjelkeverket som skiller storfeltet fra en øvre, smalere etasje. Øvre etasje er bygget opp som hovedetasjen med predella, storfelt og bjelkeverk som bærer tavlens toppstykke.

Nedre etasjes storfelt har i midten en frittstående korsfestelsesgruppe med et malt bylandskap under mørke, truende skyer, som bakgrunn. Hengende, tornekronet Kristus med hvitt lendeklede flankert av Maria og Johannes, begge med rødbrune kjortler med gull oppslag og grønne kapper. Bak de flankerende frisøylene finner vi sidefelt med to hermepilastre på et felles postament. Pilastrene bærer et bjelkeverk og en kartusjprydet gavl. Pilastre, bjelkeverk og postament er forøvrig dekorert med diamanterte bosser og flatskurdranker. Storfeltet har i tillegg vinger med skårne, kartusjinnrammede løvehoder.

Storfeltets predella har midtfelt med følgende innskrift i gull på svart bunn, omgitt av to våpenskjold: ”Prouf Moses extulit serpentem in deserto ita extuli aportet filium hominis, ut quisquis credit in eum non pereat sed habeat vitam aeternam, ita enim Deus dilexit Mundum, ut filium suum unigenitum illum, dederit ut quisquis credit in eum, non pereat, sed habeat vita aeternam”. (Og likesom Moses opphøyet slangen i ørkenen, således skal Menneskesønnen opphøyes for at hver den som tror på ham ikke skal fortapes, men ha evig liv. For så har Gud elsket verden at han ga sin sønn, den enbårne, for at hver den som tror på ham ikke skal fortapes, men ha evig liv. Johs. 3,14-16. Til venstre våpenskjold med syvtakket gylden stjerne på blå bunn og initialene K.G. (Knud Gyldenstierne, lensherre til Bergenhus 1619-1627), til høyre delt våpenskjold med to hvite og to røde, vannrette striper på (heraldisk) venstre side, og gren med lindeblader på høyre side. Over skjoldet initialene S. L. (Sophie Lindenow, Knud Gyldenstiernes hustru). Nederst på skjoldene henholdsvis 16 og 22, dvs. årstallet 1622, antakelig året da altertavlen ble laget.

Storfeltets bjelkeverk består av arkitrav, frise med innskrift og to skårne englehoder kronet av en tannsnittprydet kronlist. Innskriften, i gull på sort grunn, er følgende: ”Nos predicamus Christum crucifixum Judeis offendicuium Græg - - - tiam. Ipsis autem vocatis tum iudæis tum Græcis, Christum, dei potentiam ac dei sapientiam T.Corinth”. (Vi forkynner Kristus korsfestet, for jøder et anstøt og for grekere en dårskap. Men for dem som er kalt, både jøder og grekere, forkynner vi Kristus, Guds kraft og Guds visdom. 1. kor. 1,23-24.) På kronlisten står to figurer i friskulptur som flankerer altertavlens øvre etasje. Til venstre Maria med barnet, til høyre Johannes døperen.

Øvre etasjes storfelt har et relieff av den oppstandne Kristus med rød korsfane, omgitt av mørke, blågrønne skyer. Nederst i bildet to romerske soldater som flankerer graven. Relieffet er flankert av to hermepilastre med flatskurddekor og små vinger med granatepler og drueklaser innrammet av kartusjer med flate volutter. Overetasjens predella har følgende innskrift: ”Certus est hic sermo et dignus qui modis omnibus recipiatur Christum Jesum venisse in mundum ut peccatores saluos faceret. T. Timoth 1”. (Det er et troverdig ord og fullt verd å motta at Kristus Jesus kom til verden for å frelse syndere. 1. Tim.1,15.)

Øvre etasjes bjelkelag har en frise med innskriften ”Quisquis professus fuerit Jesum esse filium Dei Deus inconabitat et ipse in Deo” ((Gud bor i) enhver (som har bekjent at) Jesus er Guds sønn og han bor i Gud?). Bjelkelaget bærer altertavlens toppstykke som har form av et englehode innrammet av en kartusj med tre spyd.

Farger. Altertavlen ble overmalt i 1838 av J.L. Losting og Monsen og restaurert i 1947 av konservator Ola Seter. Av Seters rapport fremgår at tavlen opprinnelig hadde ”ein noko brunliknande botnfarge, marmorert med veikt rustraudt og sølvgrått, med unnatak av vengjene. Alle inskripsjonar på brunsvart botn, fint skrevne med latinske bibelord i gulkvitt og sidan lagd over med ekte gull. Søylene var laga som brunraudt porfyr, med gull og raudt i kapitelane. Bak dei to søyler var der mørke felt med frisk rosemaling.” I 1838 ble alle de latinske tekstene overmalt og erstattet av tekster på norsk. Bak korsfestelsesgruppen i hovedetasjens storfelt malte Losting inn kjente bergenske fjelltopper i bylandskapet! For øvrig fulgte Losting og Monsen ”stort sett dei same fargar som var før, men dei brutaliserte dei”. (Seters rapport i Bergo 1951.)

====Alterring====
Firkantet alterring med grå, dreiede balustre og skinntrukket håndlist med hylle for kalker. Bred, skinntrukket knelepute. Tegnet av arkitekt Konow Lund.

====Døpefont====
Kleber. 1200-årene. Innvendig rund, utvendig åttekantet kum med fals for lokk. Uttappingshull i bunnen. Utvendig har kummen fire hoder, visstnok et kvinneholde, to mannshoder som kan ha båret kroner, samt et tredje hode som synes å bære hjelm. Håret angitt ved rifler. Overgangen kum/skaft er markert av en stivtløvskrans. Konisk skaft som går over i en sylindrisk fot på en kvadratisk blokk. Foten har et ”waterholding base” profil som markerer overgangen skaft/fot. Skaftet har spor av bemaling, kummen sekundært innrissede årstall 1612 og 1861. H. 84 cm. Diam. kum 57 cm. Fotblokk 48 x 48 cm.

Døpefonten sto frem til 1820-årene vest i skipet hvor det i 1693-95 ble oppsatt en ny ”funt” (fontehus) med dreiede piller, levert av en snekker i Bergen. Ved denne anledning ble funten, skriftestolen og alterringen ”saa och weggerne i Chorit och om Schrifftestoelen” malt.

====Korskille====
I kirkeregnskapet for 1696-98 anføres at man har ”Ladet giøre et Schillerom (korskille) mellem Chorit och Kirchen”. Før restaureringen i 1948 hadde kirken et tredelt korskille fra 1859 med lukket brystning på hver side av midtgangsåpningen. Over brystningen sto rekker av lave, dreiede balustre kronet av en vannrett list. Det eldre korskillets tre toppstykker var montert nederst på tømmerveggen over korskilleåpningen.

Ved restaureringen i 1948 ble korskillet gjort lavere. Brystningen og de lave balustrene ble beholdt, men over de lave balustrene ble korskillets gamle balustre som i 1859 var blitt brukt som sprosser i en ny galleribrystning i vest, gjenoppsatt. Disse, sammen med nye stolper som flankerer midtgangsåpningen, bærer klassiserende bjelkeverk kronet av de tre gamle toppstykkene som nå står i et nivå under korskilleveggens nederste omfar. Stolpene har pålagte, dekorative pilastre på tre sider. Pilastrene har kannelerte skaft som nederst ender i såkalte dukatrekker. De står på høye postamenter med lange, diamanterte bosser. Midtre toppstykke har to løver som flankerer et malt kongemonogram (Christian 5.) på rød bunn med krone i relieff. Nordre og søndre toppstykke har ovale felt med landskapsmaleri (trær og skyhimmel) flankert av to små løver og rosetter. Toppstykkene er konturert med rankeborder og krones av kuler på postamenter.

====Prekestol med himling====
1640. Eik med utskjæringer av oretre. Åttekantet prekestol med fem dekorerte sider. Flat bunn. Stolen bæres av en midtstilt støtte i form av en soldat med hjelm og skjold i venstre hånd, mens høyre hånd er hevet og støtter stolen. Hver av stolens sider er inndelt i et nedre smalfelt, storfelt og et øvre smalfelt som krones av en flat, enkel håndlist båret av konsoller i form av vingede englehoder.

Stolen er preget av sterkt plastisk utformet skåret dekor. I storfeltene relieffer av de fire evangelistene med sine attributter. Frontfeltet har en fremstilling av Kristus med globe og høyre hånd hevet i en talegest. Figurene står i rundbuede portalnisjer hvor sviklene er prydet med englehoder og vangene med bruskornamenter. Hjørnene har hermepilastre som nederst ender i groteske masker som bærer fruktgirlandre. En hermefigur bærer bok og stav, en annen et snudd kors. De to øvrige bærer oppslåtte bøker. Hermene står på hjørnekonsoller med masker som skiller de nedre smalfeltene. Disse har plastisk utformede bruskornamenter, bortsett fra de to feltene nærmest vinduene der de har falt av. De øvre smalfeltene er rikt dekorert med englehoder omgitt av plastisk utformede ranker. Håndlist med tannsnitt og kymatier.

Under de nedre smalfeltene har stolen hengeplater med englehoder og bruskornamentikk. Hengeplaten under midtre stolside har årstallet 1640 omgitt av bruskornamenter. Under hjørnekonsollene henger store pinjekongler.

Flat, uregelmessig sekskantet ''prekestolhimling'' med underside i to nivåer skilt av tannsnitt og kymatier. Under himlingen svevende, forsølvet due. Himlingen er bygget opp med bjelkeverk og kronlist som bæres av vingede englehoder tilsvarende prekestolens øvre smalfelt. Plastisk utformet rankedekor i frisefeltene. Kronlisten bærer toppstykker som er dekorert med masker omgitt av bruskornamentikk. Frontsidens toppstykke har Christian 4.s kronede monogram i våpen båret av to kvinnefigurer. Over monogrammet en obelisk. På hjørnene mellom toppstykkene står engler, og midt på himlingens overside står en friskulptur av Justitia med vekt og sverd. Himlingen bæres av et snodd jernstag.

Trapp opp fra koret gjennom åpning avdelt i korskillet. Over denne åpningen har himlingen en hengeplate med et ovalt, kartusj-innrammet innskriftsfelt. Utvisket, malt innskrift ”Cor. 1 23 Vi (forkynner Kristus korsfestet, for) Jød(er en) forargelse og (hedninger) en Daarskab” samt et malt årstall 1699.

Åpningen inn til prekestolen er flankert av to hermepilastre som nederst går over i volutter som bærer fruktfestonger. Pilastrene krones av plastisk utformede tregrupper. Venstre pilaster, sett fra prekestolen, fremstiller Adam, høyre Eva som løfter den ene hånden med eple mot slangen i tregruppen over henne.

Farger. Prekestolen og himlingen ble fargerestaurert i 1948. Før den tid var den hvitmalt med blekrød bunnfarge. Den opprinnelige gråhvite fargen med okergult på alle fremstikkende partier ble fremkalt ved restaureringen. Årstallet 1699 på himlingens hengeplate var også malt okergult på grå bunn. Der var ingen spor av fargelag under denne malingen, og alt tyder på at prekestolen har stått umalt frem til 1699. I kirkeregnskapet for 1696-98 opplyses at prekestolen ble staffert for 6 riksdaler.

Lesepult. Lesepult av furu. Nyere.

====Benker, faste stoler====
Koret. Korstol av furu. Middelalder. Stolen har i dag tre seter, men har opprinnelig hatt minst fire seter. Den ble i 1859 satt opp på vestgalleriet, men står i dag i koret med ryggen mot nordre del av korskillet. Fire rette vanger med sveifede forsider bærer enkle setefjeler. Vangene krones av en liggende, 9,5 cm tykk ”ryggplanke” med halvovale utsparinger for hvert sete. Ryggplanken er festet til vangene med vinkeljern. Dens forside er dekorert med utskåret tobåndsfletning med et vulstprofil i overkant. Tilsvarende profil på setefjelene. H. 102,5 cm. H. til sete 50 cm. L. 236 cm. Dybde 38 cm.

Skriftestol. I kirkeregnskapet fra 1693-95 opplyses at man har ”ladet giøre en ny Schrifftestoel” som ble forarbeidet i Bergen. Bergen Museum fikk i 1880-årene en stol fra Hamre kirke som kan være identisk med denne skriftestolen (BM NK 34). Hjørnestol utformet som en sittenisje med tilnærmet buet bakvegg og flatt tak. Stolens front er utformet som en rektangulær portalåpning med flankerende pilastre som bærer rett overligger i form av et klassiserende bjelkeverk kronet av en brutt trekantgavl med tre flate kuler. Setets sargbrett har sveifet kontur nedentil. Bakveggen har armlener av vannrette fjeler. Over disse er bakveggen dekorert med illusjonsmaleri med røde draperier og en rundbuet gjennomgang med fliselagt gulv i sjakkbrettmønster som fører ut til et landskap med et tre og skyer mot en rosa horisont. Stolen er for øvrig marmorert i brunt og sort med grå- og sortmarmorerte pilastre. Bjelkeverkets frise har en innskrift som nå er overmalt. Innskriften ”Hvilke som forlade Deris Synder Dem ere de forladne og Hvilke som Helst beholde dem dem er beholdne. Johs. 20 Cap.1.” viser at stolen opprinnelig ble brukt som skriftestol (Hoff 1994, s. 28). H. 256 cm. Br. 162 cm. Dybde 55 cm.

En kopi av stolen står i korets nordøstre hjørne. En kopi av kirkebenken (BM B.6182) beskrevet ovenfor, står i koret bak korskillets søndre del. Begge kopiene er laget av snekkeren Drange i forbindelse med restaureringen i 1948-49.

Klokkerstol. Lukket stol, delvis rekonstruert, men uten sitteplasser. Lukket, rektangulær brystning i korets sørøstre hjørne. Fire stolper bærer et toppstykke som på de to sidene ut mot rommet er utformet som stilisert bjelkeverk med en frise som er inndelt i felt av pilastre. Toppstykket krones av en serie små trekantgavler skilt av obelisker. Bekroningen på langsiden er gammel, over gavlen er den ny.

Skipets benker. Før 1859 fantes det tre ”høystoler” (pulpiturstoler) i kirken. De sto i skipets østre del. To sto på sørsiden av midtgangen rettvinklet på hinannen, og en stor stol, nærmest et galleri, fylte nordre del av rommet, nord for midtgangen. Noe vestgalleri fantes ikke. I 1859 ble både høystolene og de gamle kirkebenkene fjernet. Nye lukkede benker med rektangulære vanger og dører ble innsatt, og i vest ble et galleri ”anvist til Brug for Menighedens mandlige Ungdom” bygget, mens ”den kvindelige Ungdom anvises Plads i Skibets Hovedindgang paa begge Sider”. Innredningen fra 1859<ref> I en visitasmelding fra 1869 sies at ”Kirken har for 2 Aar siden erholdt en indre fuldstændig Oppudsing tillige med nyt Gulv og nye Stolestader”. Kirken må imidlertid ha fått sine stolestader og gulv allerede i 1859. I kallsboken anføres bare at kirken i 1867 ble innvendig malt, og nye dører innsatt. To vinduer ble innsatt i taket over pulpituret (vestgalleriet).</ref> ble i 1948 erstattet av benker tegnet av arkitekt Konow Lund. Lukkede benker med gråmalte seter og rygger. Blå seteputer. Rette, gråblå vanger med enkle, umalte vangedører. Vangedørene skal være de gamle, ifølge Bergo (1951). Benkevangene på de fremste benkene har øverst en sirkelrund avslutning prydet med palmettmotiv. De er laget etter mønster av en benkevange som ble funnet under gulvet ved restaureringen i 1948.

====Galleri====
Orgelgalleri. Galleriet som ble oppsatt i 1859, ble tatt ned i 1948. Nytt galleri ble oppsatt i 1990. Det har en front med åpen brystning med traleverk som er kopiert fra korskillet. Malt i mønjerødt, lyst grått og brunt.

====Orgel====
Kirken fikk sitt første orgel i 1908. Det var levert av Olsen & Jørgensen, Kristiania og hadde åtte stemmer fordelt på manual og pedal. Pneumatisk overføring.”Orgelet hev den vanlege gotiske front”, skrev Litleskare 1930. Dette orgelet ble i 1948 solgt til Mo kirke i Modalen. Hamre kirke fikk isteden et hammondorgel i forbindelse med at vestgalleriet der det gamle orgelet sto, ble fjernet. Kirken fikk nytt orgel i 1990. Det ble levert av Gebr. Reil, Herfde, Nederland og har 13 stemmer fordelt på to manualer og pedal. Mekanisk overføring. Orgelfronten har fått en 1700-talls form med lavt midtfelt flankert av to tårn. Feltene har klingende piper innrammet av ranker i gjennombrutt arbeid og krones av tunge, profilerte kronlister. Umalt.

====Skulptur====
Alterkrusifiks. Messing. 1700-tall? Høyt, slankt kors på flat, sirkelrund fot. Korsarmer og korstopp ender i dreiede knapper. Hengende Kristus med hodet kastet skrått bakover. Korslagte ben. Hodeskalle og korslagte ben festet til korset et stykke oppe på korsstammen. Korsformet innskriftsbrett med kløverbladformede ender. Foten prydet med masker, frukter og fugler. H. 26,5 cm. Skal stamme fra Garmannfamilien.

===={{Lukket|Rituelle kar}}====
Teksten under avsnittet Rituelle kar vises kun for innloggede brukere
====Paramenter====
En alterduk† og et rødt kledes alterklede† er nevnt i 1661. I 1693-95 fikk kirken en ”Ny Silchesyd Alterdug† Giufen af Sognepresten Hr. Anders Garmans Kieriste” (Thale Sophie Johannesdatter Lucht). I 1707 ble den regnet som ubrukelig. Da hadde kirken også fått en dreyels alterduk†, gitt av madame Urdahl (fru kapellan Christen Urdahl, født Garmann). Kirkens nåværende alterduk er av hvit bomull med heklet bord. Bordmotiv: kors i sekskantede felt.

Messehagler. I 1661-1721 hadde kirken en messehagel av fløyel†. a) Ennå finnes i kirken en messehagel fra 1755 av rødt, mønstret silkestoff fôret med hvitt linlerret. Bred casulaform med kort forstykke. Skulderknepping og bånd. Ryggen har pålagt kors av hvit silke kantet med trådslyngninger og glassperler. Skråstilt innskriftsfelt med borderte bokstaver IHS. Under korset brodert årstall 1755.

b) 1800-årene. Mørk purpur fløyel kantet med brede gullbånd. Nyere, dyprødt silkefôr. Kort, rettsidet med litt smalere forstykke. Ryggen har bredt kors av pålagte gullbånd.

c) 1993. Fiolett ullstoff med fiolett silkefôr. Usedvanlig bred casulaform. Ryggen har Y-kors av tre pålagte smale, røde silkebånd. Korsmidten har stor, hvit blomsterkrone. Forstykket har stolpe av samme slag med kristogram i hvitt. I fôret innsydd lapp ”Hamre kyrkje –93. B. Brosvik”.

d) Nyere. Stripet ullstoff i lyst beige og lyst grønt med innvevd rankemønster i lyst rødt, grønt og gult. Hvitt silkefôr. Bred casulaform. Rygg og forstykke har innvevd Y-kors i tilsvarende lyse farger. To tilhørende stolaer.

===={{Lukket|Lysstell}}====
Teksten under avsnittet Lysstell vises kun for innloggede brukere
====Klokker====
Av kirkeregnskapenes inventarlister fremgår at kirken hadde to klokker† i perioden 1661-1723. I dag har kirken fortsatt to klokker.

a) 1800-årene? Flat kroneplate med seks bøyler og hank. Huen nærmest konkav. Bratt, nedentil noe utladende korpus med slagring hvis underside skråner oppover innad. En vulst rundt halsen og tre vulster mellom korpus og slagring. Ingen innskrifter. Diam. 56 cm. H. 58,5 cm.

b) Større klokke. På halsen innskrift ”O. Olsen & Søn Klokkestøperi Nauen pr. Tønsberg 1917.” På korpus ”Land, land, land, hør Herrens ord”. Diam. 75 cm.

====Bøker†====
I 1661 hadde kirken en bibel in octavo samt en alterbok og en salmebok. I 1689 ble en ny alterbok og kirkeritual in quarto anskaffet. I år 1700 fikk kirken en ny graduale in folio.

====Nummertavler====
Tre enkle, rektangulære sorte nummertavler i skipet.

====Møbler====
To brudestoler. Tillempet barokk med armlener. Skinntrukket rygg og sete. 24 stoler i koret. Renessansetype, kopiert etter stol i Bergen Museum. Alle stoler nye i 1949, levert av Raknes møbelfabrikk.

I dåpssakristiet står et framskap hvis øvre del er gammel. Den skal etter tradisjonen stamme fra kirken, men fantes frem til restaureringen 1948-49 på gården Reigstad hvorfra den ble tilbakelevert. En ny nedre del ble da snekret. Øvre del har utskåret renessansedekor. To dører med portalmotiver flankert av tre pilastre som bærer klassiserende bjelkelag. Staffert i lyst mønjerødt, blågrønt og gult. Nedre del er en kopi av øvre del.

Piano mrk. Zimmermann.

====Offerkar====
Almissesamler. I koret henger en klingpung av rød silkebrokade fôret med hvitt skinn. Til bunnen er festet en bjelle. Pungen er festet til en jernring med holk for et 130 cm langt treskaft. Defekt.

Blokk. I skipet ved vestdøren står en blokk i form av en hul, jernbeslått eikestamme. Øvre del har form av en firskåren bjelke, nedre del er utformet som underkroppen av en romersk soldat med kort kjortel og bare legger. Oversiden er dekket av en jernplate. Under denne har fronten en hengslet ”døråpning” med spalte for mynter. Åpningen og oversiden er sikret med to jernbeslag og låser. Under beslagene er årstallet 1640 innskåret. H. 114 cm. Tverrsnitt 22,5 x 21 cm.

====Blomstervaser====
Sylindrisk sølvvase på alteret. Innskrift korpus ”Hamre kyrkja 1939. Frå Kyrkjepryd”. Stpl. David Andersen 830 S. To store keramikkvaser flankerer koråpningen. Mrk. BAY W.GERMANY 988-50.

====Diverse====
Et ''halsjern''† ved kirkeporten, uten lås, nevnes i inventarfortegnelsen fra 1661. Av inventarlisten fra 1899 fremgår at det i kirken fantes en gammel kårde†.

''Skip''. I tårnfoten henger en modell av et tremastet linjeskip fra 16- eller 1700-årene med tre kanondekk.

===Kirkegård og gravminner===
====Kirkegård====
Kirkegården utgjør en lang, smal parsell i dalsenkningen hvor kirken ligger. Den er omgitt av en steingard med to porter. Tidligere er tre kirkegårdsporter nevnt. Frem til 1867 lå prestegårdens hovedhus, stabbur og en borgstue i forkant av kirkegården. En første utvidelse av kirkegårdsområdet fant sted i 1844-45 da den gamle kirkegården ble utvidet med et lite område både i øst og vest. En større utvidelse øst for kirken fant sted i 1877-78, og et lite område lengst øst på kirkegården ble innviet i 1901 samtidig med at området vest for kirkegården hvor det gamle prestegårdstunet hadde ligget, ble tatt i bruk som kirkegård. (Litleskare.) I nyere tid er en gravplass oppe på haugen sør for kirken tatt i bruk.

Ifølge kirkeregnskapene hadde kirken et benhus på 1600-tallet. I hvert fall fra siste halvdel av 1700-årene fantes det en gravkjeller øst for koret (se ovenfor under sakristi).

====Gravminner====
Familien Brunchorst anla i 1830-årene et dobbelt gravsted med jerngitter og fire lindetrær rundt på kirkegården. Gravstedet ble fjernet i 1868 og gravhellen brukt som dørhelle foran kirkens vestinngang. I dag ligger den like ved sakristiets sørside. Stor, dobbel gravhelle med utvisket innskrift med versaler: ”Christen Brunchorst - - - død paa gaarden Lille Bergen den 17. Januari 18--. Anna Dorothea Brunchorst født Bødtker - - - -”. Hellen er 187 cm bred og 186 cm høy. Uten ornamenter. På samme sted finnes en tilsvarende enkel gravhelle med utvisket innskrift. Kan være gravsteinen over presten G. Geelmeuyden som døde i 1787 og som opprinnelig ble gravlagt i gravkjelleren øst for koret. Hans gravstein lå som dørhelle foran syddøren i mange år (Litleskare).

Vest for kirken ligger en støpejernsplate over Johan Frøchen Dietrichson, sogneprest til Hammer, f. 17. juni 1804, død 22. november 1858. Over innskriften genius med snudd fakkel i relieff. Under: kors, anker og hjerte med krans rundt korset. På samme sted ligger en stor, udekorert gravhelle med uleselig innskrift.

En rekke gamle gravminner som ble funnet ved gravearbeider rundt kirken under restaureringen i 1948-49, ble den gang samlet for å tas vare på. De er senere forsvunnet.

==Kilder==
===Utrykte kilder===
# ''Riksarkivet''. Rentekammeret, kirkeregnskaper pk. 46-50, Kat. nr. 1149/03.
# ''Statsarkivet, Bergen''. Stiftamtmannen, pakke 1064 nr. 4-5, kirkeregnskaper, Nordhordland. Nr. 1719, 1728-30.
# ''Statsarkivet, Bergen''. Kirkestolbok l.nr. 106 1702-23.
# ''Statsarkivet, Bergen''. Prostearkivet, Nordhordland, besiktigelsesprotokoll 1, 1828-81. Visitasprotokoll 1-5, 1817-83.
# ''Statsarkivet, Bergen''. Bjørgvin bispearkiv, visitasmeldinger 1-11, 1817-98.
# ''Statsarkivet, Bergen''. Hamre prestearkiv, kallsbok 1, 1834-1931, forhandlingsprotokoll for kirketilsynet 1899-1924.
===Trykte kilder===
# J. Neumann, ”Bemærkninger paa en Reise i Nordhordlehn, Søndhordlehn, Hardanger og Vors 1825” i ''Budstikken'', 7. aarg. 1826.
# ''Diplomatarium Norvegicum'', bind IV og X, Kra. 1858 og 1880.
# Johan Fredrik Lampe, ''Bergen stifts biskoper og præster efter reformationen'', utg. av D. Thrap, b. I-II, Kra. 1895-96.
# B. E. Bendixen, ''Kirkerne i Søndre Bergenhus amt,'' Bg. 1904 – Joh. Litleskare og K. Hjelmtveit, ''Hammarskyrkja fra dei eldste tider til no'', Bg. 1931.
# Agnethe Mohn, ”Malte rumdekorasjoner på Vestlandet”, ''Bergen historiske forenings skrifter'' nr. 44, 1938.
# Einar Lexow, Norske glassmalerier fra laugstiden, Oslo 1938.
# Lars Bergo, ''Hamre kyrkja,'' Bg. 1951.
# NIYR = Norges innskrifter med yngre runer, b. IV, Oslo 1957.
# Sigrid Christie, Den lutherske ikonografi i Norge inntil 1800, b. I-II, Oslo 1973.
# Anne Marta Hoff, ”Hamre kyrkje” i ''Osterøy i soge og samtid, ''Osterøy 1994.
# Kristoffer Foldøy, ''Kyrkja ho er eit gamalt hus,'' Osterøy 1995.
# Henrik v. Achen, Norske frontaler fra middelalderen i Bergen Museum, Bg. 1996.
# Mona B. Solhaug'', Middelalderens døpefonter i Norge,'' b. I-II, Acta Humaniora, Oslo 2001.
=====Oppmålinger=====
# Arkitekt Frederik H. Stockfleth, oppmåling 1858.
# Arkitekt Johan Meyer, oppmåling 1897.
# Arkitekt O. E. Pettersen, oppmåling 1947.

==Bilder==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6">
Fil:Hamre kyrkje Alterparti.jpg|Alterparti
Fil:Hamre kyrkje Altertavle.jpg|Altertavle
Fil:Hamre kyrkje Døpefont 1.jpg|Døpefont 1
Fil:Hamre kyrkje Fasade 2.jpg|Fasade 2
Fil:Hamre kyrkje Fasade 5.jpg|Fasade 5
Fil:Hamre kyrkje Fasade 6.jpg|Fasade 6
Fil:Hamre kyrkje Himling o.kor.jpg|Himling o.kor
Fil:Hamre kyrkje Kirkerom bakre 3.jpg|Kirkerom bakre 3
Fil:Hamre kyrkje Kirkerom fremre 1.jpg|Kirkerom fremre 1
Fil:Hamre kyrkje Koråpning 1.jpg|Koråpning 1
Fil:Hamre kyrkje Krusifiks.jpg|Krusifiks
Fil:Hamre kyrkje Nattverdsluke.jpg|Nattverdsluke
Fil:Hamre kyrkje Orgel 2.jpg|Orgel 2
Fil:Hamre kyrkje Prekestol 2.jpg|Prekestol 2
</gallery>

==Fotnoter==
<references />

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Hamre sokn]]
[[Kategori:Osterøy prestegjeld]]
[[Kategori:Nordhordland]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Osterøy kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Osterøy kommune]]
[[Kategori:Hordaland fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Automatisk fredet (før 1650)]]
[[Kategori:1537 - 1649]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]

Halsnøy klosterkirke, forsvunnet

2012-03-01T14:09:55Z

Cathrine:

{{TOC right}}

''Hans-Emil Lidén, Anne Marta Hoff''

==Bakgrunn==
Halsnøy kloster ble ifølge en 1500-tallskilde grunnlagt i 1160-årene av Erling Skakke i forbindelse med at hans sønn, Magnus, som den første norske konge ble kronet i 1163 (Herluf Lauritzsønn, Bergens Fundatz 1580-83). Klosteret var et ''augustinerkloster.'' Ifølge innskriften på konventseglet fra 1200-tallet var det viet til ''Den hellige ånd. (S. Capituli Monasterii Sancti Paracliti de Haus).'' Et brev fra 1337 omtaler det som et ''Monasterium Sancti Spiritu de Halsnu,'' og et annet brev fra 1338 som ''Coenobium Sancti Spiritus Paracliti de Halsnu. ''(D.N. I, 249 og 252). Dette fikk Chr. C.A. Lange til å anta at klosteret tilhørte ''Helligåndsordenen -'' en hospitalsorden som ble grunnlagt i Frankrike i 1195, og at Halsnøy kloster følgelig var et ''klosterhospital.'' Det er imidlertid usannsynlig at dette var tilfellet.

I likhet med Jonsklosteret i Bergen og Utstein kloster var Halsnøy kloster et ''abbedi.'' Dets første kjente abbed - ''Sigurd -'' døde i 1287. Klosterets siste abbed het ''Gunnar.'' Han fikk i 1531 kongens vernebrev for seg og klosteret, men måtte bare fem år senere oppleve den endelige oppløsning av den gamle institusjonen.

===Klosterkirken†===
Restene av klosterkirken på Halsnøy er gjengitt på et maleri av Elias Fiigenschoug fra 1656. Frem til ca. 1840 sto deler av klosterkirken fremdeles som ruin, men restene av den ble da revet i forbindelse med at eieren av klosteret, løytnant Juel, bygget en ny hovedbygning. I forbindelse med disse byggearbeidene ble ruinene av kirken og klosterets østfløy målt opp og tegnet av løytnant Hertzberg. Deler av kirketuften ble utgravd i 1961-63. I dag er bare noen rester av korets østmur synlige.

Den første som beskrev kirken, var biskop Neumann, som besøkte klosteret i 1825 og i 1838. I 1838 hadde løytnant Juel renset opp ruinene så kirkens murer fremtrådte klarere enn før. Av Neumanns beskrivelse fremgår at kirken hadde en to alen bred hovedinngang i vest med et vievannskar i muren på venstre side. I tillegg hadde kirken «Paa høire side, ikke langt fra Høialteret, en Udgang til Klosteret, i hvilket endnu Cellerne sees». Han oppga kirkens mål til 59 x 22 alen (ca. 37 x 13,8 m). For øvrig mente han å se «Spor af flere Altare og Nicher og Skabe til Helgenbilleder og Ornamenter».

Løytnant Hertzbergs plan viser restene av kirken og østfløyen. Kirken fremtrer som en rektangulær langkirke med en avdelt forhall i vest. To av nisjene som Neumann omtaler, er tegnet inn. I tillegg har Hertzberg tatt med en serie «piller» — to frittstående og seks veggpiller som merkelig nok ikke står rett overfor hverandre. Det gjør de derimot i Langes gjengivelse av planen som han tok med i første utgave av sin klosterhistorie (1847). Målene oppgir Hertzberg til 60 x 20 alen, dvs. ca. 37,5 x 12,6 m, mens Lange, som ifølge B.E. Bendixen besøkte klosteret i 1843, av en eller annen grunn oppgir målene til 47 x 15 alen, dvs. ca. 29,5 x 9,4 m.

Utgravningen i 1961-63 ga et mer presist inntrykk av kirkens grunnplan. Den målte 43,5 x 14,5 m (fundamentmål). Eksistensen av en vestre forhall ble bekreftet. Den målte 5 x 11.5 m innvendig. Et overraskende funn ble gjort. Litt nord for kirkens midtakse lå et langsgående murfundament som må ha vært ute av bruk mens kirken ennå sto. Det var nemlig fylt av graver som lå tett i tett under gulvet i kirken. Sannsynligheten taler for at fundamentet har tilhørt ''nordmuren i en eldre kirke på stedet -'' en kirke som hadde hatt sørmur felles med den yngre kirken. At en eldre kirke har eksistert, ble bekreftet av graver som lå ''under ''fundamentene for den kjente kirken, og som følgelig måtte være eldre enn den. Den eldste kirkens nordmur kunne følges i en lengde av 28—29 m. og anga at kirken må ha vært ca. 28,5 x 9 m utvendig målt. Den må med andre ord ha vært en ganske liten og smal kirke med proporsjoner som minner om cistercienserkirkene på Lyse og på Tautra, men betraktelig mindre enn dem. Østfløyens rom nærmest kirken understreker fellesskapet med klosterkirken på Lyse. Det er utformet som Lyseklosterkirkens søndre sidekapell, som er et kombinert kapell/kommunikasjonsrom med utgang til korsgangen og dør til nattrappen som førte ned til kapellet fra sovesalen som lå i østfløyens annenetasje. Det kan med andre ord se ut til at den første klosterkirken på Halsnøy ble bygd etter mønster av den noenlunde samtidige kirken på Lyse, som ble påbegynt etter 1146. Sammenhengen med Lyse kloster understrekes ytterligere av et foldekapitel som ble funnet ved utgravningen i 1961-63, og som ligger svært nær foldekapiteler fra Lyse.

En kraftig ''brann'' som ble sporet ved utgravningene i 1961-63, kan ha vært den umiddelbare årsak til at store byggearbeider, som bl.a. har omfattet byggingen av en ny, stor klosterkirke, ble satt i gang. Dette kan ha skjedd i tiden omkring år 1300. Den nye kirken ble en rektangulær langkirke av en type som er kjent fra flere norske klosteranlegg. Funnet av en ''vindusmidtpost'' av tegl utenfor nordmuren viser at kirken må ha hatt tokoplede (grindverks)vinduer. Som Fiigenschougs maleri viser, har kirken hatt fire vinduer i nordmuren. Funn av glasserte gulvfliser av teglstein viser at kirken har hatt teglsteinsgulv. Alteret sto ifølge biskop Neumann like ved utgangen til østfløyen. Det kan bety at den eldre kirkens hovedalter ikke ble flyttet ved utvidelsen av klosterkirken. Østre del av den nye kirken kan da ha tjent som et slags ''retrokor.'' Vestre del kan ha vært reservert legfolk som besøkte kirken.

==Kilder==
===Trykte kilder===
# Diplomatarium Norvegicum, b. I.
# J. Neumann, «Bemærkninger paa en Reise i Nordhordlehn, Søndhordlehn, Hardanger og Vors 1825» i Budstikken, 7. årg. 1826. nr. 41-46.
# J. Neumann, «Antiquariske Excursioner», Urda, bind III. Bergen 1838.
# Chr. C.A. Lange, De norske klostres Historie i middelalderen, l. utg. Chra. 1847, 2. utg. Chra. 1856.
# N. Nicolaysen, Norske Magasin, b. I, Chra. 1861.
# B.E. Bendixen, «Fornlevninger i Søndhordland» Fortidsminneforeningens årsb. 1894, Kra. 1895.
# H.E. Lidén, «Halsnøy kloster». Fortidsminner LIV. Oslo 1967.

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Mangler metadata]]
[[Kategori:Forsvunnet]]

Hakadal kirke

2012-03-01T13:59:44Z

Cathrine:

{{Infobox ka-kirke
| UTM_DESC = 23 UTM sone 33 (EUREF89/WGS84)
| UTM_EAST = -32947
| UTM_NORTH = 6584429
| lat = 60° 6′ 20,50″ N
| lng = 10° 52′ 37,38″ Ø
| kirkeid = 023300101
| kommune = Nittedal kommune
| fylke = Akershus fylke
| spchar = '繅'‽
| fellesråd = Nittedal kirkelige fellesråd
| latlng = 60.105694,10.877051
| mapscomplete = <display_points>60.105694,10.877051|||File:cross_icon.png</display_points>
| sknr = 06070602
| bisp = Borg bispedømme
| prosti = Nedre Romerike
| bygningsgruppe = Kirke etter kirkeloven (§ 17)
| vernestatus = Automatisk fredet (før 1650)
}}
{{TOC right}}

''Sigrid Marie Christie, Håkon Christie''

==Bakgrunn==
Viet St. Laurentius den 12. mars (RB). På dåpsfatet, som ble forært 1763, står «Hachedahls Kirke Betlehem Kaldet». Sognekirke i middelalderen, etter reformasjonen anneks til Skedsmo. Etter 1774 anneks til Nittedal.

I fortegnelsen over kirkens jordegods 1393 nevnes gården Kirkeby første gang, som viser at middelalderkirken sto på samme gård, rimeligvis på samme tomt som den nåværende kirke.

Middelalderkirken må være nedlagt i 1500-årene; den omtales som et «øde» kapell 1598 (JNV). Kanskje er en av årsakene til at kirken ble nedlagt at virksomheten ved jernverket i Hakadal, som går tilbake til senmiddelalderen, ble innstillet i annen del av 1500-årene. (Birger Kirkeby.) En tømmerkirke, som utgjør den eldste del av den nåværende, må være reist i begynnelsen av 1600-årene. De bevarte kirkeregnskapene begynner 1629, men da de ikke nevner bygningsmessige arbeider før 1655, kan det se ut til at bygging og vedlikehold av kirken har vært besørget av Hakadal jernverk, hvor driften ble tatt opp igjen på kongelig foranstaltning først i 1620-årene og holdt i gang til ca. 1650.

Kirken ligger nord for Kirkeby-gårdene på østsiden av dalen ca. 12 km nordvest for hovedkirken og ca. 3 km sydøst for Hakadal jernverk. Kirkegården er utvidet mot nord og omgis av torvtekket mur med 2 store støpejernsporter mot veien, som går langs vestsiden av kirkegården. På vestsiden av veien står en gammel, rødmalt kirkestall som nå skal rives. Et gravkapell er reist på kirkegårdens nordside.

===Middelalderkirken †===
Middelalderkirkens utseende kjennes ikke. «Krossen» omtales 1393 (RB) «item halft ofreth som fæller firir krossenom j stokken. . . item halft offer som fæller j stokken firir krossenom oc alt vaxseth». Det er uklart hvorvidt det her siktes til et krusifiks festet til en bjelke tvers over korbuen eller om det har vært en pengeblokk foran et krusifiks. Gerhard Schøning meddeler om Hakadal kirke: «I den berettes i et Manuscript, at en ældgammel Klokke har hængt paa hvilken stod med Rune Bogstaver (gamle latinske eller Munke Bogstaver vil jeg troe) Olaus Rex Norvegiæ» (Magnus Olsen).

==Tømmerkirken fra begynnelsen av 1600-årene==
===Bygningen===
Kirken var opprinnelig ganske liten uten tårn eller takrytter. Det rektangulære skipet og det smalere, rektangulære koret er i behold. En plantegning fra 1660-årene viser at et våpenhus sto foran skipets vestportal. På tegningen har skipet 2 og koret ett sydvindu, og koret har sydportal. Senere har skipet fått 2 nordvinduer. Et nytt og noe større våpenhus ble laftet opp 1684 og innredet med stoler for menigheten. Dette ble revet 1732, da skipet ble forlenget mot vest med et bredere og høyere tilbygg som ant. fikk takrytter. På denne tid må kirken ha fått sin nåværende altertavle, døpefont og prekestol. Et våpenhus ble reist foran tilbyggets vestportal, men både våpenhus og takrytter må være revet 1849, da det nåværende vesttårn ble oppført inntil tilbyggets vestgavl. Kirken har altså vokset vestover med stadig høyere tilbygg. Et sakristi, som ble laftet opp inn til korets nordside 1691, ble ant. fornyet ved en hovedreparasjon av kirken 1890. Sakristiet ble bygget om 1950 på grunnlag av tegninger av arkitekt Arnstein Arneberg, som ledet restaureringen av kirken 1955.

====Vegger====
Tømmerveggene står på grunnmurer av bruddsten som ble utbedret 1955. Ved sin undersøkelse av kirken 1943 fant dr. Eivind S. Engelstad at grunnmurene under koret og den eldste, østre del av skipet var lagt av små sten vesentlig dårligere enn i kirkens øvrige grunnmurer. Det ble også påvist at koret er laftet opp av grovt rundtømmer med værbitt utside. De 7 nederste omfar i skipets eldste del består av samme slags tømmer opp til 1,8 m over grunnmuren, mens de øverste 14 omfar består av flathugget tømmer av noenlunde samme slag som i skipets vesttilbygg. Det ser altså ut til at øvre ⅔ av skipet ble ombygget samtidig med at vestveggen ble revet og kirkerommet ble utvidet mot vest, og det er vel disse omfattende byggearbeider det siktes til når daværende sgpr. Anders Mørch sier at «Hakkedal kirke nylig er opbygget av tre og blev av biskop Hersleb innviet 30. desember 1732» (Skedsmo I s. 100). Vestenden av skipets opprinnelige langvegger er avstivet med strekkfisker og forbundet innbyrdes med en knektavstivet drager under himlingen. Tømmeret i vesttilbygget og øvre del av det gamle skipet ser ut til å ha vært dekket av utvendig panel bestandig, mens kirkens eldste deler må ha stått med synlige tømmervegger en tid. Dette stemmer med regnsk. som 1661 melder at «Kirchenn er Klæd Runden om Huortil Komb 300 Boerd». Bordkledningen ble tjærebredd, og så sent som 1819 nevnes som en mangel at kirkens bordkledning ikke er tjæret. Kirkens nåværende hvitmalte tømmermannskledning med falsprofilerte overliggere dekker hele kirken og er ant. påført en gang i 1800-årene. Langveggenes kledning avsluttes oventil mot en rikt profilert gesims som opptar i seg hjørnenes novkasser. Innvendig er alle vegger kledd med vekselpanel som avsluttes mot en høy fotlist.

====Åpninger====
Åpningene er enkle, men har et tilforlatelig snekkerpreg. Koret åpner seg i full bredde mot skipet uten korskille, og slik må det ha vært 1760 også, da det het i besikt. : «Mellem Coret og Kirken var ingen Afdeeling eller Skillerum». Ved restaureringen 1955 ble korbuens overdekning med vannrett midtparti, som var knekket nedover knekter mot sidene, forandret til stikkbue. Korets sydportal har ant. beholdt sin opprinnelige plass. Den rektangulære døren har profilert panel lagt diagonalt utvendig og i fiskebensmønster innvendig, samt en gammel lås. De innvendige geriktene har samme barokkprofil som korets sydvindu. Dette har ant. beholdt sin opprinnelige plass, men er utvidet og har midtpost som deler det i 2 høye rammer med 2x4 ruter. De 2 sydvinduer i skipets eldste del er fornyet med samme form som korets, og nordveggen har fått 2 tilsvarende vinduer. Tilbygget mot vest har 2 vinduer med samme form mot nord og syd.

====Våpenhus====
Våpenhuset foran det opprinnelige skips vestportal må være laftet opp samtidig med kirken ca. 1620. Det sto uten bordkledning og ble tekket med tegl som ble tatt fra skipets tak 1655. Ved besikt. 1684 ble «befunden At Waabenhuszed Med bemte Kierche har Vered Nedtaged Efftersom ded Var gandsche forderfued Oc igien Af Nye Opbiugt samt forhøyet lige med Kierchen 3 Omhuerf Høyere End tilforn. . . udj bemte Waabenhuus Er lagt Nyt Gulf och Lofft. Med behørige lister Af Høfled oc pløyede Bord, Saa oc er Giort En Ny dobbelte Dør for Kierchen, som den Eniste paa bemte Vaabenhuus. Item der udj 3de Ny Bencher At Sidde paa». Det nye tømrede våpenhus, som ifølge besikt. 1688 var bordkledd utvendig og innvendig, ble altså innredet som et tilbygg for den gudstjenestesøkende menighet. Det ble revet da kirkerommet ble utvidet med det bredere og høyere tilbygg mot vest 1732, men foran dettes vestportal må det også være reist et våpenhus, for 1760 nevnes at gulvet i våpenhuset var dårlig. Dette våpenhuset må være revet da vesttårnet ble oppført på samme sted 1849. På foto fra ca. 1900 er det et åpent bislag med sadeltak foran korets sydportal.

''Vesttårnet'' ble oppført av utmurt bindingsverk 1849 og har utvendig samme hvitmalte tømmermannskledning som kirken forøvrig. Bindingsverkets utmuring med små røde tegl ble fjernet 1955. Ca. 2 m over skipets møne er vesttårnet avdekket med et lavt sinktekket tak som bærer en 8-kantet sinktekket hjelm med spir som har fløy med årstall 1849. På foto fra ca. 1900 sitter 4 små tårn festet til tårnets hjørner. Ved forandringene 1955 ble tårnets 2. et. disponert for orgelet, og trappen i tårnfoten ble fjernet. I tårnfoten har veggen innvendig det samme vekselpanel som kirkens øvrige vegger. Himlingen har kraftige over- og underliggere lagt over fasede bjelker. Den rektangulære vestportalen har 2-fløyet, belistet dør og overdekkes utvendig av knektbåret sadeltak.

====Sakristi====
Sakristi manglet kirken inntil 1691. Da ble det «Opbygt it nyt Sacristj af Tømmer laffteverck» på korets nordside; det ble innredet med gulv, loft, dør og 2 vinduer i 2 rammer med skodder for og fikk dobbelt bordtak. «Sacristiet var formedelst det ikke var Laftet i Hovedbygningen, siet Lidt ifra», heter det 1760. En gang i 1800-årene, angivelig 1890, ble sakristiet erstattet med et nytt, som ved dr. Eivind S. Engelstads undersøkelse viste seg å være laftet opp av høvlet tømmer. Det hadde utvendig samme slags hvitmalt tømmermannskledning som kirken forøvrig og hadde tegltekket pulttak ut fra korets nordside. På grunnlag av tegninger fra ark. Arnstein Arneberg ble sakristiet 1950 erstattet med et noe større tilbygg på samme sted med forgang mot nord og rom for prest og dåpsbarn. Under sakristiet er det 1962 innredet garderobe og toaletter etter forslag fra arkitektfirma Arnstein Arneberg.

====Tak====
Taket over koret hviler på åser lagt opp i gavlen, som er laftet helt til mønet. Åstaket må være lagt da kirken ble bygget omkring 1620. Det kan se ut til at skipet har hatt samme slags åstak som koret fra først av, for østgavlen har vært laftet opp på samme måte, men gavlstokkene er senere blitt kuttet i flukt med kortaket. Skipet har nå sperretak med ett sett hanebjelker av samme type som tilbygget i vest, og det er nærliggende å anta at ombyggingen av taket fant sted samtidig med reisingen av tilbygget 1732. Regnskapene fra 1684 nevner imidlertid: «Sperwærched ofuer Stor Kierchen forbedred med Endehl Stifuere» hvilket tyder på at skipet hadde sperretak. Takene var ant. opprinnelig tekket med tegl, men 1655 ble det lagt «offueralt nye Spaan paa Kirchetaget. . . Paa Corrit oc Vaabenhuusedt ladet opiegge de Tagsteen som tilforn Laa paa Kierchen». Skipets spontekning ble vedlikeholdt og tjærebredd gjennom 1600-årene, og korets og våpenhusets tegl ble reparert. Nå er alle kirkens tak tekket med røde tegl. Gavlene ble 1684 utstyrt «Met 4re Udhugne Spire 2de paa storKierchen It paa Sanghuset oc It paa Vaabenhusit». På foto fra ca. 1900 bærer østgavlen på skipets tilbygg et lite spir av samme form som vesttårnets små hjørnetårn.

====Tårn====
«Taarn er ingen paa eller ved Kirchen Mens Klockerne henger under Kirchens tag i detz Bindings værck» heter det 1688. Eldre besikt. viser også at klokkene hang på kirkeloftet, og først da skipet var forlenget med et høyere tilbygg mot vest, later det til at det er reist en takrytter, hvor kirkens 2 klokker hang 1748. Takrytteren var i dårlig forfatning 1791 og ble vel enten overbygget eller reparert før den ble revet 1849, da vesttårnet ble reist og klokkene ble flyttet dit.

====Himling====
Himlingen ble reparert 1661, men skipets himling var dårlig 1688. Korloftets bjelkelag hadde fått underkledd himling av vekselpanel som ble fjernet 1955, og her ligger nå himlingen av profilerte over- og underliggere over de profilerte loftsbjelkene. Skipets og vesttilbyggets fasede loftsbjelker bærer himling av glattkantbord med hulkil-lister langs bjelkene.

====Gulv====
Gulvene i skip og kor hadde ujevnt plankedekke og råttent bjelkelag 1683 og ble omlagt av «Christopher Larsøn Tømmermand oc Joen Guttormsen Snedker» som samme år hadde veiet opp skipets sunkne nordvegg. Senere ble det jevnlig klaget over skader i gulvene, og disse ble utbedret. Ved forandringene 1955 fikk hele kirken nye gulv.

===Interiør===
Døpefont på nordsiden lengst øst i skipet, prekestol i syd. Galleri med orgel ved skipets vestvegg.

Om kirkens innredning før utvidelsen 1732 er det få opplysninger. En større reparasjon ble foretatt 1683 ved tømmermann Christopher Larsøn og snekker Joen Guttormsen, bl. a. ble oppført nye benker (s. d.) og et galleri (s. d.).

Ved besikt. i 1760 heter det at kirken var «i almindelighet i passabel Stand», men «Mellem Coret og Kirken var ingen Afdeeling eller Skillerum».

Store forandringer foretatt i 1849 (Norges land og folk II, Akershus s. 169). Ca. 1890 ble interiøret oppmalt av teatermaler Krogh (Engelstad s. 3).

====Farver====
Farver etter forslag av ark. Arnstein Arneberg 1955 (utsmykningen bekostet av det Fearnleyske legat); veggene i skipet lyst gråhvite, i koret blågrå. Taket gulhvitt med rosa bjelker. Vindusinnfatning i oker med karmer og sprosser i gråhvitt. I koret dører med grå fyllinger i gråblått ramverk. Dørkarm i grått, perlegrått, oker og blågrått. Hvitt tak. Rommet for dåpsbarna har rosa vegger og hvitt tak.

====Lys og varme====
Elektrisk lys og oppvarming.

===Inventar===
====Alter†====
Alteret† ble flyttet ut fra veggen 1683 og festet med et «5 qtr» langt jern. I 1691 heter det igjen i forbindelse med reparasjon av korgulvet: «saa oc for Alteret fra Veggen at udflytte». Ant. ble alteret da flyttet ytterligere frem for å skaffe bedre passasje.

====Altertavle====
Altertavle fra beg. av 1700-årene, ant. skåret av Johan Jørgen Schram som ant. også skar døpefont og prekestol med himling (Hauglid: Akantus II s. 93-94); korsfestelse i storfeltet, korintiske frisøyler på forkrøppede postamenter. På toppen Kristus og 2 engler med palmegren. Akantusvinger med kronet skjold. Ved besikt. 1760 sto altertavlen uten farver, senere ble den malt og forgylt, overmalt og forandret. I 1827 ble et maleri av Maria med barnet innsatt i storfeltet, og ant. samtidig ble et gudsøye i strålekrans oppsatt på toppstykket i stedet for Kristus. I 1956 ble altertavlen restaurert, treskulpturen ble gjeninnsatt og farvene avdekket: lister, profiler og løvverk er forgylt, det øvrige treverk har brun åring. Røde skjold. Kristus har rødt lendeklede, Maria blå kjole, Johannes grønn kjortel. Draperiet over korsfestelsen rødt med gulldusker.

Skinntrukket ''kneleskammel''.

====Alterring====
Alterring fra 1880-årene (Engelstad s. 3); rund med dreiede balustre, innbyrdes forenet ved treverk med gjennombrutte spissbuer. Farver: blågrått og grått. Skinntrukket knefall.

====Døpefont====
Døpefont ant. skåret av Schram (sml. altertavle). Skålen bæres av brede akantusblad. Foten består av 3 kraftige akantusvolutter. Forgylt. H. 95 cm. Skålens diam. 57 cm.

====Prekestol====
Prekestol ant. skåret av Schram (sml. altertavle); rund med akantus hvori medaljong omgitt av bladkrans under musling. Hengeplater med musling og bladverk. Brede akantusbøyler mot bærestokken. Oppgangens brystning mot skipet er dekket av akantus. Speilfyllinger mot koret. Farver: forgylt akantus mot blågrå bunn. Rød medaljong med sort innskrift: «Hør Herrens ord». Oppgangens fyllinger har blågrå, hvitkonturerte speil i rødt, sortprofilert ramverk. Meglere i blågrått og rødt med gull. Prekestolkarmen er sort og rød med rødt ull trekk med gullsnor. På lesepulten rødt ullstoff med gullfrynser. Prekestolen var ant. en gang i 1800-årene satt på hodet, men fikk korrekt plasering ved restaureringen.

====Prekestolhimlingen====
Av prekestolhimlingen var bevart noen deler samt en due. Himlingen ble rekonstruert av treskjærer Anth. Røvik ved restaureringen: rund med akantusplanter på sidene og brede bøyler som samles mot en krone. Due på undersiden. Farver: gull, rødt, gråhvitt og sort. Hvit due mot forgylt sol på lyseblå bunn.

====Benker====
Ved reparasjon av interiøret 1683 ble 16 benker† laget nye. Ant. har det vært 8 benker på hver side av skipet. Året etter ble det laget 3 nye benker† i våpenhuset. I 1688 omtales atter våpenhuset «samt med bencher derudj som almuen Prediche dage een Deel af Kand sidde paa». I besikt. 1748 heter det: «udj Almuens Kirche Stoler mangler de Sædvanlige Knæfalds Skamle som Monsr Mogens Larsen haaver med første at bestille fuldferdiget».

Prestestolen† i koret fikk ny dør 1684 (utført samtidig med reparasjonen av kirken ved snekker Ole Bottelsen).

Klokkerstol† ble utført i koret 1683.

Benkene fra 1849 hadde sveifet vange med rundet bekroning. I 1956 fikk benkene rette vanger med dører og smijernsbeslag kopiert etter gammelt beslag i kirken. Farver: røde benkevanger, dører med blå- og rød-marmorerte fyllinger i rødt ramverk. Ryggbrett i gulgrått, oker og olivengrønt.

====Gallerier====
Pulpituret† som ble oppført 1683 sto på nordsiden iflg. besikt. 1688. Det hadde 5 benker og var til «Mands oc Quindes Personer». Det nåværende galleri, ant. fra 1849, er lagt opp i veggen og støttes av 4 søyler under midtpartiet. Oppgang i sydvestre hjørne av skipet. Brystning med dreiede balustre. Girlande i relieff på kronlisten, rektangelog sirkelmotiv på fotlisten. Farver: blågrått og gull. Søylene blåmarmorert. Galleriet var opprinnelig ført frem langs syd- og nordveggen, men ble avrettet i 1955. Gallerifremspringene hadde brystning med sveifede bord.

====Orgel====
Orgel ant. fra omkr. 1800. Defekte rester ligger på kirkeloftet. Det klassisistiske prospekt ble gjenoppsatt i 1955 foran et orgel fra 1890-årene. Det har imitert piperekke som oventil begrenses av en buet nedfôring hvori en stor stjerne av lister. På sidene festons i relieff, øverst girlande. Farver: gråblått med forgylte ornamenter. Orgelet fra 1890årene hadde 5 stemmer, et manual og anh. pedal, var bygget av Olsen og Jørgensen og forært av godseier N. O. Young på Aas (Engelstad s. 3).

====Maleri====
Maleri forestiller Maria med barnet. Kjølig tone: gråhvitt, gråblått og grårødt. I følge innskrift på rammen forært 1827 av «Consul Christian Semb medejer til Hakkedahls Kirke og Eier til Aas og Raasiø». Sto i altertavlen inntil restaureringen. 98 x 75 cm. Klassisistisk ramme.

===={{Lukket|Rituelle kar}}====
Teksten under avsnittet Rituelle kar vises kun for innloggede brukere
====Paramenter====
Alterduker. a)† Av lerret 1673. b) Hvit lin med bred hardangersøm hvori korsmotiv. c) Hvit lin med svartsøm brodert og forært av Maud Hoel.

Alterklede† av silke (1673). Alterklede† av rød poplin med sølv-kniplinger (1748). Antependium fra 1955; rød ull med brodert due i blomsterkrans samt blomstermotiver, tegnet av Birthe Arneberg.

Messehagler. a)† Av «blemmet Silche» (1673). b)† «Een Pregtig Sølv Brochades Meszehagel† med Sølv Kniplinger om» (1748). c) Utført etter tegning av Bjørg Abrahamsen; rød, mønstret ull med broderi i blågrått og grønt. På ryggen stilisert livstre hvori kristogram. d) Utført etter tegning av Torvald Moseid, sort klede med broderi i fiolett og sølv. På ryggen stolpe med korsmotiver.

Messeserk† av lerret (1673).

Dåpsservietter av hvit lin hvorpå brodert «Hakadal kirke».

===={{Lukket|Lysstell}}====
Teksten under avsnittet Lysstell vises kun for innloggede brukere
====Klokker====
I 1675 nevnes «en liden Kloche† som henger under ded Store Kierche Tag». - Ny klokke anskaffet 1679. I 1700 ble den største klokken, som veide 19 lispd. 9 skaalpd. , omstøpt til vekt av 1 skippd, 4 lispd. og 12 skaalpd. - Klokke «Støbt af Knud Christian Schmidt i Christiania. Bekosted af Hakedalens Gaardeiere Aar 1839». Rikt utstyrt med korsfestelse i strålekrans, fakkel, bladgren og bok, vinget timeglass og slangering. Manus Dei med kalk. Diam. 56, 5 cm. H. 49 cm.

====Bøker====
Bøker, «1 gl. Alterbog† og 1 gl. Psalmebog†» (1673) «men findes icke hverken Ritual eller Alterbog ved kirken» (1748).

====Nummertavle====
Rektangulær, sortmalt med hvitmalt inndeling «No» og «Vers». 70 x 61,5 cm. På loftet.

Nummertavle med dobbeltbuet overdekning og innskrift «før Prediken» og «etter Prediken».

====Møbler====
Kiste† til messeklærne og lysene kjøpt 1655, omtalt 1673 som «1 liden gl. half Kiste† til at legge Kirchens Ornamenter i».

I alteret står nå en liten, umalt kiste.

2 gamle stoler, a) Senbarokk, lenestol med dreiede sprosser, høytsittende forsprosse og H-kryss. Rygg med knekket toppstykke. 117 x 68 cm. b) Regencetype med skjell på toppstykke og sarg. H-kryss med knekket midtsprosse. 109x51 cm. 3 nye høyryggede stoler, barokkopier. Samtlige nevnte stoler har grønt ulltrekk. - 4 brudestoler, barokkopier med gyllenlær. Forært av fru godseier Fearnley.

====Offerkar====
Almissetavle, ant. fra omkr. 1800. Buet side, kort, dreiet skaft. L. 34 cm.

====Diverse====
''Tekstiler''. Gulvteppe, gråblått, i skip og kor. I alterringen flossvevet teppe, grågult med rødgule stråler.

''Brannspann''. 5 gamle, rødmalte brannspann.

Blant gammelt inventar på kirkeloftet er det en bordbit med primitiv ranke malt i grønt på grå bunn.

===Kirkegård og gravminner===
«Kirkegaardens indhegning noget af Steen men mest af Træ manglede noget hid og did» heter det i besikt. 1760.

====Gravkapell====
Gravkapell av bindingsverk, kledd med over- og underliggere, hvitmalt utvendig, umalt innvendig. 3 høye rektangulære vinduer på hver side. Himling kledd under sperrene. Kor med oljemaleri av Liv Larsson 1938.

====Gravmæle====
Ved tårnets nordvegg ligger en forvitret stenplate i 2 deler. Englehoder i hjørnene, nederst hodeskalle. Innskriften avslitt: «... mod dig thi du ryck min siæl fra døden mit øye fra graad min. . . forstandig mand. . . borger. . . Gud gifve dennem med alle Guds barn en glædelig opstandelse». Ca. 195 x 119 cm. Stenen har ligget som dørhelle foran inngangen.

==Kilder==
===Utrykte kilder===
# ''Statsarkivet.'' Revisjon av kirkeregnsk. 1673-85. Chra. bispearkiv prot. 33, 34 (besikt. 1673, 1688), Chra. bispearkivpk. 67 (1683, besikt. 1684, 1691, 1694, 1699), pk. 68 (1700, 1710, 1717), prot. 44 (ca. 1685), prot. 45-46 (1691, 1693). Besikt. prot. 1688. Chra. stiftsdir. pk. 25 (besikt. 1748 og 1750), pk. 26 (besikt. 1760), pk. 27 (1801) pk. 28 (1807), pk. 30 (1819), kirker og kirkegårder 1695-1757 (1735). Tingbok 42 Nedre Rom. (1760).
# ''Riksarkivet.'' Rentek. kirkeregnsk. 1634, 1655, 1661, 1664, besikt. 1665, besikt. 1669, pk. Q, I (1721). Danske kans. skap. 14 pk. III A (1651). Kirkedeptet. visitasberetn. 1821, 1824, 1874.
# ''Diverse.'' Schønings reise 1775, ms. nr. 356, bd. 9 i Videnskabsselsk. Trondheim. Avskr. ved Eivind S. Engelstad.
# Anders Bugge: Ms. om stavkirker (Antikvarisk arkiv).
===Trykte kilder===
# DN IV 622 (1393): «j Hakadale kirkiu sokn».
# RB s. 413, 559: «Hakadals kirkia - Sancti Laurencij dedicacio die Gregorij».
# JNV s. 9, 24. «2 capeller, øde, Asack oc Hachedal».
# N. Nicolaysen: Norske Fornlevninger. Kra. 1862-66 s. 47.
# Amund Helland: Norges Land og Folk II. Akershus. Kra. 1897 s. 169.
# Kat. over gammel guldsmedkunst. Kra. 1909.
# Skedsmo. Bygdens historie I. Oslo 1929 s. 100 (Halvor Haavelmo: Bidrag til Skedsmo kirkes historie).
# Eivind S. Engelstad: Hakadal kirke. Lillestrøm 1943.
# Roar Hauglid: Akantus I-H, Oslo 1950.
# Birger Kirkeby: Hakadals jernverk på 1600-tallet. Varden 13. 20. og 27. jan. og 10. feb. 1956.
# Magnus Olsen: Norges innskrifter med de yngre runer. Oslo 1941 s. 54.
=====Oppmålinger=====
# Grunnplan fra 1660-årene, m. 1: 100 (Riksarkivet).
# Grunnplan, snitt og 3 fasader, 3 blad, m. 1 : 50, ved Ola Ogar Svendsen 1956 (Antikvarisk arkiv).

==Bilder==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6">
Fil:Hakadal kirke Alterbilde.jpg|Alterbilde
Fil:Hakadal kirke Avstandsbilde.jpg|Avstandsbilde
Fil:Hakadal kirke Døpefont 2.jpg|Døpefont 2
Fil:Hakadal kirke Fasade 2.jpg|Fasade 2
Fil:Hakadal kirke Kirkerommet sett fra bakdør.jpg|Kirkerommet sett fra bakdør
Fil:Hakadal kirke Kirkerommet sett fra kor.jpg|Kirkerommet sett fra kor
Fil:Hakadal kirke Koret med alterparti.jpg|Koret med alterparti
Fil:Hakadal kirke Koråpningen.jpg|Koråpningen
Fil:Hakadal kirke Orgel 2.jpg|Orgel 2
Fil:Hakadal kirke Prekestol 1.jpg|Prekestol 1
</gallery>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Hakadal sokn]]
[[Kategori:Nittedal prestegjeld]]
[[Kategori:Nedre Romerike]]
[[Kategori:Borg bispedømme]]
[[Kategori:Nittedal kirkelige fellesråd]]
[[Kategori:Nittedal kommune]]
[[Kategori:Akershus fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Automatisk fredet (før 1650)]]
[[Kategori:1537 - 1649]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]

Haga kapell

2012-03-01T13:55:47Z

Cathrine:

{{Infobox ka-kirke
| UTM_DESC = 23 UTM sone 33 (EUREF89/WGS84)
| UTM_EAST = -37809
| UTM_NORTH = 6577896
| lat = 60° 23′ 10,26″ N
| lng = 5° 46′ 4,20″ Ø
| kirkeid = 124200201
| kommune = Samnanger kommune
| fylke = Hordaland fylke
| spchar = '繅'‽
| fellesråd = Samnanger sokneråd
| latlng = 60.386182,5.767835
| mapscomplete = <display_points>60.386182,5.767835|||File:cross_icon.png</display_points>
| sknr = 06070101
| bisp = Bjørgvin bispedømme
| prosti = Midhordland
| bygningsgruppe = Kirke etter kirkeloven (§ 17)
| vernestatus = Ingen
}}
{{TOC right}}

''Hans-Emil Lidén''

==Bakgrunn==
Tanken om å bygge en kirke på Tysse i Samnanger ble lansert i 1920-årene. Som en midlertidig løsning ble Tysse bedehus, bygget 1903, vigslet til kapell i 1920. I 1944 ble Tysse kirkeforening stiftet, og i 1962 fikk kommunen kr. 250.000.- i gave fra en privatmann til bygging av ny kirke. Kirketomt ble pekt ut av kommunen i 1967. Høsten 1992 ble byggearbeidet igangsatt. Grunnstein ble nedlagt 11. oktober 1992. Kirken sto ferdig og ble vigslet 5. februar 1995. Den er for en stor del reist av privat innsamlede midler. Arkitekt har vært Helge Hjertholm.

===Bygningen===
Kirken ligger på Haga, på oppsiden av den gamle riksveien ved avkjøringen til Langeland-gårdene. Anlegget er delt i en kontorfløy og en kirkefløy ved en tverrgående korridor med hovedinngang til hele anlegget i nordvest, og nedgang til underetasjen i sydøst. Under-etasjen skal etter planen inneholde forsamlingslokaler med kjøkken, garderobe, toaletter m.v. men denne del av bygningen er ikke gjort ferdig.

Kirkefløyens grunnplan er komponert over tre kantstilte kvadrater, det ene utenpå det andre, eksentrisk plassert på diagonallinjen nordøst-sydvest som er bygningens hovedakse. Indre kvadrat, som omskriver korpartiet, og mellomste kvadrat, som omskriver selve kirkerommet, er forskjøvet mot ytre kvadrats sydvestre hjørne. Dette kvadratet omskriver menighetssaler og flankerende sakristiutbygg som omkranser bakre del av kirkerommet. Ytre kvadrats hjørne mot nordøst er avskåret av inngangskorridoren. Derved får kirkefløyen en tresidet bakvegg som bidrar til å dele kirkerommet opp i tre sektorer. Korkvadratets hjørne mot sydvest er likeledes avskåret, og veggen som dekker åpningen danner korpartiets bakvegg. Korparti og kirkerom er forøvrig flankert av to smale «omganger».

Korpartiet har høyt, flatt tak, mens kirkerommet har et tresidet tak som skråner ned mot og delvis over menighetssalene som forøvrig har flate tak i flukt med sakristienes og omgangenes flate tak. Kontorfløyen har flatt tak i samme nivå, mens inngangskorridoren har et salformet tak av glass som hever seg over de flate takene.

Underetasjen og etasjeskillet mellom den og hovedetasjen, er støpt i betong. Hovedetasjens bærende konstruksjoner består av laminerte dragere som dels er kantstilt som støtter, dels ligger som bærende bjelker i tak og vegger. Veggene er kledd med plater utvendig og innvendig, bortsett fra kirkerommets to høye vegger som har diagonalstilt trekledning utvendig og stående panel innvendig. Kirkerommets tak er underkledd med tilsvarende stående panel mellom dragerne som bærer taket.

Kirkerommet får lys gjennom smale, loddrette spalter i veggene og fra en tilsvarende smal vannrett spalte mellom vegg og tak i bakre del av bygningen. Forøvrig får omgangene overlys fra glasstak. Dørene fra korridoren til menighetssalene er av glass med gitterverk av tre. Planlagte (folde?) dører mellom menighetssaler og kirkerom er foreløpig ikke kommet på plass.

Gulvet i hele hovedetasjen er belagt med keramiske fliser. Det ligger i samme plan i hele etasjen.

===Interiør===
Korparti med bordalter og prekestol i kirkerommets sydvestre hjørne. Døpefont på gulvet ved fremste stolerad. Orgel i søndre omgang lengst frem mot korpartiet. Stolerader i rett vinkel på hverandre, skilt av midtgang.

====Farger====
Umalt, laminert treverk. Panelte vegger og takflater er kalkbehandlet. Forøvrig er veggene hvite. Gulrøde teglfliser på gulv. Grønne sete- og ryggtrekk på stolene. Umalt alterbord, prekestol og døpefont.

====Lys og varme====
Elektrisk belysning fra en rekke spotlights og skjulte lysstoffrør. Gulvoppvarming.

===Inventar===
====Alter====
Bordalter, langstrakt, uregelmessig sekskantet på to brede ben. Umalt laminert tre. På veggen bak alteret lite teppe med kors på blomsterbunn. Applikert arbeid.

====Alterring====
To enheter, en på hver side av alteret. Enkel håndlist med hylle for særkalker som bæres av spinkel, rettsidet treramme. Kneleputer med grønt ulltrekk.

====Døpefont====
Fire rette ben av laminert tre som bærer utkragende «kum» med utsparing for dåpsfat. Umalt.

====Prekestol====
Formet som en ramme av kantstilte, laminerte bjelker som bærer lesebrett. Fronten er dekket av et tregitter. Umalt.

====Møbler====
Armstoler med grønt sete- og ryggtrekk i ullstoff.

====Orgel====
Enkelt harmonium''.''

====Malerier====
På den ene omgangsveggen henger tre fargetresnitt «Kjærleiken i farsaugo», «Han er sandeleg opstanden» og «Rom for anden» sign. A. Storaas -95. På den andre omgangsveggen henger et fargelitografi «Lys faller inn» sign. Lars Espelid -93.

===={{Lukket|Rituelle kar}}====
Teksten under avsnittet Rituelle kar vises kun for innloggede brukere
====Paramenter====
Messehagel. Casulaformet i tynn, lys grå ull med silkefôr. Uten dekor. Mrk. Slabbinck, Belgia.

===={{Lukket|Lysstell}}====
Teksten under avsnittet Lysstell vises kun for innloggede brukere
====Klokker====
Kirken har ennå ikke kirkeklokke. Den skal plasseres i egen støpul ved kirken.

====Blomstervaser====
To blomstervaser. Sølv. Traktformet, litt utladende korpus, flat, profilert fot med innskrift «Tysse kapell fra kirkeforeningen 1947». Stpl. 830 S. H. 23.3 cm.

==Kilder==
===Trykte kilder===
# Me byggjer arbeidskyrkje i Samnanger. Utg. av kyrkjebladsnemnda, red. Britt Haukanes. u.å.

==Bilder==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6">
Fil:Haga kyrkje Alterbilde.jpg|Alterbilde
Fil:Haga kyrkje Døpefont 1.jpg|Døpefont 1
Fil:Haga kyrkje Fasade 1.jpg|Fasade 1
Fil:Haga kyrkje Fasade 2.jpg|Fasade 2
Fil:Haga kyrkje Fasade 4.jpg|Fasade 4
Fil:Haga kyrkje Hovedinngang.jpg|Hovedinngang
Fil:Haga kyrkje Inngangsparti.jpg|Inngangsparti
Fil:Haga kyrkje Kirkerom bakre.jpg|Kirkerom bakre
Fil:Haga kyrkje Kirkerom fremre.jpg|Kirkerom fremre
Fil:Haga kyrkje Koråpning.jpg|Koråpning
Fil:Haga kyrkje Orgel.jpg|Orgel
Fil:Haga kyrkje Peisestue.jpg|Peisestue
Fil:Haga kyrkje Prekestol 2.jpg|Prekestol 2
</gallery>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Samnanger sokn]]
[[Kategori:Samnanger prestegjeld]]
[[Kategori:Midhordland]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Samnanger sokneråd]]
[[Kategori:Samnanger kommune]]
[[Kategori:Hordaland fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Etter 1850]]
[[Kategori:Tre]]

Hafslund kapell

2012-03-01T13:54:21Z

Cathrine:

{{Infobox ka-kirke
| UTM_DESC = 23 UTM sone 33 (EUREF89/WGS84)
| UTM_EAST = -22517
| UTM_NORTH = 6550246
| lat = 59° 16′ 21,74″ N
| lng = 11° 8′ 22,44″ Ø
| kirkeid = 010500601
| kommune = Sarpsborg kommune
| fylke = Østfold fylke
| spchar = '繅'‽
| fellesråd = Sarpsborg kirkelige fellesråd
| latlng = 59.272706,11.139566
| mapscomplete = <display_points>59.272706,11.139566|||File:cross_icon.png</display_points>
| sknr = 06030501
| bisp = Borg bispedømme
| prosti = Sarpsborg
| bygningsgruppe = Kirke etter kirkeloven (§ 17)
| vernestatus = Ingen
}}
{{TOC right}}

''Sigrid Marie Christie, Håkon Christie''

==Bakgrunn==
Ligger i Skjeberg øst for Hafslund hovedgård. Opprinnelig forsamlingshus fra 1870-årene, men nyttet, utvidet og innviet til kapell 1891. Kirkegården utvidet 1931. Gravkapell i syd-vest.

===Bygningen===
Kapellet har skip med smalere og lavere, polygonalt avsluttet kor. I vest er det en forhall som bærer takrytter og flankeres av forsamlingsrom. Kapellet er oppført av bindingsverk som er kledd med stående faspanel, utvendig hvitmalt, innvendig gulmalt. Forhallen har vestdør og inngang til skipet, dessuten har skipet nord- og syddør. Skip og kor har rektangulære vinduer med kulørt glass. Koret har åpning med en tilspisset bue i full bredde mot skipet. Takene er tegltekket. Skipet har himling av faspanel kledd under sperrer og hanebjelker. I koret ligger himlingen over sperrene. Takrytteren er 4-kantet og har bly tekket hjelm som bærer kule og fløy med årstallet 1891.

===Inventar===
Inventar forært av Hafslunds eiere (Bakke). Prekestol i korets sydvestre hjørne. Døpefont i nord. I skipets vestre del søylebåret galleri med orgel. Farver: himling og vegger i lysegult. Grå-malt brystpanel langs veggene. Inventaret malt i grønt. Elektrisk lys og oppvarming,

====Altertavle====
Altertavle med Kristusfigur i gips.

====Døpefont====
Døpefont utført av J. Rye 1946. Prekestol med spissbuete fyllinger.

====Benker====
Benker med åpen rygg.

====Orgel====
Orgel bygget av Olsen & Jørgensen 1908. 5 stemmer.

===={{Lukket|Rituelle kar}}====
Teksten under avsnittet Rituelle kar vises kun for innloggede brukere
====Paramenter====
2 alterduker; en heklet og en med venetiansk broderi.

Messehagel; rød fløyel med gullgaloner og kors.

Messehagel fra Den Norske Husflidsforening, forært av Emilie Haga, Skjeberg.

===={{Lukket|Lysstell}}====
Teksten under avsnittet Lysstell vises kun for innloggede brukere
====Bøker====
Alterbibel gitt av Johan Smaaberg.

==Kilder==
# Kallsb. for Skjeberg. (Prestearkivet.)
# Harald Bakke: Skjeberg bygdebok I. Halden 1953.

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Hafslund sokn]]
[[Kategori:Skjeberg prestegjeld]]
[[Kategori:Sarpsborg]]
[[Kategori:Borg bispedømme]]
[[Kategori:Sarpsborg kirkelige fellesråd]]
[[Kategori:Sarpsborg kommune]]
[[Kategori:Østfold fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Etter 1850]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Rektangelplan]]