Norges Kirker - Brukerbidrag [nb]

Norum kyrkje

2021-02-19T17:32:37Z

Kjartan:

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Den gamle kyrkjestaden Norum eller Ylmheim ligg på nordsida av Sogndalsfjorden innafor Nordnes og sørvest for kommunesenteret Sogndal. Dei tidlegare kyrkjene, først ei stavbygd kyrkje og så ei tømmerkyrkje, låg på utsida av dagens kyrkje, på ein oppmurt terrasse over fjorden, men då den noverande kyrkja vart reist, vart kyrkjestaden flytta over til den andre sida av bygdevegen der ho er omgitt av frukthagar, jordbruksland og nokre bustadhus. Kyrkja er uvanleg orientert med inngangen tilnærma mot nord og koret mot sør.

=== Stavkyrkja ===
I 1686 hadde stavkyrkja kor av tømmer, våpenhus på nordsida og tårn på ”Vestre Ende”. Ho var 22 alner lang, 14 alner brei, koret var 10 alner i kvadrat og våpenhuset nær seks alner i kvadrat. Kyrkja var då ”meget brøstfeldig” og det vert i synfaringa rekna opp ei mengd nødvendige tiltak.

=== Tømmerkyrkja ===
Det vart bygt ei ny kyrkje på Norum i 1701. Kyrkja vart oppført av den kjende kyrkjebyggjaren Askild Tepstad ”et consortes” og var ei krosskyrkje med tårn og våpenhus (rekneskapar 1699-1701). I synfaringa frå 1709 heiter det om ”Ølmens Kirche” at ho er ei ”Kiøn ny Kors-Kirche af Tømmer, bygt Anno 1701, med Taarn paa”. Kyrkja er ”Vell Holden och indvortes Kiøn prydet med Mahling och andre ornamenter som dertill er forærit”.<ref name="ftn1"> Synfaring 1709, Riksarkivet, Rentekammeret, Realistisk ordnet avdeling, pk 3.

</ref>

Synfaringa frå 1721 gjev enno fleire opplysningar, mellom anna om måla på kyrkja. Kvar krossarm var ni alner lang og ti alner brei, våpenhuset var fem alner langt og seks aner breitt. Kyrkja hadde eit vakkert tårn ovanpå og det var kjøpt inn takpanner til tekking av taket. Inni var kyrkja prydd med snekkararbeid, og måla overalt.<ref name="ftn2"> Synfaring 1721, SAB, Stiftsamtmannen, Nr 1719, legg 3, Sogn.

</ref>

== Kyrkja frå 1863 ==
=== Bygningen ===
Den nye kyrkja vart reist i 1863 etter teikningar av Grosch. Det er ei treskipa langkyrkje med tårn i aust og smalare kor i vest flankert av sidebygningar som samla har same breidde som skipet, men med koret under lægre tak enn skipet og med korets siderom under lægre tak enn koret.

==== Vegger ====
Kyrkja er lafta opp i tømmer med flatskorne sider (men med meddrag). Skipet og koret er lafta opp som eit rektangel med same breidde, men der kordelen er lægre. Innerhjørna mellom kor og skip er lafta saman. Utvendes er kyrkja kledd med liggjane, glattkanta panel og kvitmåla. Veggene i tårnfoten er ikkje lafta inn i nordre endevegg i skipet.

Langveggene i skipet er inndelte med tre par opplengjer som korresponderer med mellomstolpar og deler skipet inn i fire fag der faget i aust har tverrgalleri med eit høgtstilt trekopla vindauge og dei tre vestre faga har større vindauge avslutta oppe med gavl. Sideveggene i koret har tilsvarande høgtstilte, trekopla vindauge som i koret.

Innvendes er veggene i skipet avluta, medan dei i sakristiet på nordsida har ein grågul fargetone og i opphaldsrommet for dåpsfølje på sørsida er bleikt grøne. Utvendes er veggene kledde med liggjande, glattkanta panel med glatt vatnbord over fundamentet og med skråstilt glatt bord under det underkledde takskjegget. Endeveggen i koret har to opplengjer.

Sideromma var opphavleg samanbundne med ein gang ved endeveggen sør for altaret med dører på begge sider av altaret, og sjølve koret var då ca 90 cm kortare enn det er i dag. Dei tre sidene utgjorde ein omgang i koret. Innerveggene i omgangen nådde tre fjerdeleler opp i forhold til full vegghøgde.<ref name="ftn3"> Bendixens manus

</ref> I langveggene i koret står det eit vertikalt bord på kvar langside ved søndre avslutting av vindauga, ca 90 cm frå endeveggen. Sør for desse borda er veggene sekundært tetta att med nye stokkar under tredje stokk rekna frå vindauget, her har det tidlegare vore opning til sideromma. Endeveggen har attspunsa opning for dør ut sentralt. I tillegg er det fire attspunsingar etter feste for eit tak over omgangen.''' '''

==== Portalar og dører ====
Kyrkja har fløydør under gavlforma overlys med diagonale ruter inn til tårnfoten og vidare fløydør inn til skipet. Fløydøra til tårnfoten er fornya. Mellom gallerigangen og galleriet er det to enkle dører. Frå korets siderom er det dører i endeveggen ut mot trapp til kyrkjegarden og mot skipet i nord, døra frå sakristiet fører til preikestoloppgangen. Det er også dør mellom sakristi og kor. Alle dørene er enkle fyllingsdører med ei rektangulær fylling i midten og ei kvadratisk oppe og nede. Dørene har nyare låsar, dørvridarar og nøkkelskilt. Ytterdørene i korets siderom er utvendes kledde med ståande, brei staffpanel og har sveifa gangjarn.

==== Korskiljet ====
Koret opnar seg i full breidde og høgde mot skipet, avslutta oppe med gavlform som følgjer himlinga i koret. Korgolvet, som skyt seg noko inn i vestdelen av skipet, er heva tre steg i forhold til golvet elles og har sentralt to boga trappesteg, flankert av rekkverk med dreia pillarar til begge sider i skipets fulle breidde.

==== Vindauge ====
Langveggene i skipet har tre store vindauge med gavlforma øvre avslutting. Kvart vindauge har to rammer skilde med midtpost og med 2 x 8 ruter i kvar ramme. Rammene er også avslutta med gavl og har ei diagonal rute mellom seg i overkant. Over galleriet over inngangen er det trekopla vindauge med tre rammer med gavl i overkant. Kvar ramme har 2x3 ruter. Langveggene i koret og i korets siderom har tilsvarande trekopla vindauge, i koret høgtstilte som på galleriet. Dei store vindauga i skipet og vindauga i koret har sekundært tilsette innervindauge med småruter i bly. Også i opphaldsrommet for dåpsfølgje er det ekstra innervindauge, men her med enkle glas. I korgavlen står det eit rundt vindauge med radiært stilte sprosser. Dette vindauget er no berre synleg utvendes. Innvendes er tømmeret ikkje gjennomgåande i gavlen, men skøytt mellom innafor dei to opplengjene der veggen sekundært er tetta.

==== Golv og fundament ====
Det ligg bordgolv i skip, kor og siderom. Golvet i skipet er nyare med smale, pløygde bord, i sideromma heilt nytt tilsvarande golv. Desse golva er lakka.

Det eldste golvet ligg i koret og i søndre del av skipet som høyrer til korområdet. Det har ulikt breie bord som smalnar mot treets toppende og er festa til golvbjelkane med handsmidd spikar. Golvet ligg i lengderetning i to skift, sør i skipet ligg dette golvet i full breidde, sentralt går det inn i koret. Heilt sør i koret ligg glovborda på tvers, dette har samanheng med den avdeleinga av ein gang som fanst opphavleg. Golvet har vore måla og er blitt avluta. Det ser ut til også å omfatta dei to boga stega ned mot skipet.

Fundamentet er tørrmurt og tek opp høgdeskildnaden mot nord og aust i det skrådde terrenget. Material frå tømmerkyrkja er brukt for å byggja oppunder bjelkelaget under golvet. Den høgste delen i søraustre hjørne er fylt ut slik at det er eit jamnhøgt kryperom under golvet.

==== Tak ====
Skipet er dekt av saltak. Over koret ligg det også eit saltak, medan sideromma er dekte av pulttak som er valma mot vest.

Mellom opplengjer og langsgåande bjelkar på mellomstolpane i skipet, i raftehøgd, ligg det horisontale stikkbjelkar, bjelkehovuda frå desse er sveifa i endane og stikk ut i midtskipet. Mellomstolpane går oppunder sperrene og er festa saman med desse. I festepunktet er det også festa hanebjelkar i kvart sperreband. I tillegg til dei tre hovudsperrebanda som skil mellom dei fire faga i skipet er det sett inn spinklare sperrer, eitt par i kvart fag. Fleire av desse ber merke etter tidlegare bruk. Sperrene ber tre åsar på kvar side av taket, åsane er kløfta ned i sperrene. I mønet ligg ein mønsås over dei samankløfta sperrene. Åsane ber ståande over- og underliggjande bord som underlag for rekter, lekter og lappskifer.

Taket over koret er også eit sperretak tekt med lappskifer. Det har undersperrer med slakare vinkel enn sjølve taket, desse fungerer som feste for himlingsborda over koret.

==== Himlingar ====
Både midtskip og sideskip har flate himlingar. I sideskipa følgjer desse stikkbjelkane mellom opplengjer og mellomstolpar, i midtskipet følgjer himlinga hanebjelkane i takkonstruksjonen. Sidene mellom himlingane i midtskip og sideskip har knevegger som følgjer mellomstolpane. Dei etter måten breie himlingsborda har ein smal staff på eine sida. Dei ligg på tvers av lengderetninga i kyrkja både i sideskip, midtskip og på kneveggene.

Himlinga i koret er forma som eit saltak, men er festa til undersperrer med slakare vinkel enn taket. I sideromma er det flate himlingar av nyare faspanel der kvart bord har to staffprofilar og framstår som to smalare bord.

==== Tårn ====
Tårnet i nord har kvadratisk grunnflate og dei to første høgdene er forma som ein forhall som er open opp til himlinga. Veggene i forhallen er lafta av same slag tømmer som i kyrkja elles, men sideveggene er ikkje lafta inn i skipets endevegg. Utvendes er tårnveggene kledd med liggjande glattkanta panel. Midtrommet i hallen er markert med fire kraftige stolpar som står diagonalt innafor kvart hjørne og understøttar den øvre, smalare delen av tårnet. Det går trapper på utsida av desse stolpane opp til eit forgalleri til orgelgalleriet. Det søndre stolpeparet står i hjørna mellom trappene og forgalleriet. Trappene har rekkverk utfylt med rutenett. Rekkverket på forgalleriet har ein kombinasjon av rutenett og dreia pillarar (som pillarane i korskiljebrystinga). Stolpane stør opp under tverrliggjande bjelkar i forhallens raftehøgd. Over trappene er det trekopla vindauge i dei to sideveggene. Forhallen har flat himling og er dekt med eit telttak som er brote av den øvre delen av tårnet. Frå forgalleriet går det (fornya) trapp opp gjennom himlinga og vidare opp. Den øvre delen av tårnet er smal med kvadratisk flate, men kvar side har sentralt eit utbygg under eit lite saltak. Sjølve tårndelen har hjørnestolpar og to mellomstolpar og er i tillegg avstiva med kryssband. Utbygga har lydluker i øvre del forma som dører. Den smale tårndelen er avslutta noko over desse utbygga med pyramideforma tak brote av ein lanterne med inntrekt firkanta hjelm avslutta med spir med kule, fløy med årstalet 1863 og dekorativt element. Takflatene er tekte med lappskifer med unntak av hjelmen som er kledd utvendes med koparplater.

=== Interiør ===
==== Presentasjon av interiøret ====
Kyrkja har ei tradisjonell innreiing med altar og altarring sentralt vest i koret, preikestolen på vesthjørnet mellom kor og skip, døypefonten på austsida, benker på begge sider av midtgangen og tverrgalleri med orgel over inngangen i nord. Galleriet fyller det nordre faget, og under galleriet går benkepartia heilt bak til endeveggen i skipet. Kyrkja har no elektrisk lys og oppvarming ved røyromnar under benkene.

==== Oversyn over viktige endringar i interiøret ====
Dei største endringane som har skjedd med kyrkja i dei åra ho har stått, er i koret som tidlegare var kortare og hadde ein indre omgang på tre sider. (Sjå ovafor under vegger.) Denne endringa må ha skjedd etter ca 1900 då Bendixen undersøkte kyrkja.

==== Fargar ====
Då Bendixen registrerte kyrkja kring 1900, var hovudfargen fiolett. Medan himlingane var kvite, var veggene måla i ein lys fiolett farge og inventaret mørkare fiolett med raud staffering.

Fargesettinga av kyrkjerommet slik han er no, skriv seg frå framlegg frå Bjørn Kaland med justering av Riksantikvaren frå mars 1964. Den målaren Kaland gjorde framlegg om, Johannes Rørvik, utførte truleg arbeidet.

Veggene og vart luta i samsvar med Kalands framlegg. Golvet i skipet vart lagt nytt og lakka. Stolpane vart lyst grå med mørkare grå marmorering. Gråfargane vart også brukt på gallerifronten og rekkverket i korskiljet saman med grønt og gult. Benkene er grønmåla. Kaland gjorde framlegg om at løparen i midtgangen skulle vera okerfarga. Han er no mørk raud og går fram til og også inn i altarringen.

I forhallen/våpenhuset er veggene grå, trappevangar og handlist og bjelkeverk under gallerigangen er rosa og søyler og rutenett i rekkverket lys grå. Dørene grøne med gråmarmorerte fyllingar.

=== Inventar ===
==== Altar ====
Kassealtar av tre med fyllinga i rammeverk. Tre fyllingar i fronten og ei på kvar side. Bordplate av tverrlagde bord. Ryggen har plate og to dører i kryssfinér til skååo i altaret som også er sekundært innreia med hylle. Altaret er 104 cm høgt, 93 cm breidt og 86 cm djupt.

==== Altartavle ====
a) Krossen på veggen over altartavla.

b) August Eiebakke og måleriet i forhallen. [...]

c) Altartavla frå 1723. Etter Bjørn Kalands brev til Ra av 28.02.64, Skulle altartavla frå 1723 då setjast inn att i kyrkja. Den gamle tavla og preikestolen vart restaurerte til jubileet.

==== Altarring ====
Altaret står på ein sokkel som er eitt steg høg og som strekkjer seg noko inn i knefallet. Knefallet har indre breidde som altaret og er tresida med rettvinkla hjørne. Sida mot sakristiet er kortare enn den på motsett side, men ingen av dei går heilt inn til altaret. Rekkverket har dreia balustrar som ber runda handlist med sekundært tilsett hylle for særkalkar. Kneleputa er av skumplast trekt med skinn. Knefallet er ei omarbeiding av eit tidlegare knefall og er laga etter plan utarbeid av arkitektfirmaet Arnstein Arneberg.<ref name="ftn4"> Planen er dagsett 15.06.64 av Arkitektfirmaet Arnstein Arneberg. (kopi i kyrkja)

</ref>

==== Døypefont ====
Åttekanta, kalkforma døypefont av tre med djup skål med smalfelt med innskrift i overkant, avgrensa med profilert listverk. Skaftet er lite og dreia med vulstforma nodus over holkil og profilert, vid sokkel som kviler på flat, åttekanta fot. Skåla har raudbrun botn med mørkare marmorering, listverket over og under smalfeltet er ogdå dominert av raudt , medan sjølve smalfeltet har botn i grøne sjateringar med gråsvart innskrift med fraktur, sekundært skriven på nynorsk: Jesus sa: La lat Smaa- Borni koma til meg. Hindra Dei ikkje, For Guds rike Høyrer slike til. Foten har tilsvarande grøne sjateringar og raude lister, skaftet er gråmarmorert.

==== Preikestol med oppgang ====
Preikestolen har enkel renessanseform med fire sider og med oppgang via trapp frå sakristidøra. Kvar side har ei fylling i ramme. På framsida er dette utforma som to fyllingar med ramtre mellom. Den øvre med enkelt prtalfelt over tannsnitt og karusj omgitt av profilert list, det nedre berre innramma av list. Mellom sidene er det sett til runde pilarar på konsollar og avslutta oppe med korintiske kapitel som ber øvre smalfelt med breitt utbygd handlist. Nede er stolen avslutta med enkelt profilert base over åttekanta innsvinga botn som kviler på åttekanta skaft over utsvinga, åttekanta fot. Lesebrettet kan regulerast i høgda.

Oppgangen er lagt i sving. Yttersida mot skipet har rekkverk med profilert handlist og dreia pilarar. Stolen har gjennomgått ei fargerestaurering på 1900-talet og er halder i brunraud og grå marmorering med grøn, raud og gul staffering.

==== Lesepult ====
Nyare lesepult av limtreplater der lesebrettet kviler på eit understell av to trekantar som overlappar kvarandre i noko over halv høgd. Den nedre trekanten er støtta av enno ei trekanta plate sentralt og desse kviler på ei fotplate. Lesepulten vert no (2009) måla i fargar tilpassa kyrkjeinteriøret.

==== Benker ====
Benkene er opne med svakt skrådde vangar der ryggsida er høgst og endar i kløverbladform. Forsida svingar fram mot sirkulært handlene. Setefjølene kviler på to sargar som er tappa inn i vangan. Også fotstøtte og ryggbordet er tappa inn i vangane. Ryggbordet har hylle for salmebøker feste til bakkant. Benkene er understøtta på midten av ekstra beinpar som går opp bak som støtte for ryggen. Benkene er no grønmåla, under ligg ein djup lillafarge.

==== Galleri ====
Tverrgalleriet fyller det nordre faget i kyrkja. Gallerifronten har 16 fyllingar, nærast kvadratiske, i ramme. Galleribjelken er lagd inn i sideveggen i kyrkja og understøtta av to stolpar som flankerer midtgangen, Himlinga under er kledd med under- og overliggjande bord lagde i tverr-retning og festa til bjelkar mellom endeveggen i skipet og galleribjelken. Golvet på galleriet er nytt med smale, lakka bord. På sidene, noko breiare enn sideskipa, har det avtrapping i tre steg for stolar og benker, sentralt er det flatt. I overkant er brystninga festa til ein brei bjelke som er lagt inn i veggtømmeret og understøtta av fem stolpar. Bjelken og fronten er dekte av eit breitt bord.

Gallerifronten har grøn ramme og lyst grå marmorerte felt med listverk i gult, grått og lyst grått.

==== Måleri ====
Måleri, olje på lerret, 1600- eller 1700-talet. Biletet viser Josef som møter brørne sine. Ein mørk vegg med firkanta vindauge utgjer bakgrunnen for Josef og to små brør i høgre halvedel av biletet medan dei andre flokkar seg mot bakgrunn av ein lys himmel i venstre delen av biletet. Dei har tomme korger framfor seg. Bakgrunnen har også einskilde tre. På den lyse himlinga er sekundært skrive med gotisk skriveskrift: Dene taufle blev funden Paa Ræche ved Gierlaug(?) baugen(?) af en ung Dreng og vi Kand Intet Giør Med hende En vi henge hinde Op I Kirchen. Lysmål 74 x 97,5 cm.

==== Tavler ====
Ei tavle med namna til dei som bygde Norum kyrkje i 1863, ”alle af Nordfjord”. Dette hadde nok samband med at Byggmeisteren, Ole O. Løken var frå Nordfjord og tok med seg dei han var van med å samarbeida med. Tavla har svart skriveskrift på kvit botn omgitt av svart list.

''Nummertavler''

Ei eldre nummertavle med boga, gjennombrote toppstykke er oppbevart i tårnet. No vert det brukt to fløyelstrekte plater med ei gullfarga loddrett list som skil mellom salmenummer og vers. Massingsiffer vert opphengde på stiftar.

==== Rituelle kar ====

==== Kalk ====
Sølv, Høgde 20,2/19,5 cm, diameter oppe: 12,4 cm.

''Særkalkar'', plett, gylte innvendes Stempel P, Magnus Aases meisterstempel og sju kuler. Latinsk kross på foten.

==== Disk ====
Disk av sølv, nyare, med boga rand og flat botn. Diameter 16,7 cm. Stempel: 830 S og kalk i oval.

==== Oblatøskje ====
Oblatøskje av sølv, Diameter 10,7 cm, Høgde ca. 4,5 cm. Stempel: 830 S, kalk i oval, TH MARTHINSEN 4.

==== Vinkanne ====
Høgde 25,7 cm, diameter botn 7,3 cm, Stempel: 830 S, kalk i oval og TH. MARTHINSEN.

To brunspetta rebekkakrukker, defekte.

==== Dåpsfat ====
Massing dåpsfat, truleg 1600-talet. Diameter 43,5 cm, høgde 9 cm.

==== Kanne ====
Standard massing dåpskanne, forsølva innvendes. Innskrift: på foten: GÅVA TIL YLMHEIMS KYRKJA FRÅ UNGDOMMEN I ØVSTEDALEN 1933. Høgde34 cm, diameter fot 12 cm.

==== Parament ====
===== Altarduk =====
Linduk med 11,5 cm brei svartsaumbord. Duken er sleten. Han vert brukt som underduk.

Duk av aida-stoff med 20 cm brei hardangersaumbord med tunga kant og vekselvis krossar og kalkar i tungene.

===== Altarklede =====
I Kalands brev 28.02.64 står følgjande: ”Som det sterkeste farveinnslaget er tenkt et antependium i varmt rødt, med gule stolper og med ”Lammet med seiersbanneret” som motiv”. Det kan vera midtfeltet av dette antependiet med sigerslam som no er i bruk som preikestolsantependium.

===== Messehaklar =====
a) Raud fløyels messehakel, 1900-talet. Hakelen er rettsida med noko utsvinga skuldrer. Forsida og ryggsida er begge kanta med eit tre cm breitt gullband, ryggsida har ein kross av det same bandet lagt tre i breidda. Fôret er av lysare raud bomullssateng. Hakelen er festa med tre hekter på venstre skulder. Høgde: 86/91 cm, vidde ved skudrene 62 cm.

b) Kvit silke messehakel i smal, innskrådd form. 1987. Hovudstoff i kvit silkesateng, kvitt fôr. Forsida har applikert stolpe som smalnar nedetter. Sentralt i denne står ein kross i Stråleglans/tornekrone. Ryggsida har tilsvarande stolpe med kross og sigerskrone i stråleglans over krossen. Innsydd på fôret: UTFORMING MAGNE VANGSNES, SAUM JANNE NES 1987. Høgde 101/110 cm, vidde ved skulder: 79 cm.

''Gravferdskappe'' frå Stormark.

==== Lysstell ====

==== Altarstakar ====
a) To massing altarstakar med flat fot, balusterforma skafto, vid lyskrage og pigg. I hakk i ein ring oppe på skaftet er det festa eitt skjold på kvar stake. Lyskragen på begge stakane er skadd i kanten. Begge skjolda fire små stempla bladformer oppe i hjørna. Innskrift på det eine skjoldet: OLLE ULVIGS=AGER ANNO på den eine og SØRREN SKARS=BØE 1702 på den andre. Høgde 40 cm med pigg. Den eine staken har ei vertikal sprekke på det vulstforma leddet på skaftet. Diameter fot: 17,9 cm. Sekundært er det sett ekstra lyspiper med lysskål og hylse over piggen.

b) To nyare kåpestakar av massing. Høgde 21,2 cm, diameter fot 17,7 cm.

==== Andre stakar ====
a) Lysglobe

b) To sjuarma stakar i måla tre til bruk ved jordferd.

==== Lysekroner ====
Kyrkja har to nyare massing lysekroner av barokk form, ei med 12 armar framfor altartavla i koret, og ei med 18 armar midt i skipet. Etter lysplan utarbeidd av arkitektkontoret Arnstein Arneberg, vart lyssettinga fornya i samband med 100-årsjubileet i 1963. Cristiania Glasmagasin leverte nye kroner i moderne form, alle i massing. Ei krone med 15 nedoverretta skjermar feste til eit senterpunkt og ein ring vart kombinert med krona midt i skipet og festa rett over denne, Ei tilsvarande mindre krone med seks skjermar vart hengt opp framfor orgelet. Over og under galleriet vart det på kvar side festa små kroner med seks nedoverretta sylinderforma lyshaldarar i ein ring, sideskipa fekk kroner med tilsvarande form, men med 3x6 lyspunkt, tre kroner på kvar side. I lyssettingsplanen inngår også lamper med massingskjermar retta mot koret og feste til hjørna mellom kor og skip.

==== Klokker ====
a) Mellomalderklokke. Stor mellomalderklokke med oppheng av seks runda bogar og midtboge, svakt runda kroneplate og runda hue med holkilforma overgang til rett hals som går over i korpus. Korpus svingar sterkt ut nede over holkil og vulst før slagringen bøyger ut og ned. Undersida av slagringen skrår opp mot innsida. Klokka har tre horisontale skøytar under halsen, og på den eine sida er det støypt fast ein oval med innskrift LAXEVAAG METALSTØBERI 1882.<ref name="ftn5"> Bendixen les 1888. Bendixens manus. 
</ref> Dette er truleg sett på i samband med ein reparasjon av klokka. Diameter 78 cm. Høgde 72 cm med oppheng, 62 cm utan.

b) Klokke frå 1600-talet. På austre hjørnet mellom kor og skip heng ei sermerkt, rikt ornamentert klokke. Ho heng i ein knekt frå hjørnestolpen som er festa til ein enkel boge på kroneplata. Hua er flat med tre riller, og knekker rettvinkla over i ein rett hals. Korpus svingar ut mot slagringen som er ut og nedbøyge. Halsen har støypt relieff som viser stridsmotiv som spyd, hellebard, hjelmar og banner. Mellom to riller følgjer så innskrifta SOLI DEO GLORIA / H.W.S.S.T.L.O.W., og under nedre rille ei ornamental tungebord. På korpus er støypt inn christian 5.s monogram mellom 16 og 87 på den eine sida, på motsett side våpena til NIELS IEN SEN OG RA MAS DATER. Over rillene som skil mellom korpus og slagring følgjer innskrifta FRIEDERICH MEIER 1687 HAT MICH GEGOSSEN. På sjølve slagringen er det også ei innskrift: OFRE GVD TACK OC BETALE HERRE DINE LØFTER / G.E.G:D:F: . Etter gudstenesta på julafta vert tre gonger tre slag ringde med denne klokka. Elles vert ho ikkje brukt. Klokka er 27,5 cm i diameter og 21 cm høg utan oppheng.

c) Klokke 1987. Nauen klokkestøyperi. Produsentnamnet er støypt inn mellom to riller på halsen. På den eine sida av korpus NORUM KIRKE 1987, på den andre chi-rho flankert av alfa og omega over LAND, LAND, LAND, HØYR HERRENS ORD. Klokka er 62 cm i diameter. Høgda med oppheng er 58 cm, utan oppheng 47 cm.

Det er montert elektrisk ringjeapparat i tårnet.

==== Orgel og andre instrument ====
===== Orgel =====
Orgel frå Norsk Orgel – Harmoniumfabrikk A/S, nr. 200, byggjeår 1961. Den enkle fasaden er dominert av metallpiper som formar ein spiss boge i hovudverket og går opp i spiss ved kvart av sidetårna. Lyst treverk som ikkje går opp over pipene.

Orgelet har følgjande disposisjon fordelt på to manualar og pedal:

{| style="border-spacing:0;"
| style="background-color:#ffffff;border:0.5pt solid #00000a;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Subbass 16’

Prinsipal 4’

Rørfløyte 8’

Gemshorn 2’

Mixtur 1 1/3 ’
| style="background-color:#ffffff;border:0.5pt solid #00000a;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Koppelfløyte 8’

Spitsfløyte 4’

Prinsipal 2’

Tersian 2’

Tremolo

|}
'''''Piano''''', Samick, sørvest i skipet.

==== Bøker ====
Kyrkja har oppbevart dei vanleg brukte bøkene frå 1900-talet og einskilde eldre bøker. Av desse, som omfattar dei eldste, kan nemnast:

===== Altarbok og tekstbok =====
Den forordnede Alter-Bog Chra. 1826
 
Alterbok 1920
 
Alterbok 1920
 
Altarbok, 1966
 
Altarbok, 1966
 
Tekstbok, 1918
 
Tekstbok 1929
 
Tekstbok, 1929

===== Bibel og nytestament =====
Biblia, Kiøbenhavn 1819
 
Bibelen, Chra. 1866
 
Bibel, utan tittelblad, skinninnbunden, truleg siste halvdel av 1800-talet
 
Bibelen, Chra. 1900
 
Bibelen, Kra 1908
 
Vor Herres Jesu Christi Nye Testament, Chra 1875
 
Vor Herres Jesu Christi Nye Testament, Chra 1875

===== Postillar og oppbyggjande bøker =====
<nowiki>Hvalsøe, Hans Jacobsen, De bedendes Aandelige Kiede […] eller Christendommens articler, København u å. [før 1809]</nowiki>
 
Spener, Philip Jacob, Christendoms-Øvelse, Første Deel, Christiansand 1836
 
<nowiki>Betzius(?) postille, Livets sande Vei […] Enfoldige betraktninger over alle Søn- og Fest-Dages Evangelier, Chra. 1841</nowiki>
 
Linderot, L., Huus-Postille, Stavanger 1854
 
Serivers, Christian, Chrysologia catechetica eller Guldprædikener, Bergen 1864
 
Hegelar, Johan, Hellige Betraktninger over Jesu Vunder og saarede Sjæl, forord av biskop Brorson og tillegg med bønner av Johan Arndt, Bergen 1883.
 
Postille utan tittelside, før 1890
 
Sand og Traasdahl, Livet i Guds Søn, Prædikener over Kirkeaarets nye Høimessetexter, Kristiansund 1898.

===== Salmebok =====
Kingos Kirke-Psalmebog, Christiansand, u.å., før 1848
 
Kingos Kirke-Psalmebog, Stavanger 1848.
 
Salmebok, Christiansand 1849
 
Landstads Kirkesalmebog, Kra 1871
 
Landstads Kirkesalmebog, Kra 1871
 
Landstads Kirkesalmebog, Bergen 1880.
 
Nynorsk salmebok, Bjørgvin 1929

===== Graduale =====
Sandvik, O.M., Graduale, Oslo 1925

==== Møblar ====
To ''brurestolar'', Laga av Th. Ness 1946. Stolane har vore måla og er avluta. Nytt blågrått ullstoff.

==== Offerutstyr ====
Ny dreia ''skål'' av rognetre laga av Odd Nesdal. Diameter 21,1cm, høgde 8,7 cm. To ''kollekthovar''. ''Bøsse'' av metall ved utgangen.

==== Blomstervasar ====
Fire sølv blomstervasar med traktforma korpus på åtekanta, avtrappa fot på rund fotplate. Stempel 830 S og Lo, Høgde 20,9 cm, diameter oppe 10,1 cm. Dels defekte.

==== Diverse ====
Skip. Liten skipsmodell med baugstag, tre master og ror. Skipet har krona løve av jarnplate som galleonsfigur. På kvar side er det sju kanonhol, truleg av jarnnaglar. Skroget er raudt og svart og nedst er det måla med kvitt bøljemønster.

==== Inventar som er oppbevart andre stader enn i kyrkja ====
Klokke på Sogn Folkemuseum, De Heibergske Samlinger.

=== Kyrkjegard og gravminne ===
==== Kyrkjegardar ====
Den gamle kyrkjestaden og kyrkjegarden på Norum ligg tett ved den nye, det er berre bygdeveggen og kyrkjegardsmurane på kvar side av vegen som skil dei to. Plassen er ein høgt oppmurt terrasse i bogeform over riksvegen nedafor ved Sogndalsfjorden, ein terrasse oppført i to steg med dels runde steinar. Sida mot vegen i vest og nabotomta i nord har steingard, og gjennom denne er det opning med smijarnsport som fører inn til ein sentral grusgang over plassen. Kyrkjegarden har vore rydda og inneheld no nokre få eldre, men for det meste nyare graver.

Ny kyrkjegard vart etablert på vestsida av vegen i [...]. Denne er vesentleg større enn den gamle. Også den nye kyrkjegarden er fylt opp over bakkemur som ligg inntil vegen, men følgjer likevel hellinga i terrenget og skrår ned mot hjørnet i søraust. Heile den nye kyrkjegarden er omgitt av kvitmåla plankegjerde med tre-fire liggjande bord feste til stolpar. Frå nordaust er det ope mot vegen og lagt grusgang inn til kyrkjetrappa og til bårehuset (sjå nedafor). Ein del eldre gravminne finst på kyrkjegange, det eldste som er registrert frå 1906. Dei eldre gravene er fordelte over heile kyrkjegarden, i nedre hjørnet ligg ei grav frå 1934.

==== Gravminne ====
Dei eldste gravene på den gamle kyrkjegarden er frå 1913 og frametter mot 1930-åra.

Mellom gravminne på den nye kyrkjegarden er gravminne c (sjå foto) over kyrkjesongar A. Fondenes (1846 – 1925) og kona Anne Kristine. Dette har eit hogge relieff av ein engel med hovudet i profil mot venstre og kroppen i ¾ profil. Han ber kross i høgre hand og krans i venstre.

Eit bautaforma minnesmerke over Anders O Venes (1837 – 1926) er reist av misjonsvenner i Norum.

Bygning knytte til kyrkjegarden

Nordafor kyrkja vart det i [...] reist eit hus med kjølerom, gravkapell, reiskapsrom, opphaldsrom og toalett og kjøkken. Huset ligg på tvers i forhold til kyrkja. Det har vegger med liggjande, kvitmåla panel og saltak tekt med lappskifer. Taket har framspring over inngangane og delar av romma som ligg vende mot inngangen til kyrkja. I takflatene over kapellet er det arkar med lysinnslepp.

== Kjelder ==
==== Utrykte kjelder ====
Bendixen, B.E., Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt, kopi av manus.
 
Kyrkjerekneskapar og synfaringsmeldingar frå Statsarkivet i Bergen og Riksarkivet.

[...]

==== Trykte kjelder ====
[...]

==== Oppmålingsteikningar og fotografi ====

==Bilete==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygningen">
Fil:Norum kyrkje med bårehus og kyrkjegardar, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje med bårehus og kyrkjegardar, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje sett frå nordvest, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje sett frå nordvest, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje sett frå søraust, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje sett frå søraust, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, fundament på austsida av kyrkja, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, fundament på austsida av kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, fundament på sørsida av kyrkja, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, fundament på sørsida av kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, nordfasade, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, nordfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, reiskapsskur vest for tårnet, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, reiskapsskur vest for tårnet, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, sørenden sett frå vest, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, sørenden sett frå vest, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, sørfasade, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, sørfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkjesett frå Nordnes, AMH 2009.jpg|Norum kyrkjesett frå Nordnes, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil:Norum kyrkje, forhall, interiør mot nord, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, forhall, interiør mot nord, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, forhall, interiør mot sør, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, forhall, interiør mot sør, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, interiør mot koret, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, interiør mot koret, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, interiør vest på orgelet, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, interiør vest på orgelet, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil:Norrum kyrkje, lyssetting i austre sideskip, AMH 2009.jpg|Norrum kyrkje, lyssetting i austre sideskip, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, benker, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, benker, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, blomstervase, ein av fire, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, blomstervase, ein av fire, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, brurestolar, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, brurestolar, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, bøsse ved utgangen, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, bøsse ved utgangen, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, døypefont, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, døypefont, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, englehovud festa til galleristolpe, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, englehovud festa til galleristolpe, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, kneleskammel, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, kneleskammel, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, kollekthov, ein av to, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, kollekthov, ein av to, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, lesepult, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, lesepult, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, måleri, Josef og brørne, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, måleri, Josef og brørne, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, oblatøskje, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, oblatøskje, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, offerskål, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, offerskål, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, orgelfasade, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, orgelfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, preikestol 1, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, preikestol 1, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, skipsmodell, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, skipsmodell, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, tavle, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, tavle, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, tidlegare altarkross, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, tidlegare altarkross, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Altar og altartavle">
Fil:Norum kyrkj, måleri i våpenhuset, tidlegare altartavle, AMH 2009.jpg|Norum kyrkj, måleri i våpenhuset, tidlegare altartavle, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, altaret, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, altaret, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, altarpartiet, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, altarpartiet, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, altartavle a 1, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, altartavle a 1, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, altartavle a, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, altartavle a, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, altartavle a, Eva, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, altartavle a, Eva, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, altartavle a, innskrift nede, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, altartavle a, innskrift nede, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, altartavle a, krusifiks, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, altartavle a, krusifiks, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Klokker">
Fil:Norum kyrkje, klokke b 1, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, klokke b 1, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, klokke c, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, klokke c, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, kokke a, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, kokke a, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Parament og tekstilar">
Fil:Norum kyrkje, altarduk a, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, altarduk a, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, altarduk b, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, altarduk b, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, messehakel, kvit, forside, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, messehakel, kvit, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, messehakel, kvit, ryggside, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, messehakel, kvit, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, messehakel, raud, forside, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, messehakel, raud, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, messehakel, raud, ryggside, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, messehakel, raud, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, preikestolklede, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, preikestolklede, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
Fil:Norum kyrkje i landskapet, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje i landskapet, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, bårehuset sett frå nordaust, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, bårehuset sett frå nordaust, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, den gamle kyrkjegarden , nordvestre hjørne, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, den gamle kyrkjegarden , nordvestre hjørne, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, den gamle kyrkjegarden og kyrkjestaden, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, den gamle kyrkjegarden og kyrkjestaden, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, den gamle kyrkjegarden sett frå sørvest, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, den gamle kyrkjegarden sett frå sørvest, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, den gamle kyrkjegarden sett mot sørvest, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, den gamle kyrkjegarden sett mot sørvest, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, graver aust for kyrkja, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, graver aust for kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, gravminne a, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, gravminne a, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, gravminne b, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, gravminne b, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, gravminne c, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, gravminne c, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, kyrkja og bårehuset sett frå nordaust, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, kyrkja og bårehuset sett frå nordaust, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, kyrkja, bårehuset og kyrkjegardane sett frå nordvest, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, kyrkja, bårehuset og kyrkjegardane sett frå nordvest, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, kyrkjegarden og kyrkja sett frå nedre, søraustre hjørne, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, kyrkjegarden og kyrkja sett frå nedre, søraustre hjørne, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, kyrkjegarden sør for kyrkja, sett frå aust, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, kyrkjegarden sør for kyrkja, sett frå aust, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, minnesmerke, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, minnesmerke, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, omgitt av frukt, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, omgitt av frukt, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, oppmuringa for den gamle kyrkjestaden, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, oppmuringa for den gamle kyrkjestaden, AMH 2009.jpg
Fil:Norum kyrkje, søndre del av kyrkjegarden sett frå vest, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, søndre del av kyrkjegarden sett frå vest, AMH 2009.jpg
Fil:Nprum kyrkje, bårehuset sett frå sørvest, AMH 2009.jpg|Norum kyrkje, bårehuset sett frå sørvest, AMH 2009.jpg
</gallery>

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Norum sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogndal og Leikanger kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Sogndal kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Etter 1850]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Fresvik kyrkje

2021-02-19T17:31:46Z

Kjartan:

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Fresvik kyrkje er først nemnt i eit diplom i 1317 (DN I, nr 150). Då vart ho kalla Freysvik kyrkje, seinare Frisvik. Ho er også nemnt i Bergen Kalvskinn (47b, 49a og 50b) og i DN X nr 255 og XII nr 257. Denne kyrkja var mest sannsynleg ei stavkyrkje, men når dei skriftlege kjeldene fortel nærare om kyrkja frå 1600-talet og frametter, står det ei lita tømmerkyrkje i bygda. Når denne vart bygt, er uvisst. Den gamle kyrkja vart riven og ny kyrkje oppført i 1881.

== Tidlegare kyrkje ==
=== Bygningen ===
Folkemengda var ved synfaringa i 1661 – 65 i sterk auke. Kyrkja slik ho sto, fall for trong, og det var bruk for ei utviding eller fornying. Det vart i synfaringa gjort framlegg om at skipet kunne brukast til kor, og at det burde byggjast nytt skip, 12 eller 14 alner langt. Allmugen var villige til å gje tømmer til det nye skipet.

Denne endringa vart gjennomført før neste synfaring i 1686. Det nye skipet var då 15 alner langt og 14 alner breitt. Det gamle skipet er blitt kor, det er då 11 alner langt og ti alner breitt, medan det som var kor er blitt skriftekammer, seks alner langt og sju alner breitt. Våpenhuset var 4 ½ alen i kvadrat, med tårn over. Bendixen har funne opplysningar som viser at skipet var av flathogge tømmer, medan koret, altså det gamle skipet, var av rundtømmer.<ref name="ftn1"> Bendixens manus

</ref> Om dette stemmer, har kyrkja vore ei gammal tømmerkyrkje som er blitt omgjort til ei ny og større tømmerkyrkje i andre halvdel av 1600-talet.'' ''Det vanlege er at den gamle kyrkja var ei stavkyrkje.

Ved synfaringa i 1709 vart kyrkja omtala som ein «Kiøn Tømmer-bygning, med stave vaabenhuus och Taarn», kyrkja var tekt med Bord, godt vedlikehalden og inni var ho måla og fint prydd.

Også ved synfaringa i 1721 vart kyrkja omtala som ein god tømmerbygning med eit tårn på og eit våpenhus av stavbygning. Innvendes var kyrkja overalt kvelvslått og måla, tekt med bord og vel halden. Måla som vert oppgjevne, stemmer i hovudsak med måla frå 1686. Skipet var 16 alner langt og 14 alner breitt, koret 11 alner langt og 10 alner breitt, våpenhuset var 5 alner langt og 4 alner breitt. Utvendes var kyrkja tjørebredd.

Rekneskapar for kyrkja finst for åra 1667 – 1723. Der finst mellom anna følgjande opplysningar om kyrkja.

''Golv og fundament.'' I 1687-89 vart koret og skriftekammeret voge opp og det vart lagt seks golvåsar under. Koret og skriftekammeret vart samstundes bundne saman med store jarnboltar. I 1693-95 vart det laga ein ny steinmur under koret, ein alen høg. Etter synfaringa i 1661 – 65 skulle golvet i kvinnfolkstolane reparerast.

''Vindauge. ''Ved synfaringa i 1661 – 65 vart det bestemt at det skulle lagast tre luker for vindauga i kyrkja. I 1674 vart det laga eitt nytt vindauge, i 1675-77 eitt vindauge i koret og i 1678-79 er det betalt for ein vindaugskarm med to rammer i med jarnbeslag. I 1693-95 vart det kjøpt lukeband av hamp til alle lukene. Eit vindauge vart laga i skriftekammeret i 1696-1698.

''Tak.'' Kyrkja og koret burde begge få nytt sutak etter synfaringa i 1661 – 65. Det vart lagt nytt tak over skip og kor i 1680-81.

''Tårn. ''Ny hane av jarn til tårnet i 1696-98. Samstundes vart det laga ei trapp opp til lemmen og stege frå lemmen til tårnet. Det vart arbeidd med tårnet i 1717-19 då ein bindingsstolpe og nokre krossband i konstruksjonen hadde losna og laut festast.

''Våpenhuset ''vart oppskrudd og samanbunde i 1680-81. Også i 1684-86 vart våpenhuset skrudd opp og det vart lagt ein ny svill under. Kring 1717 var det igjen ein del arbeid med våpenhuset. Det vart oppvoge og festa til kyrkja med vinkeljarn.

=== Interiør ===
Heile skipet vart måla innvendes i 1687-89. Koret, som var det gamle skipet, var måla frå før. Skriftekammeret vart måla i 1702-04. Samstundes vart sju stoldører, truleg dei nye, og kyrkjedøra måla. Korhimlinga vart måla med «slyngninger og med bibelsprog på strekkbjeklene, skibets vegger var bemalt med roser, dyrefigurer og trær. Der fantes glassruter med innbrente figurer, især av mennesker.»<ref name="ftn2"> Bendixens manus

</ref>

=== Inventar ===
''Altar.'' Det gamle altaret er oppbevart på orgelgangen i dagens kyrkje. Kassealtar med draperimåling. Altaret var ei ein periode på garden Bjørnetun i Fresvik, der han vart nytta som kornbyra.<ref name="ftn3"> Tidlegare kyrkjetenar Marta Stokkenes

</ref>'' ''

''Altartavle''. Bendixen skriv at «Alteroppsatsen hadde meget treskjærerarbeide, men ikke figurer».<ref name="ftn4"> Bendixens manus

</ref>

''Preikestol''. Ein ny preikestol med oppgang og preikestolshimling vart laga i 1711-13, etter som den gamle «gandske var uduelig».

''Dåpshus''. Funten vart oppvogen og festa med spikar i 1717-19.

''Sitjeplassar''. 1687-88 vart det laga ein skammel langs med benkene. Prestestolen vart vogen opp og det vart laga eit par hengsler for døra i stolen i 1696-98. Det vart også laga sete i to stolar. Nytt sete vart skaffa i skriftestolen i 1699-1701, og samstundes vart tre stolar i skipet panelte. I 1702-04 vart tre stolar panelte og det vart laga dører framfor sju stolar. Til skriftestolen vart det i 1720-22 laga to lange skamlar til knefall.

''Rituelle kar. ''Kyrkja hadde ingen kalk og disk i 1661-65, bortsett frå eit sett av tinn som høyrde til Fjærland kyrkje. Kalk og disk var framleis av tinn i 1686. Salmebok mangla også i 1661-65.

I inventarlista frå 1670 er det ført inn ein sølv kalk og disk, dei vog 26 lod. Settet er betalt av Leikanger kyrkje. Settet av tinn følgjer likevel med i inventarlistene frametter.

''Parament''. To kvite altardukar og eit «Randit schotte tøyes AlterKlæde» er nemnt i notatet frå 1661-65. Eit gammalt alterklede er nemnt i 1670, i 1693 står det at altarkledet er stripete, og det er nok det same som er nemnt i 1661-65. I 1686 hadde kyrkja ein kalkduk også, denne er nemnd att i 1693. Ein kvit, lerrets altarduk er innført i inventarlista frå 1693. «MesseHagelen som er aff noget gement Wldentøj, Er nesten Vdslit och fast u-brugelig» heiter det i synfaringsnotatet frå 1661 – 65. Ein gammal messehakel er også nemnd i inventarlista frå 1670 og i synfaringsnotatet frå 1686. Der er også nemnt ein gammal messeserk. I inventarlista frå 1693 står det at kyrkja hadde to gamle messehaklar, og at den eine, den beste, er send til Ylmheim kyrkje.

''Lysstell. ''Kyrkja hadde to massing lysestakar i 1686. I 1693 står det i lista at kyrkja har to ulike massing lysestakar. Seinare er desse utskifte med eit par nye massingstakar til vokslys. I rekneskapen for 1699-1701 er det gjort greie for at dei gamle stakane er omstøypte og at det er lagt til ekstra massing.

I tårnet hang det to små ''klokker.'' Dette er opplyst i 1670, 1686 og 1693.

= Kyrkja frå 1881 =
Kyrkja er ei av dei mange kyrkjene som vart teikna av arkitekt Henrik Nissen. I kyrkja finst også eit utkast til ny kyrkje for Fresvik teikna av Ole Wangberg. Kyrkja ligg nordaust i bygda, ikkje langt frå sjøen. Ho er orientert med koret i aust.

== Bygningen ==
Fresvik kyrkje er ei einskipa langkyrkje med koret dels vest i langhuset, dels i ein altarnisje i aust. Altarnisjen er smalare enn skipet, men har raftestokken i same høgde. I hjørna mellom altarnisjen og langhuset er det små sidebygningar med sakristi i sør og no lagerrom i nord. Framfor vestveggen står eit tårn med kvadratisk grunnflate.

=== Vegger ===
Veggene er høge og lafta opp av glattsida plank. I langhuset er det opplengjer i kvart av hjørna og tre par på langsidene. Opplengjene i langveggene er doble med to sidestilte stokkar innvendes og to utvendes. Mellom dei to stokkane er det lagt inn bindbjelkar, innvendes støtta med kne mot opplengja. Denne konstruksjonen deler langveggene i fire like store fag med eitt vindauge i kvart fag. Vestveggen er heil, utan opplengjer og med opningar til våpenhus, orgelgang og mellom tårn og loft. Austveggen har opning til altarnisjen og dører til sideromma. Altarnisjen er også oppført i lafteplank og er lafta saman med austveggen i langhuset. Ingen opplengjer. I nordveggen er det ingen opningar, i austveggen har det tidlegare vore eit tredelt vindauge, i sørveggen vart det i 1965 sett inn smale, liggjande vindauge øvst på veggen. Sørveggen har dør til sakristiet.

Veggene i sakristiet er kledde innvendes med plater. Siderommet på nordsida har opphavleg brei, liggjande staffpanel, sideromma har vindauge i langveggene og dører ut mot kyrkjegarden i aust. Rommet i nord har dør til skipet i vest og rommet har dør til preikestoloppgangen i vest og til koret i nord.

Innvendes er veggene måla. Utvendes er dei kledde med bord. Nedst, under vindauga, er det utvendes eit brystningsfelt av ståande, brei staffpanel avgrensa oppe og nede med profilert listverk. Over brystninga er veggene kledde med liggjande, glattkanta bord. Takskjegget er innkassa. Nedst er veggene avslutta med vatnbord over grunnmuren. Dei ytre opplengjene fungerer som vertikal inndeling av langveggene. Hjørna er innkassa.

=== Portalar og dører ===
Hovudinngang gjennom fløydører vest i tårnfoten og vest i skipet i første og andre høgd. Elles er det dører vest og aust i sideromma og nord i sakristiet. Dørene er opphavlege fyllingsdører med fire fyllingar. Liggjande fyllingar øvst og nedst og to ståande mellom desse. Ramma er profilert inn mot fyllinga. Døra aust i sakristiet er sekundær.

=== Korskiljet ===
Skiljet mot koret går like aust for det austre opplengjeparet og koret omfattar såleis det austre av dei fire faga i langhuset i tillegg til altarnisjen. Skiljet er markert nede ved eit nivåskilje i golvet på to steg og ved gjennombrotne brystningar på begge sider av koropninga. Foto

=== Vindauge ===
Tidlegare var det eit tredlelt vindauge i austveggen bak altaret. Kvar del hadde rundboga lysopning, og bogen i midten var høgre enn sidebogane.

Vindauga elles i kyrkja har også rundboga lysopningar, parstilte.

Vindauga i langveggene er skilde med profilert midtpost og er sette rett inn i karmen utan rammer. Horisontalt er dei delte inn med tre liggjande sprosser. Kvar av dei åtte felta er igjen delte i fire med diagonalt kryssande sprosse. Sekundært er det sett inn hengsla varevindauge i karmen. Desse har åtte ruter som svarar til dei opphavlege, men er skilde med bly. Glaset har luftbobler og striper. Geriktene inne har karniss og staff. Utvendes er vindauga dekte i overkant med vatnbord. Geriktene har fas.

=== Golv og fundament ===
Golvet i kyrkja er av breie bord lagde i lengderetning. Truleg opphavlege. Fundamentet er av naturstein.

=== Tak ===
Langhuset har saltak. Over altarnisjen ligg det også eit saltak, medan sideromma har telttak med to takflater.

Taket har tre hovudsperreband i tillegg til gavlane. Desse har tredoble sperrer på kvar side, enkle, låge saksesperrer og hengebjelke mellom mønet og krysset i saksene. Mellom hovudsperrebanda er det tre enkle sperrepar i kvart fag. I tillegg til ås i mønet er det åsar over møtepunkta mellom sperrer og saksesperrer. Sperrene ber sutak som utvendes er tekt med ruteheller.

=== Himlingar ===
Himlingen over langhuset er tredelt med flate sidestykke og flatt gavlforma midtparti heva ved knevegger. Knestokkane i kneveggene korresponderer med hovudsperrebanda der dei er festa. Dei er doble og ligg som tang om dei tre bindbjelkane over kyrkjerommet. Dei held fram eit kort stykke under bindbjelken som hengebjelke. I tillegg til dei tre bindbjelkane er det tre stikkbjelkar frå raftet i kvart fag og desse ber langsgåande bjelkar som støtte for dei flate sidehimlingane. Stikkbjelkane korresponderer med dei enkle sperrebanda i takkonstruksjonen og er festa i langsgåande dragarar i sperrekonstruksjonen.

Saksesperrene som følgjer den opphøgde delen av himlingen er markerte på undersida med sveifa bord med tungebord. Sidehimlingane og midthimlinga er av staffpanel i breidderetninga i kyrkja, medan panelet i kneveggen er skrålagt i vekslande retning og dannar fiskebeinsmønster.

=== Tårn ===
Tårnet er oppført i bindingsverk med hjørnestavar, mellomstavar, kryssband og rammer. Det har nærast kvadratisk grunnplan og same i dei tre nedste plana som rommar våpenhus, orgelgang og lagerrom. Fjerde høgda med klokkerommet har åttekanta plan der hjørna i tårnet er trekte inn. Klokkerommet er dekt med åttekanta hjelm med skjørt i nedre del. Hjelmen er avslutta med spir med kule, pil med gjennombrote årstal 1880 og kryssande stenger med små kuler i endane.

Dei to nedre høgdene er panelte innvendes med brei staffpanel. Det går trapper opp på sørsida frå våpenhuset, vidare ved vestveggen til lagerrommet og ved vestveggen til klokkerommet. Frå klokkerommet er det ope opp i hjelmen.

Tårnet har eit vindauge i andre høgda mot sør. I vestveggen i tredje høgda er det sett inn eit lite rosevindauge med sprosser i form av eiker og med ytre runda avslutting av kvar av dei åtte rutene.

Utvendes er tårnet kledd som kyrkja elles. Hjelmen er kledd med metallplater.

== Interiør ==
===Presentasjon av interiøret===

Altaret er plassert eit stykke frå austveggen i ein eigen nisje avgrensa mot vest med ein boga altarring. Koret opptek i tillegg austre del av kyrkjerommet, aust for den austre opplengja, og er delt frå ved brystning og tostegs høgdeskildnad. Altarnisjen har dør til sakristi på sørsida. Frå sakristiet er det dør i vest til oppgangen t il preikestolen som står sør i korutvidinga. På nordsida er det bygt opp ein liten plattform, truleg for dåpen. Døypefonten står no på sørsida under preikestolen. Der står også eit harmonium og på nordsida ved austveggen eit piano.

Vest for brystninga er det benkeparti på begge sider av ein midtgang, heilt vest på nordsida. På sørsida er det teke vekk nokre benker i vest under galleriet. Vestgalleriet har orgel sentralt og benker på sidene. I tårnet er det teke vare på ein del materiale frå den førre kyrkja. Kyrkja har elektrisk oppvarming og lys. Eit foto frå kring 1900 viser kyrkja med rund støypejarnsomn på nordsida ved midtgangen.

=== Fargar ===
Kring 1900 var det kvite himlingar og vegger i kyrkja, med unntak av brystningar på veggene som var fiolette. Himlingen i altarnisjen var gul og brun. <nowiki>Bjelkar og lister var gule med brune fasar. Benkene var gulbrune, dørene brune med gule fyllingsfelt. Bendixen skreiv følgjande om fargane på preikestolen kring 1900: Prekestolen har […] avlange felter, hvite med blålige skråkanter. Mellemverket er mest malt lyst fiolett, understykket litt mørkere. </nowiki><ref name="ftn5"> Bendixens manus

</ref>

Ein lokal informant fortel at kyrkja før 1965 var syrinfarga med strekdekor med rankemotiv i øvre ende ved hjørna og truleg ved opplengjene.<ref name="ftn6"> Tidlegare kyrkjetenar Marta Stokkenes

</ref> På eit fotografi frå kring 1900 viser det eit rankemotiv sentralt over opninga mot kornisjen.

Fargane i kyrkja no er frå 1965 etter ein plan utarbeidd av arkitekt '''<nowiki>[...]</nowiki>''' Veggene er gule med lyst blå brystningar, himlingar og benker er lyst blå og bjelkar og listverk er grårosa med engelsk raude fasar. Dørblada er lyst blå med gråleg ramme. Gerikter ved dører og vindauge som lister elles. Golvet er brunt.

== Inventar ==
=== Altar ===
Kassealtar, opphavleg, laga av ståande, breie staffbord festa på ramme. Profilert fotlist. Bordplate av bord lagde i breidderetning. Dør på baksida til skåp i altaret. Altaret er trekt med raudt ullstoff med myggtjeld på tre sider og bordplata med raud ullflanell. Breidde 189 cm, djupn 78 cm, høgde 102 cm. Kneleskammelen er ein enkel krakk trekt med stoff som altaret.

=== Altartavle ===
Altartavla har rundboga biletfelt sett inn i rektangulær ramme med flankerande, smale sidestykke med pilastrar. Under biletfeltet er det eit skriftfelt, over har tavla tannsnitt under horisontal gesims av profilert listverk. Gesimsen ber fire utskorne liljeformer i midten og ei på kvar side som er utvida med fialliknande midtstykke. Tavla er brunådra med gylte detaljar.

Biletfeltet viser Krossfestinga. Jesus har løfta blikk og tornekrone med lysglans. Ei lysstripe ovanfrå frå venstre hjørne bryt den mørke bakgrunnen. Maleriet er signert nede til høgre: C. Brun efter Guido Reni. Under biletet er å skrive med gul fraktur: Se det Guds Lam som bærer Werdens Synd Joh 1,29.

=== Altarring ===
Altarringen går fram i boge frå hjørne til hjørne i kornisjen. Han har flat handlist, Balusterrekkverk og stoppa knelepute trekt med skai og festa med saum. Veggen under er i ståande staffpanel.

=== Døypefont ===
Døypefonten har kraftig åttekanta skaft. Kummen har åttekanta plate med rundt hol for dåpsfatet og med hengeverk med åtte felt skilde med mellomstolpar. Felta har ei lita, kvadratisk fylling. Nede er fonten avslutta med profilert listverk. Fonten er grårosa med engelsk raude konturar og kvite fyllingar.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen har seks sider av ein åttekant og står sør i det utvida koret. Sidene i preikestolen har ei fylling i ramme, på innsida har ramma fas mot fyllinga. Hjørna mellom felta har slanke pilastrar med base og kapitel. Botnen er innsvinga med åtte sider og kviler på eit skaft med listmarkeringar oppe, nede og som nodus. Handlista er flat og trekt med fløyel som heng ned på utsida og er kanta med silkefrynser. Lesebrettet er trekt sameleis og på framsida er fløyelen forma som eit antependium med latinsk kross.

Oppgang via trapp med ni steg frå døra til sakristiet. Trappa har rekkverk med smale, dreia spiler på begge sider.

Grårosa med engelsk raudt og kvitt.

=== Lesebrett ===
Som alternativ til lesepult er det festa eit bokbrett til korskiljebrystninga i nord. Dette er trekt med fløyel med silkefrynser som preikestolen.

=== Benker ===
Opphavlege benker er bevarte på galleriet. Dei har sveifa, bakoverlente vangar og opne ryggar med to ryggfjøler.

Dagens benker er frå midten av 1960-talet og har rette vangar mot midtgangen med klassiserande dekor. Benkene er festa i langveggene og er understøtta av to ekstra beinknektar. Ryggane er heile med liggjande fyllingar. Benkene er lyst blå med innslag av engelsk raudt og med raude benkeputer.

=== Galleri ===
Gallerifronten korresponderer med det vestre opplengjeparet og vert i overkant innramma av den vestre bindbjelken med kne og hengebjelke. I tillegg til feste i opplengjene er galleribjelken støtta av to stolpar som flankerer midtgangen. Desse har også kne mot sidene. Over bjelken stikk sveifa endar av åtte golvbjelkar fram mot kyrkjerommet. Over desse har fronten smale, liggjande felt og ein låg balustrade med dreia spiler under handlist. Gallerigolvet er sekundært gjort flatt i midten for å gje rom for orgel og spelepult. På sidene, som har avtrappa golv, er det eldre benker. Gallerifronten er grårosa med lys blå, engelsk raud og kvite innslag.

=== Rituelle kar ===

''Kalk''
Sølv kalk, til dels forgylt. Kupa har runda botn og skrå sider. Skaftledda er sylindriske med avsluttande riller oppe og nede. Nodus er glatt boga ut mot sentral rille. Foten er høg, konisk, og svingar rett ut nede. Ytst knekker han kort ned over flat fotplate. Øvst på kupa ei siselert rand, nede på foten jesusmonogram med kross i sirkel. Ustempla. Innskrift under standplata med skriveskrift: «Giordt i Hr Samuel Buggis Embedes tredie Aar. og forgyldet udi Hr Ifver Legangers Embeds 7de Aar.» Etter dette er kalken endra att ved at det er sett til ein ring i overkant av kupa, denne har forsterkande kant, og over denne ei utsvinga rand med høgre hellekant på ei side. Noverande høgde: 25,2 cm, tidlegare høgde: 20,3 cm. Diameter fot: 11,4 cm.

''Særkalkar''
Vaseforma. Latinsk kross og 1941 inngravert på sida. Stempel: 830 S, N i kvadrat og Y2. 4,6 cm høg, diameter oppe 3,4 cm.

''Skei''
Innskrift: Fresvik kyrkja, 1941. Stempel: 830S NM. Lengde skaft 12,7 cm, diameter skeiblad 4,7 cm.

''Disk''
Flat disk med svakt opphøgd rand. Siselert seksblada form i sirkel på randa og sentralt i botnen. Utydleg stempel. Diameter 12,3 cm. Truleg samtidig med kalken.

''Vinkanne''
Pæreforma vinkanne. Seint 1800-tal. Høgde ved nebbet ca. 26 cm, diameter fot 9,5 cm. Stempel: R.

''Dåpsfat''
Messingbekken, truleg frå 1600-talet. Djup, runda skål, smal rand. Diameter: 38,6 cm. Høgde 13 cm.

''Kanne''
Pæreforma kanne av plett med vid, overdekt hellekant og svungen hank. Kløverbladkross på ei side av korpus. Stempel: E.P.C, Made in England og 8386. Høgde ved hanken 23 cm, diameter fot 10,3 cm.

=== Parament ===
''Altarduk''

Det er tre dukar i kyrkja. I tillegg er ein duk vist på eit fotografi frå kring 1900. Alle dei tre dukane har ei bord som går kring tre sider og i tillegg eit sentralt krossmotiv over borda framme på duken.

a) Gammal duk av fin bomull. Broderi med svart og raudt eller rosa som viser vinrankeslyngingar. Ei enkel rankebord kring tre sider av duken og eit sentralt krossmotiv av vinranker kring eit sirkulært felt med jesusmonogram. Det sentrale feltet 30,5 cm høgt og 29,5 cm breidt. Borda rundt er 6 cm brei. Duken er stor og truleg laga til det gamle altaret. Han er utstilt i tårnet med opplysning om at det var ei gåve frå fru sokneprest Sverdrup. Duken skulle i 1909 leggjast til sides og takast vare på til minne om henne.

b) Duk med hardangersaum oppbevart i kyrkja. Ikkje undersøkt.

c) Duk av aida-stoff med hardangersaum i perlegarn. Duken har ei 14 cm brei bord med diagonalt rutemønster og ein latinsk kross over borda sentralt framme.

''Messehaklar''

a) Raud, skjoldforma messehakel med hovudstoff av vinraud fløyel, nytt fôr av vinraud toskafts ull. Ca. 1900. Kanta med og med ryggkross av gullband. Hakelen er 98 cm høg framme og 101 cm bak og 60 cm brei ved skuldrene. Tre hekter på venstre skulder.

b) Raud messehakel med gullband og broderi. Smal, rettsida form. 1950/60-talet. Framsida har kristogram flankert av striper, ryggsida har latinsk kross med jesusmonogram i krossmidten. Merkt Den Norske Husflidsforening. Hovudstoff: ull, kypertvariant. Fôr av bleikt gult bommullslerret. Festa med tre hekter på høgre skulder. Høgde 99 og 103 cm, breidde ved skuldrene 64 cm.

c) Kvit messehakel. Framsida har stolpe med sirkelmotiv i brysthøgd med krone. Ryggsida har stolpe med sirkelmotiv i brysthøgd med Guds Lam. Merkt: Slabbinck, made in Belgium 1992. Viscose, rayon, lurex. Høgde 107 og 122 cm, breidde 136 cm.

''Messeskjorter''

To messeskjorter i kyrkja

=== Lysstell ===

''Altarstakar''

Bendixen opplyser at det skal ha vorte selt eit par store altarstakar frå kyrkja i samband med at den gamle kyrkja vart teken ned. Ein del armatur, truleg frå 1965, heng på galleriet og gallerigangen. I tårnet heng ein del eldre armatur for parafin.

a) Eit par forsølva koparstakar med lyspipe, lysskål og høgt, kannelert skaft med balusterforma base og øvre avslutting under lysskåla. Foten er utsvinga og profilert. Ustempla, kan vera frå 1881. Høgde om lag 60 cm, diameter fot 15 cm.
b) Eit par sølv altarstakar med lysskål med integrert lyspipe, glatt, sylinderforma skaft og utsvinga vid foto under vulst. Kløverbladkrsoss på foten. På den andre sida av foten innskrift med versalar: Fresvik Kyrkja, til minne 1965 frå Jens b. Djupvik og kona Kamilla, Bergen. Stempel. 830 S, Magnus Aase sitt meisterstempel og 203. Høgde 27,5 cm, diameter fot 16, 2 cm.

''Lysekroner''
To like lysekroner over midtgangen, frå 1881? Små nyare kroner i barokk form frå Høvik lys i våpenhuset og under galleriet.

''Lampettar''
Nyare toarma lampettar i barokk form frå Høvik lys kring veggene.

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Fresvik sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:Vik kommune]]
[[Kategori:Publiseringsår 2013]]
[[Kategori:Tre]]

=== Klokker ===
Kyrkja har fire klokker, to frå mellomalderen og to nye frå Olsen Nauen, Tønsberg.

a) Mellomalderen, ca. 1200. Klokka har krone av seks runda boga og midtboge. Hua skrår ned og ut via rille og er så runda ned mot smal hals og slank, skrådd korpus. To riller over ut og nedbøygd slagring. Slagringen er flat og skrår ned innetter.Diameter 51 cm, høgde 45,5 og 56,5 c

b) Mellomalder, ca. 1250. Klokka har krone av seks runda bogar og midtboge. Hua skrår ned og ut og rundar ned mot breiare hals og skrå korpus. To riller markere overgangen til slagringen som skrår ut og ned og nedst er markert med rille. Diameter 51 cm, høgde 50 og 62 cm.

c) Olsen Nauen 1985. Innskrift med versalar på korpus: Klokkene er gåve frå Olav, Kari, og Marta Hatlelid og andre bygdefolk. På den andre sida under nedovervend due: Anden og bruri seier: «kom». På halsen står firmanamnet og 1985 mellom to riller. Diameter 58 cm, Høgde 46 og 57 cm.

d) Olsen Nauen 1985. Innskrift med versalar på ei side på korpus: Land, land, land, høyr Herrens ord. Over innskrifta chi-rho med alfa og omega. På den andre sida av korpus: Soli deo gloria. Firmanamnet mellom to riller på halsen. Diameter 68 cm, høgde 54 og 65 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
''Orgel''

Orgelet er laga av Jørgensens orgelfabrikk i 1960 og kom til Fresvik frå Nord-Vågsøy i 1965. Det har mekanisk overføring og sju stemmer fordelte på to manualar og pedal.<ref name="ftn7"> Kolnes 1993 s 374

</ref> Fasaden er enkel med to rektangulære sidetårn og eit ope midtfelt med metallpiper stilte i gavlform.

''Harmonium''

R. Metzner Harmonium-Fabrik, Leipzig-Plagwitz.

''Piano''
<nowiki>[…]</nowiki>

=== Bøker ===
Alterbog, bokmål, Chra 1826 
Alter-Bog, bokmål, Kra 1879 
Alterbog for den norske kirke, bokmål, Kra 1889 
Altarbok for den norske kyrkja, Kra 1920 
Alterbok for den norske kirke, Kra 1920 
Alterbok for den norske kirke, Kra 1920 

Tekstbok for den norske kirke, bokmål, Kra 1918 
Tekstbok for den norske kyrkja, Kra 1922 
Tekstbok for den norske kyrkja, nynorsk, Kra 1922 

Bibelen, bokmål, Chra 1876 
Bibelen, nynorsk, Oslo 1966 
Bibelen, nynorsk, Oslo 1978 
Det nye testamente, nynorsk, Kra 1905 
Det nye testamentet og salmane, nynorsk, Oslo 1941 

Kirkesalmebog, Landstad, bokmål, Bergen 1878 
Tillæg til Salmebogen, bokmål, Kra 1888 
Salmer og sange ved begravelse og kremasjon, bokmål, Bergen 1923 
Nynorsk salmebok, Oslo 1953 
Nynorsk salmebok, Oslo 1953 

Koralbog, Lindeman, bokmål, Chra 1878 
Liturgisk musikk for den norske kirke, bilag til alterboken av 1920 
Graduale, Sandvik, nynorsk, Oslo 1925 
Graduale, Sandvik, nynorsk, Oslo 1925 

''Utrykte bøker'' 
Regnskapsbog for Bygningskommisjonen for Fresvigs nye Kyrkje 
Kommunikantbog for Fresvik menighet, begyndt den 21 februar 1937 
Kommunikantbok for Fresvik menighet, begyndt den 7de mai 1928
 

=== Nummertavle ===
Enkel nummertavle med sveifa overkant og med stiftar for feste av siffer. Svartmåla, kvite siffer.

=== Møblar ===
''Brurestolar''

Bakbeina skrår inn mot setet og ut som ryggstolpar, frambeina går rett opp og held fram over sargen som armlene og svingar rett bak der dei er festa i ryggstolpane. Under sargen er beina stiva av med sprosser bak og på sidene. Setet og ryggen har markert skrådde sider, inn mot ryggen og opp mot toppstykket. Både sete og rygg er stoppa og trekt med skinn. Ryggen er krona med ei sentralt stilt skoren krone. Treverket er kvitmåla med unntak av den gylte krona. Skinnet er raudt.

=== Offerkar ===
Offerskål av tre med gresk kross i botnen og med skorne og farga motiv på utsida. Svidd merking under botnen: Fresvik kyrkje 1966, Johne Landa. Diameter 67,5 cm. Høgde 7,7 cm.

Bøsse av metall ved inngangen. Frå den tidlegare kyrkja. Måla innskrift: Til de fattige

To kollekthovar.

=== Blomstervasar ===
a) Ein vase, trektforma med vid, rund fot. Stempel: D-A,830S, skålvekt. H. 23.6 cm, diameter oppe 11 cm. 
b) To vasar, svungen trektforma med åtteblada, utsvinga øvre avslutting. Rankemønster på foten. Standard sølvsmedvare. Ev stempel er dekt av gips. Høgde 16,4 cm, diameter oppe 8,7 cm.

=== Inventar andre stader ===
[...]

== Kyrkjegard og gravminne ==
=== Kyrkjegard ===
Kyrkjegarden ligg i hovudsak sør og aust for kyrkja og strekkjer seg austover. Det er også graver på nordsida av kyrkja. Inngangen er gjennom port rett vest for vestinngangen i kyrkja. Porten er av tre og står i ein mur av runde steinar i sement. Muren strekkjer seg etter vestsida av kyrkjegarden. Både i sør og nord er kyrkjegarden omgitt av stakitt på mur, medan den austre delen av kyrkjegarden har nettinggjerde.

=== Gravminne ===
To eldre gravkrossar i tårnet.

===Bygning knytt til kyrkjegarden===

''Reiskapsbu og toalett oppført i 1986.'' Huset ligg aust for kyrkja og har bårerom, toalett og reiskapsrom med dører ut mot sør.

== Kjelder ==
=== Utrykte kjelder ===
Bendixens manus til Kirkerne i nordre Bergenhus Amt, avskrift

=== Trykte kjelder ===
Kolnes, S.J., ''Norsk Orgelregister 1328 – 1992'', Førdesfjorden 1993 
DN = Diplomatarium Norvegicum 
Bergen Kalvskinn

=== Oppmålingsteikningar og fotografi ===
Teikning til ny kyrkje i Fresvik signert O Wangberg, Bergen, truleg 1877. I kyrkja.
----
<references/>
[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Fresvik sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:Vik kommune]]
[[Kategori:Publiseringsår 2013]]
[[Kategori:Tre]]

Aurland kyrkje

2021-02-19T16:39:04Z

Kjartan:

{{Infobox ka-kirke |
lat = 60.90607527 |
lng = 7.187830152 |
kirkeid = 142100201 |
kommune = Aurland |
fylke = Sogn og Fjordane |
spchar = '繅'‽ |
fellesråd = Aurland kyrkjelege fellesråd |
latlng = 60.90607527,7.187830152 |
mapscomplete =
| sknr = 7090201 | bisp = Bjørgvin | prosti = Indre Sogn | bygningsgruppe = Kirke etter kirkeloven (§ 17) | vernestatus = Automatisk fredet (før 1650) }}

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
I Aurland stod det fram til andre halvdel av 1500-talet ei kyrkje på Rygg bak og over dagens kyrkjestad. Dette må ha vore soknekyrkja i Aurland og truleg ei fjerdingskyrkje. I Bjørgvin Kalvskinn er ho oppført med den største tiende-inntekta av alle kyrkjene i Sogn.<ref name="ftn1"> Ohnstad 1983, s 27

</ref> Kyrkja vart, saman med nokre andre kyrkjer, revne i andre halvdel av 1500-talet, og jordegods og eigedom vart overført til Korskirken i Bergen. Aurland kyrkje, som også vert kalla Vangskyrkja, skal ikkje ha vorte soknekyrkje før etter reformasjonen. Kyrkja ligg nede på sjølve Aurlandsvangen, på flata under ryggen som stikk ut mellom elva og fjorden. Steinkyrkja på Vangen er ikkje nemnd i BK, og Ohnstad meiner ho var ei høgendeskyrkje, medan Leif Anker tenkjer seg at ho var eit fellesbygg.<ref name="ftn2"> Ohnstad 1983, s 33, Leif Anker, hovudoppgåve

</ref>

Det er ikkje skriftlege kjelder som kan slå fast alderen på kyrkja. Ho er første gongen nemnd i […], og ein er såleis vist til stilhistoriske vurderingar. Årstalet 1202 vert av Ohnstad rekna som år for grunnsteinsnedlegging. Grunnlaget for dette er eit vekk-komme skinnbrev som tidlegare låg i altaret. Skinnbrevet skal ha lege i altaret fram til restaureringa i 1861, og folk som hadde hatt det i hendene, har fortalt at dei mintest datoen 2. mai 1202 som var skriven i brevet.<ref name="ftn3"> Ohnstad 1983, s 18
</ref> Bendixen daterer bygningen til kring 1300.
[...]

I 1928 vart det utført ei ny, gjennomgåande restaurering under leiing av Johan Lindstrøm. Dette var ei vidareføring av planar utarbeidde av J.Z. Kielland. Fargerestaurering vart utført ved Erdmann og Seter. I samband med dette arbeidet vart dei flate himlingane i kor og skip fjerna. Heile taket med sperreverk vart fornya. Den eine av dei to støttepillarane framfor vestmuren vart teken ned. Galleriet i vest vart utvida for å få plass til eit stort orgel. Mykje av det nye inventaret vart teikna av Johan Lindstrøm.

== Bygningen ==
Aurland kyrkje har vanleg soknekyrkjeform med rektangulært skip og smalare, rett avslutta kor, og er oppført i kistemur med hjørne av kleberkvadrar. Det er no ikkje sakristi eller våpenhus knytt til kyrkja. Det tidlegare våpenhuset er erstatta av eit lite vindfang mellom ytre og indre murliv i vestportalen. Kyrkja har heller ikkje tårn, men ein støpul på kyrkjegarden.

=== Murar ===
Kistemurane i kyrkja er kalkslegne inn- og utvendes, og det er vanskeleg å lesa murverket. I 1680-81 vart ei sprekke tetta og inn- og utvendes kalklegne. Også i 1699-1701 skjedde det arbeid med murane. Det vart då framført 10 båtar stein til “den brudne murs forbedring”. I rekneskapsbolken etter er det betalt for åtte vekers kost til murmeistaren med “swend och dreng”. I tillegg arbeidde tre karar i sju veker saman med murmeisteren. Saman med desse arbeidde ein snikkar med nye vindaugskarmar og rammer og luker for vindauga.

Delar av kyrkja har tidlegare hatt panel innvendes på murane. T.d. i 1693-95 er det arbeidd med “panelwerchet udi chorit”, og i 1696-98 vart halve skipet panelt med 11 tylfter bord, medan nordsida ved mandsstolene (!) vart panelt i 1699-1701. Snikkaren Sjur Olsen frå Bergen sette opp att den “af murmesteren nedbrutte bordkledning om kirchens indwendige muur” i 1708-10, og panelet vart så måla.

Hjørna har udekte kleberkvadrar, det same har innfatningane om dørene og dei fleste vindauga. Nord på vestfasaden er det sett til ein støttepillar. Tidlegare var det også ein sør på vestfasaden. Etter Ohnstad vart denne teken vekk i 1926.

Korbogen er uvanleg høg. Før 1926 nådde han opp til den flate himlinga. Korleis han har vore før dette, er uvisst. Eit fotografi av situasjonen frå 1926 viser at muren har ein boge som stikk monaleg opp frå murkronenivå. Det er i denne undersøkinga ikkje slått fast om dette var eit foto av arbeid utført i 1926, men venteleg er det det. Muren over himlinga ber ikkje puss, men er kvitkalka. Ei vidare undersøking av ev. rapportar frå restaureringa vil truleg klargjera korleis situasjonen har vore. Etter det ein kan sjå i kyrkja i dag, har korbogen opphavleg vore avslutta under murkronenivå.

=== Portalar og dører ===
[...]

Kyrkja har tre inngangar: hovudinngangen i vest og sørportalar i skip og kor.

''Vestportalen'' er spissboga. Utvendes har portalen profil med integrerte rundstavar i to resessar. Profilet går ubrote rundt vangar og boge. Dekkboge av vulst med pålagt band over svakt underskoren holkil. Dekkbogen knekkjer eit stykke ut til begge sider i nedkant. Ytre opning er lægre og smalare enn bogen gjennom muren. Den store bogen innvendes er også spiss og innfatta med rettvinkla kleberkvadrar.

''Sørportalen i skipet'' har samanhengande fas rundt dørstokk, vangar og boge utvendes. Bogen er dekt av ein dekkboge med vulst med pålagt band og underskoren holkil på undersida. Dekkbogen knekker utover nede. Denne portalen har også større boge innvendes enn utvendes. I det indre murlivet er bogen omfatta med rettvinkla kleberkvadrar opp til bogeanfanget der det går over til kvadrar med fas. Indre del av døranslaget i ytterlivet er også spissboga innvendes.

''Sørportalen i koret''. Innvendes er det opning i muren ut til døra som er omgjeven av trekarm no. Portalen har ikkje kleberkvadrar innvendes. Utvendes har han meir detaljert ornamentikk enn dei to andre portalane. Vangane har profil med vulst med pålagt band i hjørnet, snellebasar nede og koniske kapitel. Profilet frå vangane er også ført rundt den spisse bogen. Dekkbogen har enkel fas innvendes og er avslutta med enkelt blomemotiv nede.

=== Korskiljet ===
Rekneskapane har opplysningar om korskilje. I 1680-81 vart det laga "itt scillerom" mellom koret og skipet. Det vart då og betalt for "hengsler paa chordørene". I 1708-10 laga Sjur Olsen ein lem "ower coorets dør, for ungdommen med sin opgang".

Det er inga form for oppbygg i korbogen i dag. Restar etter bjelkar med rettvinkla senka profil er innmute i bogevangane. Ohnstad meiner at det har vore eit lektorium i to høgder og viser til sårflater av avsaga bjelkar høgt oppe i muren. Desse vart avsaga i samband med arbeida i 1926, skriv han. <ref name="ftn4"> Ohnstad1983, s 87

</ref> Ohnstad fortel vidare at han hugsar frå han var barn at han gjekk inn i nordvangen i bogen og opp ei trapp til nordgalleriet i andre høgda, og at det der også var utgang til (tidlegare) lektorium i bogen.

=== Vindauge ===
I 1705-07 var murmeister og snikkar engasjerte og det vart laga nye vindaugskarmar og rammer "samt luger uden for". Ein glasmakar vart betalt for "at omgiøre kirchens winduer, een deel at forandre och en deel af ny at giøre". Dei nye vart førte med båt frå Leikanger. Arbeidet heldt fram i 1708-10. De vartr då laga eit stort vindauge “i dend westre kirches side” som vel må forståast som sida på skipet. Det store vindauget “bestaar udi 4 smaa winduer”, foruden 1 windue ditto” og er styrkt med 10 jarn.
[...]

Kyrkja har truleg eitt originalt vindauge i vest og tre i aust. Vindauget nord i skipet er også eit eldre vindauge. Dekkbogen har ei anna form enn steinane elles i kyrkja, og er truleg resultat av eit noko seinare arbeid.

Vindauga sør i kor og skip er nyare og av ulik form. Det i koret er frå 1928, det i skipet er eldre, kan henda frå 1705-07.

Dekkbogar over opphavlege vindauge har for det meste underskoren vulst med pålagt band. Innvendes i dei tre austvindauga har ein ikkje det pålagde bandet, profilet liknar meir eit strykejarnsprofil. Utvendes har desse vindauga fas og dekkboge som knekker ut nede. Dekkbogen har vulst med underskoren holkil. Steinen er forvitra og det er uvisst om det har vore pålagt band.

I austmuren i skipet, over kortaket, er det to lysgluggar som går på skrå utover til sidene over langmurane.

=== Golv og fundament ===
[...]

=== Tak ===
I 1667-69 vart det etter kyrkjerekneskapane kjøp 8000 takstein. Dei vart frakta med jekt frå Bergen. I tillegg til dei 8000 pannesteinane, vart det kjøpt nokre steinar frå Øy kyrkje. Jens Murmester la taket av 8250 pannestein på “forkirken” som her må bety skipet.

I samband med at taket vart lagt nytt, vart også konstruksjonen under styrkt. Det er etter opplysning i den same rekneskapsperioden laga nytt “underslag” i kyrkja frå grunnen og opp under loftet (himlinga) og sida loftet og opp under sperrene. Dette arbeidet vart utført av Magne Essen som også skifte ut rote materiale i takverket. Han hadde fleire med seg, og utførte eit omfattande arbeid som kosta 36 Rdr.

I 1687-89 vart det igjen utført arbeid ved taket, det er snakk om utskifting av sperrer og 5000 pannespikar er brukt til festing av pannene. Truleg var det i samband med dette arbeidet at koret fekk pannetak. Her vart det sett inn nye sperrer og kjølar, og 4500 panner vart lagde på plass og spikra fast. I 1699-1701 vart det igjen gjort “wnderslag” over taket på kor og skip av 24 lange tre.
[...]

Taket vart nylagt i 1926 med nytt sperreverk og takbord kledde med lappheller.

=== Himlingar ===
Før 1926 var det flate himlingar i kor og skip. Det er uvisst når desse vart lagde, men etter rekneskapane var dei der i 1667-69, då Magne Essen bygde eit nytt "underslaug" av kraftige stolpar og bindingsverk under taket. No har kyrkja ope røst både i skip og kor.

=== Tårn ===
Det er ikkje tårn på kyrkja. Klokkene heng i ein støpul på kyrkjegarden.

=== Tilbygg ===
Kyrkjerekneskapane frå slutten av 1600-talet nemner "swalen" som var eit tjørebredd tilbygg av tre. Dette kan ha vore eit stegehus eller ei reiskapsbu, dei låg oftast på nordsida av kyrkja.

I 1675 står det i rekneskapane ei opplysning om tjørebreing av “chorit, swalen och waabenhusit”, ein må gå ut frå at det med chorit er meint taket, og at ein her enno ikkje hadde fått pannetak som på kyrkja elles. Svalen vart vølt i 1673 også. Stegehuset hadde forfalle, og vart fornya i 1693-95. Også i 1705-07 laut stegehuset fornyast “formedelst det befandtes aldelis forraadnet”. Våpenhuset fekk også pannetak, og arbeid med dette er nemnt i 1699-1701. I 1711-13 er det laga nytt tak på våpenhuset av seks tylfter bord, heile våpenhuset vart så tjørebredd. Tidlegare våpenhus vart i 1928 erstatta av eit vindfang i muren.

== Interiør ==
=== Presentasjon av interiøret ===
Aurland kyrkje har vanleg soknekyrkjeinnreiing med altar, altartavle og altarring sentralt aust i koret og døypefont i koret nord for korbogen. I korhjørnet sør for korbogen er sakristifunksjonen lagt til ein eldre, innebygd stol. Preikestolen er på austveggen i skipet sør for korbogen med oppgang gjennom korbogen. Før 1928 var oppgangen gjennom trapp frå søraustre hjørne i skipet. I skipet er det ubrotne benkefelt på sør- og nordsida av midtgangen. Orgelet står på eit djupt vestgalleri.

=== Oversyn over viktige endringar i interiøret ===
[...]

=== Fargar ===
[...]

Dåpshuset og panel og stolar i skip og kor vart måla i 1702-04.

=== Glasmåleri ===
Glasmåleri av Emanuel Vigeland i vindauga aust i koret, nord i skipet og vest i skipet. Vindauga har sterke fargar i gult, raudt, blått, grønt og kvitt med fleire, og er inndelt med svarte markeringar. To av vindauga i aust viser Den bortkomne sonen i seks scener der den kronologeiske leseretninga er ovafrå og ned i nordvindauget og så nedafrå og opp i sørvindauget.

a) Vindauget nord i austmuren viser far og son som tek farvel, Sonen som skrid ut i livet med pengesekker og stort hovmot og i nedste scene sonen ved festbordet men begeret hans har velta og gullkjedet kring halsen kan ikkje løyna dei slitne andletsdraga.

b) I sørvindauget i austmuren har sonen hamna mellom griser og grisemat, mest kledlaus og samanbøygd med andletet løynt i hendene. Draumen om heimen er representert i gylden ramme over han. Midtfeltet viser sonen som stavrar seg på vegen heim og faren, med glorie, som kjem springande i møte med han. Og i øvre scene slår faren armane om den forkomne, og den opne døra viser oppe til venstre.

c) Det tredje og sentrale vindauget i aust viser den gode hyrdingen med lammet over skuldrene. Han har krossglorie, såra hender og føter og trakkar ned slangen. Over han ein engel med ringlande bjøller.

d) Nord i skipet er eit glasmåleri med to scener. Øvst er framstilt ein engel, ein bodbærar. I nedre scene tre eldre menn som ser opp mot himmelen.

e) Øvre del av vindauget i vestmuren viser Kristus frontalt i mandorla med krossglorie og sårmerkte hender som han rettar opp med handflatene over kyrkjelyden. Over hendene er eit par hender retta nedover mot hans, det er Faderens hender. I den øvre trekanten viser Den heilage Anden i form av ei due på strålegrunn. I nedre del viser også Kristus, med krossglorie og tornekrone, men meir lidande enn sigrande. Dei sårmerkte hendene er samla framfor bringa hans.

== Inventar ==
=== Altar ===
Kyrkja har eit mura altar, med mensa av kleberstein. Altaret vart truleg oppført i samband med arbeida i 1926. Det har skåp innvendes, med brannsikker dør mot aust. Altaret er mura opp i raud, brend murstein og kvitkalka utvendes. Mensa ber no ingen krossar og har ikkje relikviegøyme. Plata er skrådd inn i underkant på dei tre sidene som vender mot kyrkjerommet. Øvre del av kanten er rett, og ser ut til å vera sekundært avskava. Denne delen av kanten har restar av bokstavar på nordsida og av andre merke elles. Øvst er det laga ein fas inn mot bordflata. Både fasen og sjølve flata ser ut til å vera glatta til sekundært.

=== Altartavle ===
a) Altartavle med årstalet 1636 og Chr IV s våpen vart erstatta i 1863. Restar av altartavla finst på kommunehuset.<ref name="ftn5"> Ohnstad 1983, s 87 
</ref>

b) Måleri i gylt ramme. Nedtakinga frå krossen. Kopi av Rubens måla av Chr. Brun. (Sjå under Måleri.)

c) Låg altartavle i form av skåpliknande triptykon på predella. Agnus Dei og dei to basunblåsande englane er skorne av Anton Lang,<ref name="ftn6"> Ohnstad 1983, s 98 
</ref>

=== Altarring ===
''Altarringen'' er rommeleg og kvadratisk med brystningsfelt i hjørna og med balustrade av ti parstilte balustrar på kvar av dei tre fremste sidene. 1926. Austsida går inn til altaret, og har port på begge sider. Kneleputa er stoppa og trekt med naturfarga skinn. Altarringen elles er brunnmåla med beige balustrar og staffasje i raudt og grønt. Golvet i altarringen ligg eitt steg høgre enn golvet i koret. Det er eit golvbord av smale, tverlagde bord, dekt med laust teppe vove i grå ull.

Enkel ''kneleskammel'' trekt med skinn.

=== Døypefont ===
Det vart laga ein ny "funt", dåpshus, nede i skipet i 1696-98.<ref name="ftn7"> Rekneskapar

</ref> I 1702-04 vart det laga to nye "stole", benker, i "den gamle funt",<ref name="ftn8"> Rekneskapar

</ref> dette kan tyda på at denne vart ståande til annan bruk etter at dei hadde fått ny nokre år før.

a) Døypefont i kleberstein frå mellomalderen, no på Universitetsmuseet i Bergen.

b) Døypefont i kleberstein i kyrkja. Kummen er åttekanta og rettsida med nedsenkte sviklar og felt i spissbogeform på kvar side. Skaftet er åttekanta, og nærast symmetrisk over og under nodus med strykejarnsprofil. Øvre del svingar ut mot botnen på kummen og nedre del mot vid, flat, firkanta sokkel der sidene har nedsenkt arkade med spissbogar som på kummen. Innskrift i den eine bogen på kummen: Gåva frå prost E.P. Juul, Anno 1928. Innskrift på foten Ark. J.L. (Arkitekt Johan Lindstrøm).

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestol frå tidleg sekstenhundretal med fire fag av ein sekskant. Kvart fag har ei fylling utforma som ein portal med beslagornament i storfeltet utvendes. Også øvre og nedre smalfelt har beslagornament. Hjørna i storfeltet har kannelerte pilastrar med dimantbosseforma kapitel til begge sider. Smalfelthjørna har konsollar med beslagornament til begge sider. Stolen har flat handlist over profilerte lister. Botnen er flat og kviler på ei rund, kanellert søyle med skivekapitel og base.

Preikestolen vart i 1702-04 måla med "fine oliefarfwer",<ref name="ftn9"> Rekneskapar

</ref> så vart han måla igjen i 1708-10, kan henda det berre var flikking etter arbeidet (sjå nedafor). Denne opphavlege målinga var overmåla og vart avdekt ved Erdmann og Seter. Beslaga er i hovudsag engelsk raude med detaljar i grønt og gult mot ein bleikgul botn. I portalane er det måla ulike tulipanformer.

Preikestolen har vore flytta fleire gonger. Etter at murmeistaren hadde utført større arbeid med vindauge og anna i 1708-10, vart preikestolen flytta. Snikkaren Sjur Olsen frå Bergen utførte dette arbeidet og også anna arbeid i kyrkja:

''Predichestolen som war baade for laug og for snewer, til med af ælde fast ubrugelig, hawe hand forferdiget og betre ned i kirchen forflyttet, dertil giort 1 ny opgang med 1 lang swale af pannelwerch, noch et lidet cammer under predichestolen, og bevare kirchens ornamenter og materialier udi …”.''<ref name="ftn10"> Rekneskap

</ref>

Troppa opp til preikestolen vart vølt i 1671.<ref name="ftn11"> Rekneskap

</ref> Ny oppgang vart så i 1708-10 laga av Sjur Olsen. Oppgangen til preikestolen som står i kyrkja no, vart laga i samband med restaureringa i 1928.

Oppgangen svingar frå sør i koret rundt hjørnet i sør i korbogen og endar opp i preikestolen som no står på sørdelen av austmuren i skipet. Oppgangen har tett rekkverk med tre diagonale fyllingar i ramme og med sveifa avslutting i aust. Han er måla med marmorering i same fargetone som preikestolen.

=== Preikestolshimling ===
Himlingen over preikestolen var av dei arbeida som vart utført av Sjur Olsen i 1708-10. I 1711-13 vart det laga ei lenke av jarn til å hengja preikestolhimlinga etter. No heng han med eit skrått oppheng og to feste til austmuren.

Himlingen er sekskanta og flat med sider samansette av profilert listverk. Han er måla i raude, grøne og gule fargar og undersida har kvite skyer på lyst blå bakgrunn.

=== Lesepult ===
Standard lesepult av tre med skrådd bokbrett, dreia skaft og fire radiært stilte fotknektar. Han er måla raudbrun.

=== Benker og faste stolar ===
Det vart laga to stolar i koret og ein brudestol i 1696-98.<ref name="ftn12"> Rekneskapar

</ref> Skriftestol nemnd i 1702-04.<ref name="ftn13"> Rekneskapar

</ref> Brudestolen kan vera den som er nemnt nedafor under Møblar.

Det er benker på begge sider av midtgangen. Desse vart laga i 1914-15, etter teikningar av arkitekt J.Z. Kielland.<ref name="ftn14"> Ohnstad 1983, s 87

</ref> Tidlegare benker har hatt dører og rette benkevangar.

I det sørvestre hjørnet i koret er det i nyare tid laga eit rom for sakristifunksjonar som har form av ein lukka stol frå 1600-talet med gitterverk over brystning. Brystninga har også fått dekorativ måling av 1600-talstype med blomeornament, mest tulipanar.

=== Galleri ===
I 1702-04 vart det mest sannsynleg laga eit nytt galleri eller pulpitur i kyrkja, det er kalla “lem”, men kan ikkje dreia seg om eit loft. Til lemmen er det brukt fire tre og to tylfter bord og utskårne “pillere”. Rekneskapane nemner ein ny "lem" i kyrkja i 1702-04 som vart gjort till "fuldkommenhed", mellom anna ved "udschaarne pillere".
Eit tidlegare nordgalleri vart teke ned i 1861.<ref name="ftn15"> Ohnstad 1983, s 86
</ref>

Kyrkja har no eit djupt vestgalleri med orgel. Galleribjelken går på tvers av kyrkjerommet under gallerifronten, og er støtta opp med tolv søyler, tre par på kvar side av midtgangen. Tilsvarande søylepar støttar galleriet i vest. Fronten har fem liggjande fyllingar, den over midtgangen breiast. Fronten er måla brunraud med bleikgule, raudmarmorerte fyllingar. I nordvestre hjørne av skipet er det oppgang til galleriet frå midtgangen.

=== Skulptur ===
Krusifiks 1926. Anton Lang.<ref name="ftn16"> Ohnstad 1983, s 98

</ref> Anton Lang har også laga skulpturarbeid på altartavla og orgelfronten, truleg alt etter teikningar av Johan Lindstrøm.

=== Måleri ===
Tre måleri på nordveggen i koret.

a) Rubens-kopi signert av Chr. Brun, nemnd ovafor under altertavle.

b) Portrett av sokneprest Ole Aabel måla av Knut Baade i 1835.

c) Portrett av sokneprest E.P. Juul, måla av Hans Gjesme (Lærdal).

=== Tavler ===
==== Epitaf ====
To enkle epitaf i form av innramma plater med innskrifter.

a) Tavle over salige Niels Mickelsen, reist av enka Trine Henricksdatter. <nowiki>Niels var tidlegare baorgar i Bergen og han drukna den 23. oktober 16[1]3. Tavla er innramma med profilert biletramme, lyst olivengrøn med sirlege svarte blomsterornament og gul list mot biletflata. Sjølve biletflata er måla på ståande bord, med gulgrøn botn og og fylt med innskrift med svart fraktur. Innskrifta er sleten og kan enkelte stader ikkje lesast. </nowiki>

b) <nowiki>Tavle over tidlegare sokneprest i Aurland Hr. Magnus Wigeboe som «Selv [er] Sal. Hensovet i sit Alder 60 Aar, den 16 Febr. 1800. Tavla er innramma med profilert list med gull mot billetflata og skrått tverstripa svart og kvitmåling på ramma elles. Det er sett inn sveifa topp- og botnfelt, grønmåla med svart staffasje. Biletflate av ståande bord og med svart botn og gullfarga latinsk skriveskrift.</nowiki>

==== Nummertavler ====
To enkle nummertavler. Innramma plate delt vertikalt med list og med enkel ramme der toppstykket har hjarteforma hol for oppheng. Målinga er inspirert av epitaf a) med grøn ramme med diagonale, svarte tverrstriper. Botnen er bleikt gulkvit.

===Rituelle kar===

Sølv ''kalk'' med dreve krusifiks på foten og innskrift med versalar: Aurland kirke 1928. Kalken har flattrykt nodus med fire store knuppar. Kupa er gylt innvendes. Innskrift med versalar under foten: Til minne om Torgeir og Eli Tærum f. Øyum. Stempel: Thune 830 S. Høgde 29, 5 cm, diameter fot 16 cm.

Etter Ohnstad skal kyrkja også ha ein eldre kalk med innskrifta "Hofs Kirke 1691" og med ei seinare innskrift "Vangen Kirke 1861".<ref name="ftn21"> Ohnstad 1983, s 53

</ref> Denne kalken var ikkje tilstades i kyrkja ved registreringa. Ein kalk med innskrifta "Wangen" skal vera kommen til Sæle kyrkje i Kvamsøy.

''Rebekkakrukke'', tidlegare truleg brukt som vinkanne. Kanna er i porselen. Trekløverforma munningskant, svungen hank, smal hals og pæreforma korpus. Kanna er svartfarga med gull på munning og fot og på ein opphøgd kross på korpus. Merkt under botnen B&G (Bing og Grøndahl). Loket manglar. Høgde 30,5 cm ved hanken, diameter fot 9,1 cm.

=== Parament ===
Etter Inventarlista frå 1890 hadde kyrkja ein blå fløyels messehakel, to gamle messeskjorter, eitt “pralsagtes” altarklede og ein altarduk.<ref name="ftn17"> Danmarks Kirkers fagordbok: Pralsagt: en slags blomstret tøj, halvt uld, halvt silke

</ref> Ei ny messeskjorte kom til i 1695.

Kyrkja har ein raud ''messehakel'' frå midten av 1900-talet og fire nye i liturgiske fargar med tilhøyrande stola merkte innvendes i nakken: Tone Moe design, Arendal. Messehaklane er i silke med dekor i silkemåleri og enkelt broderi. Dei har tynt brokade silkefôr. Tone Moe har også produsert silke ''antependier'' i dei fire liturgiske fargane.

=== Lysstell ===

==== Lysestakar ====
Etter Inventarlista frå 1690 hadde kyrkja to lysestakar av massing og ein gammal stake.

a) To massing lysestakar på altaret. Slankt balusterforma med pigg. Lysskål og heva fot. Stakane har ei nyare innsskrift på foten: VANGEN KIRKE 1714. Under denne viser ei eldre innskrift, på den eine SANCT … PAV…, og på den andre: SANCTVS PAVLVS. Høgde med pigg 30 cm, diameter fot 13,8 cm.

b) To massing lysestakar, balusterforma med pigg. Stakane står på tre dråpeforma føter. Innskrift med versalar: Gud Alsommechtigste til Ære Kiercken til Beprydelse oc andre til it gaat Exempel er dise tvende Alter Stager af ... ,og på den andre: Sander Nilsen Borger og Indvaaner i Bergen oc hans kiære hvstrv Anne Hindrichs Daater forærit til Wangs kierke i Vlland Anno 1637. Høgde ca. 37 cm, diameter utan føter: 12,8 cm.

c) To massing lysestakar til fire lys. Stakane har balusterforma skaft og vid, flat fot i to avsatsar. Over foten er ei gjennombroten lysskål med tunga kant. Til øvre del av skaftet er det festa lysarmar i form av ei plate utforma som symmetrisk ranke som går ut til begge sider og opp sentralt. Ranken svingar seg kring ei løve på kvar side. I overkant ber han to lyspiper på kvar side og ein støypt fugl (ørn eller falk) sentralt. Høgde om lag 54 cm, breidde om lag 36 cm.

d) Enkel massing lysestake, nyare. Høgde 25,7 cm, diameter 12 cm.

e) Femarma massing lysestake, nyare. Høgde 22,8 cm, breidde 32 cm.

==== Lysekroner ====
Lysekroner av barokk type i skipet, nyare. Kronene har balusterforma skaft og er hengt opp i ein ring. Nede har dei kule og dråpeforma knopp. Det er festa seks s-forma lysarmar til kvar av to plater i skaftet, dei øvste minst. Kronene er sekundært monterte med elektrisk lys.

==== Lampettar ====
''Lampettar'' på veggene med tre ståande pærer over ei plate med hengebord forma som tunger, raude med gylt kant, fem tunger i front og to til kvar side.

=== Klokker ===
I 1682 vart dei små “Wbrugelige og brustne klocher” omstøypte til ei klokke. I 1690 hadde kyrkja to klokker.

Aurland kyrkje har også no to klokker og det er installert elektrisk ringjeapparat frå Olsen og Nauen, Tønsberg.

a) Klokke med seks kanta bøylar og midtboge. Flat kronplate, runda hue, utskrådd hals og korpus som bøyer lett ut før to riller over nedbøygd slagring. Innskrift på halsen: HEINRIGUS BE… NIDROSIENSIS ANNO 1682. Diameter 46 cm, høgde med oppheng 43 cm. Dette er den klokka som etter rekneskapane vart støypt i 1682.

b) Klokke med oppheng av seks kanta bøylar og midtboge. Etterreformatorisk. Klokka har ei støypt innskrift med versalar kring halsen (…NIDROSIENSIS ANNO …).<ref name="ftn18"> Innskrifta var vanskeleg tilgjengeleg og er ikkje lesen fullstendig 
</ref> Korpus skrår jamt utover mot rille over nedbøygd slagring. Diameter 84 cm. Høgde med oppheng ca. 79 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
Orgelet var ei gåve til kyrkja frå lensmann Ohnstad i (1926). Det er levert av Jørgensen. Fasaden er teikna av Johan Lindstrøm [...] og går over heile breidda i kyrkja med to massive sidetårn med sidestilte kannelerte søyler krona av klassiserande gesims som ber basunblåsande, knelande englar, ein på kvart tårn, med vifteforma vengjer og trompetane retta inn- og oppetter. Frå tårna går det piper i perspektivskapande minkande storleik inn mot eit midtfelt som slepper lyset frå vestvindauget inn i kyrkja. Sentralt ved spelepulten har midtfeltet gitter og låge sidetårn som ber gesims over gitteret.

Orgelet har femten stemmer fordelte på to manualar og pedal. Orgelet har følgjande disposisjon:
[...]

=== Bøker ===
Det er fleire gonger nemnt innkjøp av bøker i rekneskapane. I Inventarlista frå 1690 er det nemnt ein Christian 4 bibel i fire oktavar, ei ny altarbok i kvarto, ein ny kyrkjeritual i kvarto, ei gammal altarbok i oktavo, ein gradual og ei “fuldkommen” salmebok.

Ein Bibel som manglar nokre sider (Fredrik 2, 1589) er oppbevart i Aurland Sparebank.

=== Møblar ===
''Brudebenk''. Benk med sveifa vangar rett sete med hengebord i forkant og rett, heil rygg. Hengebord og rygg er avslutta med skoren, bølja kant. Raudbrun med gul og grøn staffasje. I eit måla felt, markert med grøn krans, er det på ryggen måla to hender i kvarandre. Elles på ryggen og på utsida av vangane er det måla blomemotiv.

=== Offerutstyr ===
[...]

=== Diverse ===
''Omn'' nord i koret. Merkt BJØRN.

''Vievasskar''. Det er murt inn eit klebersteins vievasskar i indre nordvange i vestportalen. Karet er rektangulært og skrår inn nedover. Breidde 40 cm, djupn 24,5 cm ut frå murlivet og høgt ca 17 cm. Karet held fram inn i muren og den indre opninga i overkant er totalt 37 cm djup og 30 cm brei.

== Kyrkjegard og gravminne ==
=== Kyrkjegardar ===
''Kyrkjegarden på Østerbø''
 
På Østerbø eller i Aurdalen i Aurladsdalen ligg ein kyrkjegard som ikkje har vore i bruk dei siste 100 åra. Gravplassen er avgrensa med steinmur og har port med grind. 27 personar vart gravlagde her i tidsrommet 1858 – 1911. Minnestein over desse vart sett opp på kyrkjegarden i 1953.<ref name="ftn19"> Sogn Avis, 30.06.11, s 14-15

</ref>

''Kyrkjegarden på Rygg''
 
Kyrkjegarden på Rygg vart brukt heilt fram til 1806.

''Kyrkjegarden ved kyrkja''
 
Kyrkjegarden ved kyrkja vart vigsla av biskop Johan Nordal Brun i 1806.<ref name="ftn20"> Ohnstad 1983, s 33

</ref>

=== Gravminne ===
=== Bygningar knytte til kyrkjegarden ===
==== Servicebygg ====
I eit bygg i kyrkjegardsmuren, med inngangar frå gata, er det eit nyare hus som inneheld venterom for dåpsfolk, toalett og bårehus.

==== Støpul ====
[...]
 
Klokkene heng i ein klokkestøpul på kyrkjegarden. Før 1928 hang dei vest i skipet i kyrkja. Støpulen har tre høgder og klokkestove i tredje høgda. Dei to nedste høgdene skrår inn og klokkestova har mindre plan enn nedre del. Hjørnestolpane i klokkestova går heilt ned til bakken. Det er kraftige runde stolpar med restar av rankemåling, truleg frå 1600-talet. Eldre balustrar er nytta som rekkverk ved troppa opp til klokkestova.

== Kjelder ==
=== Utrykte kjelder ===
Tidlegare arkivutskrifter for Norges Kirker. [...]
 
Bendixen, B.E., Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt, manus AA, (Bergen 1904-13).

=== Trykte kjelder ===
Ohnstad, A., ''Vangen kyrkje : Vangskyrkja i Aurland : Kyrkje og kristenliv.'' Jubileumsskriv. Voss 1983. 
Ohnstad, A., ''Vangskyrkja i Aurland 800 år gammal : glimt frå misjonstid og kyrkjebygging'', Voss 2002. 
Anker, L., "Jubilant med løyndomar" og "Fleire løyndomar", utdrag frå hovudoppgåve (?) i kyrkjelydsbladet.

<references/>

=== Oppmålingsteikningar og fotografi ===

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning">
FIL: Aurland kyrkje, indre murrem på nordsida, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, indre murrem på nordsida, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, nordaustre hjørne i skipet, takanfang, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, nordaustre hjørne i skipet, takanfang, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, repositorium nord i koret, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, repositorium nord i koret, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, takanfang og indre remstokk på nordsida i skipet, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, takanfang og indre remstokk på nordsida i skipet, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning: Fasadar">
FIL: Aurland kyrkje, austfasade, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, austfasade, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, eksteriør frå nordaust, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, eksteriør frå nordaust, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, nordfasade, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, nordfasade, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørfasade b, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørfasade b, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørfasade, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørfasade, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vestfasade med støttepilar i nord, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vestfasade med støttepilar i nord, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vestfasade, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vestfasade, AMH 2005
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning: Korbogen">
FIL: Aurland kyrkje, korbogen sett frå nordaust, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, korbogen sett frå nordaust, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, korbogen sett frå søraust, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, korbogen sett frå søraust, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, korbogen, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, korbogen, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, tidlegare korbogeanfang i nord, sett frå vest, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, tidlegare korbogeanfang i nord, sett frå vest, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, tidlegare korbogeanfang i sør, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, tidlegare korbogeanfang i sør, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, tidlegare korbogeanfang i sør, sett frå vest, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, tidlegare korbogeanfang i sør, sett frå vest, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, øvre del av korbogemuren, sett frå vest, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, øvre del av korbogemuren, sett frå vest, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning: Portalar og dører">
FIL: Aurland kyrkje, sørportal i koret, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørportal i koret, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørportal i koret, detalj 1, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørportal i koret, detalj 1, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørportal i koret, detalj 2, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørportal i koret, detalj 2, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørportal i koret, detalj 3, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørportal i koret, detalj 3, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørportal i koret, profil, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørportal i koret, profil, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørportal i skipet innvendes, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørportal i skipet innvendes, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørportal i skipet, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørportal i skipet, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vestportal, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vestportal, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vestportalen innvendes, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vestportalen innvendes, AMH 2005
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning: Takverk">
FIL: Aurland kyrkje, tak over kor og skip, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, tak over kor og skip, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, takverk aust i skipet, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, takverk aust i skipet, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, takverk i koret, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, takverk i koret, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, takverk i skipet, sett mot vest, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, takverk i skipet, sett mot vest, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, takverk søraust i skipet, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, takverk søraust i skipet, AMH 2005
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning: Vindauge">
FIL: Aurland kyrkje, vindauge aust i koret innvendes, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge aust i koret innvendes, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge i vestfasaden, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge i vestfasaden, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge nord i skipet innvendes, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge nord i skipet innvendes, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge nord i skipet, glasmåleri, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge nord i skipet, glasmåleri, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge sør i koret innvendes, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge sør i koret innvendes, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge sør i koret, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge sør i koret, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge sør i skipet innvendes, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge sør i skipet innvendes, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge sør i skipet, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge sør i skipet, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge vest i skipet innvendes, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge vest i skipet innvendes, AMH 2005
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
FIL: Aurland kyrkje, interiør i koret, sett frå vest, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, interiør i koret, sett frå vest, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, interiør i skipet, sett mot vest, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, interiør i skipet, sett mot vest, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, interiør mot aust 2, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, interiør mot aust 2, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, interiør mot aust, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, interiør mot aust, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2005
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør: Glasmåleri">
FIL: Aurland kyrkje, glasmåleri i vestmuren, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, glasmåleri i vestmuren, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, glasmåleri nord i austmuren, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, glasmåleri nord i austmuren, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, glasmåleri nord i skipet, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, glasmåleri nord i skipet, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, glasmåleri sentralt i austmuren, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, glasmåleri sentralt i austmuren, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, glasmåleri sør i austmuren, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, glasmåleri sør i austmuren, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
FIL: Aurland altar og altartavle Hoff aug 05.jpg|Aurland altar og altartavle Hoff aug 05
FIL: Aurland døypefont Hoff aug 05.jpg|Aurland døypefont Hoff aug 05
FIL: Aurland krusifiks Hoff aug 05.jpg|Aurland krusifiks Hoff aug 05
FIL: Aurland kyrkje, benker nord i skipet, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, benker nord i skipet, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, benker sør i skipet, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, benker sør i skipet, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, døypefont, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, døypefont, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, døypefont, detalj, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, døypefont, detalj, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, krusifiks, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, krusifiks, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, orgelfasade, detalj a, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, orgelfasade, detalj a, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, orgelfasade, detalj b, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, orgelfasade, detalj b, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, vievasskar, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, vievasskar, AMH 2011
FIL: Aurland orgel Hoff aug 05.jpg|Aurland orgel Hoff aug 05
FIL: Aurland ovn nord i koret Hoff aug 05.jpg|Aurland ovn nord i koret Hoff aug 05
FIL: Aurland sv-hj i koret med sakristi og brudebenk Hoff aug 05.jpg|Aurland sv-hj i koret med sakristi og brudebenk Hoff aug 05
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Klokker">
FIL: Aurland klokke a Hoff aug 05.jpg|Aurland klokke a Hoff aug 05
FIL: Aurland klokke b detalj Hoff aug 05.jpg|Aurland klokke b detalj Hoff aug 05
FIL: Aurland klokke b slagring Hoff aug 05.jpg|Aurland klokke b slagring Hoff aug 05
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Måleri og epitaf">
FIL: Aurland kyrkje, minnesmerke knytt til presteportrett, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, minnesmerke knytt til presteportrett, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, måleri, tidlegare altartavle, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, måleri, tidlegare altartavle, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, presteportrett, Aabel, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, presteportrett, Aabel, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, presteportrett, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, presteportrett, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, tavle b, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, tavle b, AMH 2011
FIL: Aurland tavle a Hoff aug 05.jpg|Aurland tavle a Hoff aug 05
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Parament">
FIL: Aurland eldre raud messehakel front Hoff aug 05.jpg|Aurland eldre raud messehakel front Hoff aug 05
FIL: Aurland eldre raud messehakel Hoff aug 05.jpg|Aurland eldre raud messehakel Hoff aug 05
FIL: Aurland grøn messehakel a Hoff aug 05.jpg|Aurland grøn messehakel a Hoff aug 05
FIL: Aurland grøn messehakel b Hoff aug 05.jpg|Aurland grøn messehakel b Hoff aug 05
FIL: Aurland messehakel fiolett a Hoff aug 05.jpg|Aurland messehakel fiolett a Hoff aug 05
FIL: Aurland messehakel fiolett b Hoff aug 05.jpg|Aurland messehakel fiolett b Hoff aug 05
FIL: Aurland messehakel kvit a Hoff aug 05.jpg|Aurland messehakel kvit a Hoff aug 05
FIL: Aurland messehakel kvit b Hoff aug 05.jpg|Aurland messehakel kvit b Hoff aug 05
FIL: Aurland messehakel raud a.jpg|Aurland messehakel raud a
FIL: Aurland messehakel raud b Hoff aug 05.jpg|Aurland messehakel raud b Hoff aug 05
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Preikestol">
FIL: Aurland kyrkje, preikestol, detalj, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, preikestol, detalj, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, preikestol, korg, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, preikestol, korg, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, preikestol, oversynsbilete, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, preikestol, oversynsbilete, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, preikestolhimling, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, preikestolhimling, AMH 2011
FIL: Aurland preikestol med oppgang og himling Hoff aug 05.jpg|Aurland preikestol med oppgang og himling Hoff aug 05
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
FIL: Aurland kyrkje, støpul og dåpsventerom og gravkapell, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, støpul og dåpsventerom og gravkapell, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, støpul, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, støpul, AMH 2005
</gallery>

----

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Aurland sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Aurland kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Aurland kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Før 1537]]
[[Kategori:Mur/stein]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Aurland kyrkje

2021-02-19T16:38:06Z

Kjartan:

{{Infobox ka-kirke |
lat = 60.90607527 |
lng = 7.187830152 |
kirkeid = 142100201 |
kommune = Aurland |
fylke = Sogn og Fjordane |
spchar = '繅'‽ |
fellesråd = Aurland kyrkjelege fellesråd |
latlng = 60.90607527,7.187830152 |
mapscomplete =
| sknr = 7090201 | bisp = Bjørgvin | prosti = Indre Sogn | bygningsgruppe = Kirke etter kirkeloven (§ 17) | vernestatus = Automatisk fredet (før 1650) }}

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
I Aurland stod det fram til andre halvdel av 1500-talet ei kyrkje på Rygg bak og over dagens kyrkjestad. Dette må ha vore soknekyrkja i Aurland og truleg ei fjerdingskyrkje. I Bjørgvin Kalvskinn er ho oppført med den største tiende-inntekta av alle kyrkjene i Sogn.<ref name="ftn1"> Ohnstad 1983, s 27

</ref> Kyrkja vart, saman med nokre andre kyrkjer, revne i andre halvdel av 1500-talet, og jordegods og eigedom vart overført til Korskirken i Bergen. Aurland kyrkje, som også vert kalla Vangskyrkja, skal ikkje ha vorte soknekyrkje før etter reformasjonen. Kyrkja ligg nede på sjølve Aurlandsvangen, på flata under ryggen som stikk ut mellom elva og fjorden. Steinkyrkja på Vangen er ikkje nemnd i BK, og Ohnstad meiner ho var ei høgendeskyrkje, medan Leif Anker tenkjer seg at ho var eit fellesbygg.<ref name="ftn2"> Ohnstad 1983, s 33, Leif Anker, hovudoppgåve

</ref>

Det er ikkje skriftlege kjelder som kan slå fast alderen på kyrkja. Ho er første gongen nemnd i […], og ein er såleis vist til stilhistoriske vurderingar. Årstalet 1202 vert av Ohnstad rekna som år for grunnsteinsnedlegging. Grunnlaget for dette er eit vekk-komme skinnbrev som tidlegare låg i altaret. Skinnbrevet skal ha lege i altaret fram til restaureringa i 1861, og folk som hadde hatt det i hendene, har fortalt at dei mintest datoen 2. mai 1202 som var skriven i brevet.<ref name="ftn3"> Ohnstad 1983, s 18
</ref> Bendixen daterer bygningen til kring 1300.
[...]

I 1928 vart det utført ei ny, gjennomgåande restaurering under leiing av Johan Lindstrøm. Dette var ei vidareføring av planar utarbeidde av J.Z. Kielland. Fargerestaurering vart utført ved Erdmann og Seter. I samband med dette arbeidet vart dei flate himlingane i kor og skip fjerna. Heile taket med sperreverk vart fornya. Den eine av dei to støttepillarane framfor vestmuren vart teken ned. Galleriet i vest vart utvida for å få plass til eit stort orgel. Mykje av det nye inventaret vart teikna av Johan Lindstrøm.

== Bygningen ==
Aurland kyrkje har vanleg soknekyrkjeform med rektangulært skip og smalare, rett avslutta kor, og er oppført i kistemur med hjørne av kleberkvadrar. Det er no ikkje sakristi eller våpenhus knytt til kyrkja. Det tidlegare våpenhuset er erstatta av eit lite vindfang mellom ytre og indre murliv i vestportalen. Kyrkja har heller ikkje tårn, men ein støpul på kyrkjegarden.

=== Murar ===
Kistemurane i kyrkja er kalkslegne inn- og utvendes, og det er vanskeleg å lesa murverket. I 1680-81 vart ei sprekke tetta og inn- og utvendes kalklegne. Også i 1699-1701 skjedde det arbeid med murane. Det vart då framført 10 båtar stein til “den brudne murs forbedring”. I rekneskapsbolken etter er det betalt for åtte vekers kost til murmeistaren med “swend och dreng”. I tillegg arbeidde tre karar i sju veker saman med murmeisteren. Saman med desse arbeidde ein snikkar med nye vindaugskarmar og rammer og luker for vindauga.

Delar av kyrkja har tidlegare hatt panel innvendes på murane. T.d. i 1693-95 er det arbeidd med “panelwerchet udi chorit”, og i 1696-98 vart halve skipet panelt med 11 tylfter bord, medan nordsida ved mandsstolene (!) vart panelt i 1699-1701. Snikkaren Sjur Olsen frå Bergen sette opp att den “af murmesteren nedbrutte bordkledning om kirchens indwendige muur” i 1708-10, og panelet vart så måla.

Hjørna har udekte kleberkvadrar, det same har innfatningane om dørene og dei fleste vindauga. Nord på vestfasaden er det sett til ein støttepillar. Tidlegare var det også ein sør på vestfasaden. Etter Ohnstad vart denne teken vekk i 1926.

Korbogen er uvanleg høg. Før 1926 nådde han opp til den flate himlinga. Korleis han har vore før dette, er uvisst. Eit fotografi av situasjonen frå 1926 viser at muren har ein boge som stikk monaleg opp frå murkronenivå. Det er i denne undersøkinga ikkje slått fast om dette var eit foto av arbeid utført i 1926, men venteleg er det det. Muren over himlinga ber ikkje puss, men er kvitkalka. Ei vidare undersøking av ev. rapportar frå restaureringa vil truleg klargjera korleis situasjonen har vore. Etter det ein kan sjå i kyrkja i dag, har korbogen opphavleg vore avslutta under murkronenivå.

=== Portalar og dører ===
[...]

Kyrkja har tre inngangar: hovudinngangen i vest og sørportalar i skip og kor.

''Vestportalen'' er spissboga. Utvendes har portalen profil med integrerte rundstavar i to resessar. Profilet går ubrote rundt vangar og boge. Dekkboge av vulst med pålagt band over svakt underskoren holkil. Dekkbogen knekkjer eit stykke ut til begge sider i nedkant. Ytre opning er lægre og smalare enn bogen gjennom muren. Den store bogen innvendes er også spiss og innfatta med rettvinkla kleberkvadrar.

''Sørportalen i skipet'' har samanhengande fas rundt dørstokk, vangar og boge utvendes. Bogen er dekt av ein dekkboge med vulst med pålagt band og underskoren holkil på undersida. Dekkbogen knekker utover nede. Denne portalen har også større boge innvendes enn utvendes. I det indre murlivet er bogen omfatta med rettvinkla kleberkvadrar opp til bogeanfanget der det går over til kvadrar med fas. Indre del av døranslaget i ytterlivet er også spissboga innvendes.

''Sørportalen i koret''. Innvendes er det opning i muren ut til døra som er omgjeven av trekarm no. Portalen har ikkje kleberkvadrar innvendes. Utvendes har han meir detaljert ornamentikk enn dei to andre portalane. Vangane har profil med vulst med pålagt band i hjørnet, snellebasar nede og koniske kapitel. Profilet frå vangane er også ført rundt den spisse bogen. Dekkbogen har enkel fas innvendes og er avslutta med enkelt blomemotiv nede.

=== Korskiljet ===
Rekneskapane har opplysningar om korskilje. I 1680-81 vart det laga "itt scillerom" mellom koret og skipet. Det vart då og betalt for "hengsler paa chordørene". I 1708-10 laga Sjur Olsen ein lem "ower coorets dør, for ungdommen med sin opgang".

Det er inga form for oppbygg i korbogen i dag. Restar etter bjelkar med rettvinkla senka profil er innmute i bogevangane. Ohnstad meiner at det har vore eit lektorium i to høgder og viser til sårflater av avsaga bjelkar høgt oppe i muren. Desse vart avsaga i samband med arbeida i 1926, skriv han. <ref name="ftn4"> Ohnstad1983, s 87

</ref> Ohnstad fortel vidare at han hugsar frå han var barn at han gjekk inn i nordvangen i bogen og opp ei trapp til nordgalleriet i andre høgda, og at det der også var utgang til (tidlegare) lektorium i bogen.

=== Vindauge ===
I 1705-07 var murmeister og snikkar engasjerte og det vart laga nye vindaugskarmar og rammer "samt luger uden for". Ein glasmakar vart betalt for "at omgiøre kirchens winduer, een deel at forandre och en deel af ny at giøre". Dei nye vart førte med båt frå Leikanger. Arbeidet heldt fram i 1708-10. De vartr då laga eit stort vindauge “i dend westre kirches side” som vel må forståast som sida på skipet. Det store vindauget “bestaar udi 4 smaa winduer”, foruden 1 windue ditto” og er styrkt med 10 jarn.
[...]

Kyrkja har truleg eitt originalt vindauge i vest og tre i aust. Vindauget nord i skipet er også eit eldre vindauge. Dekkbogen har ei anna form enn steinane elles i kyrkja, og er truleg resultat av eit noko seinare arbeid.

Vindauga sør i kor og skip er nyare og av ulik form. Det i koret er frå 1928, det i skipet er eldre, kan henda frå 1705-07.

Dekkbogar over opphavlege vindauge har for det meste underskoren vulst med pålagt band. Innvendes i dei tre austvindauga har ein ikkje det pålagde bandet, profilet liknar meir eit strykejarnsprofil. Utvendes har desse vindauga fas og dekkboge som knekker ut nede. Dekkbogen har vulst med underskoren holkil. Steinen er forvitra og det er uvisst om det har vore pålagt band.

I austmuren i skipet, over kortaket, er det to lysgluggar som går på skrå utover til sidene over langmurane.

=== Golv og fundament ===
[...]

=== Tak ===
I 1667-69 vart det etter kyrkjerekneskapane kjøp 8000 takstein. Dei vart frakta med jekt frå Bergen. I tillegg til dei 8000 pannesteinane, vart det kjøpt nokre steinar frå Øy kyrkje. Jens Murmester la taket av 8250 pannestein på “forkirken” som her må bety skipet.

I samband med at taket vart lagt nytt, vart også konstruksjonen under styrkt. Det er etter opplysning i den same rekneskapsperioden laga nytt “underslag” i kyrkja frå grunnen og opp under loftet (himlinga) og sida loftet og opp under sperrene. Dette arbeidet vart utført av Magne Essen som også skifte ut rote materiale i takverket. Han hadde fleire med seg, og utførte eit omfattande arbeid som kosta 36 Rdr.

I 1687-89 vart det igjen utført arbeid ved taket, det er snakk om utskifting av sperrer og 5000 pannespikar er brukt til festing av pannene. Truleg var det i samband med dette arbeidet at koret fekk pannetak. Her vart det sett inn nye sperrer og kjølar, og 4500 panner vart lagde på plass og spikra fast. I 1699-1701 vart det igjen gjort “wnderslag” over taket på kor og skip av 24 lange tre.
[...]

Taket vart nylagt i 1926 med nytt sperreverk og takbord kledde med lappheller.

=== Himlingar ===
Før 1926 var det flate himlingar i kor og skip. Det er uvisst når desse vart lagde, men etter rekneskapane var dei der i 1667-69, då Magne Essen bygde eit nytt "underslaug" av kraftige stolpar og bindingsverk under taket. No har kyrkja ope røst både i skip og kor.

=== Tårn ===
Det er ikkje tårn på kyrkja. Klokkene heng i ein støpul på kyrkjegarden.

=== Tilbygg ===
Kyrkjerekneskapane frå slutten av 1600-talet nemner "swalen" som var eit tjørebredd tilbygg av tre. Dette kan ha vore eit stegehus eller ei reiskapsbu, dei låg oftast på nordsida av kyrkja.

I 1675 står det i rekneskapane ei opplysning om tjørebreing av “chorit, swalen och waabenhusit”, ein må gå ut frå at det med chorit er meint taket, og at ein her enno ikkje hadde fått pannetak som på kyrkja elles. Svalen vart vølt i 1673 også. Stegehuset hadde forfalle, og vart fornya i 1693-95. Også i 1705-07 laut stegehuset fornyast “formedelst det befandtes aldelis forraadnet”. Våpenhuset fekk også pannetak, og arbeid med dette er nemnt i 1699-1701. I 1711-13 er det laga nytt tak på våpenhuset av seks tylfter bord, heile våpenhuset vart så tjørebredd. Tidlegare våpenhus vart i 1928 erstatta av eit vindfang i muren.

== Interiør ==
=== Presentasjon av interiøret ===
Aurland kyrkje har vanleg soknekyrkjeinnreiing med altar, altartavle og altarring sentralt aust i koret og døypefont i koret nord for korbogen. I korhjørnet sør for korbogen er sakristifunksjonen lagt til ein eldre, innebygd stol. Preikestolen er på austveggen i skipet sør for korbogen med oppgang gjennom korbogen. Før 1928 var oppgangen gjennom trapp frå søraustre hjørne i skipet. I skipet er det ubrotne benkefelt på sør- og nordsida av midtgangen. Orgelet står på eit djupt vestgalleri.

=== Oversyn over viktige endringar i interiøret ===
[...]

=== Fargar ===
[...]

Dåpshuset og panel og stolar i skip og kor vart måla i 1702-04.

=== Glasmåleri ===
Glasmåleri av Emanuel Vigeland i vindauga aust i koret, nord i skipet og vest i skipet. Vindauga har sterke fargar i gult, raudt, blått, grønt og kvitt med fleire, og er inndelt med svarte markeringar. To av vindauga i aust viser Den bortkomne sonen i seks scener der den kronologeiske leseretninga er ovafrå og ned i nordvindauget og så nedafrå og opp i sørvindauget.

a) Vindauget nord i austmuren viser far og son som tek farvel, Sonen som skrid ut i livet med pengesekker og stort hovmot og i nedste scene sonen ved festbordet men begeret hans har velta og gullkjedet kring halsen kan ikkje løyna dei slitne andletsdraga.

b) I sørvindauget i austmuren har sonen hamna mellom griser og grisemat, mest kledlaus og samanbøygd med andletet løynt i hendene. Draumen om heimen er representert i gylden ramme over han. Midtfeltet viser sonen som stavrar seg på vegen heim og faren, med glorie, som kjem springande i møte med han. Og i øvre scene slår faren armane om den forkomne, og den opne døra viser oppe til venstre.

c) Det tredje og sentrale vindauget i aust viser den gode hyrdingen med lammet over skuldrene. Han har krossglorie, såra hender og føter og trakkar ned slangen. Over han ein engel med ringlande bjøller.

d) Nord i skipet er eit glasmåleri med to scener. Øvst er framstilt ein engel, ein bodbærar. I nedre scene tre eldre menn som ser opp mot himmelen.

e) Øvre del av vindauget i vestmuren viser Kristus frontalt i mandorla med krossglorie og sårmerkte hender som han rettar opp med handflatene over kyrkjelyden. Over hendene er eit par hender retta nedover mot hans, det er Faderens hender. I den øvre trekanten viser Den heilage Anden i form av ei due på strålegrunn. I nedre del viser også Kristus, med krossglorie og tornekrone, men meir lidande enn sigrande. Dei sårmerkte hendene er samla framfor bringa hans.

== Inventar ==
=== Altar ===
Kyrkja har eit mura altar, med mensa av kleberstein. Altaret vart truleg oppført i samband med arbeida i 1926. Det har skåp innvendes, med brannsikker dør mot aust. Altaret er mura opp i raud, brend murstein og kvitkalka utvendes. Mensa ber no ingen krossar og har ikkje relikviegøyme. Plata er skrådd inn i underkant på dei tre sidene som vender mot kyrkjerommet. Øvre del av kanten er rett, og ser ut til å vera sekundært avskava. Denne delen av kanten har restar av bokstavar på nordsida og av andre merke elles. Øvst er det laga ein fas inn mot bordflata. Både fasen og sjølve flata ser ut til å vera glatta til sekundært.

=== Altartavle ===
a) Altartavle med årstalet 1636 og Chr IV s våpen vart erstatta i 1863. Restar av altartavla finst på kommunehuset.<ref name="ftn5"> Ohnstad 1983, s 87 
</ref>

b) Måleri i gylt ramme. Nedtakinga frå krossen. Kopi av Rubens måla av Chr. Brun. (Sjå under Måleri.)

c) Låg altartavle i form av skåpliknande triptykon på predella. Agnus Dei og dei to basunblåsande englane er skorne av Anton Lang,<ref name="ftn6"> Ohnstad 1983, s 98 
</ref>

=== Altarring ===
''Altarringen'' er rommeleg og kvadratisk med brystningsfelt i hjørna og med balustrade av ti parstilte balustrar på kvar av dei tre fremste sidene. 1926. Austsida går inn til altaret, og har port på begge sider. Kneleputa er stoppa og trekt med naturfarga skinn. Altarringen elles er brunnmåla med beige balustrar og staffasje i raudt og grønt. Golvet i altarringen ligg eitt steg høgre enn golvet i koret. Det er eit golvbord av smale, tverlagde bord, dekt med laust teppe vove i grå ull.

Enkel ''kneleskammel'' trekt med skinn.

=== Døypefont ===
Det vart laga ein ny "funt", dåpshus, nede i skipet i 1696-98.<ref name="ftn7"> Rekneskapar

</ref> I 1702-04 vart det laga to nye "stole", benker, i "den gamle funt",<ref name="ftn8"> Rekneskapar

</ref> dette kan tyda på at denne vart ståande til annan bruk etter at dei hadde fått ny nokre år før.

a) Døypefont i kleberstein frå mellomalderen, no på Universitetsmuseet i Bergen.

b) Døypefont i kleberstein i kyrkja. Kummen er åttekanta og rettsida med nedsenkte sviklar og felt i spissbogeform på kvar side. Skaftet er åttekanta, og nærast symmetrisk over og under nodus med strykejarnsprofil. Øvre del svingar ut mot botnen på kummen og nedre del mot vid, flat, firkanta sokkel der sidene har nedsenkt arkade med spissbogar som på kummen. Innskrift i den eine bogen på kummen: Gåva frå prost E.P. Juul, Anno 1928. Innskrift på foten Ark. J.L. (Arkitekt Johan Lindstrøm).

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestol frå tidleg sekstenhundretal med fire fag av ein sekskant. Kvart fag har ei fylling utforma som ein portal med beslagornament i storfeltet utvendes. Også øvre og nedre smalfelt har beslagornament. Hjørna i storfeltet har kannelerte pilastrar med dimantbosseforma kapitel til begge sider. Smalfelthjørna har konsollar med beslagornament til begge sider. Stolen har flat handlist over profilerte lister. Botnen er flat og kviler på ei rund, kanellert søyle med skivekapitel og base.

Preikestolen vart i 1702-04 måla med "fine oliefarfwer",<ref name="ftn9"> Rekneskapar

</ref> så vart han måla igjen i 1708-10, kan henda det berre var flikking etter arbeidet (sjå nedafor). Denne opphavlege målinga var overmåla og vart avdekt ved Erdmann og Seter. Beslaga er i hovudsag engelsk raude med detaljar i grønt og gult mot ein bleikgul botn. I portalane er det måla ulike tulipanformer.

Preikestolen har vore flytta fleire gonger. Etter at murmeistaren hadde utført større arbeid med vindauge og anna i 1708-10, vart preikestolen flytta. Snikkaren Sjur Olsen frå Bergen utførte dette arbeidet og også anna arbeid i kyrkja:

''Predichestolen som war baade for laug og for snewer, til med af ælde fast ubrugelig, hawe hand forferdiget og betre ned i kirchen forflyttet, dertil giort 1 ny opgang med 1 lang swale af pannelwerch, noch et lidet cammer under predichestolen, og bevare kirchens ornamenter og materialier udi …”.''<ref name="ftn10"> Rekneskap

</ref>

Troppa opp til preikestolen vart vølt i 1671.<ref name="ftn11"> Rekneskap

</ref> Ny oppgang vart så i 1708-10 laga av Sjur Olsen. Oppgangen til preikestolen som står i kyrkja no, vart laga i samband med restaureringa i 1928.

Oppgangen svingar frå sør i koret rundt hjørnet i sør i korbogen og endar opp i preikestolen som no står på sørdelen av austmuren i skipet. Oppgangen har tett rekkverk med tre diagonale fyllingar i ramme og med sveifa avslutting i aust. Han er måla med marmorering i same fargetone som preikestolen.

=== Preikestolshimling ===
Himlingen over preikestolen var av dei arbeida som vart utført av Sjur Olsen i 1708-10. I 1711-13 vart det laga ei lenke av jarn til å hengja preikestolhimlinga etter. No heng han med eit skrått oppheng og to feste til austmuren.

Himlingen er sekskanta og flat med sider samansette av profilert listverk. Han er måla i raude, grøne og gule fargar og undersida har kvite skyer på lyst blå bakgrunn.

=== Lesepult ===
Standard lesepult av tre med skrådd bokbrett, dreia skaft og fire radiært stilte fotknektar. Han er måla raudbrun.

=== Benker og faste stolar ===
Det vart laga to stolar i koret og ein brudestol i 1696-98.<ref name="ftn12"> Rekneskapar

</ref> Skriftestol nemnd i 1702-04.<ref name="ftn13"> Rekneskapar

</ref> Brudestolen kan vera den som er nemnt nedafor under Møblar.

Det er benker på begge sider av midtgangen. Desse vart laga i 1914-15, etter teikningar av arkitekt J.Z. Kielland.<ref name="ftn14"> Ohnstad 1983, s 87

</ref> Tidlegare benker har hatt dører og rette benkevangar.

I det sørvestre hjørnet i koret er det i nyare tid laga eit rom for sakristifunksjonar som har form av ein lukka stol frå 1600-talet med gitterverk over brystning. Brystninga har også fått dekorativ måling av 1600-talstype med blomeornament, mest tulipanar.

=== Galleri ===
I 1702-04 vart det mest sannsynleg laga eit nytt galleri eller pulpitur i kyrkja, det er kalla “lem”, men kan ikkje dreia seg om eit loft. Til lemmen er det brukt fire tre og to tylfter bord og utskårne “pillere”. Rekneskapane nemner ein ny "lem" i kyrkja i 1702-04 som vart gjort till "fuldkommenhed", mellom anna ved "udschaarne pillere".
Eit tidlegare nordgalleri vart teke ned i 1861.<ref name="ftn15"> Ohnstad 1983, s 86
</ref>

Kyrkja har no eit djupt vestgalleri med orgel. Galleribjelken går på tvers av kyrkjerommet under gallerifronten, og er støtta opp med tolv søyler, tre par på kvar side av midtgangen. Tilsvarande søylepar støttar galleriet i vest. Fronten har fem liggjande fyllingar, den over midtgangen breiast. Fronten er måla brunraud med bleikgule, raudmarmorerte fyllingar. I nordvestre hjørne av skipet er det oppgang til galleriet frå midtgangen.

=== Skulptur ===
Krusifiks 1926. Anton Lang.<ref name="ftn16"> Ohnstad 1983, s 98

</ref> Anton Lang har også laga skulpturarbeid på altartavla og orgelfronten, truleg alt etter teikningar av Johan Lindstrøm.

=== Måleri ===
Tre måleri på nordveggen i koret.

a) Rubens-kopi signert av Chr. Brun, nemnd ovafor under altertavle.

b) Portrett av sokneprest Ole Aabel måla av Knut Baade i 1835.

c) Portrett av sokneprest E.P. Juul, måla av Hans Gjesme (Lærdal).

=== Tavler ===
==== Epitaf ====
To enkle epitaf i form av innramma plater med innskrifter.

a) Tavle over salige Niels Mickelsen, reist av enka Trine Henricksdatter. <nowiki>Niels var tidlegare baorgar i Bergen og han drukna den 23. oktober 16[1]3. Tavla er innramma med profilert biletramme, lyst olivengrøn med sirlege svarte blomsterornament og gul list mot biletflata. Sjølve biletflata er måla på ståande bord, med gulgrøn botn og og fylt med innskrift med svart fraktur. Innskrifta er sleten og kan enkelte stader ikkje lesast. </nowiki>

b) <nowiki>Tavle over tidlegare sokneprest i Aurland Hr. Magnus Wigeboe som «Selv [er] Sal. Hensovet i sit Alder 60 Aar, den 16 Febr. 1800. Tavla er innramma med profilert list med gull mot billetflata og skrått tverstripa svart og kvitmåling på ramma elles. Det er sett inn sveifa topp- og botnfelt, grønmåla med svart staffasje. Biletflate av ståande bord og med svart botn og gullfarga latinsk skriveskrift.</nowiki>

==== Nummertavler ====
To enkle nummertavler. Innramma plate delt vertikalt med list og med enkel ramme der toppstykket har hjarteforma hol for oppheng. Målinga er inspirert av epitaf a) med grøn ramme med diagonale, svarte tverrstriper. Botnen er bleikt gulkvit.

===Rituelle kar===

Sølv ''kalk'' med dreve krusifiks på foten og innskrift med versalar: Aurland kirke 1928. Kalken har flattrykt nodus med fire store knuppar. Kupa er gylt innvendes. Innskrift med versalar under foten: Til minne om Torgeir og Eli Tærum f. Øyum. Stempel: Thune 830 S. Høgde 29, 5 cm, diameter fot 16 cm.

Etter Ohnstad skal kyrkja også ha ein eldre kalk med innskrifta "Hofs Kirke 1691" og med ei seinare innskrift "Vangen Kirke 1861".<ref name="ftn21"> Ohnstad 1983, s 53

</ref> Denne kalken var ikkje tilstades i kyrkja ved registreringa. Ein kalk med innskrifta "Wangen" skal vera kommen til Sæle kyrkje i Kvamsøy.

''Rebekkakrukke'', tidlegare truleg brukt som vinkanne. Kanna er i porselen. Trekløverforma munningskant, svungen hank, smal hals og pæreforma korpus. Kanna er svartfarga med gull på munning og fot og på ein opphøgd kross på korpus. Merkt under botnen B&G (Bing og Grøndahl). Loket manglar. Høgde 30,5 cm ved hanken, diameter fot 9,1 cm.

=== Parament ===
Etter Inventarlista frå 1890 hadde kyrkja ein blå fløyels messehakel, to gamle messeskjorter, eitt “pralsagtes” altarklede og ein altarduk.<ref name="ftn17"> Danmarks Kirkers fagordbok: Pralsagt: en slags blomstret tøj, halvt uld, halvt silke

</ref> Ei ny messeskjorte kom til i 1695.

Kyrkja har ein raud ''messehakel'' frå midten av 1900-talet og fire nye i liturgiske fargar med tilhøyrande stola merkte innvendes i nakken: Tone Moe design, Arendal. Messehaklane er i silke med dekor i silkemåleri og enkelt broderi. Dei har tynt brokade silkefôr. Tone Moe har også produsert silke ''antependier'' i dei fire liturgiske fargane.

=== Lysstell ===

==== Lysestakar ====
Etter Inventarlista frå 1690 hadde kyrkja to lysestakar av massing og ein gammal stake.

a) To massing lysestakar på altaret. Slankt balusterforma med pigg. Lysskål og heva fot. Stakane har ei nyare innsskrift på foten: VANGEN KIRKE 1714. Under denne viser ei eldre innskrift, på den eine SANCT … PAV…, og på den andre: SANCTVS PAVLVS. Høgde med pigg 30 cm, diameter fot 13,8 cm.

b) To massing lysestakar, balusterforma med pigg. Stakane står på tre dråpeforma føter. Innskrift med versalar: Gud Alsommechtigste til Ære Kiercken til Beprydelse oc andre til it gaat Exempel er dise tvende Alter Stager af ... ,og på den andre: Sander Nilsen Borger og Indvaaner i Bergen oc hans kiære hvstrv Anne Hindrichs Daater forærit til Wangs kierke i Vlland Anno 1637. Høgde ca. 37 cm, diameter utan føter: 12,8 cm.

c) To massing lysestakar til fire lys. Stakane har balusterforma skaft og vid, flat fot i to avsatsar. Over foten er ei gjennombroten lysskål med tunga kant. Til øvre del av skaftet er det festa lysarmar i form av ei plate utforma som symmetrisk ranke som går ut til begge sider og opp sentralt. Ranken svingar seg kring ei løve på kvar side. I overkant ber han to lyspiper på kvar side og ein støypt fugl (ørn eller falk) sentralt. Høgde om lag 54 cm, breidde om lag 36 cm.

d) Enkel massing lysestake, nyare. Høgde 25,7 cm, diameter 12 cm.

e) Femarma massing lysestake, nyare. Høgde 22,8 cm, breidde 32 cm.

==== Lysekroner ====
Lysekroner av barokk type i skipet, nyare. Kronene har balusterforma skaft og er hengt opp i ein ring. Nede har dei kule og dråpeforma knopp. Det er festa seks s-forma lysarmar til kvar av to plater i skaftet, dei øvste minst. Kronene er sekundært monterte med elektrisk lys.

==== Lampettar ====
''Lampettar'' på veggene med tre ståande pærer over ei plate med hengebord forma som tunger, raude med gylt kant, fem tunger i front og to til kvar side.

=== Klokker ===
I 1682 vart dei små “Wbrugelige og brustne klocher” omstøypte til ei klokke. I 1690 hadde kyrkja to klokker.

Aurland kyrkje har også no to klokker og det er installert elektrisk ringjeapparat frå Olsen og Nauen, Tønsberg.

a) Klokke med seks kanta bøylar og midtboge. Flat kronplate, runda hue, utskrådd hals og korpus som bøyer lett ut før to riller over nedbøygd slagring. Innskrift på halsen: HEINRIGUS BE… NIDROSIENSIS ANNO 1682. Diameter 46 cm, høgde med oppheng 43 cm. Dette er den klokka som etter rekneskapane vart støypt i 1682.

b) Klokke med oppheng av seks kanta bøylar og midtboge. Etterreformatorisk. Klokka har ei støypt innskrift med versalar kring halsen (…NIDROSIENSIS ANNO …).<ref name="ftn18"> Innskrifta var vanskeleg tilgjengeleg og er ikkje lesen fullstendig 
</ref> Korpus skrår jamt utover mot rille over nedbøygd slagring. Diameter 84 cm. Høgde med oppheng ca. 79 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
Orgelet var ei gåve til kyrkja frå lensmann Ohnstad i (1926). Det er levert av Jørgensen. Fasaden er teikna av Johan Lindstrøm [...] og går over heile breidda i kyrkja med to massive sidetårn med sidestilte kannelerte søyler krona av klassiserande gesims som ber basunblåsande, knelande englar, ein på kvart tårn, med vifteforma vengjer og trompetane retta inn- og oppetter. Frå tårna går det piper i perspektivskapande minkande storleik inn mot eit midtfelt som slepper lyset frå vestvindauget inn i kyrkja. Sentralt ved spelepulten har midtfeltet gitter og låge sidetårn som ber gesims over gitteret.

Orgelet har femten stemmer fordelte på to manualar og pedal. Orgelet har følgjande disposisjon:
[...]

=== Bøker ===
Det er fleire gonger nemnt innkjøp av bøker i rekneskapane. I Inventarlista frå 1690 er det nemnt ein Christian 4 bibel i fire oktavar, ei ny altarbok i kvarto, ein ny kyrkjeritual i kvarto, ei gammal altarbok i oktavo, ein gradual og ei “fuldkommen” salmebok.

Ein Bibel som manglar nokre sider (Fredrik 2, 1589) er oppbevart i Aurland Sparebank.

=== Møblar ===
''Brudebenk''. Benk med sveifa vangar rett sete med hengebord i forkant og rett, heil rygg. Hengebord og rygg er avslutta med skoren, bølja kant. Raudbrun med gul og grøn staffasje. I eit måla felt, markert med grøn krans, er det på ryggen måla to hender i kvarandre. Elles på ryggen og på utsida av vangane er det måla blomemotiv.

=== Offerutstyr ===
[...]

=== Diverse ===
''Omn'' nord i koret. Merkt BJØRN.

''Vievasskar''. Det er murt inn eit klebersteins vievasskar i indre nordvange i vestportalen. Karet er rektangulært og skrår inn nedover. Breidde 40 cm, djupn 24,5 cm ut frå murlivet og høgt ca 17 cm. Karet held fram inn i muren og den indre opninga i overkant er totalt 37 cm djup og 30 cm brei.

== Kyrkjegard og gravminne ==
=== Kyrkjegardar ===
''Kyrkjegarden på Østerbø''
<br\>
På Østerbø eller i Aurdalen i Aurladsdalen ligg ein kyrkjegard som ikkje har vore i bruk dei siste 100 åra. Gravplassen er avgrensa med steinmur og har port med grind. 27 personar vart gravlagde her i tidsrommet 1858 – 1911. Minnestein over desse vart sett opp på kyrkjegarden i 1953.<ref name="ftn19"> Sogn Avis, 30.06.11, s 14-15

</ref>

''Kyrkjegarden på Rygg''
<br\>
Kyrkjegarden på Rygg vart brukt heilt fram til 1806.

''Kyrkjegarden ved kyrkja''
<br\>
Kyrkjegarden ved kyrkja vart vigsla av biskop Johan Nordal Brun i 1806.<ref name="ftn20"> Ohnstad 1983, s 33

</ref>

=== Gravminne ===
=== Bygningar knytte til kyrkjegarden ===
==== Servicebygg ====
I eit bygg i kyrkjegardsmuren, med inngangar frå gata, er det eit nyare hus som inneheld venterom for dåpsfolk, toalett og bårehus.

==== Støpul ====
[...]
<br\>
Klokkene heng i ein klokkestøpul på kyrkjegarden. Før 1928 hang dei vest i skipet i kyrkja. Støpulen har tre høgder og klokkestove i tredje høgda. Dei to nedste høgdene skrår inn og klokkestova har mindre plan enn nedre del. Hjørnestolpane i klokkestova går heilt ned til bakken. Det er kraftige runde stolpar med restar av rankemåling, truleg frå 1600-talet. Eldre balustrar er nytta som rekkverk ved troppa opp til klokkestova.

== Kjelder ==
=== Utrykte kjelder ===
Tidlegare arkivutskrifter for Norges Kirker. [...]
<br\>
Bendixen, B.E., Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt, manus AA, (Bergen 1904-13).

=== Trykte kjelder ===
Ohnstad, A., ''Vangen kyrkje : Vangskyrkja i Aurland : Kyrkje og kristenliv.'' Jubileumsskriv. Voss 1983.<br\>
Ohnstad, A., ''Vangskyrkja i Aurland 800 år gammal : glimt frå misjonstid og kyrkjebygging'', Voss 2002.<br\>
Anker, L., "Jubilant med løyndomar" og "Fleire løyndomar", utdrag frå hovudoppgåve (?) i kyrkjelydsbladet.

----
<references/>

=== Oppmålingsteikningar og fotografi ===

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning">
FIL: Aurland kyrkje, indre murrem på nordsida, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, indre murrem på nordsida, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, nordaustre hjørne i skipet, takanfang, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, nordaustre hjørne i skipet, takanfang, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, repositorium nord i koret, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, repositorium nord i koret, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, takanfang og indre remstokk på nordsida i skipet, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, takanfang og indre remstokk på nordsida i skipet, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning: Fasadar">
FIL: Aurland kyrkje, austfasade, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, austfasade, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, eksteriør frå nordaust, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, eksteriør frå nordaust, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, nordfasade, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, nordfasade, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørfasade b, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørfasade b, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørfasade, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørfasade, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vestfasade med støttepilar i nord, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vestfasade med støttepilar i nord, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vestfasade, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vestfasade, AMH 2005
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning: Korbogen">
FIL: Aurland kyrkje, korbogen sett frå nordaust, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, korbogen sett frå nordaust, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, korbogen sett frå søraust, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, korbogen sett frå søraust, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, korbogen, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, korbogen, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, tidlegare korbogeanfang i nord, sett frå vest, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, tidlegare korbogeanfang i nord, sett frå vest, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, tidlegare korbogeanfang i sør, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, tidlegare korbogeanfang i sør, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, tidlegare korbogeanfang i sør, sett frå vest, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, tidlegare korbogeanfang i sør, sett frå vest, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, øvre del av korbogemuren, sett frå vest, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, øvre del av korbogemuren, sett frå vest, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning: Portalar og dører">
FIL: Aurland kyrkje, sørportal i koret, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørportal i koret, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørportal i koret, detalj 1, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørportal i koret, detalj 1, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørportal i koret, detalj 2, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørportal i koret, detalj 2, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørportal i koret, detalj 3, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørportal i koret, detalj 3, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørportal i koret, profil, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørportal i koret, profil, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørportal i skipet innvendes, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørportal i skipet innvendes, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørportal i skipet, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørportal i skipet, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vestportal, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vestportal, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vestportalen innvendes, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vestportalen innvendes, AMH 2005
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning: Takverk">
FIL: Aurland kyrkje, tak over kor og skip, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, tak over kor og skip, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, takverk aust i skipet, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, takverk aust i skipet, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, takverk i koret, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, takverk i koret, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, takverk i skipet, sett mot vest, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, takverk i skipet, sett mot vest, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, takverk søraust i skipet, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, takverk søraust i skipet, AMH 2005
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning: Vindauge">
FIL: Aurland kyrkje, vindauge aust i koret innvendes, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge aust i koret innvendes, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge i vestfasaden, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge i vestfasaden, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge nord i skipet innvendes, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge nord i skipet innvendes, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge nord i skipet, glasmåleri, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge nord i skipet, glasmåleri, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge sør i koret innvendes, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge sør i koret innvendes, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge sør i koret, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge sør i koret, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge sør i skipet innvendes, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge sør i skipet innvendes, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge sør i skipet, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge sør i skipet, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge vest i skipet innvendes, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge vest i skipet innvendes, AMH 2005
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
FIL: Aurland kyrkje, interiør i koret, sett frå vest, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, interiør i koret, sett frå vest, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, interiør i skipet, sett mot vest, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, interiør i skipet, sett mot vest, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, interiør mot aust 2, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, interiør mot aust 2, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, interiør mot aust, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, interiør mot aust, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2005
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør: Glasmåleri">
FIL: Aurland kyrkje, glasmåleri i vestmuren, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, glasmåleri i vestmuren, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, glasmåleri nord i austmuren, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, glasmåleri nord i austmuren, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, glasmåleri nord i skipet, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, glasmåleri nord i skipet, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, glasmåleri sentralt i austmuren, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, glasmåleri sentralt i austmuren, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, glasmåleri sør i austmuren, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, glasmåleri sør i austmuren, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
FIL: Aurland altar og altartavle Hoff aug 05.jpg|Aurland altar og altartavle Hoff aug 05
FIL: Aurland døypefont Hoff aug 05.jpg|Aurland døypefont Hoff aug 05
FIL: Aurland krusifiks Hoff aug 05.jpg|Aurland krusifiks Hoff aug 05
FIL: Aurland kyrkje, benker nord i skipet, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, benker nord i skipet, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, benker sør i skipet, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, benker sør i skipet, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, døypefont, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, døypefont, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, døypefont, detalj, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, døypefont, detalj, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, krusifiks, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, krusifiks, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, orgelfasade, detalj a, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, orgelfasade, detalj a, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, orgelfasade, detalj b, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, orgelfasade, detalj b, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, vievasskar, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, vievasskar, AMH 2011
FIL: Aurland orgel Hoff aug 05.jpg|Aurland orgel Hoff aug 05
FIL: Aurland ovn nord i koret Hoff aug 05.jpg|Aurland ovn nord i koret Hoff aug 05
FIL: Aurland sv-hj i koret med sakristi og brudebenk Hoff aug 05.jpg|Aurland sv-hj i koret med sakristi og brudebenk Hoff aug 05
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Klokker">
FIL: Aurland klokke a Hoff aug 05.jpg|Aurland klokke a Hoff aug 05
FIL: Aurland klokke b detalj Hoff aug 05.jpg|Aurland klokke b detalj Hoff aug 05
FIL: Aurland klokke b slagring Hoff aug 05.jpg|Aurland klokke b slagring Hoff aug 05
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Måleri og epitaf">
FIL: Aurland kyrkje, minnesmerke knytt til presteportrett, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, minnesmerke knytt til presteportrett, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, måleri, tidlegare altartavle, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, måleri, tidlegare altartavle, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, presteportrett, Aabel, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, presteportrett, Aabel, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, presteportrett, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, presteportrett, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, tavle b, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, tavle b, AMH 2011
FIL: Aurland tavle a Hoff aug 05.jpg|Aurland tavle a Hoff aug 05
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Parament">
FIL: Aurland eldre raud messehakel front Hoff aug 05.jpg|Aurland eldre raud messehakel front Hoff aug 05
FIL: Aurland eldre raud messehakel Hoff aug 05.jpg|Aurland eldre raud messehakel Hoff aug 05
FIL: Aurland grøn messehakel a Hoff aug 05.jpg|Aurland grøn messehakel a Hoff aug 05
FIL: Aurland grøn messehakel b Hoff aug 05.jpg|Aurland grøn messehakel b Hoff aug 05
FIL: Aurland messehakel fiolett a Hoff aug 05.jpg|Aurland messehakel fiolett a Hoff aug 05
FIL: Aurland messehakel fiolett b Hoff aug 05.jpg|Aurland messehakel fiolett b Hoff aug 05
FIL: Aurland messehakel kvit a Hoff aug 05.jpg|Aurland messehakel kvit a Hoff aug 05
FIL: Aurland messehakel kvit b Hoff aug 05.jpg|Aurland messehakel kvit b Hoff aug 05
FIL: Aurland messehakel raud a.jpg|Aurland messehakel raud a
FIL: Aurland messehakel raud b Hoff aug 05.jpg|Aurland messehakel raud b Hoff aug 05
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Preikestol">
FIL: Aurland kyrkje, preikestol, detalj, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, preikestol, detalj, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, preikestol, korg, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, preikestol, korg, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, preikestol, oversynsbilete, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, preikestol, oversynsbilete, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, preikestolhimling, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, preikestolhimling, AMH 2011
FIL: Aurland preikestol med oppgang og himling Hoff aug 05.jpg|Aurland preikestol med oppgang og himling Hoff aug 05
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
FIL: Aurland kyrkje, støpul og dåpsventerom og gravkapell, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, støpul og dåpsventerom og gravkapell, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, støpul, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, støpul, AMH 2005
</gallery>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Aurland sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Aurland kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Aurland kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Før 1537]]
[[Kategori:Mur/stein]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Arnafjord kyrkje

2021-02-19T16:36:57Z

Kjartan:

{{Infobox ka-kirke|lat =61.08014871|lng =6.5780734696| kirkeid = 141700301| kommune = Vik| fylke = Sogn og Fjordane| spchar = '繅'‽| fellesråd = Vik kyrkjelege fellesråd| latlng = 61.022358072921,6.3846025963842| mapscomplete = | sknr = 7100201| bisp = Bjørgvin| prosti = Ytre Sogn| bygningsgruppe =Kirke etter kirkeloven (§ 17)| vernestatus = Ingen}}

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Den første kyrkja ein kjenner i Arnafjord var ei trekyrkje som låg på garden Flæte. I 1645 vart kyrkjestaden flytta til garden Nese der det vart sett opp ei tømmerkyrkje. Etter Bendixen vart dagens kyrkje «udvidet og ombygget» i 1880. Kyrkja vart i røynda nybygd, men mykje av den gamle materialen vart oppattbrukt. Eigen prest er nemnd i Bjørgvin kalvskinn i første halvdel av 1300-talet.<ref name="ftn1"> BK, 34a, 50a, 51a-b

</ref> I 1411 er soknet nemnt i diplomatariet.<ref name="ftn2"> DN 4, brev nr. 784

</ref>

== Kyrkja på Flæte ==
Kyrkja som stod på ein voll på garden, må ha vore ei stavkyrkje, i alle fall var det ei trekyrkje frå mellomalderen, og denne vart ståande fram til den nye kyrkja var oppført. Frå kyrkjestaden på Flæte går det ei bratt skråning ned mot elva. Kyrkjegarden følgde kanten av vollen på tre sider.

Bendixen, som dokumenterte kyrkjene i heile Bergenhus Amt kring 1900, omtalar ei innskrift over altaret i tømmerkyrkja på Nese som han kjenner frå eit manuskript frå Neumann og Dahl. Innskrifta fortel at kyrkja vart flytta frå Flæte til Nese i 1645. At det var kyrkjestaden og ikkje sjølve bygningen som vart flytta, går fram av det korte tidsrommet frå siste gudsteneste i gamlekyrkja til første i den nye. Det var berre om lag ei veke mellom.<ref name="ftn3"> Bendixens manus, Arnefjord

</ref>

Bendixen gjev att innskrifta slik etter Neumann og Dahl:

''En innskripsjon malt over altertavlen viste at den var flyttet fra gården Flete, hvor gudstjenesten siste gang var holdt Domini oculi i 1645 og første gang holdt messe her på Maria bebudelsesdag samme år da Ludvig Munthe var biskop, Erik Leganger prost og Knud Christophersen Glad sogneprest i Vik.<ref name="ftn4">'' Bendixens manus, Arnefjord''

</ref> ''

Altarplata frå stavkyrkja var etter Bendixen av gråstein, 1,17 m lang og 0,81 m brei, med relikviegøyme, 14 x 12cm, i 23 cm avstand frå den fremste langsida. Steinen var 7 til 7,5 cm tjukk. Nedsenkinga for relikviet hadde avsats for lok, og var gjennombora.<ref name="ftn5"> Bendixens manus, Flets kirke

</ref> Denne er no på Sogn Folkemuseum – De Heibergske samlinger.

Det er ikkje bevart rekneskapar for den tida kyrkja stod på Flæte.

== Kyrkje på Nese 1645 – 1880 ==
=== Bygningen ===
Den kyrkja som vart oppført på Nese i 1645 var ein tømmerbygning med rektangulært skip og lægre og smalare kor som var rett avslutta. Framfor inngangen i vest var det eit tårn med skriftekammer på ei side, truleg på sørsida, og materialhus eller reiskapsbu på hi sida. Framfor tårnet var det eit lite vindfang. Som ved mange andre kyrkjer var det bygt ein sval på nordsida av kyrkja til oppbevaring av stegane.

Kyrkja var etter synfaringa i 1686 ein tømmerbygning. Koret var ni alner langt og like breitt, skipet var 15 alner langt og 13,5 alner breitt og veggene gjekk inn under tårnet.

I synfaring 1709 vert det meldt at kyrkja er ein god tømmerbygning, nett pannetekt. Ho har ein lang svale til stegehus, og tårnet er bygt opp frå grunnen, med eit materialhus på den eine sida og skriftekammer på den andre. Innvendes er kyrkja pryda med kvelving og måling.<ref name="ftn6"> Synfaring 1709

</ref>

Ved synfaringa i 1721 er Arnafjord kyrkje framleis ei god tømmerkyrkje, med støpultårn bygt opp frå grunnen. Under tårnet er eit skriftekammer på eine sida, og eit materialhus på den andre. Kyrkja er pannetekt. Inni er ho kvelva og «smuch mahlet». Det trengst litt vedlikehald på kjølar og vindskier. Måla skil seg som vanleg litt frå måla frå 1686. Koret er ni alner langt og ti alner breitt, skipet 17 alner langt og 15 breitt, og materialhuset, står det, er fem alner i kvadrat (?).<ref name="ftn7"> Synfaring 1721

</ref>

Det skjedde ein del endringar med kyrkja i det tidsrommet som er dekt av kyrkjerekneskapane 1667 – 1723.

Det har vore problem med vasstilsig kring kyrkja, og rekneskapane har fleire meldingar om at det er greve veiter kring bygningen. Dei siste rekneskapsåra vart dette gjort årleg. Muren under kyrkja vart utpinna i 1667-69. I 1702-1704 vart det i samband med utgraving av veita mura under svillen rundt kyrkja med stein. Neste rekneskapsperiode fortel at veita er kledd med tynne steinheller, svalen på nordsida er heva («opweyet») og det er laga ny sole under, sameleis er golvet i koret heva og muren under koret er utbetra.

Ved synfaringa i 1661-65 vart det peikt på einskilde ting som burde gjerast i kyrkja. Det vart bestemt at det skulle setjast inn to nye vindauge på nordsida i kyrkja, eitt i koret og eitt i skipet, og eit tredje i det vestre brystet. Framfor kordøra skulle det lagast eit lite vindfang. Døra til våpenhuset skulle utstyrast med lås for at ingen «vden forloff Schall ringe Klocherne, eller Aabne Kirchens gulff».

Kyrkja hadde frå først av tak av bord som vart tjørebredd. Rekneskapane fortel om tjørebreing av taket frå tid til annan. I 1678-79 vart det sett opp to fløyar «paa huer ende af kirchens tag». Kyrkja fekk pannetak i 1699-1701.

Då kyrkja vart bygd, hadde ho flat lem over kor og skip. 45 år seinare hadde borda sege frå einannan og det fall skit og rusk ned på kyrkjelyden. Når ein då først skulle ta att lemen, vart det vedteke at ein like gjerne kunne laga tønnekvelv både over koret og skipet. Ein valde ut tjukke, breie bord til bøylar over koret og hogne krumme tre til bøylar over skipet, og himlingane vart laga av 13 ½ tylft gode bord (rekneskap 1690 – 92).

Ein koparhane til tårnspissen vart kjøpt i 1678-79, men like etter, i 1680-81, tok stormen tårnhjelmen. Det vart, i 1682, løyvt pengar «paa høye Øffrigheds behag», saman med det kyrkja hadde samla saman, til ombudsmannen som fekk ansvar for å byggja opp att tårnet. Vindfanget framfor den vestre kyrkjedøra var til nedfalls og var bygt opp at med to nye kne i 1717-1719.

Skriftekammeret som låg under tårnet, truleg på sørsida, var opphavleg ope mot resten av tårnfoten. I 1673 vart det panelt inn og det vart lagt nye bjelkar og lem over. Rekneskapsbolken etter er det også utgiftsført nytt golv i kammeret med bjelkar under. Det ser også ut for at ein del av golvet vart fornya i 1687-89. I 1673 vart det betalt for to små, nye vindauge. Kammeret fekk samstundes nytt inventar med «sakristiestoll» (skriftestol?) og fotskammel.

Over inngangen «nederst udi kirchen» vart det laga ein lem til ungdommen i 1690-92. Under den nybygde lemen, vart det i 1693-95 laga ein ny innebygd stad for dåpen, ein «fundt», og ei ny vindaugsopning vart teken ut her. Samstundes vart det laga panelverk på lemen.

I tillegg til stegesvalen på nordsida av kyrkja nemner rekneskapane «det nederste braadhus», venteleg til utstyret til tjørebreing.

=== Interiør ===
Etter at det vart laga tønnekvelvar i kor og skip og ein lem for ungdommen nedst i kyrkja, vart alt dette nye måla i 1690-92. Innvendes vart det i 1686 meldt at kyrkja var måla og «vel ornerit».

Bendixen gjev att to innskrifter i skriftekammeret etter Neumann og Dahl:

''<nowiki>En innskrift fortalte at den [kirken] i stattholder Gyldenløves, Biskop Randulfs og prost Iver Eriksen Legangers tid, var blitt hvelvet og malt. En tredje innskrift i skriftekammeret viste at kirken var malt på prost Iver Eriksen Legangers bekostning i 1678 i kansler Jens Bjelkes, Fredrik Marschalks og biskopp Randulfs tid.</nowiki><ref name="ftn8">'' Bendixens manus, Arnefjord''

</ref>

=== Inventar ===
Kjeldene gjev også ulike opplysningar om inventaret i kyrkja. Rekneskapane har ei interessant opplysning i 1696-98 der det heiter at ein har skaffa ei jarnlekkje som krona over altaret heng i. Dersom dette ikkje er feilskrive for preikestolen, er det uvanleg. I 1687-89 vart altartavla vølt. I staden for «de forslidne bogstaffwer» vart det måla to små «støcker». Også i rekneskapsbolken etter, i 1690-92, er det det nemnt at den gamle altartavla «som aff lysenes røg og daglig støff» var svart og øydelagd, hadde vorte forbetra med to måla «støcher». Altarringen fekk rekkverk av dreia balustrar i same perioden.

I veggen bak preikestolen skulle ein etter synfaringa i 1661 – 65 hogga litt større opning slik at det kunne bli ein skikkeleg oppgang.

Det har vore benker i kyrkja før rekneskapane tek til, men det kan sjå ut som dette ikkje var faste, like benker slik som no, men at sitjeplassane kom og vart endra etter kvart. Ordet ‘stol’ vert brukt om ein innebygd benk. Tre av kvinnestolane fekk nye benker og det vart laga ein ny stol i 1684-86. I 1705-1707 vart seks mannfolkstolar panelte og det vart laga fem nye stolar med hengsler til. Samstundes vart det laga ein ny stol på kvinnfolksida med dør og hengsler til og ein stol i koret vart vølt. I 1708-1710 vart det laga tre nye stolar i kyrkja, og i 1711-13 vart fire mannfolkstolar vølte. Klokkarstolen fekk nytt golv og ny dør samstundes.

I synfaringa 1661 – 65 er det nemnt eit pulpitur «offuer Prædichestoelen», kanskje skal det lesast som «ovenfor». Her skal det lagast nye sete og luker med to hasper slik at lukene kan opnast og latast att ved behov.<ref name="ftn9"> Jamnfør pulpituret i Dale kyrkje i Luster

</ref>

Kalken og disken vart gylte i 1671. Til kalken høyrde eit tørkle som er nemnt i fleire av inventarlistene.

Bekkenet i døypefonten var banka djupare av ein koparslagar i 1667-69. I 1696-98 vart det laga ein fot under bekkenet, det som no vert kalla døypefont.

Ein av massinglysestakane i kyrkja vart vølt av rotgytaren og fekk to nye armar i 1670. I 1696-98 laga rotgytaren to altarstakar. Han brukte den malmen som var i tidlegare lysestakar samen med ny malm. I den første inventarlista frå 1678 er det nemnt ei massing lysekrone med seks armar og to doble massinglysestakar, det er også nemnt ei lyssaks. Ei ny, lita massing lysekrone med fire armar er kommen til i inventarlista frå 1711.

Ulike parament er nemnde i rekneskapar og inventarlister. I tillegg til kalkduken som er nemnt ovafor, var det ein messehakel og to messeserkar i inventarlista frå 1678. Messehakelen hadde då etter rekneskapane nett fått ei fornying med 18 alner gullsnorer. Lista nemner også ein handduk som høyrde til dåpsfatet, eit altarklede, seinare er det presisert at altarkledet er av blått lin, og ein liten og ein stor lerrets altarduk. Ein ny altarduk med kniplingar kring vart laga i 1722 og er innført i lista frå 1723. Sameleis har kyrkja då fått ein ny, påkosta messehakel av raud fløyel med kross av blått fløyel og kanta med gullposement. Denne er mest sannsynleg framleis i kyrkja (messehakel a). Materialane til messehakelen er gjort detaljert greie for i rekneskapen: det er vel sju alner raud fløyel, ein alen blått fløyel, 21 alner gullposement som vog 11 lodd. Til fôr vart brukt sju alner raud dreiel, litt raud og litt brandgul silke var kjøpt inn, og hakelen hadde mellomfôr av fire alner svart lerret. Også den nye altarduken finst det rekneskap for.

Etter inventarlista frå 1678 hadde kyrkja to klokker i tårnet og ei lita handklokke ved skriftekammeret, i 1702 er denne klokka kalla ‘tintunabulum’.

Til innsamling av pengar var det i 1678 ei fattig-tavle og ei fattig-bøsse som var festa til kordøra.

Eit kråskap vart laga i koret i 1693-95 til å ha messekleda i, dette vart sida måla. Inventarlista frå 1711 nemner også ei kiste til ornamenternes forvaring.

=== Inventar på museum ===
På Universitetsmuseet i Bergen finst to rikt forma, firkanta dørbeslag. Desse har opphavleg vore i kyrkja på Flæte, men har vore flytta over til kyrkja på Nese.

Etter Bendixen fann Neumann ei tavle, truleg eit frontale, på loftet i Arnafjord kyrkje som i si tid skulle vera kommen frå mellomalderkyrkja. Han beskriv tavla slik:

''I 4 felter fremstilte den mirakelscener efter legender, i hvilke Marias underkraft viste sig på syke. Tavlen blev av kirkeeieren, presten Hans Daae (i Bergen) i 1826 skjenket til museet, men på grunn av slett innpakning så godt som ødelagt av vann underveis.<ref name="ftn10">'' Bendixens manus, Arnefjord''

</ref>

Det er bevart ein prosesjonsstav på museet, med ein forgylt engel. Denne vart også sendt inn i 1826.

= Kyrkja frå 1880 =
Kyrkja på Nese som vart vigsla 21. oktober 1880, er ei einskipa langkyrkje av tre. Framfor vestveggen står eit tårn med ein breiare inngangsdel i dei to nedre høgdene, og kyrkja har eit rett avslutta kor i aust. På sørsida i hjørnet mellom kor og skip står det opphavlege sakristiet. Aust for koret er det i ettertid sett til eit nytt sakristi med bårerom i kjellaren.

Over fleire år vart det drøfta korleis ein skulle møta kravet om ein større kyrkjebygning. Eitt av spørsmåla som var oppe, var om kyrkjebygningen skulle stå på same tufta som den gamle. Det andre, som hang saman med dette, var om ein skulle byggja nytt eller utvida den gamle kyrkja. Dersom ein hadde valt det siste, var planen å gjera bygningen høgre enn han hadde vore tidlegare, å innlemma forhallen eller våpenhuset i skipet og å byggja eit nytt tårn framfor bygningen i vest. Ein hadde heile tida hatt problem med fukt under den gamle kyrkja, og dette vart truleg avgjerande for at ein valde å flytta kyrkja noko mot sør og aust. Arnafjord fekk såleis ei ny kyrkje der ein gjorde seg bruk av mykje av materialen frå den gamle.

I jubileumsheftet som vart laga i samband med 100-årsjubileet i 1980, vert det fortalt at veggene i kyrkja, opp til underkant av vindauga, vart lafta opp av tømmer frå gamlekyrkja. Ein vende stokkane slik at innsida med dekorativ måling vart ståande ut. Andre stader der ein kan sjå material frå den førre kyrkja, er i kjellaren under koret der takbjelkar er nytta opp att som golvbjelkar, i tårnet og i taket.

Kyrkja vart oppført etter teikningar av Johannes Gjertsen frå Sogndal med Korsvoll som byggjeleiar.<ref name="ftn11"> Jubileumshefte s 37f

</ref>

== Bygningen ==
=== Vegger ===
Veggene i skip og kor er lafta, til dels med materiale frå den førre kyrkja. Langveggene i skipet er inndelte i fem felt ved hjelp av ytre og indre opplengjer som er festa til veggen med skruar og mutrar. Gavlveggene i skipet er lafta opp til himlingshøgd. Veggene frå koret er lafta gjennom austveggen i skipet.

Dei tre faga i midten i skipet har store vindauge, galleriet går nesten fram til andre opplengjepar frå vest. I vestveggen er det døropningar sentralt i to høgder.

Veggene i koret er utan opplengjer. Det er døropning i sør til det opphavlege sakristiet og i aust til tilbygget. Nordveggen i koret har eit stort vindauge og sørveggen eit lite, høgtstilt vindauge.

Veggene er avslutta med fotlist mot golvet og med list med holkil under ei list med naglehovudornament oppe under himlingane.

Veggen i det opphavlege sakristiet er kledd med liggjande faspanel og er truleg av bindingsverk. Det har vindauge mot sør og dør mot aust.

Utvendes er veggene i kyrkja kledde med liggjande, glattkanta panel og kvitmåla.

=== Dører ===
Dørene i kyrkja er mest opphavlege fyllingsdører med fire fyllingar. I vest er det tre fløydører, vest i våpenhuset, vest i skipet og vest på galleriet. Ei enkel dør fører frå koret til det opphavlege sakristiet og ei vidare ut på kyrkjegarden i aust. Døra i austveggen i koret er kopi av dei opphavlege. Dørene har opphavlege dørvridarar, nøkkelskilt og hengsler. Geriktene er flate med fas på begge sider. Sidegeriktene går opp over ramma og endar i urneforma profil.

=== Korskiljet ===
Koret opnar seg i full breidde og mest full høgde mot skipet. Ein korboge av profilert listverk i slak kløverbladform avgrensar opninga. Korgolvet ligg tre steg høgre enn golvet i skipet, ei trapp fører frå midtgangen opp i koret og denne er flankert av brystningar med tre kløverbladforma felt på kvar side.

=== Vindauge ===
Vindauga har rektangulær form og er inndelte med tre postar i fire i breidda og med sprosser i to (sør i koret) tre (på gallerigangen) og sju (dei store vindauga) i høgda. Den øvste rekkja med ruter er sette inn i utforma trerammer som dannar kløverbladbogar med knuppar nede og i bladhjørna. Innvendes er geriktene som på dørene, flate med fas og med oppstikkande, sveifa sidegerikter. Utvendes har dei ei stram utforming med rett øvre avslutting, flate, fasa gerikter og under undergerikten har sidegeriktene eit framhald i sveifa, spissa ornament.

Ved restaureringa i 1962-63 vart det sett inn vareglas i kyrkjerommet. Desse er inndelte i små ruter av farga katedralglas lagt i bly. Fire ruter tilsvarar ei rute i dei opphavlege vindauga. Vareglasa er feste til karmen med ei list innafrå, noko som gjer vedlikehald vanskeleg.

=== Golv og fundament ===
På det gamle bordgolvet vart det i 1962-63 lagt eit belegg, Tapiflex, som skulle vera isolerande, vedlikehaldsfritt og lett å halda reint. Bjørn Kaland, som var konsulent for restaureringa, rådde frå dette og meinte ein burde isolera golvet frå undersida, slipa det og lakka med matt lakk.<ref name="ftn12"> Arkivmateriale om restaureringa oppbevart i kyrkja

</ref> Den lokale restaureringsnemnda valde likevel denne løysinga.

Fundamentet er av stein.

=== Tak ===
Kyrkja hadde svart eller «blått» pannetak fram til 1915-16, då vart det tekt med skifer.<ref name="ftn13"> Jubileumshefte s 40 og Bendixens manus

</ref>

Saltaket over skipet har fire sperreband med sperrer, saksesperrer og hengebjelke som grip som tang omkring bindbjelkar på tvers av rommet. På sperrene ligg åsar som ber ståande bord, over- og underliggjande, mykje av det er oppattbrukt materiale frå den førre kyrkja. Bordtaket ber rekter og lekter som feste for lappskifer. Borda i taket har tjørerestar. Eit bord i vest har dekorativ måling. Sperrebanda korresponderer ikkje med opplengjene i veggene.

=== Himlingar ===
Himlingane i skip og kor er gavlforma og følgjer saksesperrene opp til krysset. Koret har ein bindbjelke og hengebjelke i vest. Himlingane har ståande panel og er isolerte med eit tynt lag mineralull på oppsida.

=== Tårn ===
Tårnet har ein nedre inngangsdel over to høgder. Over andre og nedste del av tredje høgd er inngangsdelen dekt av saltak som held fram som pulttak på sidene. I inngangsdelen står dei to vestre tårnstavane fritt i rommet, medan dei austre står inntil tømmerveggen vest i kyrkja. Dei tre andre veggene i inngangsdelen er bindingsverksvegger. Frå tredje høgd står dei fire stolpane i hjørna på tårnet frå det nivået der pultaka over sidene på inngangsdelen er knytte til tårnet. Her er det eit lagerrom, og øvst, i fjerde høgd, er det klokkerom. Stolpane er avstiva med kryssband, og losholtar som dels utgjer rammer i etasjeskilja. Utafor desse ligg det opplengjer og kryssband, dels som avstiving, dels som feste for ytre panel. Under den øvre ramma i tårnet ligg ei mindre ramme som oppheng for klokkene. Skjørt, lanternin og inntrekt åttekanta hjelm kviler på den øvste ramma i tårnet.

I klokkerommet er det hengsla luker, to mot vest, ei mot nord og ei mot sør. I aust er det to mindre luker som kan hektast av, ei på kvar side av mønet over skipet. Det er også ei luke i aust til loftet over skipet. I lanterninen er det også luker i veggene.

I våpenhuset i første høgd og på orgelgangen i andre høgd er romma innreidde med brei, ståande staffpanel. Oppgang til andre høgd via trapp på sørsida, frå aust.

Veggene i dei to første høgdene i tårnet har brei staffpanel.

Våpenhuset har fløydør mot vest, i vestveggen i skipet er det fløydører i første og andre høgd. Over inngangen i vest er det eit overbygg i form av eit lite saltak støtta med fire stolpar. Vest i inngangsdelen er det vindauge på orgelgangen og eit mindre i mønet over. Det er også eit vindauge sør i våpenhuset.

=== Tilbygg ===
I 1968 vart det oppført eit tilbygg aust for koret med nytt sakristi kombinert med rom for dåpsfølgje, gang og toalett. I kjellaren under tilbygget vart det laga toalett og bårerom. Arkitektar for tilbygget var Olav og Jon Vikøren, Vik.<ref name="ftn14"> Jubileumshefte s 42f

</ref>

Veggene i tilbygget er av bindingsverk, kledd med plater innvendes, utvendes med liggjande panel som kyrkja elles. Saltak tekt med lappheller som kyrkja elles. Innvendige dører er glatte, ut mot sør er det ei dør, truleg av teak, med smale, runda ståande panel. Nedre del på begge sider er dekt av metallplate. Vinyl på golvet. Støypt kjellar.

== Interiør ==
=== Presentasjon av interiøret ===
Arnafjord kyrkje har eit tradisjonelt interiør med altar med altartavle sentralt aust i koret og med altarring framfor. Døypefonten står nord i koropninga og preikestolen på sørhjørnet mellom kor og skip. Ved langveggene i koret står enkle benker. Mot korveggen står eit harmonium på nordsida, på sørsida heng eit skåp og to maleri. Skipet har benkeparti på begge sider av ein brei midtgang. Benkene går inn til langveggene og fyller lengda i skipet. Vest i skipet er det eit breitt tverrgalleri med orgel.

Det vart sett inn ein omn i kyrkja i 1899, på nordsida av midtgangen. Den femte benken framafrå vart då avsaga på midten.<ref name="ftn15"> Jubileumshefte s 39

</ref>

=== Oversyn over viktige endringar i interiøret ===
Kyrkja vart restaurert i 1962-63, etter plan av Bjørn Kaland. Det vart sett inn katedralglass som indre vareglas i vindauga, interiøret vart måla, preikestolen gjort lægre. Benkene vart vølte og måla, galleriet vart vølt, det kom lampettar på galleriet og i skipet. Omnen i skipet vart teken vekk og det vart lagt inn elektrisk oppvarmingsanlegg, på golvet vart det lagt golvpapp med plater ovanpå og eit vinylgolv, Tapifleks, øvst.<ref name="ftn16"> Jubileumshefte s 42 etter Kallsbok

</ref> Vatn vart lagt inn i 1968.<ref name="ftn17"> Jubileumshefte s 42

</ref>

=== Fargar ===
Interiørmåling frå 1600-talskyrkja finst på fleire stader. [...]

Då Bendixen var i kyrkja kring 1900, skreiv han at det var kvitt tak, lys fiolette vegger med mørkare brei rand, gule veggstøtter, mørkt gult bjelkeverk, medan stolane var lyse i same farge, etter nedkanten av taket og i alle hjørne var det måla ein rankefrise. På eldre fotografi kan ein også sjå denne rankefrisen over korbogen. Preikestolen var gul med brune mellomstykke og kvite felt.

Kyrkjerommet har no lyst varmgrå vegger. Det av takkonstruksjonen som er synleg er noko mørkare grått og himlingane er måla i broten kvitfarge. I kordelen har altarring, korskilje, altartavle og preikestol okergule rammer med innslag av blått, kvitt, gull, olivengrønt og grønbrunt. Brystninga på galleriet er lyst grøn med raudbrune staffar og listverk og varmgrå fyllingar. Golvet er dekt med ein grågrøn vinyl og i midtgangen fram til altarringen ligg eit lyst grått teppe. Benkene er lyst grøne med grøne benkeputer.

''Restaurering 1962''

I kyrkja er det oppbevart ein del arkivmateriale knytt til restaureringa. Målet vart fastsett i eit møte i den nyoppnemnde nemnda 5.9.1962. Ein ville få lagt inn lys og varme, isolert himlingane ovanpå, golvet i skip og kor skulle dekkast med Tapifleks. Det skulle vidare setjast inn varevindauge med katedralglas og under galleriet skulle det kledast. Kyrkja vart måla innvendes etter ein plan utarbeidd Bjørn Kaland, Bergen. Kaland kommenterte restaureringsplanane slik i brev dagsett 25.021963: Han gjer framlegg om at ein i staden for katedralglas nyttar klårt glas i ei ekstra ramme så tett inntil den gamle som råd og at ein fører det nye glaset berre opp til den øvste ruterada. Hans framlegg til fargar inneber olja og lakka golv og luta vegger.

Også Riksantikvaren ved St. Tschudi Madsen gjekk i brev 28.0263 inn for Kaland sitt syn på golvet.

== Inventar ==
[...]

=== Altar ===
Kassealtar med dør til skåp på baksida. Framsida og kortsidene har ramme med opningar i slak kløverbladboge, to framme og ein på kvar side, kledde med liggjande bord innvendes. Bordplata er profilert under kanten.

=== Altartavle ===
a) Altarkross, heng no over korbogen mot skipet. Då altartavla vart skaffa, vart krossen plassert på galleriet. I 1972 vart han hengd opp over korbogen.<ref name="ftn18"> Jubileumshefte s 44 
</ref>

b) Den nye altartavla vart kjøpt i 1907. Måleriet er måla i oljemåling av Eivind Nielsen. Det er ein kopi etter A. Tidemands altarbilete i Trefoldighetskyrkja i Oslo. Eivind Nielsen laga også teikningar til ramme for måleriet som vart laga av byggmeister John Hove i Vik.<ref name="ftn19"> Jubileumshefte s 44 etter Kallsbok 
</ref>

=== Altarring ===
Altarringen vart endra noko i 1964.<ref name="ftn20"> Jubileumshefte s 42

</ref> No har han fem sider og er open på begge sider av altaret. Golvet ligg eit steg høgre enn korgolvet. Knefallet er stoppa og trekt med skinn. Balustrade med tynne pillarar som ber kløverforma bogar. Flat handlist og indre hylle for særkalkar.

=== Døypefont ===
Døypefonten har flat, sekssida''' '''kum med profilerte sider og med opning på oversida for dåpsfatet. Skaftet er forma som ein liten balustrade med tre sider og ei kløverbladopning til kvar side, skilde med pillarar. Pilarane kviler på ein tredelt sokkel/fot bygd opp av kraftig listverk med holkil og vulst.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen har fem sider av ei sekssida grunnform. Kvart fag har ein kløverboge utvendes kledd innvendes med ståande bord. Hjørna er markerte med sveifa, tverrstilte bord. Flat handlist. Nede er felta avslutta mot profilert list over hengebord med små gjennomskjeringar i krossmønster. Stolen står på ein fot av seks radiært stilte, sveifa bord. Handlista og lesebrettet er trekte med raud fløyel og gullfrynser. Oppgangen går frå koret opp via ei trapp med fire steg der det frå det tredje steget er gelender med spissboga opning på begge sider.

=== Lesepult ===
Lesepult av smijarn. Krossforma fot og skrått lesebrett bore av ei stang med høgderegulering. Framme på stanga er det festa eit kristusmonogram (chi og jota).

=== Benker ===
Kyrkja har opphavlege benker som går frå midtgangen inn til tømmerveggen. Dei har vange mot midtgangen. Vangane svingar opp over benkeryggane der og endar i kløverbladform. Nede har vangane ei gjennomskoren firpassform. Ryggen har eitt ryggbord i overkant, til denne er festa ei salmebokhylle på baksida. Setefjølene er understøtta av sarg. Eit støttebord er sett inn mellom nedre del av vangen og veggen.

=== Galleri ===
Det breie tverrgalleriet vest i kyrkja kviler på ein galleribjelke som er lagt opp i langeveggene og støtta av to stolpar ved midtgangen. Elles kviler det på opplengjer og vegger. Gallerifronten har slakt kløverbladforma felt som er dekte på baksida med ståande panelbord. Flat handlist over profil. Golvet på galleriet er avtrappa i fem steg på siden og her er det plassert benker av same slag som i skipet. I midtpartiet er dei fire nedre stega avflata i høgde med midtsteget og gjev plass for orgel. Golvborda er lagde i breidderetning. Baksida av fronten har brei staffpanel og flat handlist.

=== Måleri ===
To eldre måleri i ei ramme. Det har vore vist til opplysning i rekneskapane som fortel at målinga på altartavla i førre kyrkje var sleten og vart overmåla med to bilete i … Dette kan vera dei måleria som finst i kyrkja i dal

a) Måla med olje på lerret. Motivet er Kristi himmelfart. I den øvre halvdelen av biletet er Kristus vist ståande i ein gyllen himmel med øvre del løynt av ei mørk sky. Nedre del er mørkare, og viser åtte menn, truleg læresveinar, som ser og peikar opp mot Kristus, samstundes som nokre av hendene viser til det opne feltet på bakken mellom dei der fotspora til den himmelfarne står att. Det kan liggja eit anna måleri under det noverande.

b) Olje på lerret. Motiv: Oppstoda. Kristus er vist i lysande mandorla mot mørk bakgrunn oppe til venstre for midten av biletet. Under han tre romerske vaktmenn. Til høgre i biletet kjem tre kvinner med kalkforma beger for å salva den døde. Bak dei viser Jerusalem og Golgata med tre tomme krossar.

==== Rituelle kar ====

==== Kalk ====
a) Den eldste kalken i kyrkja er truleg frå 15- eller 1600-talet. Sølv med forgylling som venteleg vart utført i 1671. Kupa er truleg nyare enn kalken elles. Han har runda form med opphøgde sider og to strekar under munningen. Begge skaftledd er åttesida, sameleis foten som går ut i åtte flikar på standkant. Skaftledda er profilerte oppe og nede og kupa er nita fast i øvre skaftledd. Kupa går ut i rikt profilert midtring, men i overgangen er det lagt inn uvanlege renessanseornament i form av englehovud (?) og overflodshorn (?), til dels utydlege. På den eine fliken på foten er det teikna inn eit krusifiks. Eit stempel under foten er ikkje tolka, det viser eit bumerke. Høgde 19,2 cm, Diameter fot 11,7 cm. Kalken vert brukt med innsats, truleg i sølv, med ei hempe til feste på kanten på den eine sida, og med nebb på den andre. Ustempla.

b) Kalk av sølv frå 1939, gylt innvendes. Kalken har runda kupa, øvre skaftledd svingar inn og foten svingar ut frå ein flat, rund, nodus med flat rille etter midten. Den runde foten vert avslutta med ein holkilforma standkant. Innskrift på foten med fraktur: Arnafjord Kyrkja. Under foten er skrive med versalar: Gjeve av G. og M. Nese med vyrdnad og takk til kyrkja og kyrkjelyden den 16.10.1939. Han er stempla K.Hestenes 830 S. Høgde 21,5 cm, diameter kupa 18,3 cm.

Oppå kalken ligg ein ring med bladtunger som fungerer som særkalkar. Under bladkransen er det festa ein vertikal ring som går ned innafor kanten i kupa. Inst i kvar bladtunge er det eit hol, truleg for at overflødig vin skal kunna renna inn att i kalken. Det er 16 bladtunger i kransen og det finst ein ekstra krans. Ytre diameter 26,5 cm, indre diameter 13,6 cm.

Ned i bladkransen er det så sett ein innsats som er halvveges dekt med krumma lok og som har ein liten tut sentralt framme på loket. Innsatsen vert dreia rundt ved meddelinga av vinen slik at vinen vert tømd ut i eit blad om gongen. Innsatsen er 7,7 cm høg opp til kanten og diameteren er 14 cm.

''Særkalkar'' av sølv med flat kupa og høgtstilt nodus. Stempel 830 S og Hestenes. Høgde 7,8 cm, diameter kupa 5,9 cm.

=== Parament ===
==== Altarduk ====
a) Altarduk i tynt linlerret med 14 cm brei brodert rankebord av naturfarga snor festa til tøyet med knappholssting i raudt. Bendixen skreiv om denne duken då han var i kyrkja kring 1900.

b) Duk av bomullslerret, skøytt etter midten, med kjøpt bomullsblonde festa til tre sider. Kanskje ein eldre vareduk.

c) Altarduk av aida-stoff med hardangersaumbord med krossar og kalkar, merkt 1920.

d) Altarduk av lin med 16 cm brei bord i svartsaum og austmannarenning på tre av sidene. Motivet i svartsaumborda er druer og aks og små krossar. Sentralt framme har borda to duer som flankerer ein større kross. Over svartsaumen er det brodert små stjerner. Duken er merkt 1959 på den fjerde sida. På bordplata ligg ein dreiels linduk som vareduk.

==== Altarklede ====
Bendixen omtalar eit enkelt raudt altarklede ca. 1900.

==== Messehaklar ====
a) Messehakel, truleg frå 1722. Brei skjoldforma av raud fløyel, kanta med gullband. Det same bandet rammar inn ein heildekkande applikert kross av silke på ryggsida. Silkestoffet er no kvitt, men kan ha vore lyst blått. Framme har hakelen splitt frå halsen, kanta med eit smalare gullband. Halsen er kanta med fløyel. Fôret er eit raudleg toskafts linstoff, og kan ikkje vera den raude dreielen som rekneskapen for 1722 nemner. Framsida er 95 cm høg, ryggsida 115 cm. Hakelen er 68 cm brei ved skuldrene.

b) Messehakel, skjoldforma, truleg frå kring 1900, i djup, vinraud fløyel med kanting av 2,8 cm breitt gullband. Det er truleg denne hakelen som vert omtalt som ny i Bendixens manus. På framsida er det ein kross i brysthøgd, 23 cm høg, av det same bandet. Ryggsida har større kross av bandet lagt dobbelt. Fôret er av lyst gyllenrauleg bomullssateng, falma mot gyllent på sidene. Hakelen er festa med tre hekter på venstre skulder. Høgde 87 og 100 cm, breidde ved skuldrene 64 cm. I 1902 vart det løyvt 100 kr til my messehakel.<ref name="ftn21"> Jubileumshefte s 39 
</ref> Det gjeld truleg denne messehakelen.

c) Grøn messehakel, vid, rettsida med runda hjørne. 1981. Hovudstoffet er grønt klede, fôret er eit grønt, toskafts kunstfiberstoff. Begge sider har ein applikert y-kross i grøn villsilke kanta med smalt gullband, og stolpen har broderi med vinranke. I krossmidten på framsida er eit brodert kristogram (chi-rho) i gulltråd, på ryggsida er krossmidten utvida og har ei brodert lutherrose på applikert, kvit botn. Glidelås på venstre skulder. Hakelen er merkt innvendes: Arnafjord kyrkje. Grønn messehagel 1981, tegnet, brodert, montert av Esther B. Eide. Bergen. Høgde 104 og 114 cm, breidde ved skuldrene 113.

d) Kvit messehakel med innskrådd form, 2000. Hovudstoffet er eit lett ullstoff i kypertvariant, hakelen har enkelt fôr av fôrsilke. Framsida er dekorert med ein stolpe i øvre del, sett saman av små, applikerte silkekvadratar i ulike fargetonar, vinraudt, fiolett, grønt og gyllent. Ryggsida har også applikasjon med silkekvadratar, her i form av ein kross i dei same fargane og med einskilde kvadratar i kvitt kring krossen. Glidelås på venstre skulder. Hakelen er merkt på fôret: MV -00. Han er 100 og 108 cm høg, breidda er 88 cm ved skuldrene.

==== Messeskjorte ====
Kyrkja har teke vare på to messeskjorter av bomull. Dei har begge heile vidda rynka saman ved halslinninga. Ei messeskjorte vart kjøpt i 1956.<ref name="ftn22"> Jubileumshefte s 41

</ref>

==== Lysstell ====
I 1955 vart det kjøpt ei lysekrone til kyrkja for ei pengegåve frå norskamerikanaren Elling O. Nese til minne om foreldra hans.<ref name="ftn29"> Jubileumshefte s 40

</ref> I tidsrommet 1964 – 68 fekk ein i følgje Kallsboka tre lysestakar av sølv.<ref name="ftn30"> Jubileumshefte s 42

</ref>

==== Altarstakar ====
To altarstakar i massing, truleg frå 1600-talet. Stakane har har pigg over lysskål til smale kubbelys. Øvst på skaftet er det ei plate med feste for to lysarmar og eit skjold. Lysarmane er s-forma og ber lysskål og lyspipe til mindre lys. Skaftet er balusterforma og skrudd ned i ei opphøging sentralt på foten. Foten går vidare ned via ein vulst og flatar ut mot runda overgang til standkant. Fot, skaft og lyspipper har strekmarkeringar. Breidde ved lysskålene 43 cm, Høgde med pigg 43 cm, diameter fot 21,5 cm.

==== Andre stakar ====
Stake med sekskanta skaft, ei midtestilt og tre sidestilte lysarmar. Høgde 44,3 cm, diameter fot 15,5 cm.

==== Lysekroner ====
a) Lita, eldre lysekrone med seks armar, truleg frå 1600-talet. Opphenget ringforma festa til eit øvre, støypt ledd med dobbelørn. Under denne er ein enkel, balusterforma stamme som endar nede i kule med knopp. Dei s-forma lysarmane er feste til ei plate nedst på stammen. Dei har ei todeling ved at midtstykket er forma som eit drakehovud som spyr ut den nedste delen. Denne ber slysskål og slanke urneforma lyspiper med stearinlys.

b) Eldre lysekrone av massing med fire armar, truleg frå 1700- talet. Krona har oppheng i ein ring og under denne er det eit vaseforma ledd over plate til feste for armane. Dei er feste ved at ein tapp frå armen går inn på sida i plata og er festa med ein gjennomgåande skrue som er sikra med mutter under plata. Underpata finst eit kort skaftledd over kule og knopp. Armane er s-forma med ei uvanleg utforming i det midtstykket er forma som ein underarm som held nedre del av armen i handa. Armane held lysskåler og piper med strekmarkeringar.

c) Nyare krone av massing, gåve til 75-årsjubileet i 1955. Krona er barokkforma med ringoppheng, balusterforma skaft kule med knopp og to høgder med åtte s-forma lysarmar i kvar høgd. Krona er no montert med elektrisk lys.

d) To like massing lysekroner, nye, med barokk form. 1981, Høvik lys, Tradisjon nr 8214-12, lys. Kronene har to høgder med seks elektriske lys i kvar høgd.

==== Lampettar ====
Etter veggene i kyrkja er det plassert trearma lampettar med barokk form, leverte av Høvik lys.

----

=== Klokker ===
Kyrkja har to likeforma klokker, begge frå oppføringstida. Dei har krone forma som ein firefløya knekt under ei plate som er festa med skruar til vogga. Hua rundar ned mot hals med skriftband avgrensa av riller. Korpus har rett overdel og svingar så ut mot tre riller som markerer overgangen til ut og nedbøygd slagring.

a) Innskrift på korpus med versalar: Arnefjords Kirke. 1880., og på skriftbandet på halsen Bochumer Verein Gussstahlfabrik. Diameter 69 cm, høgde med oppheng 64 cm.

b) Innskrift på korpus med versalar: Arnefjords Kirke. 1880., og på skriftbandet på halsen B.V.G. Diameter 62 cm, Høgde med oppheng 57 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
Kring 1928 vart det kjøpt orgel til kyrkja.<ref name="ftn23"> Jubileumshefte s 40

</ref>

Nytt orgel frå Vestlandske orgelverkstad vart kjøpt i 1968.<ref name="ftn24"> Jubileumshefte s 43

</ref> Orgelet har seks stemmer fordelte på eitt manual og pedal. Mekanisk overføring.<ref name="ftn25"> Kolnes 1993 s 375

</ref> Orgelet er merkt Eduard Moser – Jakob Pieroth, Vestlandske orgelverksted, Opus 44, år 1968, Hareid. Det har følgjande disposisjon fordelt på eit maual og pedal:

Gedackt 8’
 
Principal 4’
 
Rørfløyte 4’
 
Sviegel 2’
 
Subbass 16’
 
Mixtur 2-3 fag 1’.

=== Bøker ===
Altarbok, nynorsk, Kra 1920
 
Altarbok, bokmål, Kra 1920
 
Altarbok, bokmål, Kra 1920
 
Altarbok, nynorsk, Kra 1920
 
Alterbok, bokmål, Kra 1920
 
Altarbok, nynorsk, Oslo 1926
 
Kollekter, Epistler og Evangelier, Kra 1887
 
Tekstbok, bokmål, Kra 1918
 
Tekstbok, bokmål, Kra 1918
 
Tekstbok, nynorsk, Kra 1922
 
Tekstbok , nynorsk, Kra 1922
 
Bibel, Arnefjords Kirke tilhørende 1878, Chra 1876
 
Graduale, nynorsk, Oslo 1925
 
Salmebok, Landstad, Bergen 1877
 
Nynorsk salmebok, Bjørgvin 1929

=== Nummertavler ===
På gallerigangen står ei enkel nummertavle i kløverbladform, truleg frå kyrkja var ny. Metallsiffer er oppbevarte i kyrkja.

=== Møblar ===
Skåp vart motteke som testamentarisk gåve i 1978. Det skal vera laga av materialar frå preikestolen i den gamle kyrkja.<ref name="ftn26"> Jubileumshefte s 44

</ref>

Brurestolar av eik merkte G.N. 1936.

=== Offerkar ===
Ei tinnskål er brukt til offer på altaret. Skåla er ei gåve, og er merkt EIK,H, 81 ogF10.

=== Blomstervasar ===
I følgje Kallsboka fekk ein sølvpokal til blomar i gåve.<ref name="ftn27"> Jubileumshefte s 42

</ref>

== Kyrkjegard og minnesmerke ==
=== Kyrkjegarden ===
Gravene på kyrkjegarden ligg nord for kyrkja, i hellinga ned mot fjorden. Kyrkjegarden har vore utvida i fleire omgangar, i det ein har lagt til stykkje nordafor eksisterande kyrkjegard. Frå gammalt av låg bygdevegen austafor kyrkja og porten var då på den sida. Med omlegging av vegen i 1925 vart det naturleg å leggja porten på sørsida, og han vart flytta noko att då det vart laga parkeringsplass på vestsida.

I utgangspunktet hadde kyrkjegarden mur som avgrensing, men dette vart endra og no er det stakitt kring heile kyrkjegarden, dels på mur. Det vart halde ei oppmåling av kyrkjegarden 14. mai 1877, og en fann då at han var altfor liten, i det plassen for graver var 381,16 m2 mot 964, 7 m2 som var kravet etter lova. Plan for utviding av kyrkjegarden vart godkjend av Stiftsdireksjonen i januar 1879 og truleg utført same året. Neste utviding vart gjennomført i 1904, og sidan i 1958/59.<ref name="ftn28"> Jubileumshefte s 45f

</ref>

===Minnesmerke===
Utafor inngangen vest i kyrkja er det sett ein bautastein over korporal Oskar Ingolf Dale som fall for fedrelandet under den andre verdskrigen.

===Bygning knytt til kyrkjegarden===
På sørsida av parkeringsplassen vest for kyrkja er det oppført eit reiskapshus med saltak og gavl mot nord og sør. Taket er torvtekt, veggene er bordtekte med liggjande bord. Huset har vindauge på langveggene. I nordgavlen er det fløydør for maskiner til bruk på kyrkjegarden.

=== Kjelder ===

''Utrykte kjelder''
 
Synfaring 1661-1665, Sogn. Riksarkivet, Rentekammeret, Rekneskap, A.d. Bergen Stift 46.
 
Synfaring 1686, Sogn. Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, boks 1725, legg 3.
 
Synfaring 1709, Sogn. Riksarkivet, Rentekammeret, Realistisk ordnet avdeling, pk. 3.
 
Synfaring 1721. Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, nr 1719, legg 3, Sogn.
 
Bendixen, B.E.: Kirkerne i nordre Bergenhus Amt, kopi av avskrift, Flets kirke og Arnefjord kirke.

''Trykte kjelder''
 
BK = Bjørgvin kalvskinn [...]
 
Jubileumshefte, ''Arnafjord kyrkje 100 år, 1880 – 1980'', Leikanger 1980
 
Kolnes S.J., ''Norsk orgelregister 1328 – 1992'', Førdesfjorden 1993

''Nettstader''
 
DN = Diplomatarium Norvegicum: [http://www.docpro.uio.no/dipl_norv/diplom_felt.html http://www.docpro.uio.no/dipl_norv/diplom_felt.html]

----
<references/>
 
[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Arnafjord sokn]]
[[Kategori:Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:Vik kommune]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]
[[Kategori:Tre]]

Arnafjord kyrkje

2021-02-19T16:36:34Z

Kjartan:

{{Infobox ka-kirke|lat =61.08014871|lng =6.5780734696| kirkeid = 141700301| kommune = Vik| fylke = Sogn og Fjordane| spchar = '繅'‽| fellesråd = Vik kyrkjelege fellesråd| latlng = 61.022358072921,6.3846025963842| mapscomplete = | sknr = 7100201| bisp = Bjørgvin| prosti = Ytre Sogn| bygningsgruppe =Kirke etter kirkeloven (§ 17)| vernestatus = Ingen}}

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Den første kyrkja ein kjenner i Arnafjord var ei trekyrkje som låg på garden Flæte. I 1645 vart kyrkjestaden flytta til garden Nese der det vart sett opp ei tømmerkyrkje. Etter Bendixen vart dagens kyrkje «udvidet og ombygget» i 1880. Kyrkja vart i røynda nybygd, men mykje av den gamle materialen vart oppattbrukt. Eigen prest er nemnd i Bjørgvin kalvskinn i første halvdel av 1300-talet.<ref name="ftn1"> BK, 34a, 50a, 51a-b

</ref> I 1411 er soknet nemnt i diplomatariet.<ref name="ftn2"> DN 4, brev nr. 784

</ref>

== Kyrkja på Flæte ==
Kyrkja som stod på ein voll på garden, må ha vore ei stavkyrkje, i alle fall var det ei trekyrkje frå mellomalderen, og denne vart ståande fram til den nye kyrkja var oppført. Frå kyrkjestaden på Flæte går det ei bratt skråning ned mot elva. Kyrkjegarden følgde kanten av vollen på tre sider.

Bendixen, som dokumenterte kyrkjene i heile Bergenhus Amt kring 1900, omtalar ei innskrift over altaret i tømmerkyrkja på Nese som han kjenner frå eit manuskript frå Neumann og Dahl. Innskrifta fortel at kyrkja vart flytta frå Flæte til Nese i 1645. At det var kyrkjestaden og ikkje sjølve bygningen som vart flytta, går fram av det korte tidsrommet frå siste gudsteneste i gamlekyrkja til første i den nye. Det var berre om lag ei veke mellom.<ref name="ftn3"> Bendixens manus, Arnefjord

</ref>

Bendixen gjev att innskrifta slik etter Neumann og Dahl:

''En innskripsjon malt over altertavlen viste at den var flyttet fra gården Flete, hvor gudstjenesten siste gang var holdt Domini oculi i 1645 og første gang holdt messe her på Maria bebudelsesdag samme år da Ludvig Munthe var biskop, Erik Leganger prost og Knud Christophersen Glad sogneprest i Vik.<ref name="ftn4">'' Bendixens manus, Arnefjord''

</ref> ''

Altarplata frå stavkyrkja var etter Bendixen av gråstein, 1,17 m lang og 0,81 m brei, med relikviegøyme, 14 x 12cm, i 23 cm avstand frå den fremste langsida. Steinen var 7 til 7,5 cm tjukk. Nedsenkinga for relikviet hadde avsats for lok, og var gjennombora.<ref name="ftn5"> Bendixens manus, Flets kirke

</ref> Denne er no på Sogn Folkemuseum – De Heibergske samlinger.

Det er ikkje bevart rekneskapar for den tida kyrkja stod på Flæte.

== Kyrkje på Nese 1645 – 1880 ==
=== Bygningen ===
Den kyrkja som vart oppført på Nese i 1645 var ein tømmerbygning med rektangulært skip og lægre og smalare kor som var rett avslutta. Framfor inngangen i vest var det eit tårn med skriftekammer på ei side, truleg på sørsida, og materialhus eller reiskapsbu på hi sida. Framfor tårnet var det eit lite vindfang. Som ved mange andre kyrkjer var det bygt ein sval på nordsida av kyrkja til oppbevaring av stegane.

Kyrkja var etter synfaringa i 1686 ein tømmerbygning. Koret var ni alner langt og like breitt, skipet var 15 alner langt og 13,5 alner breitt og veggene gjekk inn under tårnet.

I synfaring 1709 vert det meldt at kyrkja er ein god tømmerbygning, nett pannetekt. Ho har ein lang svale til stegehus, og tårnet er bygt opp frå grunnen, med eit materialhus på den eine sida og skriftekammer på den andre. Innvendes er kyrkja pryda med kvelving og måling.<ref name="ftn6"> Synfaring 1709

</ref>

Ved synfaringa i 1721 er Arnafjord kyrkje framleis ei god tømmerkyrkje, med støpultårn bygt opp frå grunnen. Under tårnet er eit skriftekammer på eine sida, og eit materialhus på den andre. Kyrkja er pannetekt. Inni er ho kvelva og «smuch mahlet». Det trengst litt vedlikehald på kjølar og vindskier. Måla skil seg som vanleg litt frå måla frå 1686. Koret er ni alner langt og ti alner breitt, skipet 17 alner langt og 15 breitt, og materialhuset, står det, er fem alner i kvadrat (?).<ref name="ftn7"> Synfaring 1721

</ref>

Det skjedde ein del endringar med kyrkja i det tidsrommet som er dekt av kyrkjerekneskapane 1667 – 1723.

Det har vore problem med vasstilsig kring kyrkja, og rekneskapane har fleire meldingar om at det er greve veiter kring bygningen. Dei siste rekneskapsåra vart dette gjort årleg. Muren under kyrkja vart utpinna i 1667-69. I 1702-1704 vart det i samband med utgraving av veita mura under svillen rundt kyrkja med stein. Neste rekneskapsperiode fortel at veita er kledd med tynne steinheller, svalen på nordsida er heva («opweyet») og det er laga ny sole under, sameleis er golvet i koret heva og muren under koret er utbetra.

Ved synfaringa i 1661-65 vart det peikt på einskilde ting som burde gjerast i kyrkja. Det vart bestemt at det skulle setjast inn to nye vindauge på nordsida i kyrkja, eitt i koret og eitt i skipet, og eit tredje i det vestre brystet. Framfor kordøra skulle det lagast eit lite vindfang. Døra til våpenhuset skulle utstyrast med lås for at ingen «vden forloff Schall ringe Klocherne, eller Aabne Kirchens gulff».

Kyrkja hadde frå først av tak av bord som vart tjørebredd. Rekneskapane fortel om tjørebreing av taket frå tid til annan. I 1678-79 vart det sett opp to fløyar «paa huer ende af kirchens tag». Kyrkja fekk pannetak i 1699-1701.

Då kyrkja vart bygd, hadde ho flat lem over kor og skip. 45 år seinare hadde borda sege frå einannan og det fall skit og rusk ned på kyrkjelyden. Når ein då først skulle ta att lemen, vart det vedteke at ein like gjerne kunne laga tønnekvelv både over koret og skipet. Ein valde ut tjukke, breie bord til bøylar over koret og hogne krumme tre til bøylar over skipet, og himlingane vart laga av 13 ½ tylft gode bord (rekneskap 1690 – 92).

Ein koparhane til tårnspissen vart kjøpt i 1678-79, men like etter, i 1680-81, tok stormen tårnhjelmen. Det vart, i 1682, løyvt pengar «paa høye Øffrigheds behag», saman med det kyrkja hadde samla saman, til ombudsmannen som fekk ansvar for å byggja opp att tårnet. Vindfanget framfor den vestre kyrkjedøra var til nedfalls og var bygt opp at med to nye kne i 1717-1719.

Skriftekammeret som låg under tårnet, truleg på sørsida, var opphavleg ope mot resten av tårnfoten. I 1673 vart det panelt inn og det vart lagt nye bjelkar og lem over. Rekneskapsbolken etter er det også utgiftsført nytt golv i kammeret med bjelkar under. Det ser også ut for at ein del av golvet vart fornya i 1687-89. I 1673 vart det betalt for to små, nye vindauge. Kammeret fekk samstundes nytt inventar med «sakristiestoll» (skriftestol?) og fotskammel.

Over inngangen «nederst udi kirchen» vart det laga ein lem til ungdommen i 1690-92. Under den nybygde lemen, vart det i 1693-95 laga ein ny innebygd stad for dåpen, ein «fundt», og ei ny vindaugsopning vart teken ut her. Samstundes vart det laga panelverk på lemen.

I tillegg til stegesvalen på nordsida av kyrkja nemner rekneskapane «det nederste braadhus», venteleg til utstyret til tjørebreing.

=== Interiør ===
Etter at det vart laga tønnekvelvar i kor og skip og ein lem for ungdommen nedst i kyrkja, vart alt dette nye måla i 1690-92. Innvendes vart det i 1686 meldt at kyrkja var måla og «vel ornerit».

Bendixen gjev att to innskrifter i skriftekammeret etter Neumann og Dahl:

''<nowiki>En innskrift fortalte at den [kirken] i stattholder Gyldenløves, Biskop Randulfs og prost Iver Eriksen Legangers tid, var blitt hvelvet og malt. En tredje innskrift i skriftekammeret viste at kirken var malt på prost Iver Eriksen Legangers bekostning i 1678 i kansler Jens Bjelkes, Fredrik Marschalks og biskopp Randulfs tid.</nowiki><ref name="ftn8">'' Bendixens manus, Arnefjord''

</ref>

=== Inventar ===
Kjeldene gjev også ulike opplysningar om inventaret i kyrkja. Rekneskapane har ei interessant opplysning i 1696-98 der det heiter at ein har skaffa ei jarnlekkje som krona over altaret heng i. Dersom dette ikkje er feilskrive for preikestolen, er det uvanleg. I 1687-89 vart altartavla vølt. I staden for «de forslidne bogstaffwer» vart det måla to små «støcker». Også i rekneskapsbolken etter, i 1690-92, er det det nemnt at den gamle altartavla «som aff lysenes røg og daglig støff» var svart og øydelagd, hadde vorte forbetra med to måla «støcher». Altarringen fekk rekkverk av dreia balustrar i same perioden.

I veggen bak preikestolen skulle ein etter synfaringa i 1661 – 65 hogga litt større opning slik at det kunne bli ein skikkeleg oppgang.

Det har vore benker i kyrkja før rekneskapane tek til, men det kan sjå ut som dette ikkje var faste, like benker slik som no, men at sitjeplassane kom og vart endra etter kvart. Ordet ‘stol’ vert brukt om ein innebygd benk. Tre av kvinnestolane fekk nye benker og det vart laga ein ny stol i 1684-86. I 1705-1707 vart seks mannfolkstolar panelte og det vart laga fem nye stolar med hengsler til. Samstundes vart det laga ein ny stol på kvinnfolksida med dør og hengsler til og ein stol i koret vart vølt. I 1708-1710 vart det laga tre nye stolar i kyrkja, og i 1711-13 vart fire mannfolkstolar vølte. Klokkarstolen fekk nytt golv og ny dør samstundes.

I synfaringa 1661 – 65 er det nemnt eit pulpitur «offuer Prædichestoelen», kanskje skal det lesast som «ovenfor». Her skal det lagast nye sete og luker med to hasper slik at lukene kan opnast og latast att ved behov.<ref name="ftn9"> Jamnfør pulpituret i Dale kyrkje i Luster

</ref>

Kalken og disken vart gylte i 1671. Til kalken høyrde eit tørkle som er nemnt i fleire av inventarlistene.

Bekkenet i døypefonten var banka djupare av ein koparslagar i 1667-69. I 1696-98 vart det laga ein fot under bekkenet, det som no vert kalla døypefont.

Ein av massinglysestakane i kyrkja vart vølt av rotgytaren og fekk to nye armar i 1670. I 1696-98 laga rotgytaren to altarstakar. Han brukte den malmen som var i tidlegare lysestakar samen med ny malm. I den første inventarlista frå 1678 er det nemnt ei massing lysekrone med seks armar og to doble massinglysestakar, det er også nemnt ei lyssaks. Ei ny, lita massing lysekrone med fire armar er kommen til i inventarlista frå 1711.

Ulike parament er nemnde i rekneskapar og inventarlister. I tillegg til kalkduken som er nemnt ovafor, var det ein messehakel og to messeserkar i inventarlista frå 1678. Messehakelen hadde då etter rekneskapane nett fått ei fornying med 18 alner gullsnorer. Lista nemner også ein handduk som høyrde til dåpsfatet, eit altarklede, seinare er det presisert at altarkledet er av blått lin, og ein liten og ein stor lerrets altarduk. Ein ny altarduk med kniplingar kring vart laga i 1722 og er innført i lista frå 1723. Sameleis har kyrkja då fått ein ny, påkosta messehakel av raud fløyel med kross av blått fløyel og kanta med gullposement. Denne er mest sannsynleg framleis i kyrkja (messehakel a). Materialane til messehakelen er gjort detaljert greie for i rekneskapen: det er vel sju alner raud fløyel, ein alen blått fløyel, 21 alner gullposement som vog 11 lodd. Til fôr vart brukt sju alner raud dreiel, litt raud og litt brandgul silke var kjøpt inn, og hakelen hadde mellomfôr av fire alner svart lerret. Også den nye altarduken finst det rekneskap for.

Etter inventarlista frå 1678 hadde kyrkja to klokker i tårnet og ei lita handklokke ved skriftekammeret, i 1702 er denne klokka kalla ‘tintunabulum’.

Til innsamling av pengar var det i 1678 ei fattig-tavle og ei fattig-bøsse som var festa til kordøra.

Eit kråskap vart laga i koret i 1693-95 til å ha messekleda i, dette vart sida måla. Inventarlista frå 1711 nemner også ei kiste til ornamenternes forvaring.

=== Inventar på museum ===
På Universitetsmuseet i Bergen finst to rikt forma, firkanta dørbeslag. Desse har opphavleg vore i kyrkja på Flæte, men har vore flytta over til kyrkja på Nese.

Etter Bendixen fann Neumann ei tavle, truleg eit frontale, på loftet i Arnafjord kyrkje som i si tid skulle vera kommen frå mellomalderkyrkja. Han beskriv tavla slik:

''I 4 felter fremstilte den mirakelscener efter legender, i hvilke Marias underkraft viste sig på syke. Tavlen blev av kirkeeieren, presten Hans Daae (i Bergen) i 1826 skjenket til museet, men på grunn av slett innpakning så godt som ødelagt av vann underveis.<ref name="ftn10">'' Bendixens manus, Arnefjord''

</ref>

Det er bevart ein prosesjonsstav på museet, med ein forgylt engel. Denne vart også sendt inn i 1826.

= Kyrkja frå 1880 =
Kyrkja på Nese som vart vigsla 21. oktober 1880, er ei einskipa langkyrkje av tre. Framfor vestveggen står eit tårn med ein breiare inngangsdel i dei to nedre høgdene, og kyrkja har eit rett avslutta kor i aust. På sørsida i hjørnet mellom kor og skip står det opphavlege sakristiet. Aust for koret er det i ettertid sett til eit nytt sakristi med bårerom i kjellaren.

Over fleire år vart det drøfta korleis ein skulle møta kravet om ein større kyrkjebygning. Eitt av spørsmåla som var oppe, var om kyrkjebygningen skulle stå på same tufta som den gamle. Det andre, som hang saman med dette, var om ein skulle byggja nytt eller utvida den gamle kyrkja. Dersom ein hadde valt det siste, var planen å gjera bygningen høgre enn han hadde vore tidlegare, å innlemma forhallen eller våpenhuset i skipet og å byggja eit nytt tårn framfor bygningen i vest. Ein hadde heile tida hatt problem med fukt under den gamle kyrkja, og dette vart truleg avgjerande for at ein valde å flytta kyrkja noko mot sør og aust. Arnafjord fekk såleis ei ny kyrkje der ein gjorde seg bruk av mykje av materialen frå den gamle.

I jubileumsheftet som vart laga i samband med 100-årsjubileet i 1980, vert det fortalt at veggene i kyrkja, opp til underkant av vindauga, vart lafta opp av tømmer frå gamlekyrkja. Ein vende stokkane slik at innsida med dekorativ måling vart ståande ut. Andre stader der ein kan sjå material frå den førre kyrkja, er i kjellaren under koret der takbjelkar er nytta opp att som golvbjelkar, i tårnet og i taket.

Kyrkja vart oppført etter teikningar av Johannes Gjertsen frå Sogndal med Korsvoll som byggjeleiar.<ref name="ftn11"> Jubileumshefte s 37f

</ref>

== Bygningen ==
=== Vegger ===
Veggene i skip og kor er lafta, til dels med materiale frå den førre kyrkja. Langveggene i skipet er inndelte i fem felt ved hjelp av ytre og indre opplengjer som er festa til veggen med skruar og mutrar. Gavlveggene i skipet er lafta opp til himlingshøgd. Veggene frå koret er lafta gjennom austveggen i skipet.

Dei tre faga i midten i skipet har store vindauge, galleriet går nesten fram til andre opplengjepar frå vest. I vestveggen er det døropningar sentralt i to høgder.

Veggene i koret er utan opplengjer. Det er døropning i sør til det opphavlege sakristiet og i aust til tilbygget. Nordveggen i koret har eit stort vindauge og sørveggen eit lite, høgtstilt vindauge.

Veggene er avslutta med fotlist mot golvet og med list med holkil under ei list med naglehovudornament oppe under himlingane.

Veggen i det opphavlege sakristiet er kledd med liggjande faspanel og er truleg av bindingsverk. Det har vindauge mot sør og dør mot aust.

Utvendes er veggene i kyrkja kledde med liggjande, glattkanta panel og kvitmåla.

=== Dører ===
Dørene i kyrkja er mest opphavlege fyllingsdører med fire fyllingar. I vest er det tre fløydører, vest i våpenhuset, vest i skipet og vest på galleriet. Ei enkel dør fører frå koret til det opphavlege sakristiet og ei vidare ut på kyrkjegarden i aust. Døra i austveggen i koret er kopi av dei opphavlege. Dørene har opphavlege dørvridarar, nøkkelskilt og hengsler. Geriktene er flate med fas på begge sider. Sidegeriktene går opp over ramma og endar i urneforma profil.

=== Korskiljet ===
Koret opnar seg i full breidde og mest full høgde mot skipet. Ein korboge av profilert listverk i slak kløverbladform avgrensar opninga. Korgolvet ligg tre steg høgre enn golvet i skipet, ei trapp fører frå midtgangen opp i koret og denne er flankert av brystningar med tre kløverbladforma felt på kvar side.

=== Vindauge ===
Vindauga har rektangulær form og er inndelte med tre postar i fire i breidda og med sprosser i to (sør i koret) tre (på gallerigangen) og sju (dei store vindauga) i høgda. Den øvste rekkja med ruter er sette inn i utforma trerammer som dannar kløverbladbogar med knuppar nede og i bladhjørna. Innvendes er geriktene som på dørene, flate med fas og med oppstikkande, sveifa sidegerikter. Utvendes har dei ei stram utforming med rett øvre avslutting, flate, fasa gerikter og under undergerikten har sidegeriktene eit framhald i sveifa, spissa ornament.

Ved restaureringa i 1962-63 vart det sett inn vareglas i kyrkjerommet. Desse er inndelte i små ruter av farga katedralglas lagt i bly. Fire ruter tilsvarar ei rute i dei opphavlege vindauga. Vareglasa er feste til karmen med ei list innafrå, noko som gjer vedlikehald vanskeleg.

=== Golv og fundament ===
På det gamle bordgolvet vart det i 1962-63 lagt eit belegg, Tapiflex, som skulle vera isolerande, vedlikehaldsfritt og lett å halda reint. Bjørn Kaland, som var konsulent for restaureringa, rådde frå dette og meinte ein burde isolera golvet frå undersida, slipa det og lakka med matt lakk.<ref name="ftn12"> Arkivmateriale om restaureringa oppbevart i kyrkja

</ref> Den lokale restaureringsnemnda valde likevel denne løysinga.

Fundamentet er av stein.

=== Tak ===
Kyrkja hadde svart eller «blått» pannetak fram til 1915-16, då vart det tekt med skifer.<ref name="ftn13"> Jubileumshefte s 40 og Bendixens manus

</ref>

Saltaket over skipet har fire sperreband med sperrer, saksesperrer og hengebjelke som grip som tang omkring bindbjelkar på tvers av rommet. På sperrene ligg åsar som ber ståande bord, over- og underliggjande, mykje av det er oppattbrukt materiale frå den førre kyrkja. Bordtaket ber rekter og lekter som feste for lappskifer. Borda i taket har tjørerestar. Eit bord i vest har dekorativ måling. Sperrebanda korresponderer ikkje med opplengjene i veggene.

=== Himlingar ===
Himlingane i skip og kor er gavlforma og følgjer saksesperrene opp til krysset. Koret har ein bindbjelke og hengebjelke i vest. Himlingane har ståande panel og er isolerte med eit tynt lag mineralull på oppsida.

=== Tårn ===
Tårnet har ein nedre inngangsdel over to høgder. Over andre og nedste del av tredje høgd er inngangsdelen dekt av saltak som held fram som pulttak på sidene. I inngangsdelen står dei to vestre tårnstavane fritt i rommet, medan dei austre står inntil tømmerveggen vest i kyrkja. Dei tre andre veggene i inngangsdelen er bindingsverksvegger. Frå tredje høgd står dei fire stolpane i hjørna på tårnet frå det nivået der pultaka over sidene på inngangsdelen er knytte til tårnet. Her er det eit lagerrom, og øvst, i fjerde høgd, er det klokkerom. Stolpane er avstiva med kryssband, og losholtar som dels utgjer rammer i etasjeskilja. Utafor desse ligg det opplengjer og kryssband, dels som avstiving, dels som feste for ytre panel. Under den øvre ramma i tårnet ligg ei mindre ramme som oppheng for klokkene. Skjørt, lanternin og inntrekt åttekanta hjelm kviler på den øvste ramma i tårnet.

I klokkerommet er det hengsla luker, to mot vest, ei mot nord og ei mot sør. I aust er det to mindre luker som kan hektast av, ei på kvar side av mønet over skipet. Det er også ei luke i aust til loftet over skipet. I lanterninen er det også luker i veggene.

I våpenhuset i første høgd og på orgelgangen i andre høgd er romma innreidde med brei, ståande staffpanel. Oppgang til andre høgd via trapp på sørsida, frå aust.

Veggene i dei to første høgdene i tårnet har brei staffpanel.

Våpenhuset har fløydør mot vest, i vestveggen i skipet er det fløydører i første og andre høgd. Over inngangen i vest er det eit overbygg i form av eit lite saltak støtta med fire stolpar. Vest i inngangsdelen er det vindauge på orgelgangen og eit mindre i mønet over. Det er også eit vindauge sør i våpenhuset.

=== Tilbygg ===
I 1968 vart det oppført eit tilbygg aust for koret med nytt sakristi kombinert med rom for dåpsfølgje, gang og toalett. I kjellaren under tilbygget vart det laga toalett og bårerom. Arkitektar for tilbygget var Olav og Jon Vikøren, Vik.<ref name="ftn14"> Jubileumshefte s 42f

</ref>

Veggene i tilbygget er av bindingsverk, kledd med plater innvendes, utvendes med liggjande panel som kyrkja elles. Saltak tekt med lappheller som kyrkja elles. Innvendige dører er glatte, ut mot sør er det ei dør, truleg av teak, med smale, runda ståande panel. Nedre del på begge sider er dekt av metallplate. Vinyl på golvet. Støypt kjellar.

== Interiør ==
=== Presentasjon av interiøret ===
Arnafjord kyrkje har eit tradisjonelt interiør med altar med altartavle sentralt aust i koret og med altarring framfor. Døypefonten står nord i koropninga og preikestolen på sørhjørnet mellom kor og skip. Ved langveggene i koret står enkle benker. Mot korveggen står eit harmonium på nordsida, på sørsida heng eit skåp og to maleri. Skipet har benkeparti på begge sider av ein brei midtgang. Benkene går inn til langveggene og fyller lengda i skipet. Vest i skipet er det eit breitt tverrgalleri med orgel.

Det vart sett inn ein omn i kyrkja i 1899, på nordsida av midtgangen. Den femte benken framafrå vart då avsaga på midten.<ref name="ftn15"> Jubileumshefte s 39

</ref>

=== Oversyn over viktige endringar i interiøret ===
Kyrkja vart restaurert i 1962-63, etter plan av Bjørn Kaland. Det vart sett inn katedralglass som indre vareglas i vindauga, interiøret vart måla, preikestolen gjort lægre. Benkene vart vølte og måla, galleriet vart vølt, det kom lampettar på galleriet og i skipet. Omnen i skipet vart teken vekk og det vart lagt inn elektrisk oppvarmingsanlegg, på golvet vart det lagt golvpapp med plater ovanpå og eit vinylgolv, Tapifleks, øvst.<ref name="ftn16"> Jubileumshefte s 42 etter Kallsbok

</ref> Vatn vart lagt inn i 1968.<ref name="ftn17"> Jubileumshefte s 42

</ref>

=== Fargar ===
Interiørmåling frå 1600-talskyrkja finst på fleire stader. [...]

Då Bendixen var i kyrkja kring 1900, skreiv han at det var kvitt tak, lys fiolette vegger med mørkare brei rand, gule veggstøtter, mørkt gult bjelkeverk, medan stolane var lyse i same farge, etter nedkanten av taket og i alle hjørne var det måla ein rankefrise. På eldre fotografi kan ein også sjå denne rankefrisen over korbogen. Preikestolen var gul med brune mellomstykke og kvite felt.

Kyrkjerommet har no lyst varmgrå vegger. Det av takkonstruksjonen som er synleg er noko mørkare grått og himlingane er måla i broten kvitfarge. I kordelen har altarring, korskilje, altartavle og preikestol okergule rammer med innslag av blått, kvitt, gull, olivengrønt og grønbrunt. Brystninga på galleriet er lyst grøn med raudbrune staffar og listverk og varmgrå fyllingar. Golvet er dekt med ein grågrøn vinyl og i midtgangen fram til altarringen ligg eit lyst grått teppe. Benkene er lyst grøne med grøne benkeputer.

''Restaurering 1962''

I kyrkja er det oppbevart ein del arkivmateriale knytt til restaureringa. Målet vart fastsett i eit møte i den nyoppnemnde nemnda 5.9.1962. Ein ville få lagt inn lys og varme, isolert himlingane ovanpå, golvet i skip og kor skulle dekkast med Tapifleks. Det skulle vidare setjast inn varevindauge med katedralglas og under galleriet skulle det kledast. Kyrkja vart måla innvendes etter ein plan utarbeidd Bjørn Kaland, Bergen. Kaland kommenterte restaureringsplanane slik i brev dagsett 25.021963: Han gjer framlegg om at ein i staden for katedralglas nyttar klårt glas i ei ekstra ramme så tett inntil den gamle som råd og at ein fører det nye glaset berre opp til den øvste ruterada. Hans framlegg til fargar inneber olja og lakka golv og luta vegger.

Også Riksantikvaren ved St. Tschudi Madsen gjekk i brev 28.0263 inn for Kaland sitt syn på golvet.

== Inventar ==
[...]

=== Altar ===
Kassealtar med dør til skåp på baksida. Framsida og kortsidene har ramme med opningar i slak kløverbladboge, to framme og ein på kvar side, kledde med liggjande bord innvendes. Bordplata er profilert under kanten.

=== Altartavle ===
a) Altarkross, heng no over korbogen mot skipet. Då altartavla vart skaffa, vart krossen plassert på galleriet. I 1972 vart han hengd opp over korbogen.<ref name="ftn18"> Jubileumshefte s 44 
</ref>

b) Den nye altartavla vart kjøpt i 1907. Måleriet er måla i oljemåling av Eivind Nielsen. Det er ein kopi etter A. Tidemands altarbilete i Trefoldighetskyrkja i Oslo. Eivind Nielsen laga også teikningar til ramme for måleriet som vart laga av byggmeister John Hove i Vik.<ref name="ftn19"> Jubileumshefte s 44 etter Kallsbok 
</ref>

=== Altarring ===
Altarringen vart endra noko i 1964.<ref name="ftn20"> Jubileumshefte s 42

</ref> No har han fem sider og er open på begge sider av altaret. Golvet ligg eit steg høgre enn korgolvet. Knefallet er stoppa og trekt med skinn. Balustrade med tynne pillarar som ber kløverforma bogar. Flat handlist og indre hylle for særkalkar.

=== Døypefont ===
Døypefonten har flat, sekssida''' '''kum med profilerte sider og med opning på oversida for dåpsfatet. Skaftet er forma som ein liten balustrade med tre sider og ei kløverbladopning til kvar side, skilde med pillarar. Pilarane kviler på ein tredelt sokkel/fot bygd opp av kraftig listverk med holkil og vulst.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen har fem sider av ei sekssida grunnform. Kvart fag har ein kløverboge utvendes kledd innvendes med ståande bord. Hjørna er markerte med sveifa, tverrstilte bord. Flat handlist. Nede er felta avslutta mot profilert list over hengebord med små gjennomskjeringar i krossmønster. Stolen står på ein fot av seks radiært stilte, sveifa bord. Handlista og lesebrettet er trekte med raud fløyel og gullfrynser. Oppgangen går frå koret opp via ei trapp med fire steg der det frå det tredje steget er gelender med spissboga opning på begge sider.

=== Lesepult ===
Lesepult av smijarn. Krossforma fot og skrått lesebrett bore av ei stang med høgderegulering. Framme på stanga er det festa eit kristusmonogram (chi og jota).

=== Benker ===
Kyrkja har opphavlege benker som går frå midtgangen inn til tømmerveggen. Dei har vange mot midtgangen. Vangane svingar opp over benkeryggane der og endar i kløverbladform. Nede har vangane ei gjennomskoren firpassform. Ryggen har eitt ryggbord i overkant, til denne er festa ei salmebokhylle på baksida. Setefjølene er understøtta av sarg. Eit støttebord er sett inn mellom nedre del av vangen og veggen.

=== Galleri ===
Det breie tverrgalleriet vest i kyrkja kviler på ein galleribjelke som er lagt opp i langeveggene og støtta av to stolpar ved midtgangen. Elles kviler det på opplengjer og vegger. Gallerifronten har slakt kløverbladforma felt som er dekte på baksida med ståande panelbord. Flat handlist over profil. Golvet på galleriet er avtrappa i fem steg på siden og her er det plassert benker av same slag som i skipet. I midtpartiet er dei fire nedre stega avflata i høgde med midtsteget og gjev plass for orgel. Golvborda er lagde i breidderetning. Baksida av fronten har brei staffpanel og flat handlist.

=== Måleri ===
To eldre måleri i ei ramme. Det har vore vist til opplysning i rekneskapane som fortel at målinga på altartavla i førre kyrkje var sleten og vart overmåla med to bilete i … Dette kan vera dei måleria som finst i kyrkja i dal

a) Måla med olje på lerret. Motivet er Kristi himmelfart. I den øvre halvdelen av biletet er Kristus vist ståande i ein gyllen himmel med øvre del løynt av ei mørk sky. Nedre del er mørkare, og viser åtte menn, truleg læresveinar, som ser og peikar opp mot Kristus, samstundes som nokre av hendene viser til det opne feltet på bakken mellom dei der fotspora til den himmelfarne står att. Det kan liggja eit anna måleri under det noverande.

b) Olje på lerret. Motiv: Oppstoda. Kristus er vist i lysande mandorla mot mørk bakgrunn oppe til venstre for midten av biletet. Under han tre romerske vaktmenn. Til høgre i biletet kjem tre kvinner med kalkforma beger for å salva den døde. Bak dei viser Jerusalem og Golgata med tre tomme krossar.

==== Rituelle kar ====

==== Kalk ====
a) Den eldste kalken i kyrkja er truleg frå 15- eller 1600-talet. Sølv med forgylling som venteleg vart utført i 1671. Kupa er truleg nyare enn kalken elles. Han har runda form med opphøgde sider og to strekar under munningen. Begge skaftledd er åttesida, sameleis foten som går ut i åtte flikar på standkant. Skaftledda er profilerte oppe og nede og kupa er nita fast i øvre skaftledd. Kupa går ut i rikt profilert midtring, men i overgangen er det lagt inn uvanlege renessanseornament i form av englehovud (?) og overflodshorn (?), til dels utydlege. På den eine fliken på foten er det teikna inn eit krusifiks. Eit stempel under foten er ikkje tolka, det viser eit bumerke. Høgde 19,2 cm, Diameter fot 11,7 cm. Kalken vert brukt med innsats, truleg i sølv, med ei hempe til feste på kanten på den eine sida, og med nebb på den andre. Ustempla.

b) Kalk av sølv frå 1939, gylt innvendes. Kalken har runda kupa, øvre skaftledd svingar inn og foten svingar ut frå ein flat, rund, nodus med flat rille etter midten. Den runde foten vert avslutta med ein holkilforma standkant. Innskrift på foten med fraktur: Arnafjord Kyrkja. Under foten er skrive med versalar: Gjeve av G. og M. Nese med vyrdnad og takk til kyrkja og kyrkjelyden den 16.10.1939. Han er stempla K.Hestenes 830 S. Høgde 21,5 cm, diameter kupa 18,3 cm.

Oppå kalken ligg ein ring med bladtunger som fungerer som særkalkar. Under bladkransen er det festa ein vertikal ring som går ned innafor kanten i kupa. Inst i kvar bladtunge er det eit hol, truleg for at overflødig vin skal kunna renna inn att i kalken. Det er 16 bladtunger i kransen og det finst ein ekstra krans. Ytre diameter 26,5 cm, indre diameter 13,6 cm.

Ned i bladkransen er det så sett ein innsats som er halvveges dekt med krumma lok og som har ein liten tut sentralt framme på loket. Innsatsen vert dreia rundt ved meddelinga av vinen slik at vinen vert tømd ut i eit blad om gongen. Innsatsen er 7,7 cm høg opp til kanten og diameteren er 14 cm.

''Særkalkar'' av sølv med flat kupa og høgtstilt nodus. Stempel 830 S og Hestenes. Høgde 7,8 cm, diameter kupa 5,9 cm.

=== Parament ===
==== Altarduk ====
a) Altarduk i tynt linlerret med 14 cm brei brodert rankebord av naturfarga snor festa til tøyet med knappholssting i raudt. Bendixen skreiv om denne duken då han var i kyrkja kring 1900.

b) Duk av bomullslerret, skøytt etter midten, med kjøpt bomullsblonde festa til tre sider. Kanskje ein eldre vareduk.

c) Altarduk av aida-stoff med hardangersaumbord med krossar og kalkar, merkt 1920.

d) Altarduk av lin med 16 cm brei bord i svartsaum og austmannarenning på tre av sidene. Motivet i svartsaumborda er druer og aks og små krossar. Sentralt framme har borda to duer som flankerer ein større kross. Over svartsaumen er det brodert små stjerner. Duken er merkt 1959 på den fjerde sida. På bordplata ligg ein dreiels linduk som vareduk.

==== Altarklede ====
Bendixen omtalar eit enkelt raudt altarklede ca. 1900.

==== Messehaklar ====
a) Messehakel, truleg frå 1722. Brei skjoldforma av raud fløyel, kanta med gullband. Det same bandet rammar inn ein heildekkande applikert kross av silke på ryggsida. Silkestoffet er no kvitt, men kan ha vore lyst blått. Framme har hakelen splitt frå halsen, kanta med eit smalare gullband. Halsen er kanta med fløyel. Fôret er eit raudleg toskafts linstoff, og kan ikkje vera den raude dreielen som rekneskapen for 1722 nemner. Framsida er 95 cm høg, ryggsida 115 cm. Hakelen er 68 cm brei ved skuldrene.

b) Messehakel, skjoldforma, truleg frå kring 1900, i djup, vinraud fløyel med kanting av 2,8 cm breitt gullband. Det er truleg denne hakelen som vert omtalt som ny i Bendixens manus. På framsida er det ein kross i brysthøgd, 23 cm høg, av det same bandet. Ryggsida har større kross av bandet lagt dobbelt. Fôret er av lyst gyllenrauleg bomullssateng, falma mot gyllent på sidene. Hakelen er festa med tre hekter på venstre skulder. Høgde 87 og 100 cm, breidde ved skuldrene 64 cm. I 1902 vart det løyvt 100 kr til my messehakel.<ref name="ftn21"> Jubileumshefte s 39 
</ref> Det gjeld truleg denne messehakelen.

c) Grøn messehakel, vid, rettsida med runda hjørne. 1981. Hovudstoffet er grønt klede, fôret er eit grønt, toskafts kunstfiberstoff. Begge sider har ein applikert y-kross i grøn villsilke kanta med smalt gullband, og stolpen har broderi med vinranke. I krossmidten på framsida er eit brodert kristogram (chi-rho) i gulltråd, på ryggsida er krossmidten utvida og har ei brodert lutherrose på applikert, kvit botn. Glidelås på venstre skulder. Hakelen er merkt innvendes: Arnafjord kyrkje. Grønn messehagel 1981, tegnet, brodert, montert av Esther B. Eide. Bergen. Høgde 104 og 114 cm, breidde ved skuldrene 113.

d) Kvit messehakel med innskrådd form, 2000. Hovudstoffet er eit lett ullstoff i kypertvariant, hakelen har enkelt fôr av fôrsilke. Framsida er dekorert med ein stolpe i øvre del, sett saman av små, applikerte silkekvadratar i ulike fargetonar, vinraudt, fiolett, grønt og gyllent. Ryggsida har også applikasjon med silkekvadratar, her i form av ein kross i dei same fargane og med einskilde kvadratar i kvitt kring krossen. Glidelås på venstre skulder. Hakelen er merkt på fôret: MV -00. Han er 100 og 108 cm høg, breidda er 88 cm ved skuldrene.

==== Messeskjorte ====
Kyrkja har teke vare på to messeskjorter av bomull. Dei har begge heile vidda rynka saman ved halslinninga. Ei messeskjorte vart kjøpt i 1956.<ref name="ftn22"> Jubileumshefte s 41

</ref>

==== Lysstell ====
I 1955 vart det kjøpt ei lysekrone til kyrkja for ei pengegåve frå norskamerikanaren Elling O. Nese til minne om foreldra hans.<ref name="ftn29"> Jubileumshefte s 40

</ref> I tidsrommet 1964 – 68 fekk ein i følgje Kallsboka tre lysestakar av sølv.<ref name="ftn30"> Jubileumshefte s 42

</ref>

==== Altarstakar ====
To altarstakar i massing, truleg frå 1600-talet. Stakane har har pigg over lysskål til smale kubbelys. Øvst på skaftet er det ei plate med feste for to lysarmar og eit skjold. Lysarmane er s-forma og ber lysskål og lyspipe til mindre lys. Skaftet er balusterforma og skrudd ned i ei opphøging sentralt på foten. Foten går vidare ned via ein vulst og flatar ut mot runda overgang til standkant. Fot, skaft og lyspipper har strekmarkeringar. Breidde ved lysskålene 43 cm, Høgde med pigg 43 cm, diameter fot 21,5 cm.

==== Andre stakar ====
Stake med sekskanta skaft, ei midtestilt og tre sidestilte lysarmar. Høgde 44,3 cm, diameter fot 15,5 cm.

==== Lysekroner ====
a) Lita, eldre lysekrone med seks armar, truleg frå 1600-talet. Opphenget ringforma festa til eit øvre, støypt ledd med dobbelørn. Under denne er ein enkel, balusterforma stamme som endar nede i kule med knopp. Dei s-forma lysarmane er feste til ei plate nedst på stammen. Dei har ei todeling ved at midtstykket er forma som eit drakehovud som spyr ut den nedste delen. Denne ber slysskål og slanke urneforma lyspiper med stearinlys.

b) Eldre lysekrone av massing med fire armar, truleg frå 1700- talet. Krona har oppheng i ein ring og under denne er det eit vaseforma ledd over plate til feste for armane. Dei er feste ved at ein tapp frå armen går inn på sida i plata og er festa med ein gjennomgåande skrue som er sikra med mutter under plata. Underpata finst eit kort skaftledd over kule og knopp. Armane er s-forma med ei uvanleg utforming i det midtstykket er forma som ein underarm som held nedre del av armen i handa. Armane held lysskåler og piper med strekmarkeringar.

c) Nyare krone av massing, gåve til 75-årsjubileet i 1955. Krona er barokkforma med ringoppheng, balusterforma skaft kule med knopp og to høgder med åtte s-forma lysarmar i kvar høgd. Krona er no montert med elektrisk lys.

d) To like massing lysekroner, nye, med barokk form. 1981, Høvik lys, Tradisjon nr 8214-12, lys. Kronene har to høgder med seks elektriske lys i kvar høgd.

==== Lampettar ====
Etter veggene i kyrkja er det plassert trearma lampettar med barokk form, leverte av Høvik lys.

----

=== Klokker ===
Kyrkja har to likeforma klokker, begge frå oppføringstida. Dei har krone forma som ein firefløya knekt under ei plate som er festa med skruar til vogga. Hua rundar ned mot hals med skriftband avgrensa av riller. Korpus har rett overdel og svingar så ut mot tre riller som markerer overgangen til ut og nedbøygd slagring.

a) Innskrift på korpus med versalar: Arnefjords Kirke. 1880., og på skriftbandet på halsen Bochumer Verein Gussstahlfabrik. Diameter 69 cm, høgde med oppheng 64 cm.

b) Innskrift på korpus med versalar: Arnefjords Kirke. 1880., og på skriftbandet på halsen B.V.G. Diameter 62 cm, Høgde med oppheng 57 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
Kring 1928 vart det kjøpt orgel til kyrkja.<ref name="ftn23"> Jubileumshefte s 40

</ref>

Nytt orgel frå Vestlandske orgelverkstad vart kjøpt i 1968.<ref name="ftn24"> Jubileumshefte s 43

</ref> Orgelet har seks stemmer fordelte på eitt manual og pedal. Mekanisk overføring.<ref name="ftn25"> Kolnes 1993 s 375

</ref> Orgelet er merkt Eduard Moser – Jakob Pieroth, Vestlandske orgelverksted, Opus 44, år 1968, Hareid. Det har følgjande disposisjon fordelt på eit maual og pedal:

Gedackt 8’
 
Principal 4’
 
Rørfløyte 4’
 
Sviegel 2’
 
Subbass 16’
 
Mixtur 2-3 fag 1’.

=== Bøker ===
Altarbok, nynorsk, Kra 1920
 
Altarbok, bokmål, Kra 1920
 
Altarbok, bokmål, Kra 1920
 
Altarbok, nynorsk, Kra 1920
 
Alterbok, bokmål, Kra 1920
 
Altarbok, nynorsk, Oslo 1926
 
Kollekter, Epistler og Evangelier, Kra 1887
 
Tekstbok, bokmål, Kra 1918
 
Tekstbok, bokmål, Kra 1918
 
Tekstbok, nynorsk, Kra 1922
 
Tekstbok , nynorsk, Kra 1922
 
Bibel, Arnefjords Kirke tilhørende 1878, Chra 1876
 
Graduale, nynorsk, Oslo 1925
 
Salmebok, Landstad, Bergen 1877
 
Nynorsk salmebok, Bjørgvin 1929

=== Nummertavler ===
På gallerigangen står ei enkel nummertavle i kløverbladform, truleg frå kyrkja var ny. Metallsiffer er oppbevarte i kyrkja.

=== Møblar ===
Skåp vart motteke som testamentarisk gåve i 1978. Det skal vera laga av materialar frå preikestolen i den gamle kyrkja.<ref name="ftn26"> Jubileumshefte s 44

</ref>

Brurestolar av eik merkte G.N. 1936.

=== Offerkar ===
Ei tinnskål er brukt til offer på altaret. Skåla er ei gåve, og er merkt EIK,H, 81 ogF10.

=== Blomstervasar ===
I følgje Kallsboka fekk ein sølvpokal til blomar i gåve.<ref name="ftn27"> Jubileumshefte s 42

</ref>

== Kyrkjegard og minnesmerke ==
=== Kyrkjegarden ===
Gravene på kyrkjegarden ligg nord for kyrkja, i hellinga ned mot fjorden. Kyrkjegarden har vore utvida i fleire omgangar, i det ein har lagt til stykkje nordafor eksisterande kyrkjegard. Frå gammalt av låg bygdevegen austafor kyrkja og porten var då på den sida. Med omlegging av vegen i 1925 vart det naturleg å leggja porten på sørsida, og han vart flytta noko att då det vart laga parkeringsplass på vestsida.

I utgangspunktet hadde kyrkjegarden mur som avgrensing, men dette vart endra og no er det stakitt kring heile kyrkjegarden, dels på mur. Det vart halde ei oppmåling av kyrkjegarden 14. mai 1877, og en fann då at han var altfor liten, i det plassen for graver var 381,16 m2 mot 964, 7 m2 som var kravet etter lova. Plan for utviding av kyrkjegarden vart godkjend av Stiftsdireksjonen i januar 1879 og truleg utført same året. Neste utviding vart gjennomført i 1904, og sidan i 1958/59.<ref name="ftn28"> Jubileumshefte s 45f

</ref>

===Minnesmerke===
Utafor inngangen vest i kyrkja er det sett ein bautastein over korporal Oskar Ingolf Dale som fall for fedrelandet under den andre verdskrigen.

===Bygning knytt til kyrkjegarden===
På sørsida av parkeringsplassen vest for kyrkja er det oppført eit reiskapshus med saltak og gavl mot nord og sør. Taket er torvtekt, veggene er bordtekte med liggjande bord. Huset har vindauge på langveggene. I nordgavlen er det fløydør for maskiner til bruk på kyrkjegarden.

=== Kjelder ===

''Utrykte kjelder''
 
Synfaring 1661-1665, Sogn. Riksarkivet, Rentekammeret, Rekneskap, A.d. Bergen Stift 46.
 
Synfaring 1686, Sogn. Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, boks 1725, legg 3.
 
Synfaring 1709, Sogn. Riksarkivet, Rentekammeret, Realistisk ordnet avdeling, pk. 3.
 
Synfaring 1721. Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, nr 1719, legg 3, Sogn.
 
Bendixen, B.E.: Kirkerne i nordre Bergenhus Amt, kopi av avskrift, Flets kirke og Arnefjord kirke.

''Trykte kjelder''
 
BK = Bjørgvin kalvskinn [...]
 
Jubileumshefte, ''Arnafjord kyrkje 100 år, 1880 – 1980'', Leikanger 1980
 
Kolnes S.J., ''Norsk orgelregister 1328 – 1992'', Førdesfjorden 1993

''Nettstader''
 
DN = Diplomatarium Norvegicum: [http://www.docpro.uio.no/dipl_norv/diplom_felt.html http://www.docpro.uio.no/dipl_norv/diplom_felt.html]

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Arnafjord sokn]]
[[Kategori:Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:Vik kommune]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]
[[Kategori:Tre]]

Arnafjord kyrkje

2021-02-19T16:35:51Z

Kjartan:

{{Infobox ka-kirke|lat =61.08014871|lng =6.5780734696| kirkeid = 141700301| kommune = Vik| fylke = Sogn og Fjordane| spchar = '繅'‽| fellesråd = Vik kyrkjelege fellesråd| latlng = 61.022358072921,6.3846025963842| mapscomplete = | sknr = 7100201| bisp = Bjørgvin| prosti = Ytre Sogn| bygningsgruppe =Kirke etter kirkeloven (§ 17)| vernestatus = Ingen}}

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Den første kyrkja ein kjenner i Arnafjord var ei trekyrkje som låg på garden Flæte. I 1645 vart kyrkjestaden flytta til garden Nese der det vart sett opp ei tømmerkyrkje. Etter Bendixen vart dagens kyrkje «udvidet og ombygget» i 1880. Kyrkja vart i røynda nybygd, men mykje av den gamle materialen vart oppattbrukt. Eigen prest er nemnd i Bjørgvin kalvskinn i første halvdel av 1300-talet.<ref name="ftn1"> BK, 34a, 50a, 51a-b

</ref> I 1411 er soknet nemnt i diplomatariet.<ref name="ftn2"> DN 4, brev nr. 784

</ref>

== Kyrkja på Flæte ==
Kyrkja som stod på ein voll på garden, må ha vore ei stavkyrkje, i alle fall var det ei trekyrkje frå mellomalderen, og denne vart ståande fram til den nye kyrkja var oppført. Frå kyrkjestaden på Flæte går det ei bratt skråning ned mot elva. Kyrkjegarden følgde kanten av vollen på tre sider.

Bendixen, som dokumenterte kyrkjene i heile Bergenhus Amt kring 1900, omtalar ei innskrift over altaret i tømmerkyrkja på Nese som han kjenner frå eit manuskript frå Neumann og Dahl. Innskrifta fortel at kyrkja vart flytta frå Flæte til Nese i 1645. At det var kyrkjestaden og ikkje sjølve bygningen som vart flytta, går fram av det korte tidsrommet frå siste gudsteneste i gamlekyrkja til første i den nye. Det var berre om lag ei veke mellom.<ref name="ftn3"> Bendixens manus, Arnefjord

</ref>

Bendixen gjev att innskrifta slik etter Neumann og Dahl:

''En innskripsjon malt over altertavlen viste at den var flyttet fra gården Flete, hvor gudstjenesten siste gang var holdt Domini oculi i 1645 og første gang holdt messe her på Maria bebudelsesdag samme år da Ludvig Munthe var biskop, Erik Leganger prost og Knud Christophersen Glad sogneprest i Vik.<ref name="ftn4">'' Bendixens manus, Arnefjord''

</ref> ''

Altarplata frå stavkyrkja var etter Bendixen av gråstein, 1,17 m lang og 0,81 m brei, med relikviegøyme, 14 x 12cm, i 23 cm avstand frå den fremste langsida. Steinen var 7 til 7,5 cm tjukk. Nedsenkinga for relikviet hadde avsats for lok, og var gjennombora.<ref name="ftn5"> Bendixens manus, Flets kirke

</ref> Denne er no på Sogn Folkemuseum – De Heibergske samlinger.

Det er ikkje bevart rekneskapar for den tida kyrkja stod på Flæte.

== Kyrkje på Nese 1645 – 1880 ==
=== Bygningen ===
Den kyrkja som vart oppført på Nese i 1645 var ein tømmerbygning med rektangulært skip og lægre og smalare kor som var rett avslutta. Framfor inngangen i vest var det eit tårn med skriftekammer på ei side, truleg på sørsida, og materialhus eller reiskapsbu på hi sida. Framfor tårnet var det eit lite vindfang. Som ved mange andre kyrkjer var det bygt ein sval på nordsida av kyrkja til oppbevaring av stegane.

Kyrkja var etter synfaringa i 1686 ein tømmerbygning. Koret var ni alner langt og like breitt, skipet var 15 alner langt og 13,5 alner breitt og veggene gjekk inn under tårnet.

I synfaring 1709 vert det meldt at kyrkja er ein god tømmerbygning, nett pannetekt. Ho har ein lang svale til stegehus, og tårnet er bygt opp frå grunnen, med eit materialhus på den eine sida og skriftekammer på den andre. Innvendes er kyrkja pryda med kvelving og måling.<ref name="ftn6"> Synfaring 1709

</ref>

Ved synfaringa i 1721 er Arnafjord kyrkje framleis ei god tømmerkyrkje, med støpultårn bygt opp frå grunnen. Under tårnet er eit skriftekammer på eine sida, og eit materialhus på den andre. Kyrkja er pannetekt. Inni er ho kvelva og «smuch mahlet». Det trengst litt vedlikehald på kjølar og vindskier. Måla skil seg som vanleg litt frå måla frå 1686. Koret er ni alner langt og ti alner breitt, skipet 17 alner langt og 15 breitt, og materialhuset, står det, er fem alner i kvadrat (?).<ref name="ftn7"> Synfaring 1721

</ref>

Det skjedde ein del endringar med kyrkja i det tidsrommet som er dekt av kyrkjerekneskapane 1667 – 1723.

Det har vore problem med vasstilsig kring kyrkja, og rekneskapane har fleire meldingar om at det er greve veiter kring bygningen. Dei siste rekneskapsåra vart dette gjort årleg. Muren under kyrkja vart utpinna i 1667-69. I 1702-1704 vart det i samband med utgraving av veita mura under svillen rundt kyrkja med stein. Neste rekneskapsperiode fortel at veita er kledd med tynne steinheller, svalen på nordsida er heva («opweyet») og det er laga ny sole under, sameleis er golvet i koret heva og muren under koret er utbetra.

Ved synfaringa i 1661-65 vart det peikt på einskilde ting som burde gjerast i kyrkja. Det vart bestemt at det skulle setjast inn to nye vindauge på nordsida i kyrkja, eitt i koret og eitt i skipet, og eit tredje i det vestre brystet. Framfor kordøra skulle det lagast eit lite vindfang. Døra til våpenhuset skulle utstyrast med lås for at ingen «vden forloff Schall ringe Klocherne, eller Aabne Kirchens gulff».

Kyrkja hadde frå først av tak av bord som vart tjørebredd. Rekneskapane fortel om tjørebreing av taket frå tid til annan. I 1678-79 vart det sett opp to fløyar «paa huer ende af kirchens tag». Kyrkja fekk pannetak i 1699-1701.

Då kyrkja vart bygd, hadde ho flat lem over kor og skip. 45 år seinare hadde borda sege frå einannan og det fall skit og rusk ned på kyrkjelyden. Når ein då først skulle ta att lemen, vart det vedteke at ein like gjerne kunne laga tønnekvelv både over koret og skipet. Ein valde ut tjukke, breie bord til bøylar over koret og hogne krumme tre til bøylar over skipet, og himlingane vart laga av 13 ½ tylft gode bord (rekneskap 1690 – 92).

Ein koparhane til tårnspissen vart kjøpt i 1678-79, men like etter, i 1680-81, tok stormen tårnhjelmen. Det vart, i 1682, løyvt pengar «paa høye Øffrigheds behag», saman med det kyrkja hadde samla saman, til ombudsmannen som fekk ansvar for å byggja opp att tårnet. Vindfanget framfor den vestre kyrkjedøra var til nedfalls og var bygt opp at med to nye kne i 1717-1719.

Skriftekammeret som låg under tårnet, truleg på sørsida, var opphavleg ope mot resten av tårnfoten. I 1673 vart det panelt inn og det vart lagt nye bjelkar og lem over. Rekneskapsbolken etter er det også utgiftsført nytt golv i kammeret med bjelkar under. Det ser også ut for at ein del av golvet vart fornya i 1687-89. I 1673 vart det betalt for to små, nye vindauge. Kammeret fekk samstundes nytt inventar med «sakristiestoll» (skriftestol?) og fotskammel.

Over inngangen «nederst udi kirchen» vart det laga ein lem til ungdommen i 1690-92. Under den nybygde lemen, vart det i 1693-95 laga ein ny innebygd stad for dåpen, ein «fundt», og ei ny vindaugsopning vart teken ut her. Samstundes vart det laga panelverk på lemen.

I tillegg til stegesvalen på nordsida av kyrkja nemner rekneskapane «det nederste braadhus», venteleg til utstyret til tjørebreing.

=== Interiør ===
Etter at det vart laga tønnekvelvar i kor og skip og ein lem for ungdommen nedst i kyrkja, vart alt dette nye måla i 1690-92. Innvendes vart det i 1686 meldt at kyrkja var måla og «vel ornerit».

Bendixen gjev att to innskrifter i skriftekammeret etter Neumann og Dahl:

''<nowiki>En innskrift fortalte at den [kirken] i stattholder Gyldenløves, Biskop Randulfs og prost Iver Eriksen Legangers tid, var blitt hvelvet og malt. En tredje innskrift i skriftekammeret viste at kirken var malt på prost Iver Eriksen Legangers bekostning i 1678 i kansler Jens Bjelkes, Fredrik Marschalks og biskopp Randulfs tid.</nowiki><ref name="ftn8">'' Bendixens manus, Arnefjord''

</ref>

=== Inventar ===
Kjeldene gjev også ulike opplysningar om inventaret i kyrkja. Rekneskapane har ei interessant opplysning i 1696-98 der det heiter at ein har skaffa ei jarnlekkje som krona over altaret heng i. Dersom dette ikkje er feilskrive for preikestolen, er det uvanleg. I 1687-89 vart altartavla vølt. I staden for «de forslidne bogstaffwer» vart det måla to små «støcker». Også i rekneskapsbolken etter, i 1690-92, er det det nemnt at den gamle altartavla «som aff lysenes røg og daglig støff» var svart og øydelagd, hadde vorte forbetra med to måla «støcher». Altarringen fekk rekkverk av dreia balustrar i same perioden.

I veggen bak preikestolen skulle ein etter synfaringa i 1661 – 65 hogga litt større opning slik at det kunne bli ein skikkeleg oppgang.

Det har vore benker i kyrkja før rekneskapane tek til, men det kan sjå ut som dette ikkje var faste, like benker slik som no, men at sitjeplassane kom og vart endra etter kvart. Ordet ‘stol’ vert brukt om ein innebygd benk. Tre av kvinnestolane fekk nye benker og det vart laga ein ny stol i 1684-86. I 1705-1707 vart seks mannfolkstolar panelte og det vart laga fem nye stolar med hengsler til. Samstundes vart det laga ein ny stol på kvinnfolksida med dør og hengsler til og ein stol i koret vart vølt. I 1708-1710 vart det laga tre nye stolar i kyrkja, og i 1711-13 vart fire mannfolkstolar vølte. Klokkarstolen fekk nytt golv og ny dør samstundes.

I synfaringa 1661 – 65 er det nemnt eit pulpitur «offuer Prædichestoelen», kanskje skal det lesast som «ovenfor». Her skal det lagast nye sete og luker med to hasper slik at lukene kan opnast og latast att ved behov.<ref name="ftn9"> Jamnfør pulpituret i Dale kyrkje i Luster

</ref>

Kalken og disken vart gylte i 1671. Til kalken høyrde eit tørkle som er nemnt i fleire av inventarlistene.

Bekkenet i døypefonten var banka djupare av ein koparslagar i 1667-69. I 1696-98 vart det laga ein fot under bekkenet, det som no vert kalla døypefont.

Ein av massinglysestakane i kyrkja vart vølt av rotgytaren og fekk to nye armar i 1670. I 1696-98 laga rotgytaren to altarstakar. Han brukte den malmen som var i tidlegare lysestakar samen med ny malm. I den første inventarlista frå 1678 er det nemnt ei massing lysekrone med seks armar og to doble massinglysestakar, det er også nemnt ei lyssaks. Ei ny, lita massing lysekrone med fire armar er kommen til i inventarlista frå 1711.

Ulike parament er nemnde i rekneskapar og inventarlister. I tillegg til kalkduken som er nemnt ovafor, var det ein messehakel og to messeserkar i inventarlista frå 1678. Messehakelen hadde då etter rekneskapane nett fått ei fornying med 18 alner gullsnorer. Lista nemner også ein handduk som høyrde til dåpsfatet, eit altarklede, seinare er det presisert at altarkledet er av blått lin, og ein liten og ein stor lerrets altarduk. Ein ny altarduk med kniplingar kring vart laga i 1722 og er innført i lista frå 1723. Sameleis har kyrkja då fått ein ny, påkosta messehakel av raud fløyel med kross av blått fløyel og kanta med gullposement. Denne er mest sannsynleg framleis i kyrkja (messehakel a). Materialane til messehakelen er gjort detaljert greie for i rekneskapen: det er vel sju alner raud fløyel, ein alen blått fløyel, 21 alner gullposement som vog 11 lodd. Til fôr vart brukt sju alner raud dreiel, litt raud og litt brandgul silke var kjøpt inn, og hakelen hadde mellomfôr av fire alner svart lerret. Også den nye altarduken finst det rekneskap for.

Etter inventarlista frå 1678 hadde kyrkja to klokker i tårnet og ei lita handklokke ved skriftekammeret, i 1702 er denne klokka kalla ‘tintunabulum’.

Til innsamling av pengar var det i 1678 ei fattig-tavle og ei fattig-bøsse som var festa til kordøra.

Eit kråskap vart laga i koret i 1693-95 til å ha messekleda i, dette vart sida måla. Inventarlista frå 1711 nemner også ei kiste til ornamenternes forvaring.

=== Inventar på museum ===
På Universitetsmuseet i Bergen finst to rikt forma, firkanta dørbeslag. Desse har opphavleg vore i kyrkja på Flæte, men har vore flytta over til kyrkja på Nese.

Etter Bendixen fann Neumann ei tavle, truleg eit frontale, på loftet i Arnafjord kyrkje som i si tid skulle vera kommen frå mellomalderkyrkja. Han beskriv tavla slik:

''I 4 felter fremstilte den mirakelscener efter legender, i hvilke Marias underkraft viste sig på syke. Tavlen blev av kirkeeieren, presten Hans Daae (i Bergen) i 1826 skjenket til museet, men på grunn av slett innpakning så godt som ødelagt av vann underveis.<ref name="ftn10">'' Bendixens manus, Arnefjord''

</ref>

Det er bevart ein prosesjonsstav på museet, med ein forgylt engel. Denne vart også sendt inn i 1826.

= Kyrkja frå 1880 =
Kyrkja på Nese som vart vigsla 21. oktober 1880, er ei einskipa langkyrkje av tre. Framfor vestveggen står eit tårn med ein breiare inngangsdel i dei to nedre høgdene, og kyrkja har eit rett avslutta kor i aust. På sørsida i hjørnet mellom kor og skip står det opphavlege sakristiet. Aust for koret er det i ettertid sett til eit nytt sakristi med bårerom i kjellaren.

Over fleire år vart det drøfta korleis ein skulle møta kravet om ein større kyrkjebygning. Eitt av spørsmåla som var oppe, var om kyrkjebygningen skulle stå på same tufta som den gamle. Det andre, som hang saman med dette, var om ein skulle byggja nytt eller utvida den gamle kyrkja. Dersom ein hadde valt det siste, var planen å gjera bygningen høgre enn han hadde vore tidlegare, å innlemma forhallen eller våpenhuset i skipet og å byggja eit nytt tårn framfor bygningen i vest. Ein hadde heile tida hatt problem med fukt under den gamle kyrkja, og dette vart truleg avgjerande for at ein valde å flytta kyrkja noko mot sør og aust. Arnafjord fekk såleis ei ny kyrkje der ein gjorde seg bruk av mykje av materialen frå den gamle.

I jubileumsheftet som vart laga i samband med 100-årsjubileet i 1980, vert det fortalt at veggene i kyrkja, opp til underkant av vindauga, vart lafta opp av tømmer frå gamlekyrkja. Ein vende stokkane slik at innsida med dekorativ måling vart ståande ut. Andre stader der ein kan sjå material frå den førre kyrkja, er i kjellaren under koret der takbjelkar er nytta opp att som golvbjelkar, i tårnet og i taket.

Kyrkja vart oppført etter teikningar av Johannes Gjertsen frå Sogndal med Korsvoll som byggjeleiar.<ref name="ftn11"> Jubileumshefte s 37f

</ref>

== Bygningen ==
=== Vegger ===
Veggene i skip og kor er lafta, til dels med materiale frå den førre kyrkja. Langveggene i skipet er inndelte i fem felt ved hjelp av ytre og indre opplengjer som er festa til veggen med skruar og mutrar. Gavlveggene i skipet er lafta opp til himlingshøgd. Veggene frå koret er lafta gjennom austveggen i skipet.

Dei tre faga i midten i skipet har store vindauge, galleriet går nesten fram til andre opplengjepar frå vest. I vestveggen er det døropningar sentralt i to høgder.

Veggene i koret er utan opplengjer. Det er døropning i sør til det opphavlege sakristiet og i aust til tilbygget. Nordveggen i koret har eit stort vindauge og sørveggen eit lite, høgtstilt vindauge.

Veggene er avslutta med fotlist mot golvet og med list med holkil under ei list med naglehovudornament oppe under himlingane.

Veggen i det opphavlege sakristiet er kledd med liggjande faspanel og er truleg av bindingsverk. Det har vindauge mot sør og dør mot aust.

Utvendes er veggene i kyrkja kledde med liggjande, glattkanta panel og kvitmåla.

=== Dører ===
Dørene i kyrkja er mest opphavlege fyllingsdører med fire fyllingar. I vest er det tre fløydører, vest i våpenhuset, vest i skipet og vest på galleriet. Ei enkel dør fører frå koret til det opphavlege sakristiet og ei vidare ut på kyrkjegarden i aust. Døra i austveggen i koret er kopi av dei opphavlege. Dørene har opphavlege dørvridarar, nøkkelskilt og hengsler. Geriktene er flate med fas på begge sider. Sidegeriktene går opp over ramma og endar i urneforma profil.

=== Korskiljet ===
Koret opnar seg i full breidde og mest full høgde mot skipet. Ein korboge av profilert listverk i slak kløverbladform avgrensar opninga. Korgolvet ligg tre steg høgre enn golvet i skipet, ei trapp fører frå midtgangen opp i koret og denne er flankert av brystningar med tre kløverbladforma felt på kvar side.

=== Vindauge ===
Vindauga har rektangulær form og er inndelte med tre postar i fire i breidda og med sprosser i to (sør i koret) tre (på gallerigangen) og sju (dei store vindauga) i høgda. Den øvste rekkja med ruter er sette inn i utforma trerammer som dannar kløverbladbogar med knuppar nede og i bladhjørna. Innvendes er geriktene som på dørene, flate med fas og med oppstikkande, sveifa sidegerikter. Utvendes har dei ei stram utforming med rett øvre avslutting, flate, fasa gerikter og under undergerikten har sidegeriktene eit framhald i sveifa, spissa ornament.

Ved restaureringa i 1962-63 vart det sett inn vareglas i kyrkjerommet. Desse er inndelte i små ruter av farga katedralglas lagt i bly. Fire ruter tilsvarar ei rute i dei opphavlege vindauga. Vareglasa er feste til karmen med ei list innafrå, noko som gjer vedlikehald vanskeleg.

=== Golv og fundament ===
På det gamle bordgolvet vart det i 1962-63 lagt eit belegg, Tapiflex, som skulle vera isolerande, vedlikehaldsfritt og lett å halda reint. Bjørn Kaland, som var konsulent for restaureringa, rådde frå dette og meinte ein burde isolera golvet frå undersida, slipa det og lakka med matt lakk.<ref name="ftn12"> Arkivmateriale om restaureringa oppbevart i kyrkja

</ref> Den lokale restaureringsnemnda valde likevel denne løysinga.

Fundamentet er av stein.

=== Tak ===
Kyrkja hadde svart eller «blått» pannetak fram til 1915-16, då vart det tekt med skifer.<ref name="ftn13"> Jubileumshefte s 40 og Bendixens manus

</ref>

Saltaket over skipet har fire sperreband med sperrer, saksesperrer og hengebjelke som grip som tang omkring bindbjelkar på tvers av rommet. På sperrene ligg åsar som ber ståande bord, over- og underliggjande, mykje av det er oppattbrukt materiale frå den førre kyrkja. Bordtaket ber rekter og lekter som feste for lappskifer. Borda i taket har tjørerestar. Eit bord i vest har dekorativ måling. Sperrebanda korresponderer ikkje med opplengjene i veggene.

=== Himlingar ===
Himlingane i skip og kor er gavlforma og følgjer saksesperrene opp til krysset. Koret har ein bindbjelke og hengebjelke i vest. Himlingane har ståande panel og er isolerte med eit tynt lag mineralull på oppsida.

=== Tårn ===
Tårnet har ein nedre inngangsdel over to høgder. Over andre og nedste del av tredje høgd er inngangsdelen dekt av saltak som held fram som pulttak på sidene. I inngangsdelen står dei to vestre tårnstavane fritt i rommet, medan dei austre står inntil tømmerveggen vest i kyrkja. Dei tre andre veggene i inngangsdelen er bindingsverksvegger. Frå tredje høgd står dei fire stolpane i hjørna på tårnet frå det nivået der pultaka over sidene på inngangsdelen er knytte til tårnet. Her er det eit lagerrom, og øvst, i fjerde høgd, er det klokkerom. Stolpane er avstiva med kryssband, og losholtar som dels utgjer rammer i etasjeskilja. Utafor desse ligg det opplengjer og kryssband, dels som avstiving, dels som feste for ytre panel. Under den øvre ramma i tårnet ligg ei mindre ramme som oppheng for klokkene. Skjørt, lanternin og inntrekt åttekanta hjelm kviler på den øvste ramma i tårnet.

I klokkerommet er det hengsla luker, to mot vest, ei mot nord og ei mot sør. I aust er det to mindre luker som kan hektast av, ei på kvar side av mønet over skipet. Det er også ei luke i aust til loftet over skipet. I lanterninen er det også luker i veggene.

I våpenhuset i første høgd og på orgelgangen i andre høgd er romma innreidde med brei, ståande staffpanel. Oppgang til andre høgd via trapp på sørsida, frå aust.

Veggene i dei to første høgdene i tårnet har brei staffpanel.

Våpenhuset har fløydør mot vest, i vestveggen i skipet er det fløydører i første og andre høgd. Over inngangen i vest er det eit overbygg i form av eit lite saltak støtta med fire stolpar. Vest i inngangsdelen er det vindauge på orgelgangen og eit mindre i mønet over. Det er også eit vindauge sør i våpenhuset.

=== Tilbygg ===
I 1968 vart det oppført eit tilbygg aust for koret med nytt sakristi kombinert med rom for dåpsfølgje, gang og toalett. I kjellaren under tilbygget vart det laga toalett og bårerom. Arkitektar for tilbygget var Olav og Jon Vikøren, Vik.<ref name="ftn14"> Jubileumshefte s 42f

</ref>

Veggene i tilbygget er av bindingsverk, kledd med plater innvendes, utvendes med liggjande panel som kyrkja elles. Saltak tekt med lappheller som kyrkja elles. Innvendige dører er glatte, ut mot sør er det ei dør, truleg av teak, med smale, runda ståande panel. Nedre del på begge sider er dekt av metallplate. Vinyl på golvet. Støypt kjellar.

== Interiør ==
=== Presentasjon av interiøret ===
Arnafjord kyrkje har eit tradisjonelt interiør med altar med altartavle sentralt aust i koret og med altarring framfor. Døypefonten står nord i koropninga og preikestolen på sørhjørnet mellom kor og skip. Ved langveggene i koret står enkle benker. Mot korveggen står eit harmonium på nordsida, på sørsida heng eit skåp og to maleri. Skipet har benkeparti på begge sider av ein brei midtgang. Benkene går inn til langveggene og fyller lengda i skipet. Vest i skipet er det eit breitt tverrgalleri med orgel.

Det vart sett inn ein omn i kyrkja i 1899, på nordsida av midtgangen. Den femte benken framafrå vart då avsaga på midten.<ref name="ftn15"> Jubileumshefte s 39

</ref>

=== Oversyn over viktige endringar i interiøret ===
Kyrkja vart restaurert i 1962-63, etter plan av Bjørn Kaland. Det vart sett inn katedralglass som indre vareglas i vindauga, interiøret vart måla, preikestolen gjort lægre. Benkene vart vølte og måla, galleriet vart vølt, det kom lampettar på galleriet og i skipet. Omnen i skipet vart teken vekk og det vart lagt inn elektrisk oppvarmingsanlegg, på golvet vart det lagt golvpapp med plater ovanpå og eit vinylgolv, Tapifleks, øvst.<ref name="ftn16"> Jubileumshefte s 42 etter Kallsbok

</ref> Vatn vart lagt inn i 1968.<ref name="ftn17"> Jubileumshefte s 42

</ref>

=== Fargar ===
Interiørmåling frå 1600-talskyrkja finst på fleire stader. [...]

Då Bendixen var i kyrkja kring 1900, skreiv han at det var kvitt tak, lys fiolette vegger med mørkare brei rand, gule veggstøtter, mørkt gult bjelkeverk, medan stolane var lyse i same farge, etter nedkanten av taket og i alle hjørne var det måla ein rankefrise. På eldre fotografi kan ein også sjå denne rankefrisen over korbogen. Preikestolen var gul med brune mellomstykke og kvite felt.

Kyrkjerommet har no lyst varmgrå vegger. Det av takkonstruksjonen som er synleg er noko mørkare grått og himlingane er måla i broten kvitfarge. I kordelen har altarring, korskilje, altartavle og preikestol okergule rammer med innslag av blått, kvitt, gull, olivengrønt og grønbrunt. Brystninga på galleriet er lyst grøn med raudbrune staffar og listverk og varmgrå fyllingar. Golvet er dekt med ein grågrøn vinyl og i midtgangen fram til altarringen ligg eit lyst grått teppe. Benkene er lyst grøne med grøne benkeputer.

''Restaurering 1962''

I kyrkja er det oppbevart ein del arkivmateriale knytt til restaureringa. Målet vart fastsett i eit møte i den nyoppnemnde nemnda 5.9.1962. Ein ville få lagt inn lys og varme, isolert himlingane ovanpå, golvet i skip og kor skulle dekkast med Tapifleks. Det skulle vidare setjast inn varevindauge med katedralglas og under galleriet skulle det kledast. Kyrkja vart måla innvendes etter ein plan utarbeidd Bjørn Kaland, Bergen. Kaland kommenterte restaureringsplanane slik i brev dagsett 25.021963: Han gjer framlegg om at ein i staden for katedralglas nyttar klårt glas i ei ekstra ramme så tett inntil den gamle som råd og at ein fører det nye glaset berre opp til den øvste ruterada. Hans framlegg til fargar inneber olja og lakka golv og luta vegger.

Også Riksantikvaren ved St. Tschudi Madsen gjekk i brev 28.0263 inn for Kaland sitt syn på golvet.

== Inventar ==
[...]

=== Altar ===
Kassealtar med dør til skåp på baksida. Framsida og kortsidene har ramme med opningar i slak kløverbladboge, to framme og ein på kvar side, kledde med liggjande bord innvendes. Bordplata er profilert under kanten.

=== Altartavle ===
a) Altarkross, heng no over korbogen mot skipet. Då altartavla vart skaffa, vart krossen plassert på galleriet. I 1972 vart han hengd opp over korbogen.<ref name="ftn18"> Jubileumshefte s 44 
</ref>

b) Den nye altartavla vart kjøpt i 1907. Måleriet er måla i oljemåling av Eivind Nielsen. Det er ein kopi etter A. Tidemands altarbilete i Trefoldighetskyrkja i Oslo. Eivind Nielsen laga også teikningar til ramme for måleriet som vart laga av byggmeister John Hove i Vik.<ref name="ftn19"> Jubileumshefte s 44 etter Kallsbok 
</ref>

=== Altarring ===
Altarringen vart endra noko i 1964.<ref name="ftn20"> Jubileumshefte s 42

</ref> No har han fem sider og er open på begge sider av altaret. Golvet ligg eit steg høgre enn korgolvet. Knefallet er stoppa og trekt med skinn. Balustrade med tynne pillarar som ber kløverforma bogar. Flat handlist og indre hylle for særkalkar.

=== Døypefont ===
Døypefonten har flat, sekssida''' '''kum med profilerte sider og med opning på oversida for dåpsfatet. Skaftet er forma som ein liten balustrade med tre sider og ei kløverbladopning til kvar side, skilde med pillarar. Pilarane kviler på ein tredelt sokkel/fot bygd opp av kraftig listverk med holkil og vulst.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen har fem sider av ei sekssida grunnform. Kvart fag har ein kløverboge utvendes kledd innvendes med ståande bord. Hjørna er markerte med sveifa, tverrstilte bord. Flat handlist. Nede er felta avslutta mot profilert list over hengebord med små gjennomskjeringar i krossmønster. Stolen står på ein fot av seks radiært stilte, sveifa bord. Handlista og lesebrettet er trekte med raud fløyel og gullfrynser. Oppgangen går frå koret opp via ei trapp med fire steg der det frå det tredje steget er gelender med spissboga opning på begge sider.

=== Lesepult ===
Lesepult av smijarn. Krossforma fot og skrått lesebrett bore av ei stang med høgderegulering. Framme på stanga er det festa eit kristusmonogram (chi og jota).

=== Benker ===
Kyrkja har opphavlege benker som går frå midtgangen inn til tømmerveggen. Dei har vange mot midtgangen. Vangane svingar opp over benkeryggane der og endar i kløverbladform. Nede har vangane ei gjennomskoren firpassform. Ryggen har eitt ryggbord i overkant, til denne er festa ei salmebokhylle på baksida. Setefjølene er understøtta av sarg. Eit støttebord er sett inn mellom nedre del av vangen og veggen.

=== Galleri ===
Det breie tverrgalleriet vest i kyrkja kviler på ein galleribjelke som er lagt opp i langeveggene og støtta av to stolpar ved midtgangen. Elles kviler det på opplengjer og vegger. Gallerifronten har slakt kløverbladforma felt som er dekte på baksida med ståande panelbord. Flat handlist over profil. Golvet på galleriet er avtrappa i fem steg på siden og her er det plassert benker av same slag som i skipet. I midtpartiet er dei fire nedre stega avflata i høgde med midtsteget og gjev plass for orgel. Golvborda er lagde i breidderetning. Baksida av fronten har brei staffpanel og flat handlist.

=== Måleri ===
To eldre måleri i ei ramme. Det har vore vist til opplysning i rekneskapane som fortel at målinga på altartavla i førre kyrkje var sleten og vart overmåla med to bilete i … Dette kan vera dei måleria som finst i kyrkja i dal

a) Måla med olje på lerret. Motivet er Kristi himmelfart. I den øvre halvdelen av biletet er Kristus vist ståande i ein gyllen himmel med øvre del løynt av ei mørk sky. Nedre del er mørkare, og viser åtte menn, truleg læresveinar, som ser og peikar opp mot Kristus, samstundes som nokre av hendene viser til det opne feltet på bakken mellom dei der fotspora til den himmelfarne står att. Det kan liggja eit anna måleri under det noverande.

b) Olje på lerret. Motiv: Oppstoda. Kristus er vist i lysande mandorla mot mørk bakgrunn oppe til venstre for midten av biletet. Under han tre romerske vaktmenn. Til høgre i biletet kjem tre kvinner med kalkforma beger for å salva den døde. Bak dei viser Jerusalem og Golgata med tre tomme krossar.

==== Rituelle kar ====

==== Kalk ====
a) Den eldste kalken i kyrkja er truleg frå 15- eller 1600-talet. Sølv med forgylling som venteleg vart utført i 1671. Kupa er truleg nyare enn kalken elles. Han har runda form med opphøgde sider og to strekar under munningen. Begge skaftledd er åttesida, sameleis foten som går ut i åtte flikar på standkant. Skaftledda er profilerte oppe og nede og kupa er nita fast i øvre skaftledd. Kupa går ut i rikt profilert midtring, men i overgangen er det lagt inn uvanlege renessanseornament i form av englehovud (?) og overflodshorn (?), til dels utydlege. På den eine fliken på foten er det teikna inn eit krusifiks. Eit stempel under foten er ikkje tolka, det viser eit bumerke. Høgde 19,2 cm, Diameter fot 11,7 cm. Kalken vert brukt med innsats, truleg i sølv, med ei hempe til feste på kanten på den eine sida, og med nebb på den andre. Ustempla.

b) Kalk av sølv frå 1939, gylt innvendes. Kalken har runda kupa, øvre skaftledd svingar inn og foten svingar ut frå ein flat, rund, nodus med flat rille etter midten. Den runde foten vert avslutta med ein holkilforma standkant. Innskrift på foten med fraktur: Arnafjord Kyrkja. Under foten er skrive med versalar: Gjeve av G. og M. Nese med vyrdnad og takk til kyrkja og kyrkjelyden den 16.10.1939. Han er stempla K.Hestenes 830 S. Høgde 21,5 cm, diameter kupa 18,3 cm.

Oppå kalken ligg ein ring med bladtunger som fungerer som særkalkar. Under bladkransen er det festa ein vertikal ring som går ned innafor kanten i kupa. Inst i kvar bladtunge er det eit hol, truleg for at overflødig vin skal kunna renna inn att i kalken. Det er 16 bladtunger i kransen og det finst ein ekstra krans. Ytre diameter 26,5 cm, indre diameter 13,6 cm.

Ned i bladkransen er det så sett ein innsats som er halvveges dekt med krumma lok og som har ein liten tut sentralt framme på loket. Innsatsen vert dreia rundt ved meddelinga av vinen slik at vinen vert tømd ut i eit blad om gongen. Innsatsen er 7,7 cm høg opp til kanten og diameteren er 14 cm.

''Særkalkar'' av sølv med flat kupa og høgtstilt nodus. Stempel 830 S og Hestenes. Høgde 7,8 cm, diameter kupa 5,9 cm.

=== Parament ===
==== Altarduk ====
a) Altarduk i tynt linlerret med 14 cm brei brodert rankebord av naturfarga snor festa til tøyet med knappholssting i raudt. Bendixen skreiv om denne duken då han var i kyrkja kring 1900.

b) Duk av bomullslerret, skøytt etter midten, med kjøpt bomullsblonde festa til tre sider. Kanskje ein eldre vareduk.

c) Altarduk av aida-stoff med hardangersaumbord med krossar og kalkar, merkt 1920.

d) Altarduk av lin med 16 cm brei bord i svartsaum og austmannarenning på tre av sidene. Motivet i svartsaumborda er druer og aks og små krossar. Sentralt framme har borda to duer som flankerer ein større kross. Over svartsaumen er det brodert små stjerner. Duken er merkt 1959 på den fjerde sida. På bordplata ligg ein dreiels linduk som vareduk.

==== Altarklede ====
Bendixen omtalar eit enkelt raudt altarklede ca. 1900.

==== Messehaklar ====
a) Messehakel, truleg frå 1722. Brei skjoldforma av raud fløyel, kanta med gullband. Det same bandet rammar inn ein heildekkande applikert kross av silke på ryggsida. Silkestoffet er no kvitt, men kan ha vore lyst blått. Framme har hakelen splitt frå halsen, kanta med eit smalare gullband. Halsen er kanta med fløyel. Fôret er eit raudleg toskafts linstoff, og kan ikkje vera den raude dreielen som rekneskapen for 1722 nemner. Framsida er 95 cm høg, ryggsida 115 cm. Hakelen er 68 cm brei ved skuldrene.

b) Messehakel, skjoldforma, truleg frå kring 1900, i djup, vinraud fløyel med kanting av 2,8 cm breitt gullband. Det er truleg denne hakelen som vert omtalt som ny i Bendixens manus. På framsida er det ein kross i brysthøgd, 23 cm høg, av det same bandet. Ryggsida har større kross av bandet lagt dobbelt. Fôret er av lyst gyllenrauleg bomullssateng, falma mot gyllent på sidene. Hakelen er festa med tre hekter på venstre skulder. Høgde 87 og 100 cm, breidde ved skuldrene 64 cm. I 1902 vart det løyvt 100 kr til my messehakel.<ref name="ftn21"> Jubileumshefte s 39 
</ref> Det gjeld truleg denne messehakelen.

c) Grøn messehakel, vid, rettsida med runda hjørne. 1981. Hovudstoffet er grønt klede, fôret er eit grønt, toskafts kunstfiberstoff. Begge sider har ein applikert y-kross i grøn villsilke kanta med smalt gullband, og stolpen har broderi med vinranke. I krossmidten på framsida er eit brodert kristogram (chi-rho) i gulltråd, på ryggsida er krossmidten utvida og har ei brodert lutherrose på applikert, kvit botn. Glidelås på venstre skulder. Hakelen er merkt innvendes: Arnafjord kyrkje. Grønn messehagel 1981, tegnet, brodert, montert av Esther B. Eide. Bergen. Høgde 104 og 114 cm, breidde ved skuldrene 113.

d) Kvit messehakel med innskrådd form, 2000. Hovudstoffet er eit lett ullstoff i kypertvariant, hakelen har enkelt fôr av fôrsilke. Framsida er dekorert med ein stolpe i øvre del, sett saman av små, applikerte silkekvadratar i ulike fargetonar, vinraudt, fiolett, grønt og gyllent. Ryggsida har også applikasjon med silkekvadratar, her i form av ein kross i dei same fargane og med einskilde kvadratar i kvitt kring krossen. Glidelås på venstre skulder. Hakelen er merkt på fôret: MV -00. Han er 100 og 108 cm høg, breidda er 88 cm ved skuldrene.

==== Messeskjorte ====
Kyrkja har teke vare på to messeskjorter av bomull. Dei har begge heile vidda rynka saman ved halslinninga. Ei messeskjorte vart kjøpt i 1956.<ref name="ftn22"> Jubileumshefte s 41

</ref>

==== Lysstell ====
I 1955 vart det kjøpt ei lysekrone til kyrkja for ei pengegåve frå norskamerikanaren Elling O. Nese til minne om foreldra hans.<ref name="ftn29"> Jubileumshefte s 40

</ref> I tidsrommet 1964 – 68 fekk ein i følgje Kallsboka tre lysestakar av sølv.<ref name="ftn30"> Jubileumshefte s 42

</ref>

==== Altarstakar ====
To altarstakar i massing, truleg frå 1600-talet. Stakane har har pigg over lysskål til smale kubbelys. Øvst på skaftet er det ei plate med feste for to lysarmar og eit skjold. Lysarmane er s-forma og ber lysskål og lyspipe til mindre lys. Skaftet er balusterforma og skrudd ned i ei opphøging sentralt på foten. Foten går vidare ned via ein vulst og flatar ut mot runda overgang til standkant. Fot, skaft og lyspipper har strekmarkeringar. Breidde ved lysskålene 43 cm, Høgde med pigg 43 cm, diameter fot 21,5 cm.

==== Andre stakar ====
Stake med sekskanta skaft, ei midtestilt og tre sidestilte lysarmar. Høgde 44,3 cm, diameter fot 15,5 cm.

==== Lysekroner ====
a) Lita, eldre lysekrone med seks armar, truleg frå 1600-talet. Opphenget ringforma festa til eit øvre, støypt ledd med dobbelørn. Under denne er ein enkel, balusterforma stamme som endar nede i kule med knopp. Dei s-forma lysarmane er feste til ei plate nedst på stammen. Dei har ei todeling ved at midtstykket er forma som eit drakehovud som spyr ut den nedste delen. Denne ber slysskål og slanke urneforma lyspiper med stearinlys.

b) Eldre lysekrone av massing med fire armar, truleg frå 1700- talet. Krona har oppheng i ein ring og under denne er det eit vaseforma ledd over plate til feste for armane. Dei er feste ved at ein tapp frå armen går inn på sida i plata og er festa med ein gjennomgåande skrue som er sikra med mutter under plata. Underpata finst eit kort skaftledd over kule og knopp. Armane er s-forma med ei uvanleg utforming i det midtstykket er forma som ein underarm som held nedre del av armen i handa. Armane held lysskåler og piper med strekmarkeringar.

c) Nyare krone av massing, gåve til 75-årsjubileet i 1955. Krona er barokkforma med ringoppheng, balusterforma skaft kule med knopp og to høgder med åtte s-forma lysarmar i kvar høgd. Krona er no montert med elektrisk lys.

d) To like massing lysekroner, nye, med barokk form. 1981, Høvik lys, Tradisjon nr 8214-12, lys. Kronene har to høgder med seks elektriske lys i kvar høgd.

==== Lampettar ====
Etter veggene i kyrkja er det plassert trearma lampettar med barokk form, leverte av Høvik lys.

----

=== Klokker ===
Kyrkja har to likeforma klokker, begge frå oppføringstida. Dei har krone forma som ein firefløya knekt under ei plate som er festa med skruar til vogga. Hua rundar ned mot hals med skriftband avgrensa av riller. Korpus har rett overdel og svingar så ut mot tre riller som markerer overgangen til ut og nedbøygd slagring.

a) Innskrift på korpus med versalar: Arnefjords Kirke. 1880., og på skriftbandet på halsen Bochumer Verein Gussstahlfabrik. Diameter 69 cm, høgde med oppheng 64 cm.

b) Innskrift på korpus med versalar: Arnefjords Kirke. 1880., og på skriftbandet på halsen B.V.G. Diameter 62 cm, Høgde med oppheng 57 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
Kring 1928 vart det kjøpt orgel til kyrkja.<ref name="ftn23"> Jubileumshefte s 40

</ref>

Nytt orgel frå Vestlandske orgelverkstad vart kjøpt i 1968.<ref name="ftn24"> Jubileumshefte s 43

</ref> Orgelet har seks stemmer fordelte på eitt manual og pedal. Mekanisk overføring.<ref name="ftn25"> Kolnes 1993 s 375

</ref> Orgelet er merkt Eduard Moser – Jakob Pieroth, Vestlandske orgelverksted, Opus 44, år 1968, Hareid. Det har følgjande disposisjon fordelt på eit maual og pedal:

Gedackt 8’
 
Principal 4’
 
Rørfløyte 4’
 
Sviegel 2’
 
Subbass 16’
 
Mixtur 2-3 fag 1’.

=== Bøker ===
Altarbok, nynorsk, Kra 1920
 
Altarbok, bokmål, Kra 1920
 
Altarbok, bokmål, Kra 1920
 
Altarbok, nynorsk, Kra 1920
 
Alterbok, bokmål, Kra 1920
 
Altarbok, nynorsk, Oslo 1926
 
Kollekter, Epistler og Evangelier, Kra 1887
 
Tekstbok, bokmål, Kra 1918
 
Tekstbok, bokmål, Kra 1918
 
Tekstbok, nynorsk, Kra 1922
 
Tekstbok , nynorsk, Kra 1922
 
Bibel, Arnefjords Kirke tilhørende 1878, Chra 1876
 
Graduale, nynorsk, Oslo 1925
 
Salmebok, Landstad, Bergen 1877
 
Nynorsk salmebok, Bjørgvin 1929

=== Nummertavler ===
På gallerigangen står ei enkel nummertavle i kløverbladform, truleg frå kyrkja var ny. Metallsiffer er oppbevarte i kyrkja.

=== Møblar ===
Skåp vart motteke som testamentarisk gåve i 1978. Det skal vera laga av materialar frå preikestolen i den gamle kyrkja.<ref name="ftn26"> Jubileumshefte s 44

</ref>

Brurestolar av eik merkte G.N. 1936.

=== Offerkar ===
Ei tinnskål er brukt til offer på altaret. Skåla er ei gåve, og er merkt EIK,H, 81 ogF10.

=== Blomstervasar ===
I følgje Kallsboka fekk ein sølvpokal til blomar i gåve.<ref name="ftn27"> Jubileumshefte s 42

</ref>

== Kyrkjegard og minnesmerke ==
=== Kyrkjegarden ===
Gravene på kyrkjegarden ligg nord for kyrkja, i hellinga ned mot fjorden. Kyrkjegarden har vore utvida i fleire omgangar, i det ein har lagt til stykkje nordafor eksisterande kyrkjegard. Frå gammalt av låg bygdevegen austafor kyrkja og porten var då på den sida. Med omlegging av vegen i 1925 vart det naturleg å leggja porten på sørsida, og han vart flytta noko att då det vart laga parkeringsplass på vestsida.

I utgangspunktet hadde kyrkjegarden mur som avgrensing, men dette vart endra og no er det stakitt kring heile kyrkjegarden, dels på mur. Det vart halde ei oppmåling av kyrkjegarden 14. mai 1877, og en fann då at han var altfor liten, i det plassen for graver var 381,16 m2 mot 964, 7 m2 som var kravet etter lova. Plan for utviding av kyrkjegarden vart godkjend av Stiftsdireksjonen i januar 1879 og truleg utført same året. Neste utviding vart gjennomført i 1904, og sidan i 1958/59.<ref name="ftn28"> Jubileumshefte s 45f

</ref>

===Minnesmerke===
Utafor inngangen vest i kyrkja er det sett ein bautastein over korporal Oskar Ingolf Dale som fall for fedrelandet under den andre verdskrigen.

===Bygning knytt til kyrkjegarden===
På sørsida av parkeringsplassen vest for kyrkja er det oppført eit reiskapshus med saltak og gavl mot nord og sør. Taket er torvtekt, veggene er bordtekte med liggjande bord. Huset har vindauge på langveggene. I nordgavlen er det fløydør for maskiner til bruk på kyrkjegarden.

=== Kjelder ===

''Utrykte kjelder''
 
Synfaring 1661-1665, Sogn. Riksarkivet, Rentekammeret, Rekneskap, A.d. Bergen Stift 46.
 
Synfaring 1686, Sogn. Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, boks 1725, legg 3.
 
Synfaring 1709, Sogn. Riksarkivet, Rentekammeret, Realistisk ordnet avdeling, pk. 3.
 
Synfaring 1721. Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, nr 1719, legg 3, Sogn.
 
Bendixen, B.E.: Kirkerne i nordre Bergenhus Amt, kopi av avskrift, Flets kirke og Arnefjord kirke.

''Trykte kjelder''
 
BK = Bjørgvin kalvskinn [...]
 
Jubileumshefte, ''Arnafjord kyrkje 100 år, 1880 – 1980'', Leikanger 1980
 
Kolnes S.J., ''Norsk orgelregister 1328 – 1992'', Førdesfjorden 1993

''Nettstader''
 
DN = Diplomatarium Norvegicum: [http://www.docpro.uio.no/dipl_norv/diplom_felt.html http://www.docpro.uio.no/dipl_norv/diplom_felt.html]

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Arnafjord sokn]]
[[Kategori:Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:Vik kommune]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]
[[Kategori:Tre]]

Arnafjord kyrkje

2021-02-19T16:34:03Z

Kjartan:

{{Infobox ka-kirke|lat =61.08014871|lng =6.5780734696| kirkeid = 141700301| kommune = Vik| fylke = Sogn og Fjordane| spchar = '繅'‽| fellesråd = Vik kyrkjelege fellesråd| latlng = 61.022358072921,6.3846025963842| mapscomplete = | sknr = 7100201| bisp = Bjørgvin| prosti = Ytre Sogn| bygningsgruppe =Kirke etter kirkeloven (§ 17)| vernestatus = Ingen}}

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Den første kyrkja ein kjenner i Arnafjord var ei trekyrkje som låg på garden Flæte. I 1645 vart kyrkjestaden flytta til garden Nese der det vart sett opp ei tømmerkyrkje. Etter Bendixen vart dagens kyrkje «udvidet og ombygget» i 1880. Kyrkja vart i røynda nybygd, men mykje av den gamle materialen vart oppattbrukt. Eigen prest er nemnd i Bjørgvin kalvskinn i første halvdel av 1300-talet.<ref name="ftn1"> BK, 34a, 50a, 51a-b

</ref> I 1411 er soknet nemnt i diplomatariet.<ref name="ftn2"> DN 4, brev nr. 784

</ref>

== Kyrkja på Flæte ==
Kyrkja som stod på ein voll på garden, må ha vore ei stavkyrkje, i alle fall var det ei trekyrkje frå mellomalderen, og denne vart ståande fram til den nye kyrkja var oppført. Frå kyrkjestaden på Flæte går det ei bratt skråning ned mot elva. Kyrkjegarden følgde kanten av vollen på tre sider.

Bendixen, som dokumenterte kyrkjene i heile Bergenhus Amt kring 1900, omtalar ei innskrift over altaret i tømmerkyrkja på Nese som han kjenner frå eit manuskript frå Neumann og Dahl. Innskrifta fortel at kyrkja vart flytta frå Flæte til Nese i 1645. At det var kyrkjestaden og ikkje sjølve bygningen som vart flytta, går fram av det korte tidsrommet frå siste gudsteneste i gamlekyrkja til første i den nye. Det var berre om lag ei veke mellom.<ref name="ftn3"> Bendixens manus, Arnefjord

</ref>

Bendixen gjev att innskrifta slik etter Neumann og Dahl:

''En innskripsjon malt over altertavlen viste at den var flyttet fra gården Flete, hvor gudstjenesten siste gang var holdt Domini oculi i 1645 og første gang holdt messe her på Maria bebudelsesdag samme år da Ludvig Munthe var biskop, Erik Leganger prost og Knud Christophersen Glad sogneprest i Vik.<ref name="ftn4">'' Bendixens manus, Arnefjord''

</ref> ''

Altarplata frå stavkyrkja var etter Bendixen av gråstein, 1,17 m lang og 0,81 m brei, med relikviegøyme, 14 x 12cm, i 23 cm avstand frå den fremste langsida. Steinen var 7 til 7,5 cm tjukk. Nedsenkinga for relikviet hadde avsats for lok, og var gjennombora.<ref name="ftn5"> Bendixens manus, Flets kirke

</ref> Denne er no på Sogn Folkemuseum – De Heibergske samlinger.

Det er ikkje bevart rekneskapar for den tida kyrkja stod på Flæte.

== Kyrkje på Nese 1645 – 1880 ==
=== Bygningen ===
Den kyrkja som vart oppført på Nese i 1645 var ein tømmerbygning med rektangulært skip og lægre og smalare kor som var rett avslutta. Framfor inngangen i vest var det eit tårn med skriftekammer på ei side, truleg på sørsida, og materialhus eller reiskapsbu på hi sida. Framfor tårnet var det eit lite vindfang. Som ved mange andre kyrkjer var det bygt ein sval på nordsida av kyrkja til oppbevaring av stegane.

Kyrkja var etter synfaringa i 1686 ein tømmerbygning. Koret var ni alner langt og like breitt, skipet var 15 alner langt og 13,5 alner breitt og veggene gjekk inn under tårnet.

I synfaring 1709 vert det meldt at kyrkja er ein god tømmerbygning, nett pannetekt. Ho har ein lang svale til stegehus, og tårnet er bygt opp frå grunnen, med eit materialhus på den eine sida og skriftekammer på den andre. Innvendes er kyrkja pryda med kvelving og måling.<ref name="ftn6"> Synfaring 1709

</ref>

Ved synfaringa i 1721 er Arnafjord kyrkje framleis ei god tømmerkyrkje, med støpultårn bygt opp frå grunnen. Under tårnet er eit skriftekammer på eine sida, og eit materialhus på den andre. Kyrkja er pannetekt. Inni er ho kvelva og «smuch mahlet». Det trengst litt vedlikehald på kjølar og vindskier. Måla skil seg som vanleg litt frå måla frå 1686. Koret er ni alner langt og ti alner breitt, skipet 17 alner langt og 15 breitt, og materialhuset, står det, er fem alner i kvadrat (?).<ref name="ftn7"> Synfaring 1721

</ref>

Det skjedde ein del endringar med kyrkja i det tidsrommet som er dekt av kyrkjerekneskapane 1667 – 1723.

Det har vore problem med vasstilsig kring kyrkja, og rekneskapane har fleire meldingar om at det er greve veiter kring bygningen. Dei siste rekneskapsåra vart dette gjort årleg. Muren under kyrkja vart utpinna i 1667-69. I 1702-1704 vart det i samband med utgraving av veita mura under svillen rundt kyrkja med stein. Neste rekneskapsperiode fortel at veita er kledd med tynne steinheller, svalen på nordsida er heva («opweyet») og det er laga ny sole under, sameleis er golvet i koret heva og muren under koret er utbetra.

Ved synfaringa i 1661-65 vart det peikt på einskilde ting som burde gjerast i kyrkja. Det vart bestemt at det skulle setjast inn to nye vindauge på nordsida i kyrkja, eitt i koret og eitt i skipet, og eit tredje i det vestre brystet. Framfor kordøra skulle det lagast eit lite vindfang. Døra til våpenhuset skulle utstyrast med lås for at ingen «vden forloff Schall ringe Klocherne, eller Aabne Kirchens gulff».

Kyrkja hadde frå først av tak av bord som vart tjørebredd. Rekneskapane fortel om tjørebreing av taket frå tid til annan. I 1678-79 vart det sett opp to fløyar «paa huer ende af kirchens tag». Kyrkja fekk pannetak i 1699-1701.

Då kyrkja vart bygd, hadde ho flat lem over kor og skip. 45 år seinare hadde borda sege frå einannan og det fall skit og rusk ned på kyrkjelyden. Når ein då først skulle ta att lemen, vart det vedteke at ein like gjerne kunne laga tønnekvelv både over koret og skipet. Ein valde ut tjukke, breie bord til bøylar over koret og hogne krumme tre til bøylar over skipet, og himlingane vart laga av 13 ½ tylft gode bord (rekneskap 1690 – 92).

Ein koparhane til tårnspissen vart kjøpt i 1678-79, men like etter, i 1680-81, tok stormen tårnhjelmen. Det vart, i 1682, løyvt pengar «paa høye Øffrigheds behag», saman med det kyrkja hadde samla saman, til ombudsmannen som fekk ansvar for å byggja opp att tårnet. Vindfanget framfor den vestre kyrkjedøra var til nedfalls og var bygt opp at med to nye kne i 1717-1719.

Skriftekammeret som låg under tårnet, truleg på sørsida, var opphavleg ope mot resten av tårnfoten. I 1673 vart det panelt inn og det vart lagt nye bjelkar og lem over. Rekneskapsbolken etter er det også utgiftsført nytt golv i kammeret med bjelkar under. Det ser også ut for at ein del av golvet vart fornya i 1687-89. I 1673 vart det betalt for to små, nye vindauge. Kammeret fekk samstundes nytt inventar med «sakristiestoll» (skriftestol?) og fotskammel.

Over inngangen «nederst udi kirchen» vart det laga ein lem til ungdommen i 1690-92. Under den nybygde lemen, vart det i 1693-95 laga ein ny innebygd stad for dåpen, ein «fundt», og ei ny vindaugsopning vart teken ut her. Samstundes vart det laga panelverk på lemen.

I tillegg til stegesvalen på nordsida av kyrkja nemner rekneskapane «det nederste braadhus», venteleg til utstyret til tjørebreing.

=== Interiør ===
Etter at det vart laga tønnekvelvar i kor og skip og ein lem for ungdommen nedst i kyrkja, vart alt dette nye måla i 1690-92. Innvendes vart det i 1686 meldt at kyrkja var måla og «vel ornerit».

Bendixen gjev att to innskrifter i skriftekammeret etter Neumann og Dahl:

''<nowiki>En innskrift fortalte at den [kirken] i stattholder Gyldenløves, Biskop Randulfs og prost Iver Eriksen Legangers tid, var blitt hvelvet og malt. En tredje innskrift i skriftekammeret viste at kirken var malt på prost Iver Eriksen Legangers bekostning i 1678 i kansler Jens Bjelkes, Fredrik Marschalks og biskopp Randulfs tid.</nowiki><ref name="ftn8">'' Bendixens manus, Arnefjord''

</ref>

=== Inventar ===
Kjeldene gjev også ulike opplysningar om inventaret i kyrkja. Rekneskapane har ei interessant opplysning i 1696-98 der det heiter at ein har skaffa ei jarnlekkje som krona over altaret heng i. Dersom dette ikkje er feilskrive for preikestolen, er det uvanleg. I 1687-89 vart altartavla vølt. I staden for «de forslidne bogstaffwer» vart det måla to små «støcker». Også i rekneskapsbolken etter, i 1690-92, er det det nemnt at den gamle altartavla «som aff lysenes røg og daglig støff» var svart og øydelagd, hadde vorte forbetra med to måla «støcher». Altarringen fekk rekkverk av dreia balustrar i same perioden.

I veggen bak preikestolen skulle ein etter synfaringa i 1661 – 65 hogga litt større opning slik at det kunne bli ein skikkeleg oppgang.

Det har vore benker i kyrkja før rekneskapane tek til, men det kan sjå ut som dette ikkje var faste, like benker slik som no, men at sitjeplassane kom og vart endra etter kvart. Ordet ‘stol’ vert brukt om ein innebygd benk. Tre av kvinnestolane fekk nye benker og det vart laga ein ny stol i 1684-86. I 1705-1707 vart seks mannfolkstolar panelte og det vart laga fem nye stolar med hengsler til. Samstundes vart det laga ein ny stol på kvinnfolksida med dør og hengsler til og ein stol i koret vart vølt. I 1708-1710 vart det laga tre nye stolar i kyrkja, og i 1711-13 vart fire mannfolkstolar vølte. Klokkarstolen fekk nytt golv og ny dør samstundes.

I synfaringa 1661 – 65 er det nemnt eit pulpitur «offuer Prædichestoelen», kanskje skal det lesast som «ovenfor». Her skal det lagast nye sete og luker med to hasper slik at lukene kan opnast og latast att ved behov.<ref name="ftn9"> Jamnfør pulpituret i Dale kyrkje i Luster

</ref>

Kalken og disken vart gylte i 1671. Til kalken høyrde eit tørkle som er nemnt i fleire av inventarlistene.

Bekkenet i døypefonten var banka djupare av ein koparslagar i 1667-69. I 1696-98 vart det laga ein fot under bekkenet, det som no vert kalla døypefont.

Ein av massinglysestakane i kyrkja vart vølt av rotgytaren og fekk to nye armar i 1670. I 1696-98 laga rotgytaren to altarstakar. Han brukte den malmen som var i tidlegare lysestakar samen med ny malm. I den første inventarlista frå 1678 er det nemnt ei massing lysekrone med seks armar og to doble massinglysestakar, det er også nemnt ei lyssaks. Ei ny, lita massing lysekrone med fire armar er kommen til i inventarlista frå 1711.

Ulike parament er nemnde i rekneskapar og inventarlister. I tillegg til kalkduken som er nemnt ovafor, var det ein messehakel og to messeserkar i inventarlista frå 1678. Messehakelen hadde då etter rekneskapane nett fått ei fornying med 18 alner gullsnorer. Lista nemner også ein handduk som høyrde til dåpsfatet, eit altarklede, seinare er det presisert at altarkledet er av blått lin, og ein liten og ein stor lerrets altarduk. Ein ny altarduk med kniplingar kring vart laga i 1722 og er innført i lista frå 1723. Sameleis har kyrkja då fått ein ny, påkosta messehakel av raud fløyel med kross av blått fløyel og kanta med gullposement. Denne er mest sannsynleg framleis i kyrkja (messehakel a). Materialane til messehakelen er gjort detaljert greie for i rekneskapen: det er vel sju alner raud fløyel, ein alen blått fløyel, 21 alner gullposement som vog 11 lodd. Til fôr vart brukt sju alner raud dreiel, litt raud og litt brandgul silke var kjøpt inn, og hakelen hadde mellomfôr av fire alner svart lerret. Også den nye altarduken finst det rekneskap for.

Etter inventarlista frå 1678 hadde kyrkja to klokker i tårnet og ei lita handklokke ved skriftekammeret, i 1702 er denne klokka kalla ‘tintunabulum’.

Til innsamling av pengar var det i 1678 ei fattig-tavle og ei fattig-bøsse som var festa til kordøra.

Eit kråskap vart laga i koret i 1693-95 til å ha messekleda i, dette vart sida måla. Inventarlista frå 1711 nemner også ei kiste til ornamenternes forvaring.

=== Inventar på museum ===
På Universitetsmuseet i Bergen finst to rikt forma, firkanta dørbeslag. Desse har opphavleg vore i kyrkja på Flæte, men har vore flytta over til kyrkja på Nese.

Etter Bendixen fann Neumann ei tavle, truleg eit frontale, på loftet i Arnafjord kyrkje som i si tid skulle vera kommen frå mellomalderkyrkja. Han beskriv tavla slik:

''I 4 felter fremstilte den mirakelscener efter legender, i hvilke Marias underkraft viste sig på syke. Tavlen blev av kirkeeieren, presten Hans Daae (i Bergen) i 1826 skjenket til museet, men på grunn av slett innpakning så godt som ødelagt av vann underveis.<ref name="ftn10">'' Bendixens manus, Arnefjord''

</ref>

Det er bevart ein prosesjonsstav på museet, med ein forgylt engel. Denne vart også sendt inn i 1826.

= Kyrkja frå 1880 =
Kyrkja på Nese som vart vigsla 21. oktober 1880, er ei einskipa langkyrkje av tre. Framfor vestveggen står eit tårn med ein breiare inngangsdel i dei to nedre høgdene, og kyrkja har eit rett avslutta kor i aust. På sørsida i hjørnet mellom kor og skip står det opphavlege sakristiet. Aust for koret er det i ettertid sett til eit nytt sakristi med bårerom i kjellaren.

Over fleire år vart det drøfta korleis ein skulle møta kravet om ein større kyrkjebygning. Eitt av spørsmåla som var oppe, var om kyrkjebygningen skulle stå på same tufta som den gamle. Det andre, som hang saman med dette, var om ein skulle byggja nytt eller utvida den gamle kyrkja. Dersom ein hadde valt det siste, var planen å gjera bygningen høgre enn han hadde vore tidlegare, å innlemma forhallen eller våpenhuset i skipet og å byggja eit nytt tårn framfor bygningen i vest. Ein hadde heile tida hatt problem med fukt under den gamle kyrkja, og dette vart truleg avgjerande for at ein valde å flytta kyrkja noko mot sør og aust. Arnafjord fekk såleis ei ny kyrkje der ein gjorde seg bruk av mykje av materialen frå den gamle.

I jubileumsheftet som vart laga i samband med 100-årsjubileet i 1980, vert det fortalt at veggene i kyrkja, opp til underkant av vindauga, vart lafta opp av tømmer frå gamlekyrkja. Ein vende stokkane slik at innsida med dekorativ måling vart ståande ut. Andre stader der ein kan sjå material frå den førre kyrkja, er i kjellaren under koret der takbjelkar er nytta opp att som golvbjelkar, i tårnet og i taket.

Kyrkja vart oppført etter teikningar av Johannes Gjertsen frå Sogndal med Korsvoll som byggjeleiar.<ref name="ftn11"> Jubileumshefte s 37f

</ref>

== Bygningen ==
=== Vegger ===
Veggene i skip og kor er lafta, til dels med materiale frå den førre kyrkja. Langveggene i skipet er inndelte i fem felt ved hjelp av ytre og indre opplengjer som er festa til veggen med skruar og mutrar. Gavlveggene i skipet er lafta opp til himlingshøgd. Veggene frå koret er lafta gjennom austveggen i skipet.

Dei tre faga i midten i skipet har store vindauge, galleriet går nesten fram til andre opplengjepar frå vest. I vestveggen er det døropningar sentralt i to høgder.

Veggene i koret er utan opplengjer. Det er døropning i sør til det opphavlege sakristiet og i aust til tilbygget. Nordveggen i koret har eit stort vindauge og sørveggen eit lite, høgtstilt vindauge.

Veggene er avslutta med fotlist mot golvet og med list med holkil under ei list med naglehovudornament oppe under himlingane.

Veggen i det opphavlege sakristiet er kledd med liggjande faspanel og er truleg av bindingsverk. Det har vindauge mot sør og dør mot aust.

Utvendes er veggene i kyrkja kledde med liggjande, glattkanta panel og kvitmåla.

=== Dører ===
Dørene i kyrkja er mest opphavlege fyllingsdører med fire fyllingar. I vest er det tre fløydører, vest i våpenhuset, vest i skipet og vest på galleriet. Ei enkel dør fører frå koret til det opphavlege sakristiet og ei vidare ut på kyrkjegarden i aust. Døra i austveggen i koret er kopi av dei opphavlege. Dørene har opphavlege dørvridarar, nøkkelskilt og hengsler. Geriktene er flate med fas på begge sider. Sidegeriktene går opp over ramma og endar i urneforma profil.

=== Korskiljet ===
Koret opnar seg i full breidde og mest full høgde mot skipet. Ein korboge av profilert listverk i slak kløverbladform avgrensar opninga. Korgolvet ligg tre steg høgre enn golvet i skipet, ei trapp fører frå midtgangen opp i koret og denne er flankert av brystningar med tre kløverbladforma felt på kvar side.

=== Vindauge ===
Vindauga har rektangulær form og er inndelte med tre postar i fire i breidda og med sprosser i to (sør i koret) tre (på gallerigangen) og sju (dei store vindauga) i høgda. Den øvste rekkja med ruter er sette inn i utforma trerammer som dannar kløverbladbogar med knuppar nede og i bladhjørna. Innvendes er geriktene som på dørene, flate med fas og med oppstikkande, sveifa sidegerikter. Utvendes har dei ei stram utforming med rett øvre avslutting, flate, fasa gerikter og under undergerikten har sidegeriktene eit framhald i sveifa, spissa ornament.

Ved restaureringa i 1962-63 vart det sett inn vareglas i kyrkjerommet. Desse er inndelte i små ruter av farga katedralglas lagt i bly. Fire ruter tilsvarar ei rute i dei opphavlege vindauga. Vareglasa er feste til karmen med ei list innafrå, noko som gjer vedlikehald vanskeleg.

=== Golv og fundament ===
På det gamle bordgolvet vart det i 1962-63 lagt eit belegg, Tapiflex, som skulle vera isolerande, vedlikehaldsfritt og lett å halda reint. Bjørn Kaland, som var konsulent for restaureringa, rådde frå dette og meinte ein burde isolera golvet frå undersida, slipa det og lakka med matt lakk.<ref name="ftn12"> Arkivmateriale om restaureringa oppbevart i kyrkja

</ref> Den lokale restaureringsnemnda valde likevel denne løysinga.

Fundamentet er av stein.

=== Tak ===
Kyrkja hadde svart eller «blått» pannetak fram til 1915-16, då vart det tekt med skifer.<ref name="ftn13"> Jubileumshefte s 40 og Bendixens manus

</ref>

Saltaket over skipet har fire sperreband med sperrer, saksesperrer og hengebjelke som grip som tang omkring bindbjelkar på tvers av rommet. På sperrene ligg åsar som ber ståande bord, over- og underliggjande, mykje av det er oppattbrukt materiale frå den førre kyrkja. Bordtaket ber rekter og lekter som feste for lappskifer. Borda i taket har tjørerestar. Eit bord i vest har dekorativ måling. Sperrebanda korresponderer ikkje med opplengjene i veggene.

=== Himlingar ===
Himlingane i skip og kor er gavlforma og følgjer saksesperrene opp til krysset. Koret har ein bindbjelke og hengebjelke i vest. Himlingane har ståande panel og er isolerte med eit tynt lag mineralull på oppsida.

=== Tårn ===
Tårnet har ein nedre inngangsdel over to høgder. Over andre og nedste del av tredje høgd er inngangsdelen dekt av saltak som held fram som pulttak på sidene. I inngangsdelen står dei to vestre tårnstavane fritt i rommet, medan dei austre står inntil tømmerveggen vest i kyrkja. Dei tre andre veggene i inngangsdelen er bindingsverksvegger. Frå tredje høgd står dei fire stolpane i hjørna på tårnet frå det nivået der pultaka over sidene på inngangsdelen er knytte til tårnet. Her er det eit lagerrom, og øvst, i fjerde høgd, er det klokkerom. Stolpane er avstiva med kryssband, og losholtar som dels utgjer rammer i etasjeskilja. Utafor desse ligg det opplengjer og kryssband, dels som avstiving, dels som feste for ytre panel. Under den øvre ramma i tårnet ligg ei mindre ramme som oppheng for klokkene. Skjørt, lanternin og inntrekt åttekanta hjelm kviler på den øvste ramma i tårnet.

I klokkerommet er det hengsla luker, to mot vest, ei mot nord og ei mot sør. I aust er det to mindre luker som kan hektast av, ei på kvar side av mønet over skipet. Det er også ei luke i aust til loftet over skipet. I lanterninen er det også luker i veggene.

I våpenhuset i første høgd og på orgelgangen i andre høgd er romma innreidde med brei, ståande staffpanel. Oppgang til andre høgd via trapp på sørsida, frå aust.

Veggene i dei to første høgdene i tårnet har brei staffpanel.

Våpenhuset har fløydør mot vest, i vestveggen i skipet er det fløydører i første og andre høgd. Over inngangen i vest er det eit overbygg i form av eit lite saltak støtta med fire stolpar. Vest i inngangsdelen er det vindauge på orgelgangen og eit mindre i mønet over. Det er også eit vindauge sør i våpenhuset.

=== Tilbygg ===
I 1968 vart det oppført eit tilbygg aust for koret med nytt sakristi kombinert med rom for dåpsfølgje, gang og toalett. I kjellaren under tilbygget vart det laga toalett og bårerom. Arkitektar for tilbygget var Olav og Jon Vikøren, Vik.<ref name="ftn14"> Jubileumshefte s 42f

</ref>

Veggene i tilbygget er av bindingsverk, kledd med plater innvendes, utvendes med liggjande panel som kyrkja elles. Saltak tekt med lappheller som kyrkja elles. Innvendige dører er glatte, ut mot sør er det ei dør, truleg av teak, med smale, runda ståande panel. Nedre del på begge sider er dekt av metallplate. Vinyl på golvet. Støypt kjellar.

== Interiør ==
=== Presentasjon av interiøret ===
Arnafjord kyrkje har eit tradisjonelt interiør med altar med altartavle sentralt aust i koret og med altarring framfor. Døypefonten står nord i koropninga og preikestolen på sørhjørnet mellom kor og skip. Ved langveggene i koret står enkle benker. Mot korveggen står eit harmonium på nordsida, på sørsida heng eit skåp og to maleri. Skipet har benkeparti på begge sider av ein brei midtgang. Benkene går inn til langveggene og fyller lengda i skipet. Vest i skipet er det eit breitt tverrgalleri med orgel.

Det vart sett inn ein omn i kyrkja i 1899, på nordsida av midtgangen. Den femte benken framafrå vart då avsaga på midten.<ref name="ftn15"> Jubileumshefte s 39

</ref>

=== Oversyn over viktige endringar i interiøret ===
Kyrkja vart restaurert i 1962-63, etter plan av Bjørn Kaland. Det vart sett inn katedralglass som indre vareglas i vindauga, interiøret vart måla, preikestolen gjort lægre. Benkene vart vølte og måla, galleriet vart vølt, det kom lampettar på galleriet og i skipet. Omnen i skipet vart teken vekk og det vart lagt inn elektrisk oppvarmingsanlegg, på golvet vart det lagt golvpapp med plater ovanpå og eit vinylgolv, Tapifleks, øvst.<ref name="ftn16"> Jubileumshefte s 42 etter Kallsbok

</ref> Vatn vart lagt inn i 1968.<ref name="ftn17"> Jubileumshefte s 42

</ref>

=== Fargar ===
Interiørmåling frå 1600-talskyrkja finst på fleire stader. [...]

Då Bendixen var i kyrkja kring 1900, skreiv han at det var kvitt tak, lys fiolette vegger med mørkare brei rand, gule veggstøtter, mørkt gult bjelkeverk, medan stolane var lyse i same farge, etter nedkanten av taket og i alle hjørne var det måla ein rankefrise. På eldre fotografi kan ein også sjå denne rankefrisen over korbogen. Preikestolen var gul med brune mellomstykke og kvite felt.

Kyrkjerommet har no lyst varmgrå vegger. Det av takkonstruksjonen som er synleg er noko mørkare grått og himlingane er måla i broten kvitfarge. I kordelen har altarring, korskilje, altartavle og preikestol okergule rammer med innslag av blått, kvitt, gull, olivengrønt og grønbrunt. Brystninga på galleriet er lyst grøn med raudbrune staffar og listverk og varmgrå fyllingar. Golvet er dekt med ein grågrøn vinyl og i midtgangen fram til altarringen ligg eit lyst grått teppe. Benkene er lyst grøne med grøne benkeputer.

''Restaurering 1962''

I kyrkja er det oppbevart ein del arkivmateriale knytt til restaureringa. Målet vart fastsett i eit møte i den nyoppnemnde nemnda 5.9.1962. Ein ville få lagt inn lys og varme, isolert himlingane ovanpå, golvet i skip og kor skulle dekkast med Tapifleks. Det skulle vidare setjast inn varevindauge med katedralglas og under galleriet skulle det kledast. Kyrkja vart måla innvendes etter ein plan utarbeidd Bjørn Kaland, Bergen. Kaland kommenterte restaureringsplanane slik i brev dagsett 25.021963: Han gjer framlegg om at ein i staden for katedralglas nyttar klårt glas i ei ekstra ramme så tett inntil den gamle som råd og at ein fører det nye glaset berre opp til den øvste ruterada. Hans framlegg til fargar inneber olja og lakka golv og luta vegger.

Også Riksantikvaren ved St. Tschudi Madsen gjekk i brev 28.0263 inn for Kaland sitt syn på golvet.

== Inventar ==
[...]

=== Altar ===
Kassealtar med dør til skåp på baksida. Framsida og kortsidene har ramme med opningar i slak kløverbladboge, to framme og ein på kvar side, kledde med liggjande bord innvendes. Bordplata er profilert under kanten.

=== Altartavle ===
a) Altarkross, heng no over korbogen mot skipet. Då altartavla vart skaffa, vart krossen plassert på galleriet. I 1972 vart han hengd opp over korbogen.<ref name="ftn18"> Jubileumshefte s 44 
</ref>

b) Den nye altartavla vart kjøpt i 1907. Måleriet er måla i oljemåling av Eivind Nielsen. Det er ein kopi etter A. Tidemands altarbilete i Trefoldighetskyrkja i Oslo. Eivind Nielsen laga også teikningar til ramme for måleriet som vart laga av byggmeister John Hove i Vik.<ref name="ftn19"> Jubileumshefte s 44 etter Kallsbok 
</ref>

=== Altarring ===
Altarringen vart endra noko i 1964.<ref name="ftn20"> Jubileumshefte s 42

</ref> No har han fem sider og er open på begge sider av altaret. Golvet ligg eit steg høgre enn korgolvet. Knefallet er stoppa og trekt med skinn. Balustrade med tynne pillarar som ber kløverforma bogar. Flat handlist og indre hylle for særkalkar.

=== Døypefont ===
Døypefonten har flat, sekssida''' '''kum med profilerte sider og med opning på oversida for dåpsfatet. Skaftet er forma som ein liten balustrade med tre sider og ei kløverbladopning til kvar side, skilde med pillarar. Pilarane kviler på ein tredelt sokkel/fot bygd opp av kraftig listverk med holkil og vulst.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen har fem sider av ei sekssida grunnform. Kvart fag har ein kløverboge utvendes kledd innvendes med ståande bord. Hjørna er markerte med sveifa, tverrstilte bord. Flat handlist. Nede er felta avslutta mot profilert list over hengebord med små gjennomskjeringar i krossmønster. Stolen står på ein fot av seks radiært stilte, sveifa bord. Handlista og lesebrettet er trekte med raud fløyel og gullfrynser. Oppgangen går frå koret opp via ei trapp med fire steg der det frå det tredje steget er gelender med spissboga opning på begge sider.

=== Lesepult ===
Lesepult av smijarn. Krossforma fot og skrått lesebrett bore av ei stang med høgderegulering. Framme på stanga er det festa eit kristusmonogram (chi og jota).

=== Benker ===
Kyrkja har opphavlege benker som går frå midtgangen inn til tømmerveggen. Dei har vange mot midtgangen. Vangane svingar opp over benkeryggane der og endar i kløverbladform. Nede har vangane ei gjennomskoren firpassform. Ryggen har eitt ryggbord i overkant, til denne er festa ei salmebokhylle på baksida. Setefjølene er understøtta av sarg. Eit støttebord er sett inn mellom nedre del av vangen og veggen.

=== Galleri ===
Det breie tverrgalleriet vest i kyrkja kviler på ein galleribjelke som er lagt opp i langeveggene og støtta av to stolpar ved midtgangen. Elles kviler det på opplengjer og vegger. Gallerifronten har slakt kløverbladforma felt som er dekte på baksida med ståande panelbord. Flat handlist over profil. Golvet på galleriet er avtrappa i fem steg på siden og her er det plassert benker av same slag som i skipet. I midtpartiet er dei fire nedre stega avflata i høgde med midtsteget og gjev plass for orgel. Golvborda er lagde i breidderetning. Baksida av fronten har brei staffpanel og flat handlist.

=== Måleri ===
To eldre måleri i ei ramme. Det har vore vist til opplysning i rekneskapane som fortel at målinga på altartavla i førre kyrkje var sleten og vart overmåla med to bilete i … Dette kan vera dei måleria som finst i kyrkja i dal

a) Måla med olje på lerret. Motivet er Kristi himmelfart. I den øvre halvdelen av biletet er Kristus vist ståande i ein gyllen himmel med øvre del løynt av ei mørk sky. Nedre del er mørkare, og viser åtte menn, truleg læresveinar, som ser og peikar opp mot Kristus, samstundes som nokre av hendene viser til det opne feltet på bakken mellom dei der fotspora til den himmelfarne står att. Det kan liggja eit anna måleri under det noverande.

b) Olje på lerret. Motiv: Oppstoda. Kristus er vist i lysande mandorla mot mørk bakgrunn oppe til venstre for midten av biletet. Under han tre romerske vaktmenn. Til høgre i biletet kjem tre kvinner med kalkforma beger for å salva den døde. Bak dei viser Jerusalem og Golgata med tre tomme krossar.

==== Rituelle kar ====

==== Kalk ====
a) Den eldste kalken i kyrkja er truleg frå 15- eller 1600-talet. Sølv med forgylling som venteleg vart utført i 1671. Kupa er truleg nyare enn kalken elles. Han har runda form med opphøgde sider og to strekar under munningen. Begge skaftledd er åttesida, sameleis foten som går ut i åtte flikar på standkant. Skaftledda er profilerte oppe og nede og kupa er nita fast i øvre skaftledd. Kupa går ut i rikt profilert midtring, men i overgangen er det lagt inn uvanlege renessanseornament i form av englehovud (?) og overflodshorn (?), til dels utydlege. På den eine fliken på foten er det teikna inn eit krusifiks. Eit stempel under foten er ikkje tolka, det viser eit bumerke. Høgde 19,2 cm, Diameter fot 11,7 cm. Kalken vert brukt med innsats, truleg i sølv, med ei hempe til feste på kanten på den eine sida, og med nebb på den andre. Ustempla.

b) Kalk av sølv frå 1939, gylt innvendes. Kalken har runda kupa, øvre skaftledd svingar inn og foten svingar ut frå ein flat, rund, nodus med flat rille etter midten. Den runde foten vert avslutta med ein holkilforma standkant. Innskrift på foten med fraktur: Arnafjord Kyrkja. Under foten er skrive med versalar: Gjeve av G. og M. Nese med vyrdnad og takk til kyrkja og kyrkjelyden den 16.10.1939. Han er stempla K.Hestenes 830 S. Høgde 21,5 cm, diameter kupa 18,3 cm.

Oppå kalken ligg ein ring med bladtunger som fungerer som særkalkar. Under bladkransen er det festa ein vertikal ring som går ned innafor kanten i kupa. Inst i kvar bladtunge er det eit hol, truleg for at overflødig vin skal kunna renna inn att i kalken. Det er 16 bladtunger i kransen og det finst ein ekstra krans. Ytre diameter 26,5 cm, indre diameter 13,6 cm.

Ned i bladkransen er det så sett ein innsats som er halvveges dekt med krumma lok og som har ein liten tut sentralt framme på loket. Innsatsen vert dreia rundt ved meddelinga av vinen slik at vinen vert tømd ut i eit blad om gongen. Innsatsen er 7,7 cm høg opp til kanten og diameteren er 14 cm.

''Særkalkar'' av sølv med flat kupa og høgtstilt nodus. Stempel 830 S og Hestenes. Høgde 7,8 cm, diameter kupa 5,9 cm.

=== Parament ===
==== Altarduk ====
a) Altarduk i tynt linlerret med 14 cm brei brodert rankebord av naturfarga snor festa til tøyet med knappholssting i raudt. Bendixen skreiv om denne duken då han var i kyrkja kring 1900.

b) Duk av bomullslerret, skøytt etter midten, med kjøpt bomullsblonde festa til tre sider. Kanskje ein eldre vareduk.

c) Altarduk av aida-stoff med hardangersaumbord med krossar og kalkar, merkt 1920.

d) Altarduk av lin med 16 cm brei bord i svartsaum og austmannarenning på tre av sidene. Motivet i svartsaumborda er druer og aks og små krossar. Sentralt framme har borda to duer som flankerer ein større kross. Over svartsaumen er det brodert små stjerner. Duken er merkt 1959 på den fjerde sida. På bordplata ligg ein dreiels linduk som vareduk.

==== Altarklede ====
Bendixen omtalar eit enkelt raudt altarklede ca. 1900.

==== Messehaklar ====
a) Messehakel, truleg frå 1722. Brei skjoldforma av raud fløyel, kanta med gullband. Det same bandet rammar inn ein heildekkande applikert kross av silke på ryggsida. Silkestoffet er no kvitt, men kan ha vore lyst blått. Framme har hakelen splitt frå halsen, kanta med eit smalare gullband. Halsen er kanta med fløyel. Fôret er eit raudleg toskafts linstoff, og kan ikkje vera den raude dreielen som rekneskapen for 1722 nemner. Framsida er 95 cm høg, ryggsida 115 cm. Hakelen er 68 cm brei ved skuldrene.

b) Messehakel, skjoldforma, truleg frå kring 1900, i djup, vinraud fløyel med kanting av 2,8 cm breitt gullband. Det er truleg denne hakelen som vert omtalt som ny i Bendixens manus. På framsida er det ein kross i brysthøgd, 23 cm høg, av det same bandet. Ryggsida har større kross av bandet lagt dobbelt. Fôret er av lyst gyllenrauleg bomullssateng, falma mot gyllent på sidene. Hakelen er festa med tre hekter på venstre skulder. Høgde 87 og 100 cm, breidde ved skuldrene 64 cm. I 1902 vart det løyvt 100 kr til my messehakel.<ref name="ftn21"> Jubileumshefte s 39 
</ref> Det gjeld truleg denne messehakelen.

c) Grøn messehakel, vid, rettsida med runda hjørne. 1981. Hovudstoffet er grønt klede, fôret er eit grønt, toskafts kunstfiberstoff. Begge sider har ein applikert y-kross i grøn villsilke kanta med smalt gullband, og stolpen har broderi med vinranke. I krossmidten på framsida er eit brodert kristogram (chi-rho) i gulltråd, på ryggsida er krossmidten utvida og har ei brodert lutherrose på applikert, kvit botn. Glidelås på venstre skulder. Hakelen er merkt innvendes: Arnafjord kyrkje. Grønn messehagel 1981, tegnet, brodert, montert av Esther B. Eide. Bergen. Høgde 104 og 114 cm, breidde ved skuldrene 113.

d) Kvit messehakel med innskrådd form, 2000. Hovudstoffet er eit lett ullstoff i kypertvariant, hakelen har enkelt fôr av fôrsilke. Framsida er dekorert med ein stolpe i øvre del, sett saman av små, applikerte silkekvadratar i ulike fargetonar, vinraudt, fiolett, grønt og gyllent. Ryggsida har også applikasjon med silkekvadratar, her i form av ein kross i dei same fargane og med einskilde kvadratar i kvitt kring krossen. Glidelås på venstre skulder. Hakelen er merkt på fôret: MV -00. Han er 100 og 108 cm høg, breidda er 88 cm ved skuldrene.

==== Messeskjorte ====
Kyrkja har teke vare på to messeskjorter av bomull. Dei har begge heile vidda rynka saman ved halslinninga. Ei messeskjorte vart kjøpt i 1956.<ref name="ftn22"> Jubileumshefte s 41

</ref>

==== Lysstell ====
I 1955 vart det kjøpt ei lysekrone til kyrkja for ei pengegåve frå norskamerikanaren Elling O. Nese til minne om foreldra hans.<ref name="ftn23"> Jubileumshefte s 40

</ref> I tidsrommet 1964 – 68 fekk ein i følgje Kallsboka tre lysestakar av sølv.<ref name="ftn24"> Jubileumshefte s 42

</ref>

==== Altarstakar ====
To altarstakar i massing, truleg frå 1600-talet. Stakane har har pigg over lysskål til smale kubbelys. Øvst på skaftet er det ei plate med feste for to lysarmar og eit skjold. Lysarmane er s-forma og ber lysskål og lyspipe til mindre lys. Skaftet er balusterforma og skrudd ned i ei opphøging sentralt på foten. Foten går vidare ned via ein vulst og flatar ut mot runda overgang til standkant. Fot, skaft og lyspipper har strekmarkeringar. Breidde ved lysskålene 43 cm, Høgde med pigg 43 cm, diameter fot 21,5 cm.

==== Andre stakar ====
Stake med sekskanta skaft, ei midtestilt og tre sidestilte lysarmar. Høgde 44,3 cm, diameter fot 15,5 cm.

==== Lysekroner ====
a) Lita, eldre lysekrone med seks armar, truleg frå 1600-talet. Opphenget ringforma festa til eit øvre, støypt ledd med dobbelørn. Under denne er ein enkel, balusterforma stamme som endar nede i kule med knopp. Dei s-forma lysarmane er feste til ei plate nedst på stammen. Dei har ei todeling ved at midtstykket er forma som eit drakehovud som spyr ut den nedste delen. Denne ber slysskål og slanke urneforma lyspiper med stearinlys.

b) Eldre lysekrone av massing med fire armar, truleg frå 1700- talet. Krona har oppheng i ein ring og under denne er det eit vaseforma ledd over plate til feste for armane. Dei er feste ved at ein tapp frå armen går inn på sida i plata og er festa med ein gjennomgåande skrue som er sikra med mutter under plata. Underpata finst eit kort skaftledd over kule og knopp. Armane er s-forma med ei uvanleg utforming i det midtstykket er forma som ein underarm som held nedre del av armen i handa. Armane held lysskåler og piper med strekmarkeringar.

c) Nyare krone av massing, gåve til 75-årsjubileet i 1955. Krona er barokkforma med ringoppheng, balusterforma skaft kule med knopp og to høgder med åtte s-forma lysarmar i kvar høgd. Krona er no montert med elektrisk lys.

d) To like massing lysekroner, nye, med barokk form. 1981, Høvik lys, Tradisjon nr 8214-12, lys. Kronene har to høgder med seks elektriske lys i kvar høgd.

==== Lampettar ====
Etter veggene i kyrkja er det plassert trearma lampettar med barokk form, leverte av Høvik lys.

----

=== Klokker ===
Kyrkja har to likeforma klokker, begge frå oppføringstida. Dei har krone forma som ein firefløya knekt under ei plate som er festa med skruar til vogga. Hua rundar ned mot hals med skriftband avgrensa av riller. Korpus har rett overdel og svingar så ut mot tre riller som markerer overgangen til ut og nedbøygd slagring.

a) Innskrift på korpus med versalar: Arnefjords Kirke. 1880., og på skriftbandet på halsen Bochumer Verein Gussstahlfabrik. Diameter 69 cm, høgde med oppheng 64 cm.

b) Innskrift på korpus med versalar: Arnefjords Kirke. 1880., og på skriftbandet på halsen B.V.G. Diameter 62 cm, Høgde med oppheng 57 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
Kring 1928 vart det kjøpt orgel til kyrkja.<ref name="ftn23"> Jubileumshefte s 40

</ref>

Nytt orgel frå Vestlandske orgelverkstad vart kjøpt i 1968.<ref name="ftn24"> Jubileumshefte s 43

</ref> Orgelet har seks stemmer fordelte på eitt manual og pedal. Mekanisk overføring.<ref name="ftn25"> Kolnes 1993 s 375

</ref> Orgelet er merkt Eduard Moser – Jakob Pieroth, Vestlandske orgelverksted, Opus 44, år 1968, Hareid. Det har følgjande disposisjon fordelt på eit maual og pedal:

Gedackt 8’
 
Principal 4’
 
Rørfløyte 4’
 
Sviegel 2’
 
Subbass 16’
 
Mixtur 2-3 fag 1’.

=== Bøker ===
Altarbok, nynorsk, Kra 1920
 
Altarbok, bokmål, Kra 1920
 
Altarbok, bokmål, Kra 1920
 
Altarbok, nynorsk, Kra 1920
 
Alterbok, bokmål, Kra 1920
 
Altarbok, nynorsk, Oslo 1926
 
Kollekter, Epistler og Evangelier, Kra 1887
 
Tekstbok, bokmål, Kra 1918
 
Tekstbok, bokmål, Kra 1918
 
Tekstbok, nynorsk, Kra 1922
 
Tekstbok , nynorsk, Kra 1922
 
Bibel, Arnefjords Kirke tilhørende 1878, Chra 1876
 
Graduale, nynorsk, Oslo 1925
 
Salmebok, Landstad, Bergen 1877
 
Nynorsk salmebok, Bjørgvin 1929

=== Nummertavler ===
På gallerigangen står ei enkel nummertavle i kløverbladform, truleg frå kyrkja var ny. Metallsiffer er oppbevarte i kyrkja.

=== Møblar ===
Skåp vart motteke som testamentarisk gåve i 1978. Det skal vera laga av materialar frå preikestolen i den gamle kyrkja.<ref name="ftn26"> Jubileumshefte s 44

</ref>

Brurestolar av eik merkte G.N. 1936.

=== Offerkar ===
Ei tinnskål er brukt til offer på altaret. Skåla er ei gåve, og er merkt EIK,H, 81 ogF10.

=== Blomstervasar ===
I følgje Kallsboka fekk ein sølvpokal til blomar i gåve.<ref name="ftn27"> Jubileumshefte s 42

</ref>

== Kyrkjegard og minnesmerke ==
=== Kyrkjegarden ===
Gravene på kyrkjegarden ligg nord for kyrkja, i hellinga ned mot fjorden. Kyrkjegarden har vore utvida i fleire omgangar, i det ein har lagt til stykkje nordafor eksisterande kyrkjegard. Frå gammalt av låg bygdevegen austafor kyrkja og porten var då på den sida. Med omlegging av vegen i 1925 vart det naturleg å leggja porten på sørsida, og han vart flytta noko att då det vart laga parkeringsplass på vestsida.

I utgangspunktet hadde kyrkjegarden mur som avgrensing, men dette vart endra og no er det stakitt kring heile kyrkjegarden, dels på mur. Det vart halde ei oppmåling av kyrkjegarden 14. mai 1877, og en fann då at han var altfor liten, i det plassen for graver var 381,16 m2 mot 964, 7 m2 som var kravet etter lova. Plan for utviding av kyrkjegarden vart godkjend av Stiftsdireksjonen i januar 1879 og truleg utført same året. Neste utviding vart gjennomført i 1904, og sidan i 1958/59.<ref name="ftn28"> Jubileumshefte s 45f

</ref>

===Minnesmerke===
Utafor inngangen vest i kyrkja er det sett ein bautastein over korporal Oskar Ingolf Dale som fall for fedrelandet under den andre verdskrigen.

===Bygning knytt til kyrkjegarden===
På sørsida av parkeringsplassen vest for kyrkja er det oppført eit reiskapshus med saltak og gavl mot nord og sør. Taket er torvtekt, veggene er bordtekte med liggjande bord. Huset har vindauge på langveggene. I nordgavlen er det fløydør for maskiner til bruk på kyrkjegarden.

=== Kjelder ===

''Utrykte kjelder''
 
Synfaring 1661-1665, Sogn. Riksarkivet, Rentekammeret, Rekneskap, A.d. Bergen Stift 46.
 
Synfaring 1686, Sogn. Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, boks 1725, legg 3.
 
Synfaring 1709, Sogn. Riksarkivet, Rentekammeret, Realistisk ordnet avdeling, pk. 3.
 
Synfaring 1721. Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, nr 1719, legg 3, Sogn.
 
Bendixen, B.E.: Kirkerne i nordre Bergenhus Amt, kopi av avskrift, Flets kirke og Arnefjord kirke.

''Trykte kjelder''
 
BK = Bjørgvin kalvskinn [...]
 
Jubileumshefte, ''Arnafjord kyrkje 100 år, 1880 – 1980'', Leikanger 1980
 
Kolnes S.J., ''Norsk orgelregister 1328 – 1992'', Førdesfjorden 1993

''Nettstader''
 
DN = Diplomatarium Norvegicum: [http://www.docpro.uio.no/dipl_norv/diplom_felt.html http://www.docpro.uio.no/dipl_norv/diplom_felt.html]

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Arnafjord sokn]]
[[Kategori:Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:Vik kommune]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]
[[Kategori:Tre]]

Tønjum kyrkje

2021-02-19T16:32:35Z

Kjartan:

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Det stod ei stavkyrkje på Tønjum heilt fram til 1824. Då bles ho ned under en veldig vinterstorm 12. januar, og ei ny kyrkje, den ståande kyrkja, vart reist. På ei tavle i kyrkja står det at kyrkja bles ned i 1824, og at den nye kyrkja vart vigsla i 1832. Denne tavla er skriven i 1837.

Det stod også fleire kyrkjer i nærleiken, på Eri 2 km nord for Tønjum, og på Rikheim, 5 km aust for Tønjum.

=== Stavkyrkja ===
[...]

== Kyrkja frå 1832 ==
=== Bygningen ===
Tønjum kyrkje er ein mellomting mellom ei langkyrkje og ei krosskyrkje med todelt skip der den vestre delen er smalare og lægre enn den austre. I aust er det eit smalare og lægre kor med sakristitilbygg i enden. Over midtdelen har kyrkja ein takryttar med fundament i raftehøgd. Kyrkja er utan våpenhus.

==== Vegger ====
Veggene er lafta i flattelgd tømmer. Innvendes i kyrkjerommet er tømmeret kledd med ståande staffpanel. Hjørna er ikkje tilgjengelege, men det dei smalare delane i aust og vest er truleg lafta inn i midtdelen. Midtdelen er treskipa med midtskipet i same breidde som koret og vestdelen av skipet. Langveggene i midtdelen og den vestre delen er avstiva med ei opplengje på kvar vegg. Som skilje mellom midtskip og sideskip står det to mellomstolpar på kvar side. Dei fire indre hjørna er innkassa. Sakristidelen har tømmervegg som tverrvegg mot koret. Dei øvre omfara i sakristidelen har synleg laft på loftet, men det kan ha skjedd endringar med veggene elles som no er kledde med plater.

Gavlane har standarar med utvendes bordkledning.

Utvendes er veggene kledde med liggjande panel. Det har skiftetsvis vore måla kvitt og raudt, no er det engelsk raudt med grøne dører.

==== Portalar og dører ====
Dørene inne i kyrkja er originale, medan ytterdørene er fornya. Inngangsdøra i vest er ei fløydør, frå vest er det også dører til sideskipa på kvar side, i nord med rullestolsrampe. Alle inngangsdører har steintrapper. I sakristidelen aust for koret er det fire dører, ei utafrå til gangen, ei frå gangen til koret og ei på kvar side til sakristi og venterom for dåpsfolk. Dei originale dørene er empire-prega med fire fyllingar over einannan, ytterdørene har tre fyllingar.

==== Korskiljet ====
Skiljet mellom kor og skip er markert ved at golvet i koret ligg to steg høgre enn golvet i skipet med trapp i heil breidde. Denne trappa ligg om lag 1,5 m vest for hjørnestolpane mot koret.

==== Vindauge ====
To høge, smale vindauge med gavlforma øvre avslutting er plasserte på kvar side i kvar av dei tre delane av kyrkja. I kordelen er det eine av desse i koret, det andre i sakristi/venterom. I tillegg er det eit mindre vindauge med tilsvarande form over inngangsdøra. Dei ytre vindauga som er eldst, har fire rammer skilde med midtpost og tverrpost som saman dannar ein latinsk kross. Dei nedste rammene er delte i to med horisontal sprosse. Det er sekundært sett inn firerams innerglas med blyglas i rammer.

==== Golv og fundament ====
I kyrkjerom og kor er det nyare golv av tverrlagde totoms golvbord med not og fjør. Golvet har vore lakka, men er no slipt. Golva i sakristidelen er tregolv dekte med boucléteppe.

Fundamentet er støypt.

==== Tak ====
Kyrkja har tre saltak, eitt over kvar hovuddel. Takstolane har sperrer og ein hanebjelke, truleg også bindbjelke i raftehøgd. Midtdelen har eitt skråband festa til sperrene på kvar side.

Hanebjelkane er lagde på sperrene på halv ved og sikra med nagle. I mønet er sperrene tappa saman. På sperrene ligg bord som underlag for rekter, lekter og lappheller. Hanebjelkane over austdelen er dels oppattbrukt stavkyrkjematerial. Ein hanebjelke har hol for feste av spileverk og bord på ei side og dekorativ måling (16 – 1700-talet) på ei tilstøytande side. Ein annan har nedfelt rettvinkla profil med restar av svartfarge.

==== Himlingar ====
Det er flat himling i midtskip og kor. Himlinga i sideskipa ligg i same høgd, men er skilt frå ved innkledd bjelke understøtta av mellomstolpar. Over bindbjelkane er det festa langsgåande, grove bord, på undersida har himlingane langsgåande staffpanel. Over sakristidelen ligg det bindbjelkar frå raftehøgd til raftehøgd i lengderetning. Desse ber grove bord som himling i eit lågt loftrom. Himlinga i romma i sakristidelen er kledd med plater.

==== Takryttar ====
Takryttaren har eit solid fundament i raftehøgd i midtdelen av kyrkja. Det bryt taket som eit åttekanta tårn dekt med åttekanta hjelm avslutta med spir med kule og kross med kryssande tverrarmar. På kvar side er ei rektangulær lydluke. Sidene i takryttaren er kledde utvendes med liggjande bord, det gjeld også lydukene som er sette inn i ei ramme. Hjelmen er tekt med lappskifer.

Fundamentet i raftehøgd kviler dels på dei langsgåande bjelkane som er understøtta av mellomstolpar i skipet, dels på tverrlagde bjelkar i skiljet mellom midtdelen og austre og vestre del. Her ligg ei kraftig ramme som ber dei lett konvergerande hjørnestolpane. Kvar side har andreaskross festa til stolpane.

Sentralt i lengderetning ligg ein kraftig bjelke med ein spinklare over som feste for dei tverrgåande stokkane mellom hjørna.

Der tårnet bryt takflatene er det lagt inn ei øvre ramme som ber konstruksjonen i den synlege delen av tårnet og klokkestolen. Dei åtte hjørnestolpane i denne delen er, dels med sjølvvaksne kne, festa til denne ramma, og vidare med eit skråband til bjelkar som kryssar over ramma. Oppe er dei festa til ramme under hjelmen, her er også kongen i hjelmen festa med kryssande bjelkar i stjerneform. Den øvre delen av klokkestolen er skifta ut med metall.

=== Interiør ===
==== Presentasjon av interiøret ====
Kyrkjerommet framstår nærast som eit sentralrom i det koret er grunt og ope mot skipet, sideskipa i midtrommet gjer dette mest like breitt som langt, og den smalare vestdelen i skipet virkar grunnare på grunn av det djupe galleriet.

Rommet har likevel eit tradisjonelt interiør med altar med altarring aust i koret, døypefont på nordsida og preikestol på sørsida. Det er to benkefelt som flankerer midtgangen frå vest til aust, og eit tverrgalleri i vest med oppgang i det nordvestre hjørnet i kyrkjerommet. Tidlegare orgel stod på galleriet, men no står orgelet aust i nordre sideskip.

==== Fargar ====
Då Bendixen var i kyrkja kring 1900 var ho kvitmåla utvendes. No er ho raud.

Innvendes hadde ho kring 1900 ei vanleg fargesetting frå denne tida, med lyst grått og ulike gulbrune fargar som ofte var utført i ådringsteknikk for å illudera naturmaterialar.<ref name="ftn1"> Bendixens manus
</ref>

I 1930-åra vart ho måla i kvitt og gult og med staffering i gull.

Kyrkja vart måla innvendes i 1964 etter fargeframlegg av konservator Qvale ved Riksantikvariatet. Himling og vindauge vart kvitmåla, veggene gule, stolpane grå og benkene grøne med mørkare rammer og staffering i gull. Grått, grønt og gull gjekk også att på preikestol, orgel og andre inventardelar.

Kyrkja vart sist måla innvendig i 1991 etter detaljert fargeframlegg av Terje Norsted hjå Riksantikvaren <ref name="ftn2"> Brev frå Riksantikvaren 22.03.1991
</ref>

Inne har ho kvite himlingar, lyst gråfiolette vegger og trefarga golv. Benker og berande element er i engelsk raudt. Døypefont, preikestol, galleri og dører er også raude med staffering i gull og blått.

To av hanebjelkane over koret har dekor frå ei tidlegare kyrkje. Den eine flata viser enkle v-mønster, den andre har rankedekor i raudt.

==== Lys og varme ====
Kyrkja har elektrisk lys og vert oppvarma med røyromnar under benkene og panelomnar. På loftet er det restar av tidlegare piper. Gamle parafinlysekroner er også lagra på loftet.

=== Inventar ===
==== Altar ====
Kassealtar av rammeverk kledd med ståande staffpanel og med dør bak til skåp. Altaret er heilkledd med tekstil, raud fløyel på bordet og djupt blått stoff framme og på sidene. Altaret er 213 cm breitt, 90 cm djupt og 103/119 cm høgt.

==== Altartavle ====
Altartavla er montert saman med altaret og har form som ei klassiserande ramme kring biletfelt med låg runda boge. I feltet er det sett inn eit maleri med olje på lerret som framstiller Jesus i Getsemane. Maleriet er signert nede i høgre hjørne: A. Olsen efter O. Mangelberg 85. På ramma under feltet er måla med versalar: VAK OG BED.

==== Altarring ====
Altarringen er halvsirkelforma med rett bakside i flog med baksida av altaret og med port på sørsida. Ringen har runda handlist med indre hylle for særkalkar, balusterforma dreia pilarar og lett skrådd og stoppa knefall trekt med blått skinn eller skai. Golvet i altarringen er heva eit steg over korgolvet.

==== Døypefont ====
Åttekanta døypefont med innsvinga kum med profilar oppe og nede, rett skaft med staff på dei åtte hjørna og uttrappa fot. Engelsk raud i to nyansar staffert med gull og blått.

==== Preikestol med oppgang ====
Åttekanta preikestol med opning mot aust. Stolen har stoppa handlist trekt med blå fløyel og kanta med gullfrynser. Sidefaga er høge og smale av enkel ramme med ei fylling med profilert list omkring. Profilert sokkel og innskrådd, profilert botn som endar mot eit uvanleg kort skaft på fot av profilerte lister. Stolen har truleg vore høgre tidlegare. Kort trapp mot aust. Fargane er to nyansar av raudt med staffering i blått og gull.

==== Lesepult ====
Lesepulten har skrått lesebrett på kasseforma sokkel og dreia, balusterforma skaft heva opp frå golvet på tre svungne bein. Pulten er måla i samsvar med interiøret elles.

==== Benker ====
Benkevangane er breie og rettsida i nedre del, og smalnar av mot ryggen over setehøgd, øvst er dei sveifa bakover i halvkuleform. Seteplatene er truleg heva med list i forkant. I vangane under opphavleg setehøgd er det felt inn fram- og baksargar for seteplatene. Sameleis er det felt inn to ryggstøtter i øvre del av vangen. Raudmåla. Lause puter.

==== Galleri ====
Galleriet i vest har trapp opp frå nordvestre hjørne i skipet. Galleribjelken er boren av fire stolpar, to av dei veggstolpar. Stolpane har djup fas i hjørna og er avstiva mot galleribjelken med sveifa kne. Over galleribjelken stikk seks sveifa bjelkehovud frå golvbjelkar ut under galleribrystinga. Golvet på galleriet er av tverrlagde bord. Den nordre delen har smalare bord, og virkar nyare enn den søndre delen. Brystinga har ramme med sju fyllingar og med små pilarar i overkant under handlista. Golvet på galleriet er blått, himlinga under er kvit. Brystninga og dei bærande elementa er i to raude nyansar, blått og gull.

==== Rituelle kar ====

===== Kalk =====
Kalk 1250-1300. Forgylt sølv. Truleg nyare høg kupa med skrå vegger og lite nebb. Øvre og nedre skaftledd skrår svakt inn mot nodus. Begge har siselert rankemønster. Nodus har 10 kraftige svungne riller med sideriller og prikka dekor i botnen. Foten svingar ut mot standkant over smal flate. Han har åtte spissa blad over tre lag med kløverforma blad, dels utfylt med rankemønster. Prikka standflate. I foten er det ei sprekke i underkant av 3-4 av bladformene. Nodus og skaftledd er i eitt stykke, nagla til kupa og fot. Ustempla. Høgde 18/18,5 cm, diameter kupa 11 cm, diameter fot 11,4 cm.

===== Disk =====
Disk 1250-1300, høyrer til kalken. Sølv, forgylt. Fatet har flat rand og rund botn med forsenking med skrå vegger. Botnen har vidare ei forsenking i firpassform med vinklar ut frå hjørna. Botnen i forsenkinga er svakt boga. I sentrum er ein sirkel med sikksakkbord omkring Guds signande hand flankert av sol (stjerne) og måne. I sviklane utafor firpassforma er det rankedekor, ytst på randa av fatet er ei sikksakkbord. Ustempla. Diameter 13,3 cm, høgde ca 0,8 cm.

===== Dåpsfat =====
a) Lett massingbekken. Truleg 1900-talet. Diameter 33,9 cm, høgde 5 cm.

b) Dåpsfat i bruk i døypefonten. Fatet har vid, flat rand med forsterka kant som er bøygd på skrå nedetter. Skåla er parabolforma. Innskrift på randa inne ved skåla: LAT SMÅBORNI KOMA TIL MEG, HINDRA DEI IKKJE! FOR GUDS RIKE HØYRER SLIKE TIL +. Stempel: DAVID-ANDERSEN, 830 S og skålvekt. Diameter 53,5, høgde 8 cm.

==== Parament og andre tekstilar ====
===== Altardukar =====
a) Eldre, sleten altarduk av kvit lin med uttrekssaum etter kanten og med ei påsydd, 18 cm brei hekla bord på tre sider. Borda har jesusmonogram, krossar og kalkar i felt.

b) Den duken som er i bruk, er kopi av den gamle. Den hekla borda er 25 cm brei.

===== Messehaklar =====
a) Fiolett messehakel av fløyel, skjoldforma. 1900-talet. Hakelen er kanta med breitt gullband og har kross på ryggsida av det same gullbandet. Tre hekter på høgre skulder. Fôr av vinraud, falma bomullssateng. Høgde 82/100 cm, breidde oppe 54 cm.

b) Raud messehakel med smal, rettsida form. Stoff i raud (viskose)damask med runde felt med signingskrossar. Fôr av gult lerret. Kanta med smale gullband og festa med tre hekter på venstre skulder. Ryggsida har kross av gullband og broderi, forsida har stolpe i same teknikk. Merkt DNH 1958. Høgde 103 cm, breidde 61 cm.

c) Fiolett messehakel med smal, rettsida form. Hovudstoff av av ull i krosskypert. Fôr av djup blått bomullslerret. Ryggsida har kross med stolpe av innlagde renningstrådar og med tverrarm av broderte striper. Forsida har stolpe markert av enkle renningstrådar med kristogram (chi-rho) brodert med sølvtråd i brysthøgd. Hakelen er merkt Marit Anny’s Vevstogo. Høgde 113, breidde 69 cm.

d) Grøn og kvit messehakel med smal, rettsida form. Stoffet er av ull og vove i dobbelvev slik at begge sider kan brukast. Den grøne sida har mønster i kvitt og omvendt. Forsida har stolpe med kalk merkt med kross, ryggsida har stolpe med aksmotiv og jesusmonogram. Tre hekter på eine skuldera. Høgde 99 cm, breidde 63 cm. Umerkt.

e) Kvit, skjoldforma messehakel i kunststoff. Stoffet er vove som damask med greinmønster. Gaffelkross av applikert stoff med krossmotiv på begge sider. Fôr av raudt kunststoff. Tre hekter på venstre skulder. Merkt Casa Bochaca, Barcelona. Til hakelen høyrer ein manipel. Høgde 103, breidde 60 cm.

Tre ''messeskjorter''.

===== Andre tekstilar =====
a) Skilbragdteppe opphengt på sørveggen i søndre sideskip. Dette er eit kristnateppe til bruk ved dåp, vove av Gudrun Holte, Lærdal.

b) Blå midtgangsløpar.

c) Tekstil, ruteåkle, samarulla bak altaret. Det er truleg det brureteppet kyrkja fekk til koret i 1965. Teppet er teikna av Ingeborg Momrak og vove i Jølster. Teppet vert rulla frå altarringen og ned kortrappa ved brudlaup. (Kallsbok og opplysning frå kyrkjeverje)

d) Teppe i altarringen. Knytteteppe med solmønster med krossar og liljer. Teppet er frå 1964. Det er vove av Magnhild Hegheim (Helgheim) i Ålhus. (Kallsbok)

==== Lysstell ====

===== Altarstakar =====
To altarstakar i massing med vid lysskål og pigg, balusterforma skaft og vid, utskrådd fot med vulstar og holkilar. Innskrift med versalar på standkanten på begge: CLAUS PEDERSEN RUMOR – CIRSTEN LAURITZ-DATTER – 1675. Høgde utan pigg ca 27 cm, diameter fot 17,4 cm.

=====Andre stakar=====

a) To stakar i sølv, barokk form. Innskrift på standkanten: FRÅ BRITA OG HANS TØNJUM 1950. Stempel: 830 S, beger i oval og 383. Høgde 22 cm, diameter fot 12,4 cm.

b) To stakar med glatt lyspipe og utsvinga fot. Innskrift: TØNJUM KYRKJE – TØNJUM HUSMORLAG 1928 – 1988. Stempel: D-A, 830 S og skålvekt.

c) Trearma lysestake til bruk ved døypefonten. Lyskrage, fot og skaft har firkanta form. Halvsirkelforma lysarmar går ut til kvar side av skaftet. Innskrift på foten: LAT SMÅBORNI KOMA TIL MEG og TORDIS SALTKJELEN 1973. Stempel: S 925, STERLING og meisterstempel (løve?).

d) Femarma lysestake med to bogar feste til stamme på skaft på vid fot. Innskrift på foten med gotisk fraktur: Ei gåve 1968. Stempel 830 S, kalk i oval, TH: MARTHINSEN. Høgde 35 cm, breidde 30 cm.

===== Lysekroner =====
a) Eldre lysekroner for parafin med tre lampar på armar. Ei hengt opp i søndre sideskip, fleire oppbevarte på loftsrom over sakristidelen.

b) Nyare kroner i skipet, to store i midtskipet og ei mindre i kvart sideskip.

===== Lampettar og annan lysarmatur =====
Enkle, sylinderforma lampettar med opakt, kvitt glas. Elles enkel standard armatur.

==== Klokker ====
a) Mellomalderklokke i skipet, vest i søndre sideskip. Klokka har fire runde hol i kroneplata. Midtboge og seks bøylar er filte vekk. Diameter ca 70 cm, høgde utan krone 66 cm.

b) Klokke frå Olsen og Nauen 1989. Klokka har kristogram på korpus over innskrifta LAND, LAND, LAND, HØYR HERRENS ORD! Diameter 62 cm, høgde 58 cm med krone, 48 cm utan.

c) Klokke frå Olsen og Nauen 1992. Due med olivenkvist i relieff over ”KLOKKE RING FRED FRÅ HIMMELBORG , FRED OVER LIVET, FRED OVER SORG”. Diameter 73 cm, høgde 68 cm med krone 57 cm utan.

==== Orgel og andre instrument ====
Orgel frå Norsk Orgel – Harmonium fabrikk, Snertingdal. Nr. 472. Byggeår 1991. Fasaden er tilpassa breidda og høgda på nordre sideskip. Sidetårna står på konsollar ut frå spelepulten og når opp til taket. Over spelepulten er det svellverk og brystverk med hovudtårn. Alle tre tårn har pipefelt i form av framstikkande kjøl avslutta oppe og nede med profilert listverk.

Orgelet har følgjande disposisjon fordelt på to manualar og pedal:

{| style="border-spacing:0;"
| style="background-color:#ffffff;border:0.5pt solid #00000a;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"|

Rørfløyte 8’ 
Principal 8’ 
Spissfløyte 4’ 
Oktav 4’ 
Gemshorn 2’ 
Mixtur 3-4 k 

| style="background-color:#ffffff;border:0.5pt solid #00000a;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"|

Gedakt 8’ 
Rørfløyte 4’ 
Principal 2’ 
Quint 1 1/3’ 
Skalmeie 8’ 
Tremolo 
Subbass 

|}

==== Tavler ====
Ei tavle av fire ståande bord har to måla skriftfelt over einannan. Det øvste er ovalt med kvit botn, svart skriveskrift og ferskenfarga ramme med svart kontur. Innskrift:

''Aar 1823 den 12te januar omstyrtedes Tønjums forrige Kirke ved storm. Den nuværende opbyggedes derpaa af Kirkeejerne Torger Halvor sen Næs og Halvor Olsen Raae. Den 30te September 1832 blev den indviet af Stiftets Biskop Dr m.m. Neumann. Kirkens udvendige Maling ligesom den indvendige af Choret fuldførtes 1837 af Kirkeejerne Johannes Olsen Hove og Halvor Olsen Raae. – 23/10 37.''

Det nedste feltet er truleg tilsett seinare. Skriftfeltet har ikkje så klar form og kontur, og rammedekoren er tilpassa, men har eit tydlegare rankepreg. Skriftfeltet et gult, rankene raude og innskrifta med svart skriveskrift:

''Den Siste udvendige Malling paa Tønjums Hovd ''<nowiki>[sic] </nowiki>''Kirke var færdig den 3die Juli som er Bkostet''<nowiki> [sic] </nowiki>''af Lærdals Commoni 1864.''

''Nummertavler''
 
Enkle tavler med gavlforma øvre avslutting.

==== Møblar ====
===== Stolar =====
a) Eit par stolar i eik med krumma forbein, og bakbein som over sargen er sveifa og går over i toppstykke. Høgt hjarteforma gjennomskore ryggbrett. Bladornament. Seta er stoppa og trekte med blåfarga skinn.

b) Eit par karmstolar av lauvtre med H-kryss, forbrett, skrådd rygg og armlene som kviler på forhøga forbein. Akantusskurd på forbrett, kring midtfelt på ryggen og fremst på armlena. Forbrettet og toppfeltet i ryggen har krone mellom bladformene. Forbeina har løveføter.

==== Offerutstyr ====
Kollekt i benkene vert samla inn i standard brunspetta kollekthovar med band over skøytane og med massingring med motstilte handtak av tre. Offer på altaret vert lagt i ei lita sølvskål (ikkje registrert).

===== Bøsser =====
a) Ei fattigbøsse av metall oppbevart på loftet.

b) Ved utgangen er det hengt opp to bøsser, ei på kvar side av døra. Bøssene er kasseforma, av tre, og måla med misjonsmotiv. Spalte for pengar i overkant.

==== Blomstervasar ====
a) To blomstervasar med trektforma korpus der øvre del er vidare og dekorert med fire par riller. Utsvinga fot med tilsvarande riller. Innskrift på begge på øvre del av korpus: TIL TØNJUMS KYRKJA FRÅ RIKHEIM BARNELAG 1933. Stempel: 830 S, Magnus Aases meisterstempel, N i kvadrat, 9 og M. AASE. Høgde 32,2 cm, diameter oppe 32,2 cm.

b) To blomstervasar med trektforma krage over skålforma korpus på utsvinga fot. Innskrift på korpus med skriveskrift: Tønjum kirke 1970. Stempel: 830 S, Lo og NR. 62. Høgde 23,3 cm, diameter oppe 11 cm.

c) Ein blomstervase med firkanta snitt, korpus smalnar oppover og rundar inn mot utskrådd og nedbøygd fot. Innskrift. TØNJUM KYRKJE – TORDIS SALTKJELEN 1973. 830 S, Beger i oval og B. Høgde 22 cm, største breidde fot 8,4 cm.

==== Inventar og bygningsdelar på museum ====

''Universitetsmuseet i Bergen''
 
Fire portalar
 
Dørring frå 11 – 1200-talet
 
Prosesjonsstav, fragment, frå 1490 – 1520
 
Gravstein frå 1200-talet

''Sogn Folkemuseum, De Heibergske samlinger''
 
Lysekrone, udatert
 
Messehakel, udatert

=== Kyrkjegard og gravminne ===
==== Kyrkjegard ====
Tønjum kyrkje har kyrkjegard på alle fire sider, dei fleste gravene ligg mot sør og aust. Nordsida og nordre del av austsida er avgrensa med steingard av rullestein. Nordsida har to portar mot parkeringsplassen og vegen, ein ved vestinngangen og ein inn til kyrkjegarden. Sørsida, vestsida og resten av austsida har stakitt, dels på tørrmur som fungerer som støttemur for oppbygginga av kyrkjegarden. Utvidingar av kyrkjegarden må ha skjedd mot sør og aust. Det er planta bjørk på kyrkjegarden.

==== Gravminne ====
Ved kyrkjeveggen ligg to steinar med hogne innskrifter. På den eine: Her under viler den qvinde Mari Johannesdatter ø.steri (?), på den andre: AASW 1814.

Ei gravplate av lys stein er bevart. Innskrifta er hoggen inn med store, jamne versalar: DEN NIDKJÆRE LÆRER SOGNEPRÆST TIL LEIRDAL LUDVIG DAAE FORLOD VERDEN 6TE DCBR 1831 I LÆREEMBEDETS 19DE OG ALDERS 46DE AAR. HØILIG SAVNET AF ENKE OG UFORSØRGEDE BØRN. FOR DIN ÆDLE VANDEL MODTAGE DU NU LØNNEN HOS GUD.

Fleire gravminne av støypejarn, både gravplater og krossar, frå siste halvdel av 1800-talet er bevarte. Mellom gravplatene er grava til Sognepræst Hannibal Winsnes1801 – 1861 og ein knapt eitt år gammal son. Bibelsitat frå 1. Kor 15,57 er teke med på plata. Øvst ein sigerskrans, nedst symbola for tru, von og kjærleik. Vidare Godseigar Wollert Krohn Hille, 1795 – 1860. Denne plata har stjerne i alle hjørne. Over innskrifta to englar som ber symbola for tru, von og kjærleik, under innskrifta sigerskrans. Ei plate med dei same sybola er til minne om stiftsprostinne Sophie Dorothea Fleiscer (1774 – 1854) med orda: Evigheden belønne hva efterlevende kun kan mindes med taknemmelighed. Sameleis ei identisk plate over Madame Ingeborg Marie Hansen f. Larsen (1820 – 1853), og ei over mannen hennar, landhandlar Jan Henrik Nitter Hansen (1801 – 1879). Ei plate med same motiv i overkant og ein engel med krans i høgre handa og bokrull eller harpe i venstre, er lagt over kaptein Mads Christensen (1788 – 1841) som var sjef for Leirdalske Compagnie.

Kyrkjesongar Tron Hagebø, 1829 – 1880 har namnet sitt på ein støypejarnskross. Ein annan kross er bevart saman med innskriftsplata som høyrer til.

Ein minnekrans av metall med minneblom og kvit rose er teken vare på i kyrkja.

''Bygningar knytte til kyrkjegarden''
 
Aust på kyrkjegarden er det reist eit reiskapshus med opphaldsrom og sanitæranlegg. Det vart teikna av Claus Lindstrøm og stod ferdig i 1995.<ref name=ftn3"> Opplysning frå kyrkjeverja</ref>
Huset ligg plassert like innafor stakittet. Det har langsmal plan og ligg orientert i nord-sørleg retning. Huset er reist i bindingsverk og kledd utvendes med liggjande bord. Saltaket er tekt med lappheller. Sentralt i vestveggen er det ope vindfang trekt inn under saltaket med dører til romma i bygget. Måla engelsk raudt som kyrkja. Fløydør i sør. Vindauga er plasserte som låge og breie opningar høgt på veggene ved hjørna.

== Kjelder ==
=== Utrykte kjelder ===
Bendixen, B.E., Kirkerne i nordre Bergenhus Amt, manus, kopi av avskrift
Synfaringar og rekneskapar

[...]

=== Trykte kjelder ===
Heiberg, G. F., ''Sogns Kirker i Fortid og Nutid'', serprent av Tidsskrift for Historielaget for Sogn 1970 nr. 23, s 29 f, Leikanger 1970

<references/>

==Bilete==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygningen">
Fil:Tønjum kyrkje og kyrkjegard sett frå søraust, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje og kyrkjegard sett frå søraust, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, austfasade, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, austfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, austinngangen, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, austinngangen, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, inngang vest i søndre sideskip, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, inngang vest i søndre sideskip, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, oppattbrukt materiale frå stavkyrkja, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, oppattbrukt materiale frå stavkyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, oppattbrukt materiale, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, oppattbrukt materiale, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, stein i grunnmuren, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, stein i grunnmuren, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, sørfasade, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, sørfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, takryttar, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, takryttar, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, vestinngangen sett innafrå, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, vestinngangen sett innafrå, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, vestinngangen sett utafrå, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, vestinngangen sett utafrå, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil:Tønjum kyrkje, interiør mot aust, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, interiør mot aust, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, interiør mot nordaust, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, interiør mot nordaust, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, interiør mot søvest, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, interiør mot søvest, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, korpartiet, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, korpartiet, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, nordre sideskip, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, nordre sideskip, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, oppattbrukt stavkyrkjematerial med dekor, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, oppattbrukt stavkyrkjematerial med dekor, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, rankedekor frå tidlegare kyrkje a, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, rankedekor frå tidlegare kyrkje a, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, rankedekor frå tidlegare kyrkje c, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, rankedekor frå tidlegare kyrkje c, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, rankedekor frå tidlegare kyrkje, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, rankedekor frå tidlegare kyrkje, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, søndre sideskip, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, søndre sideskip, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil:Tønjum kyrkje, altarbilete, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, altarbilete, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, altarring, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, altarring, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, altartavle og altar, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, altartavle og altar, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, benker, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, benker, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, blomstervase a, ein av to, AMh 2009.jpg|Tønjum kyrkje, blomstervase a, ein av to, AMh 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, blomstervase b, ein av to, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, blomstervase b, ein av to, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, blomstrvase, ein, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, blomstrvase, ein, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, brurestolar, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, brurestolar, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, bøsse ved utgangen, ei av to, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, bøsse ved utgangen, ei av to, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, døypefont, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, døypefont, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, fattigblokk, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, fattigblokk, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, galler, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, galler, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, klokke c, Amh 2009.jpg|Tønjum kyrkje, klokke c, Amh 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, lesepult, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, lesepult, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, mellomalderklokke, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, mellomalderklokke, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, nummertavle, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, nummertavle, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, orgelfasade, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, orgelfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, preikestol, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, preikestol, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, stol til bruk i koret (ein av to), AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, stol til bruk i koret (ein av to), AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, tavle, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, tavle, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Parament og tekstilar">
Fil:Tønjum kyrkje, altarduk a, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, altarduk a, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, altarduk b, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, altarduk b, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, fiolett messehakel, eldre, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, fiolett messehakel, eldre, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, fiolett messehakel, eldre, ryggside, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, fiolett messehakel, eldre, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, fiolett messehakel, forside, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, fiolett messehakel, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, fiolett messehakel, ryggside, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, fiolett messehakel, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, kvit messehakel, forside, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, kvit messehakel, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, kvit og grøn messehakel, grøn forside, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, kvit og grøn messehakel, grøn forside, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, kvit og grøn messehakel, grøn ryggside, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, kvit og grøn messehakel, grøn ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, kvit og grøn messehakel, kvit forside, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, kvit og grøn messehakel, kvit forside, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, kvit og grøn messehakel, kvit ryggside, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, kvit og grøn messehakel, kvit ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, raud messehakel, forside, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, raud messehakel, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, raud messehakel, ryggside, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, raud messehakel, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, skilbragd-teppe, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, skilbragd-teppe, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, teppe i altarringen, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, teppe i altarringen, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Gravminne">
Fil:Tønjum kyrkje, familiegravstad, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, familiegravstad, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, graminne b, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, graminne b, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravinne a, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravinne a, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne 1814, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne 1814, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne c, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne c, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne d, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne d, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne e, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne e, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne f, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne f, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne g, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne g, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne h, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne h, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne i, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne i, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne j, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne j, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne k, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne k, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne l, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne l, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, gravminne, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, gravminne, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, minnekrans, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, minnekrans, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard">
Fil:Tønjum kyrkje, austre del av kyrkjegarden sett mot sør, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, austre del av kyrkjegarden sett mot sør, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, familiegravstad ved kyrkjedøra, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, familiegravstad ved kyrkjedøra, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, kyrkjegarden sett frå vest, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, kyrkjegarden sett frå vest, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, kyrkjegarden sør for kyrkja, sett frå aust, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, kyrkjegarden sør for kyrkja, sett frå aust, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, kyrkjegardsmuren på nordsida og reiskapshuset i aust, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, kyrkjegardsmuren på nordsida og reiskapshuset i aust, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, nordre del av kyrkjegarden, sett mot vest, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, nordre del av kyrkjegarden, sett mot vest, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, reiskapshuset i aust, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, reiskapshuset i aust, AMH 2009.jpg
Fil:Tønjum kyrkje, reiskapshuset sett frå aust, AMH 2009.jpg|Tønjum kyrkje, reiskapshuset sett frå aust, AMH 2009.jpg
</gallery>

----

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Tønjum sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Lærdal kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Lærdal kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:...]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Stedje kyrkje

2021-02-19T16:31:20Z

Kjartan:

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Morenen på Stedjesida av Sogndalselva har vore busett langt attende i tid. Ein reknar det som sannsynleg at det må ha stått ei kyrkje på staden før stavkyrkja vart reist på Stedje. Striden mellom Birkebeinarar og Baglarar førte til hemnaksjonar frå Sverres folk i 1180-åra, men Stedje kyrkje ser ut til å ha vorte spart i herjingane.<ref name="ftn1"> Sverres saga, kap. 82

</ref> Stavkyrkja vart ståande fram til ho vart riven i juni i 1867. Ho er kjend gjennom oppmålingsteikningar og diverse kunstverk. På grunn av lovgjeving om kyrkjestorleik og generelt byggjepress, måtte den gamle kyrkja då vika plass for ei ny og større kyrkje som vart oppført på same kyrkjestaden.

=== Stavkyrkja ===
[...]

== Kyrkja frå 1867 ==
=== Bygningen ===
Den kyrkja var så nær ei ny stavkyrkje som ein kunne komma i denne perioden. Ho vart teikna av arkitekt Christian Christie som samstundes leverte teikningar til kyrkjene i Årdal (sjå Årdal kyrkje) og i Lærdal (sjå Hauge kyrkje). Dei tre kyrkjene er svært like, men varierer noko i storleik i det Stedjekyrkja er størst og har plass til vel 700. Også tårna har fått ulik utforming i dei tre kyrkjene. Hauge kyrkje har, uvanleg nok, totårnsfront, Årdal kyrkje har eit smalt firkanta tårn, medan det i Stedje er sett opp eit breiare firkanta tårn i hovudinngangen. Alle dei tre kyrkjene vart prefabrikerte i Christiania og frakta sjøvegen rundt kysten.

Stedje kyrkje er tilnærma orientert med koret i aust og hovudinngang gjennom tårnfoten i vest. Det er ei kyrkje med opphøgd midtrom i skip og kor og med omgangar kring midtromma. Skipet er rektangulært, koret er polygonalt avslutta mot aust. Omgangen går kring austsida av koret, men ikkje kring tårnet. På nord og sørsida av koret er det siderom som er sette vinkelrett inn i koromgangen og saltaka over desse tilbygga er valma mot utsida. Det er laga gang mellom sideromma og omgangen i skipet. Det er også laga nord- og sørinngangar til skipet. Inngangane er overbygde med arkar i omgangstaket og er skilde frå skipet med ein liten gang.

==== Vegger ====
Veggene i kyrkja er av bindingsverk som er kledde utvendes og innvendes med ståande panel med staff til begge sider. Innvendes i kor og skip er det innvendige panelet i seinare tid skifta ut med smal faspanel. Opphavleg panel er bevart i tårnfoten og i korets siderom.

Omgangsveggene er lukka, med unntak av dører ut på nord- og sørsida i skipet og til gang til koret siderom og til kyrkjegarden aust i skipet. Det er også to kvadratiske vindaugsrammer med kløverblaforma lysinnslepp i omgangen vest i skipet. Midtromsveggene er i hovudsak gjennombrotne av vindauge. Sideveggene i det opphøgde midtrommet i skipet kviler på bjelkar borne av seks par mellomstolpar som held fram opp til taket og skil mellom dei fem faga i skipet.

På kortsida i aust har midtrommet to mellomstolpar som også er hjørnestolpar for korets midtrom, i vest er midtromsveggen lagt inn i tårnkonstruksjonen.

Koret har tredelt avslutting mot aust, både i midtrom og omgang. Kvar langside av midtrommet har to fag mellom tre par mellomstolpar, i tillegg er det to stolpar som flankerer altartavla i aust og som deler austveggen i tre fag. På desse stolpane kviler bjelkar som ber midtromsveggene. Dei skrå flatene av midtromsveggene er tette, medan austveggen og sideveggene har vindauge.

==== Dører ====
Dørene i kyrkja er i hovudsak opphavlege sveitserstildører med fire ståande fyllingar i kvart dørblad. Opphavlege dørvridarar og nøkkelskilt er også bevarte i mange dører. Sidegeriktene går opp over toppgerikten og er avslutta med sveifa ornament. Hovedinngangen i vest har fløydør inn til tårnfoten og fløydør mellom tårnfoten og skipet. Den ytste døra er overbygd med saltak bore av ein stolpekonstruksjon med fire stolpar mot vest. Sideveggene i overbygget er lukka, medan stolpane i vest står med opne mellomrom og fungerer som ein sval. I orgelgangen i andre høgd i tårnet er det no ei enkel dør inn til orgelet. Her har det tidlegare vore ei breiare og høgre opning avslutta med spiss vinkel i overkant. Sideinngangane i skipet har smale fløydører ytst og enkeltdører inn mot skipet. Gangane mot korets siderom har tre enkle dører kvar. Nokre nyare dører er laga som kopi av sveitserstildørene.

==== Korskiljet ====
Breidda på midtrom og omgang i koret tilsvarar breidda på skipets midtrom. Skiljet mellom kor og skip ligg ved austre midtromsvegg i skipet. Koret er trekt fram hit, og kortaket endar mot gavlveggen i skipets midtrom. Korets midtrom opnar seg her i full breidde, øvst er det dekt av gavlveggen og opninga er avslutta i slak gavlform mellom hjørnestolpane mellom dei to midtromma. Gavlforma er avrunda i nedkant ved kne mot stolpane og framstår som ein spissboge. Sideskipa i koret går også fram til dette nivået der dei er avslutta mot den sentrale bogen og hjørnestolpane i skipets midtrom. Felta framfor kvart av korets omgangar har også spissbogeform (sjå vegger). Nede er dei avgrensa ved låge brystningar. I midtfeltet og til skipets austre omgang går det tre trappesteg frå korgolvet ned til golvet i skipet.

==== Vindauge ====
Hovudvindauga i kyrkja står i midtromsveggene og desse gjev eit overlys til kyrkjerommet. Koret har også vindauge i midtromsveggene, men desse har glasmåleri og lysverknaden er avgrensa. Nede i omgangsnivå er vindauga avgrensa til små vindauge i vestre omgangsvegg. Sideromma ved koret har vindauge ut mot sida. Vest i tårnet er det eit trerams vindauge på gallerigangen.

Dei fem faga i skipet har femkopla, høge vindauge delte med sveifa sprosser. Kvar ramme er attblenda med kløverform i overkant og inndelt i diagonale ruter med sprosser. Det er sekundært sett inn innerglas med mindre, diagonale, farga ruter lagt i bly.

I koret har dei to sidefaga og endefaget i midtrommet trekopla vindauge med same utforming som vindauga i skipet. I sidevindauga har også desse kløverbladform og er inndelte i diagonale ruter. Vindauget i endeveggen har nytt, udelt ytterglas i dei tre rammene. Innerglasa er sekundært innsette glasmåleri.

Sideromma ved koret har nye, udelte ytterglas og innerglas av glasmåleri.

Vindauget vest i tårnet har broten karm med tre rammer der den i midten er høgre enn siderammene. Lysopningane er kløverbladforma og inndelte i diagonale ruter med sprosser.

==== Golv og fundament ====
Alle golv i kyrkja er av golvbord festa til golvbjelkar. I skipet er golvet lagt på tvers av lengderetninga. Frå preikestolen og vestover i tre fag er golvet lagt i jamne skift og skøyt teit stykke utafor midtgangen og om lag 70 cm frå langveggene på begge sider. Vest for dette er borda tilfeldig skråskøytte. Golvet er gråmåla, under ligg to brune målingslag, det siste gulbrunt.

Korgolvet ligg i lengderetning og er lakka eller olja. Sideromma ved koret med gangar har tverrlagt, gråmåla golv. I tårnfoten er golvet lakka eller olja.

Kyrkja har steinfundament pussa med sement.

==== Tak ====
Kyrkja har saltak over midtromma i skip og kor og over korets siderom. Over kor og siderom er taka valma i ytterkant. Omgangane har pulttak.

Takkonstruksjonen er i store trekk synleg frå kyrkjerommet. Mellomstolpane i skipet går opp i midtrommets raftenivå. Her ber det sperrer og ein hanebjelke som har stikkbjelkar i underkant på begge sider. Til sperrene er det festa enno ein hanebjelke høgre oppe. I underkant av sperrene er det festa saksesperrer som kryssar kvarandre over øvre hanebjelke før dei går opp i sperrene. Frå mellomstolpane midt på midtromsveggen går det tenger på skrå opp mot festepunktet for dei øvre hanebjelkane. Desse er lagde om nedre hanebjelke og saksesperre. Rommet er i tillegg avstiva i breidda med strekkjarn like under midtrommets svill. Koret har ein enklare sperrekonstruksjon med sperrer og to hanebjelkar.

Omgangstaka har sperrer til mellomstolpane i midtrommet og under desse strebebjelkar som svakt skrådde går inn til mellomstolpane.

Alle taka er underkledde med panel mellom sperreverket. Sperreverket ber truleg slanke åsar som støtte for undertak under rekter, lekter og glasert, svart takstein.

==== Himlingar ====
Himlingane følgjer takforma som er underkledd med sekundær faspanel mellom sperreverket.

==== Tårn ====
Vesttårnet i kyrkja har tilnærma kvadratisk grunnflate og held fram i mest same breidde til det er avdekt av stor pyramideforma hjelm med grunne arkar over lydluker til kvar side. Utvendes er tårnet tredelt i høgda med horisontalt listverk som skil mellom første og andre høgd og mellom andre høgd og klokkerommet. Andre og tredje høgd er ornamentert med vertikalt listverk på og innafor hjørna. Den ytre og indre kledninga er ståande panel med staff til begge sider som i kyrkja elles.

I første høgda er det våpenhus med innkledd oppgang og tavlerom på sørsida. I andre høgd som har større takhøgde, er det bygt opp ein gallerigang med saltak i lengderetning. Denne var opphavleg open med spissboge mot galleriet slik at det trekopla vindauget i vestveggen i tårnet var synleg frå kyrkjerommet.

Veggkonstruksjonen i tårnet har hjørnestolpar og to mellomstolpar til kvar side, avstiva med losholtar, kryssband og skråband. Han vert avslutta med ei ramme over klokkerommet. I tillegg står det ein kraftig tårnliknande konstruksjon innafor ytterveggene og utafor veggen i orgelgangen. Denne har også to mellomstolpar og er samanbunden med skråband, kryssband og losholtar. Han er også bunden saman med kryssband over orgelgangens saltak. Den indre konstruksjonen er avslutta med fem tverrlagde bjelkar over ei ramme. Bjelkane ber golvet i klokkerommet og ein kraftig klokkestol.

Frå hjørna i ramma over klokkestolen går eit kryssband horisontalt over klokkestolen. Om lag 30 cm frå ramma er det festa ei ny ramme til kryssarmane Frå hjørnestolpane under klokkehøgd går det skråstøtter opp mot senteret i hjelmen der dei er feste til enno eit horisontalt kryssband før dei held fram og er feste i gratsperrene i hjelmen. Hjelmen har i tillegg mellomsperrer til kvar side. Både hjelmen og arkane er kledde utvendes med spøner. Arkane har kross av tre i møna, øvst er hjelmen avslutta med flat kule og kross av jarn.

=== Interiør ===
==== Presentasjon av interiøret ====
Tradisjonelt interiør med altar med tavle og altarring sentralt aust i koret. Preikestolen står i midtrommet i kyrkja i det søraustre hjørnet med oppgang frå koret. Døypefonten står ved korskiljet på nordsida. I skipet er det samanhengande benkeparti på begge sider av midtgangen og vest i kyrkja er det bygt opp eit tverrgalleri.

==== Fargar ====
<nowiki>Då kyrkja var ny, hadde ho «Så vel utvendig som innvendig […] beholdt treets farve i en noget mørkere nyanse».</nowiki><ref name="ftn2"> Bendixens manus

</ref> Konstruktive element og benker var gulbeisa med brunlege fasar og fordjupningar.

Den nye panelen på vegger og himling innvendes i kyrkja er trefarga, golvet og stolpane opp til vindauga er lyst gråmåla, benker og konstruktive delar i takverket er grøne. I midtgangen fram til altaret ligg ein raudbrun løpar som tek opp fargane frå altarring og preikestol. Delar av interiøret er staffert med ulike grøne nyansar og raudbrunt.

==== Glasmåleri ====
Glasmåleri frå Rognaldsen i Bergen vart sette inn i kyrkja i 1943. I tillegg til alle vindauge i midtrommet i koret er det glasmåleri i vindauga i korets siderom.

=== Inventar ===
==== Altar ====
Enkelt smalt kassealtar bygd inn mellom postamenta i eit nytt underbygg for altartavla.

==== Altartavle ====
Enkel, klassiserande altartavle med gotiske element. Tavla har eit rektangulært biletfelt med flat ramme med stiliserte krossblomar i hjørna. Sidefelta har flankerande runde søyler, ei på kvar side, på flat base som del av eit nytt underbygg for tavla. Dei ber sterkt profilert gesims som knekker bak over biletfeltet. Gesimsen ber flat gavl med krabbar og gotiske ornament. Grå botn, grå- og kvitmarmorerte søyler, raudbrun ramme, gull staffasje.

På nedre del av ramma er det ei innskrift med gotisk fraktur: kommer hid til mig alle som arbeider og ere besværede. Biletet framstiller Jesus, frontalstilt med løfta armar og kvit kappe som ligg over hans venstre skulder. Han har skjegg og langt hår, hovudet er omgitt av stråleglans. Kring han er samla i alt 10 personar som på ulike vis ber teikn på at dei treng hjelp, ein med handjarn, ein med krykker og liknande. Usignert.

==== Altarring ====
Altarringen har sekskanta grunnform der austsida er open i flog med framkanten av altaret. Golvet i altarringen er heva eit steg opp frå golvet i koret og i ytterkanten har steget på fem sider funksjon som knefall, skinntrekt og festa med saum over profilert fotlist. Innafor knefallet står eit rekkverk med flat handlist og lukka hjørne. Sidene har små, runde pillarar som ber kløverbladbogar. Altarringen er raudbrun med staffasje i grønt og kvitt.

==== Døypefont ====
Tidlegare døypefont var liten og sekskanta og gulmåla som interiøret elles. Kummen kvilte på tre små søyler.<ref name="ftn3"> Bendixens manus

</ref>

Døypefont frå mellomalderen av grå, hard og jamn kleberstein. Fonten har vore ute av bruk og skal ha fungert både som fot til hespetre og som skåp med treluke i sakristiet.<ref name="ftn4"> Bendixens manus

</ref> Han står no på ein låg, sekundær sokkel av tre nord i koret. Forma er nærast kubisk med enkel profil i overkant. No er foten fylt med grus til støtte for dåpsfat.

Fonten har uttappingshol for vatn sentralt i botnen. Ut frå typologiske trekk kan fonten daterast til 1100-talet. Mål: Døype fonten er 66 cm høg og 50 cm djup, sidene er 95 og 72 cm breie.<ref name="ftn5"> Solhaug II, s 87

</ref>

==== Preikestol med oppgang ====
Preikestolen har forenkla nygotisk form med fem sider på flat botn boren av ei søyle av seks radiært stilte plankar med sveifa yttersider. Hjørna mellom faga har tilsvarande, smalare plankar med sveifa yttersider. Dei tre fremste faga har ei kløverbladforma, nedsenkt biletflate med profilerte sider. Handlista er stoppa og trekt med skinn, under handlista er det hengebord med utskorne kløverblad. Under botnen er det hengebord med gjennombrotne krossformer. Kort oppgang frå altarpodiet i aust.

Hovudfarge på preikestolen er brunraudt, grøn og gull staffasje. Dei tre biletfelta har framstillingar av treeininga''' '''med Faderen, berrhovda og med skjegg, Sonen med hyrdestav og Den heilage Anden i form av ei due. Måleria er legg kubistiske med lyse fargar og lette penselstrok. Usignerte.

==== Lesepult ====
Standard lesepult av tre. Gråmåla.

==== Benker og faste stolar ====
Kyrkjebenkene er truleg opphavlege med rette vangar som i forkant er skorne i bogeform frå setehøgd bak mot ryggen. Toppen av vangen har kløverform og nede er eit lite, gjennomskoren firpass. Ryggane er opne med to ryggfjøler, bak den øvste er festa skrå salmebokhylle. Benkevangane er no lett skrådde, i det bakre del truleg på eit tidspunkt er skoren av i underkant. Grønmåla.

==== Galleri ====
Kyrkja har eit djupt tverrgalleri i vest, sett inn mellom mellomstolpane i skipet. Det går ein galleribjelke under fronten som i tillegg til mellomstolpane er understøtta av to stolpar ved midtgangen. Det går også ein bjelke på tvers under bakkant. Også denne støtta av ekstra stolpar. Mellom desse er det lagt golvbjelkar i lengderetning som underlag for gallerigolvet. Fronten har 10 kvadratiske fyllingar i ramme og er avslutta oppe med runda handlist. På denne er det sekundært sett inn ei forhøging utforma som rekkverket i altarringen med små pillarar som bær kløverbogar under profilert handlist. Orgelfronten bryt no gjennom gallerifronten sentralt, dette er ei sekundær tilpassing. Lyst grå felt, grøn ramme, kvit, raudbrun og gull staffasje.

==== Skulptur ====
Krusifiks, no opphengd på ein mellomstolpe aust på nordsida i skipet. Sjølve Jesusfiguren har truleg først stått på eit altarkrusifiks. Han er skoren med hovud med tornekrone, lett hallande til høgre, med armane opp i boge og den høgre handa forma i signingsgest, korte lendeklede og kontrapostostilling med høgre fot festa over venstre. Skore av Brynjulf Bergslien. Tilsvarande finst i Stedje og Borgund kyrkjer.

==== Måleri ====
Eit måleri av Jesus med born i ei grøn eng er opphengt ved døypefornten. Måleriet er frå 1979 og er signert nede i høgre hjørne.

==== Nummertavler ====
To enkle nummertavler tilpassa det nygotiske formspråket i kyrkja. Todelt nummerfelt med ramme med øvre kløverbladform. Svart med grøn ramme.

==== Rituelle kar ====

==== Kalk ====
Sølv kalk. Kupa er vid og høg, med dupt, isett nebb. Gylt innvendes. Truleg siste halvdel av 1800-talet. Skaftledd, nodus og fot er gylte og ved innskrift daterte til 1680. Nodus er sekssida med bladformer ovafrå og nedafrå og med flate knoppar i sviklane. Øvre og nedre skaftledd er sekskanta, nagla fast til kupa og fot og avgrensa mot desse med riller. Øvre del av foten er sekssida og knekker rett over i flat rund plate innafor seksflika nedrunda sider mot dobbel standplate. Innskrift på tre av flikane: OLVF PEDER S 1680 SOFFI ERICHS D. 4 Rdr (riksdalar). Mellom 16 og 80 og med armane feste til den sekskanta delen av foten er ein lang krusifiksfigur. Høgd 24 cm, av dette er kupa ca 11 cm, diameter kupa utan nebb 12,6 cm, største breidde fot 13,6.

''Særkalkar''
<br\>
Særkalkar med halvrund kupa, innvendes gylt, med rund nodus og utsvinga fot avslutta med vulst. Stempel 830 S, sju kuler i oval, N i kvadrat og 393. 7,9 cm høg, diameter fot 5,5 cm.

''Sileskei for vinen''
<br\>
Tidleg 1900-tal. Ovalt skeiblad gjennomhola i stjerneform, snodd skaft med dråpeforma blad(?). På bladet siselert ornament med band, kartusj og bladformer. Stempel: 830, NCB og sju kuler. Lengde 14,4 cm.

==== Disk ====
Sølv disk med svakt runda botn og skrådd rand. Vigslingskross på randa. Randa er lodda to stader. Ustempla. Diameter 6,7cm, av dette er randa 2,5 cm.

==== Oblatøskje ====
Porselensøskje frå Bing og Grøndahl, svart med gylt kløverarma kross på loket og med gylte kantar. Loket er defekt. Diameter 13,7 cm, høgde 6,6 cm. Stempel B & G.

==== Vinkanne ====
Rebekkakrukke i fajanse. Krukka er svart med gylte kantar og hank og med gylt latinsk kross med fiolett kontur framme på korpus. Høgde ved hanken 33,3 cm.

==== Dåpsfat ====
Massingfat, truleg 1600-talet. Fatet har vid, svakt runda botn som svingar opp mot smal, nedbøygd rand med ein innrissa strek mot kanten. Fatet er fleire stader lodda i overgangen mellom rand og vegg. Også eit sentralt dreiepunkt er lodda att. Diameter 49 cm, høgde ca 8 cm.

==== Kanne ====
Pæreforma massingkanne med hengsla lok med knopp og kross, svungen hank, isett nebb og utsvinga fot avslutta med holkil over standkant. Midt på korpus ei rille. Innskrift under botnen: Fraa kvinnelaget Heimen til Stedje kyrkja 1928. Høgde med kross: 39 cm, største breidde 24 cm.

==== Parament ====
===== Altarduk =====
Altarduk av kvitt aidastoff med bord i hardangersau med kvitt perlegarn. Borda heng ned frå kanten av altarbordet. Ho viser vekslande krossar og kalkar og er avslutta nede med tunger.

===== Altarklede =====
Altaret er kledd med eit fast, raudbrunt, toskafts ullstoff.

===== Messehaklar =====
a) Brunsvart messehakel i fløyel med grått fôr. Høgde bak: 109 cm, høgde framme 91 cm, Breidde ved skuldrene: 58 cm. festa med tre hekter på venstre skulder. Hakelen er restaurert og har fått isett nytt fôr av mørkt grått bommullslerret med forsterking i skulderpartiet. Hakelen er kanta med gullband med løkker i ytterkant og med sikksakkband av gull innafor denne. På forsida er ein liten latinsk kross av gullband kanta med sikksakkband, på ryggsida er det ein breiare kross av eit breiare band som er lagt dobbelt og skøyten dekt med eit blankare og smalare band. Endane er runda i det det breiaste bandet her er rynka saman innvendes og ytterkanten formar ein halvsirkel. Innafor ytterkant av krossen er forma markert ved ei påsydd svart lisse.

Krossen står på ein Golgatahaug av fylt broderi med plattsaum i ulike gulgrøne nyansar. Ulike felt er skilde med stilkesting i sølvtråd og haugen har påsydde blanke paljettar. Stoffet i messehakelen og Golgatahaugen går truleg attende til 1700 (vis til rekneskapar) i det det på kvar side av krossen viser merke etter to figurar, venteleg Maria og Johannes, som har flankert krossen og viser samtidige stiltrekk. Krossen har truleg også vore i fylt broderi som Golgatahaugen, men har blitt skifta ut på grunn av slitasje.

b) Raud messehakel, rettsida. Den Norske Husflidsforening, 1950 eller 60-åra. Hovudstoff i klarraud ull i krosskypert, fôr av gul bommullslerret. Hakelen er kanta med smalt gullband. På ryggsida applikert latinsk kross med gullband og broderi, på forsida chi- rho brodert med leggsaum. Høgde framme 99, bak 105 cm. Breidde ved skuldrene: 66 cm.

c) Kvit messehakel i vid, runda form med skrå skuldrer. Hovudstoffet er i ull i ein kypertvariant, fôret er av thussasilke, begge i ein naturkvit tone. Forsida har innvoven stolpe i to grøntonar og fiolett og applikert og brodert bladformer og krone i brysthøgd Ryggsida har den same stolpen, over denne er det festa eit smalt gullband i form av ein dekkande y-kross. Feste med hempe og knapp på begge sider av halsen. Umerkt. Høgde 117, breidde 109 cm.

d) Grøn messehakel. Svarar til den kvite i materiale, form, utføring og storleik. Hovudstoff og fôr grønt. Applikasjon med vinlauv, druer og aks på forsida.

e) Fiolett messehakel. Hovudstoff fiolett mot vinraudt, fôr fiolett mot blått. Applikert og brodert motiv tornekrone og bladformer.

===== Preikestolsantependium =====
Lys grønt antependium med applikert Guds-lam med sigersfane framfor oppgåande sol. Hovudstoffet er toskafts lin. Det er kanta med band og brodert kontur. Applikasjonen er sirkelrund med kant av kvitt ullent stoff med rankebroderi i orange. Botnstoffet er lysblått toskafts lin med brodert sol. Lammet og fana er i det kvite stoffet, detaljane broderte.

===== Duk =====
I kyrkja er ein kvit duk med brei hekla bord med vinranke.

==== Lysstell ====

==== Altarstakar ====
Altarstakane frå 1600-talet er stolne frå kyrkja.''' '''Stakane hadde følgjande innskrift:

''Peder Pedersen Skytte, Sogneprest til Stedie Preste Gield i Sogn med sin kierre Hustru Anna Nels Daater gaf disse tvende Liusse Stager til Stedie Kyrkje til Guds Æris Forfremmelse oc sig til en christelig Mindelse Anno 1619.<ref name="ftn7">'' Heiberg 1970, s 45''

</ref>

Dei altarstakane som no vert brukte i kyrkja er enkle stakar med sylinderforma skaft med enkel nodus, vid fot som går ut i tre vulstar og djup lysskål med lyspipe for kubbelys.

==== Andre stakar ====
Liten stake i massing, truleg tidleg 1800-tal.

==== Lysekroner ====
a) Krone i massing 1672. Barokk krone med ringforma oppheng, balusterforma stamme og kule med knopp som avslutting nede. Krona har seks + seks s-forma lysarmar som er feste til hakk i to plateforma balusterledd og som no er monterte med elektrisk lys. På den øvre kula i skaftet er det festa to massingskjold, a med årstalet 1672, initialane HDH, fisk med krone og bumerke, b med namnet HARMEN DWERHAGEN, ein inngjerda hage med tre tre, og årstalet 1672. Krona skal tidlegare ha høyrt til Mariakyrkja i Bergen.<ref name="ftn8"> Bendixens manus 
</ref>

b) Krone i massing, nyare. Krona har tilsvarande barokk form som a med seks + seks lysarmar, men desse er festa med skruar til plater i stammen. Balusterledda er meir langstrekte i forma. Krona er montert med elektriske lys.

c) Nyare kroner frå Christiania Glasmagasin med 3x6 nedretta lyspærer.'' ''

==== Lampettar ====
Nyare lampettar i barokk form med tre armar.

==== Klokker ====
a) <nowiki>Mellomalderklokke, ca.1400. Klokka har krone av seks runda bøylar med knekk i overkant. Frå krona skrår hua ut og knekker ned mot hals med to riller over og under skriftband. Korpus svingar ut mot rille over ut- og nedbøygd slagrand som skrår opp innvendes. Innskrift i bandet kring halsen med gotiske minusklar: Ave maria … domin s tecum … Under bandet er det støypt inn eit merke, a, truleg pilegrimsmerke. Merket er utydeleg men framstiller truleg figur i gotisk nisje med kløverbladopning. (Maria med barn?) Det er også eit innstøypt merke, b, på korpus under merke a, sjå foto. Diameter 96 cm, høgde med oppheng 105 cm, utan oppheng 74 cm. Klokka er vanskeleg tilgjengeleg. Bendixen las heile innskrifta slik: Ave : Maria : Gracia : plena : domin[u]s : tecum : benedicta : in : mulieribus. Han finn merket med Maria og barnet tre stader kring korpus.</nowiki>

b) Mellomalderklokke med seks runda bøylar med støypt snoing i ytterkant svakt skrådd kroneplate med rett knekk mot ut- og nedsvinga hue med to riller på kvar side av halsband. Rett korpus som nede svingar ut mot rille over ut- og nedbøygd slagring avslutta med to riller. Undersida skrår opp. Diameter 58, 5 cm, høgde med oppheng 59 cm, utan: 51 cm.

c) Klokke 1832. Klokka har flat kroneplate. På halsen innskrift: STØBT AF K C SCHMIDT I CHRISTIANIA 1832. På korpus på ei side: BEKOSTED AF STEDIE KIRKES EIERE SORENSKRIVER A v W S KOREN, E STEDIE, L L WESTREM OG A NEDREHAGEN AAR 1832. Diameter 64 cm, høgde med oppheng ca. 60 cm, utan 48 cm.

==== Orgel og andre instrument ====
===== Orgel =====
a) Orgel frå Olsen & Jørgensen, mekanisk. 1911 – 1967. Orgelet hadde 10 stemmer fordelte på to manualar og pedal.

b) Orgel frå Vestlandske orgelfabrikk. Elektrisk. 1967. Orgelet har 30 stemmer fordelte på tre manualar og pedal.<ref name="ftn6"> Kolnes 1993, s 373 
</ref>

Orgelfasaden er firdelt med hovudverk, sidetårn og ryggverk alle med synlege metall-piper. Hovudverk og ryggverk er igjen tredelte. Elementa har rette sider og kvar del er avslutta oppe med spisse gavlar med broten topp. Grønmåla med brunraud staffasje.

===== Piano =====
Grøndahl

==== Bøker ====
Bibel med stivt skinnband og hemper med metallbeslag. Kiøbenhavn 1819.
<br\>
Andre bøker er ikkje registrerte.

==== Møblar ====
===== Stolar =====
a) Stol frå stavkyrkja. Stolen har heile, rette vangar sett ned i ein tverrgåande fot og innsett setefjøl og ryggbrett i vangane. Vangane er sveifa i overkant. Overkanten har vore runda opp i midten, men denne rundinga er kjekt av. Stolen er måla raudbrun med svart, enkel marmorering, setet er bleikt gult.

b) Som stol a men noko ulikt utforma i detaljane. Nyare kopi? Vangane endar rett avslutta mot golvet. Stolen er brunmåla med eit enkelt rosemålingsmotiv i ryggen og utvendes på vangane.

c) Stol med rette forbein, svungne bakbein, h-kryss og sprosse nede mellom bakbeina. Truleg bjørk med innslag av furu. Rett sarg som er nagla fast til beina. Sarg og forbein har ein skoren vulst i overkant. Armlenene er svungne i horisontalplan og endar framme i volutt. Dei er festa til støtter frå sargen og til bakbeina. Sekundært er festa forsterka med jarn. Stolen har gjennomskore ryggbrett i furu med harpeform i øvre del og initialane DWC (?) i nedre del. Toppstykket svingar bakover i midten og ned mot vulstar over ryggbeina på sidene. Setet er stoppa og trekt med naturfarga skinn.

d) Stol-par frå 1937. Stolane har rette forbein som endar i knopp over sargen, rette bakbein og H-kryss. Kraftig sarg og stoppa pute trekt med naturfarga skinn. Ryggbeina er rette og endar i knopp over bakoverbøygd ryggbrett med rett overkant. Ryggbrettet har gjennomskoren dekor i roseform og nedre del av brettet er sveifa ned kring denne forma. Stolen har også annan skoren 30-talsdekor. Dei er måla raudbrune. Skorne dekorelement er markerte med staffering i grønt, svart og gull.

e) Stol-par i bjørk som nyare kopiar av stol c men med nokre forenkla detaljar. Stolane har innlagd mørk brun intarsiadekor i rutet-form på toppstykket og framme på sargen. I ryggen er innlagt initialane MHE. Stoppa pute trekt med skinn. Solane er lakka.

===== Bord =====
To bord frå 1937 utforma som stol-paret d). Borda har rette bein, avtrappa smalnande nedetter og sargen er festa inn i beina. Enkel, rektangulær bordplate.

==== Offerutstyr ====
Bøsse ved utgangen. Enkel treskurd, beslag av jarn med sider i sikksakkform. Eldre dreia treskål. Nyare treskål, standardvare. Kollekthovar i brunt skinn med ring og motstilte trehandtak.

==== Blomstervasar ====
To trektforma vasar med avtrappa fot, standard sølvsmedvare. Innskrift på foten STEDJE KYRKJA. Innskrift på randa oppe: GJEVE TIL MINNE OM L.I.G. F. 18/1-1891, D 28/10-1952 FRÅ SKYLDFOLK I U.S.A. Høgde 18 cm, diameter fot 9 cm.
<br\>
Diverse andre vasar i glas og krystall.

=== Kyrkjegard og gravminne ===
==== Kyrkjegard ====
[...]

==== Gravminne ====

====Bygningar knytte til kyrkjegarden====
<br\>
Bårehuset nord for vestenden av kyrkja er under ombygging.
<br\>
Sjå foto.

== Kjelder ==
==== Utrykte kjelder ====
Bendixen, B.E., Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt, avskrift av manus

==== Trykte kjelder ====
Heiberg, G.F., ''Sogns Kirker i Fortid og Nutid'', Serprent av Tidsskrift for Historielaget for Sogn 1970 nr. 23
<br\>
Kolnes, S.J., ''Norsk Orgelregister 1328 – 1992'', Førdesfjorden 1993
<br\>
Solhaug, Mona Bramer. ''Middelalderens døpefonter i Norge I-II'', Oslo […]

<references/>

==Bilete==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygningen">
Fil:Stedje kyrkje sett frå nordaust, Amh 2009.jpg|Stedje kyrkje sett frå nordaust, Amh 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje sett frå søraust, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje sett frå søraust, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje sett frå sørvest, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje sett frå sørvest, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, austfasade, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, austfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, nordsida sett frå aust, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, nordsida sett frå aust, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, tårnet frå vest, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, tårnet frå vest, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, tårnet sett frå nordvest, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, tårnet sett frå nordvest, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil:Stedje kyrkje, barnekrok nordvest i skipet, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, barnekrok nordvest i skipet, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, galsmåleri nordaust i koret, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, galsmåleri nordaust i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, glasmåleri aust i koret, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, glasmåleri aust i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, glasmåleri i opphaldsrommet for dåpsfølgje, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, glasmåleri i opphaldsrommet for dåpsfølgje, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, glasmåleri i sakristiet, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, glasmåleri i sakristiet, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, glasmåleri nordvest i koret, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, glasmåleri nordvest i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, glasmåleri søraust i koret, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, glasmåleri søraust i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, glasmåleri sørvest i koret, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, glasmåleri sørvest i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, interiør mot aust 1, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, interiør mot aust 1, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, interiør mot aust, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, interiør mot aust, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, interiør mot vest 1, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, interiør mot vest 1, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, interiør mot vest, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, interiør mot vest, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, våpenhuset sett mot nordaust, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, våpenhuset sett mot nordaust, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, våpenhuset sett mot sørvest, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, våpenhuset sett mot sørvest, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil:Stedje kyrkje, altar, altartavle og altarring, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, altar, altartavle og altarring, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, altarbilete, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, altarbilete, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, altarkrusifiks, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, altarkrusifiks, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, benker, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, benker, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, bibel, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, bibel, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, bibel, tittelblad, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, bibel, tittelblad, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, bord (eittav to), AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, bord (eittav to), AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, bøsse ved utgangen, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, bøsse ved utgangen, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, døypefont, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, døypefont, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, kollekthov (ein av seks), AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, kollekthov (ein av seks), AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, måleri ved døypefonten, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, måleri ved døypefonten, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, nummertavle (ei av to), AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, nummertavle (ei av to), AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, orgelfasade, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, orgelfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, preikestolen, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, preikestolen, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, preikestolen, side a, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, preikestolen, side a, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, preikestolen, side b, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, preikestolen, side b, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, preikestolen, side c, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, preikestolen, side c, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, stol a, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, stol a, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, stol b, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, stol b, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, stol c, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, stol c, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, stol c, detalj, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, stol c, detalj, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, stolpar a, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, stolpar a, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, stolpar b, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, stolpar b, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, treskål a, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, treskål a, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, treskål b, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, treskål b, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, vestgalleri, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, vestgalleri, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Klokker">
Fil:Stedje kyrkje, klokke a, ave maria, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke a, ave maria, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke a, innskrift og merke, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke a, innskrift og merke, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke a, innskrift, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke a, innskrift, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke a, merke a, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke a, merke a, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke a, merke b, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke a, merke b, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke a, side 1, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke a, side 1, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke a, side 2, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke a, side 2, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke c, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke c, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Parament og tekstilar">
Fil:Stedje kyrkje, altarduk, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, altarduk, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, duk, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, duk, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel fiolett, forside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel fiolett, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel fiolett, ryggside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel fiolett, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel grøn, gryggside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel grøn, gryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel grøn, forside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel grøn, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel kvit ryggside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel kvit ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel kvit, forside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel kvit, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel raud, forside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel raud, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel raud, ryggside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel raud, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel svart, forside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel svart, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel svart, ryggside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel svart, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel svart, ryggside, detalj a, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel svart, ryggside, detalj a, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, preikestolklede, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, preikestolklede, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
Fil:Stedje kyrkje, bårehuset sett frå aust, under arbeid, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, bårehuset sett frå aust, under arbeid, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, bårehuset sett frå nordvest, under arbeid, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, bårehuset sett frå nordvest, under arbeid, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, bårehuset sett frå vest, under arbeid, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, bårehuset sett frå vest, under arbeid, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne a, detalj, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne a, detalj, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne b, detalj, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne b, detalj, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne c, detalj, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne c, detalj, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne d, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne d, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne e, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne e, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne f, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne f, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne i smijarn, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne i smijarn, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne i stein og smijarn, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne i stein og smijarn, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, kyrkja og kyrkjegarden sett frå søraust, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, kyrkja og kyrkjegarden sett frå søraust, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, kyrkjegarden nordvest for kyrkja, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, kyrkjegarden nordvest for kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, kyrkjegarden søraust for kyrkja, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, kyrkjegarden søraust for kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, marmorkrossar ved sørinngangen, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, marmorkrossar ved sørinngangen, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, minnelund, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, minnelund, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, minnesmerke over Hans Schreuder, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, minnesmerke over Hans Schreuder, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, runestein ved kyrkja, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, runestein ved kyrkja, AMH 2009.jpg
</gallery>

----

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Stedje sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogndal og Leikanger kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Sogndal kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Etter 1850]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Nes kyrkje, Luster

2021-02-19T16:30:24Z

Kjartan:

{{Infoboks_uferdig artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

== Bakgrunn ==
Nes har vore kyrkjestad langt attende i mellomalderen. Kyrkje på Nes er nemnd i Bjørgvin kalvskinn, og i diplomatariet frå [...]. Eigen prest på Nes er også nemnd i diploma.

Den første kyrkja som har sett spor etter seg i det skriftlege kjeldematerialet, er ei stavkyrkje som kan følgjast gjennom kyrkjerekneskapar og synfaringar i perioden 1631-1722.

Denne kyrkja vart ståande fram til tidleg på 1800-talet då ho var forfallen og lite tenleg, og ho vart i 1835 erstatta med ei enkel tømmerkyrkje. Det oppsto snart misnøye med den nye kyrkja, og i 1909 vart ho ombygt, fekk sakristi i aust og nytt tårn i vest, nygotiske vindauge og elles eit enkelt, nygotisk interiør.

Kyrkja på Nes ligg ved Lustrafjorden på nordvestsida like innafor sidearmen av fjorden som går inn til Gaupne. Ved stranda nedafor kyrkja kan ein enno sjå landingsplassar for båtane som kom sjøvegen over fjorden før sokna vart inndelte etter trafikken til lands. Det er avkøyring frå riksvegen ned mot parkering nordvest for kyrkja. Kyrkjebygget er no det einaste offentlege bygget på staden og eit viktig samlingspunkt. I einskilde høve som til jul, i bryllaup og i gravferder, er kyrkja for lita.

=== Stavkyrkja ===
==== Bygningen ====
Kyrkja på Nes var for trong også i 1660-åra. Grunnen til dette var at ”der Søger En stor almuffue aff andre Sogner did”.<ref name="ftn1"> Synfaring 1661-65

</ref> Det vart tilrådt å byggja eit galleri for å avhjelpa dette. Det vart også bygt eit nytt kor tidleg på 1660-talet, venteleg større enn det gamle. Hjørnestolpane i kyrkja, ” de 4 hoffuit stolper” skulle kledast utvendes ”Runden omkring”.

Den allmenne synfaringa av kyrkjene i 1686 beskriv kyrkja på Nes som ein stavbygning som er 25 alner lang (om lag 16 m) og 10 alner brei (om lag 6,4 m). Korleis tårnet var, er noko usikkert. Det er omtalt som ”et Schur ofuen paa Thaget bøgt till Thaarn”.

I 1709 vart det laga eit kort oversyn over ”Kirkernes tilstand”.<ref name="ftn2"> Synfaring 1709

</ref> Det heiter då at Nes kyrkje er ei gammal stavkyrkje med tårn. Ho har nyleg vorte retta opp og reparert. Innvendes er ho måla og ”over alt temmelig vell flyed”.

Den siste av dei almenne synfaringane var i 1721. Nes kyrkje er då nemnt som ”een meget Eldgammel Stave Kirche, med eet Taarn mit paa foruden spids, tægt med Bord, Indvendig mahlet, og i andre maader Velholden”.

Av rekneskapane går det fram at kyrkja sine inntekter i store trekk berre dekka det mest nødvendige vedlikehaldet, og det vart i samband med tilstandsrapporten i 1709 nemnt at kyrkjer som enno ikkje hadde fått pannetak, men berre hadde bordtak, slik som på Nes, brukte pengane på tjøre og utskifting av rotne materialar. Arbeid på tårn, kyrkje og sval med bordlegging og tjørebreing er også det første som vert nemnt i rekneskapane frå 1631.

Det vart bygt eit nytt kor til kyrkja i 1661-1663. Kjeldene nemner ikkje eksplisitt kva for byggjemåte som vart brukt i det nye koret, tømmer er ikkje nemnt, sjølv om ein ville venta at ein bygde eit kor av tømmer på denne tida. Det vart kjøpt inn materialar til golv, lem (himling) og kledning inne i koret, i alt ni tylfter høvla bord. Koret fekk sutak og bordtak av 15 tylfter bord. Det er også rekna opp utgifter med å riva det gamle koret og å leggja ein mur under det nye. Koret vart bordkledd utvendes med bord som kyrkja hadde.

Kyrkjegrunnen har vore eit problem også for stavkyrkja, det er og har vore ein tendens til nedsiging på sørsida. Alt i 1673 hadde det nye koret sege så mykje at det måtte vegast opp og muren under gjerast høgre. Medan det i samband med bygging av koret vart lagt flat himling, tok ein no også kostnaden med å laga kvelv over koret.

I 1702-1704 laut ein igjen skru opp kyrkja og leggja nye sviller under. Dette er nærare gjort greie for i ein merknad i rekneskapen, ettersom stiftsskrivaren har stått for ein del av utlegga med arbeidet. Kyrkja hadde då sege ned på sørsida og både kyrkja, koret og tårnet måtte vølast og festas betre. Det vart sett inn ”bedskier” mellom kor og skip. Delegasjonen frå stiftsskrivaren på seks menn arbeidde i åtte dagar med kyrkja og i tillegg arbeidde dei ved ein del andre kyrkjer i prostiet. Det vart brukt 16 lange tre til sviller, bjelkar og bindingsverk. Men alt i 1714-1716 hadde kyrkja igjen sege så myke at størstedelen av stolestadene i kyrkja var komne ”af lafve, tillige med fundten”, og kyrkja vart igjen oppskrudd.

Midt på 1600-talet fortel rekneskapane at kyrkja hadde luker utafor ''vindauga'' som kunne trekkast opp med tau innafrå. I 1661-63 vart det sett inn eit vindauge ved preikestolen og eit stort nytt vindauge i vestgavlen i kyrkja. I 1664-66 vart det laga ei luke framfor vindauget i koret og ei lita luke nede i kyrkja. Enno eit nytt vindauge vart sett inn i kyrkja i 1680-81. Ved synfaringa i 1661-65 vart det sagt at det skulle skaffast luker framfor vindauga, men i 1686 grip ein til den nye løysinga som gjekk ut på å byggja kring vindauga med fire bord, dette skulle gjera luker unødvendige. Kyrkja fekk ny ''dør'' i 1702-1704.

Det er nemnt svaler ”runden omkring kirken” i synfaringa frå 1661-65. Desse var gamle og til nedfalls og vart tekne ned, og borda vart brukte til å bordkle kyrkja med. I synfaringa vart det også sagt at det skulle lagast eit våpenhus framfor kyrkja med golv og benker i. Der skulle ein bruka det ein kunne av sutaket frå dei gamle svalgangane. I 1686 er dette nemnt som ein sval framfor kyrkja i staden for våpenhus. Svillen i svalen har alt rotna, og må skiftast ut. I 1675-77 vart det sett opp ein ny tårnstolpe som vart felt saman med den gamle. Stegen, som i 1686 hang på nordsida av kyrkja, skulle då overbyggjast med eit halv-skur av 12 kne og 18 bord.

Tårnet i kyrkja vart vølt i 1680-81 då det igjen vart sett inn ein ny tårnstolpe som vart festa med jarnboltar. Nytt ''stegehus'' vart laga i 1686 av seks stolpar og 15 bord.

==== Interiør ====
Dei to nye stolestadene som vart laga i kyrkja i 1684-85, vart måla i same rekneskapsperioden saman med altarfoten (altarring og platå) og preikestolen. Etter at det vart laga nye stolestader i heile kyrkja i 1699-1701, lot ein ”mahle och staffere kirchen indentill over alt”. Med dreng brukte målaren tre veker på dette arbeidet.<ref name="ftn3"> Jf. Gaupne kyrkje. Det kan ha vore same målar som også arbeidde i Gaupne kyrkje tidleg på 1700-talet.

</ref> Dei nye materialane som vart brukte ved oppskruinga av kyrkja 1702-04 vart måla i neste rekneskapsbolk.

==== Inventar ====
Etter at det nye koret var oppført i 1661-63, vart ''altartavla'' flytta dit, samstundes vart ho vølt av ein snekkar. I 1667-69 skjedde det endringar med altartavla. Niels Frandzen bilthugger vart betalt for tre blindfløyar og eit utskore ”thræbillede” (treskulptur) som vart oppsett på tavla.

Innvendes vart det i 1661-65 skissert følgjande endringar: Det skulle lagast ein ny dåpsstad med traleverk, utafor koret, dvs. aust i sjølve skipet, truleg på nordsida. I 1693-95 vart det laga ei dør framfor fonten med hengsler og krok. Det skulle også dreiast nokre pillarar som skulle setjast inn framfor koret, i korskiljet.

''Benker og stolar. ''I 1639-42 vart det laga to skamlar ”langs neder ad kirkchen”, truleg smale benker ved midtgangen. Benker vert elles ikkje nemnde før i 1672 då det er lagt nytt golv ”udi stolene”. Ein må rekna med at det har vore stolestader, panelte benkerom, i lengre tid før dette. I 1682 vart det laga to nye benker uti svalene. I 1684-85 vart det laga to nye ”stole” i kyrkja. Eit større arbeid med stolestader i kyrkja vart utført i 1699-1701. Det vart då laga nye panelte stolar på begge sider av kyrkja av 17 tylfter bord, lim, 200 store spikrar of 18 par hengsler på stoldørene. Ein må rekna med at det då vart laga ni stolestader på kvar side. Snekkaren brukte 10 veker på arbeidet.<ref name="ftn4"> Klokkarstolen som står i kyrkja no, med utskjeringar i flatt relieff, har likskap med arbeidet som vart utført i Gaupne kyrkje tidleg på 1700-talet. Dersom dette var ein del av arbeidet i Nes kyrkje, kan benkene ha sett ut som dei fleste benkene i Gaupne.

</ref>

''Rituelle ''kar. Kyrkja hadde etter inventarlista frå 1633 ein ''kalk og disk'' av uforgylt sølv. I neste inventarliste, frå 1690, er dette settet vekke og erstatta med ein kalk av tinn og ein sølvdisk som var ei gåve frå Jann Teiste, den same disken som er i kyrkja no. Lista frå 1690 nemner eit massingbekken i fonten, truleg også det same som er der no (sjå nedafor under Rituelle kar).

Av ''parament'' hadde kyrkja i 1633 eit gammalt altarklede, men dei hadde enno eitt av ”tynt tøy”. I 1696 er det nemnt ein gammal altarduk og ein altarduk som har vore nyare.

Ein gammal og utsliten messehakel og ein messeserk'' ''er oppført i 1633. I 1690 er det ein grøn messehakel av atlask, og ein gammal messeserk. Ein ny messeserk ”af 13 alen fint lerrit” er utgiftsført i 1696-98 og nemnd i inventarlista frå 1699. I 1708-10 vart det kjøpt ein ny messehakel av ”røt floss”. Det kjem fram av rekneskapen frå 1687-89 at kyrkja hadde eit eige skåp til altarkleda, med lås for.

''Lysstell''. Inventarlista frå 1633 nemner ein lysestake med to piper, medan det i 1690 er nemnt to ulike lysestakar. Av ''bøker ''er det i 1690 nemnt ei gammal altarbok. Denne vart innbunden (1687-89) før den ”ny opkom”. Kyrkja hadde to ''klokker'' i kyrkjetårnet og ei lita handklokke i 1933, det same i 1690. Ei ''fattigblokk'' med lås og beslag vart innkjøpt i 1687-89. Eit ''timeglas'' vart innkjøpt i 1667-69, sameleis i 1675-77.

== Tømmerkyrkja frå 1835 ==
Bendixen skriv at kyrkja vart bygt i 1835, og at den gamle kyrkja stod til 1836. Dersom dette stemmer, må stavkyrkja ha stått på ein annan tomt, men venteleg nokså nær. Han omtalar kyrkja slik:

''… Men denne bygning som blev opført i 1835 og som inneholder 150 sitteplasser er så stygg en kirke som vel søker sin make i uheldig utseende. Skib og kor har samme bredde Empire med soutakpanel, forholdsvis store vinduer, Kirken er tekket med røde panner- Umalet utvendig undtagen i vest hvor der er spor av oprinnelig rød. Senere hvit maling. Der er ikke galleri, takridderen hviler på 4 søiler som står i kirken. Alt det indre er umalet, undtagen alter og alterfot, prekestol og prestens stol i koret, den første grålig, den annen hvit.''<ref name="ftn5"> Bendixen manus, avskrift s. 87

</ref>'' ''

Bendixen fortel vidare at det på altaret sto ein enkel kross med IHS. Kyrkja hadde ikkje døypefont, berre ein jarnring til dåpsfatet. Kyrkja var 7,3 m brei, koret var om lag 4,5 m langt, skipet om lag 6,6 m. Våpenhuset 1,83 x 2,23 m. Kyrkja hadde ikkje sakristi.

Edin Næss som budde på Hansagarden ovanom kyrkja og var fødd i 1896, fortalde følgjande om kyrkja til nemnda for jubileumsheftet frå 1986:

''Det var ein firkanta kasse utan våpenhus og sakristi. Det var heller ikkje galleri. Taket var ikkje underkledt, så ein såg heilt opp i sperrene. Preikestolen stod på same sida som no. Veggene var umåla plankevegger. Ved eine veggen var ein stige som kyrkjetenaren, eg trur det var han Kristian på Stasjon, gjekk opp etter når han skulle opp i tårnet og ringja. Det var heller ikkje omnar i kyrkja før 1909.''<ref name="ftn6"> Nes kyrkje 150 år … s 24

</ref>

Kyrkja vart ombygd i 1909 etter teikningar av arkitekt Schack Bull frå Bergen under leiing av byggmeister Korsvoll frå Eivindvik. Det vart då bygt til eit smalare og lægre sakristibygg aust for koret, og nytt vesttårn, og kyrkja fekk eit nygotisk preg.

=== Bygningen ===
I 1972-74 vart det utført arbeid ved kyrkja. Taket vart isolert og ein lekkasje i tårnet vart tetta. Det vart også utført omfattande arbeid i interiøret (sjå nedafor).

==== Vegger ====
Skip og kor er lafta opp i same breiddel. Kvar langvegg er inndelt i tre fag ved hjelp av to opplengjer. Det austre opplengjeparet markerer skiljet mellom kor og skip. Frå opplengjene går det bindbjelkar på tvers av skipet som er kopla til hengebjelkar frå takkonstruksjonen. Bindbjelken i vest er støtta av kne mot opplengjene. I kvart fag er det ei opning for vindauge. I gavlane er det vegger av lafteplank til overkant av tønnekvelven i kyrkja. Tømmerveggene i kyrkjerommet går truleg attende til kyrkja frå 1835. Dei er no innkledde med panel og vanskeleg tilgjengelege. Innvendes har veggene ståande staffpanel over brystning. Brystningshøgda er markert med list forma som dryppnase og kopla saman med skrå nedre vindaugskarmar. Lista følgjer veggen i same høgd i kor og skip. Under lista er brystninga kledd med ståande panel, truleg sekundær, der det er høvla inn ein smal staff midt på og i eine kanten av panelborda. Panelet gjev inntrykk av å vera av smale bord.

Sakristiet frå 1909 er delt i to rom i lengderetning med ei brei fløydør i deleveggen. Både ytterveggene og deleveggen er i lafteplank og her står tømmerveggene udekte innvendes, medan veggen mot kyrkjerommet er panelt. Utvendes er kyrkja kledd med liggjande staffpanel.

==== Dører ====
Kyrkja har hovudinngang vest i tårnet og vest i skipet gjennom fløydører. Mot våpenhuset er begge fløydørene kledde med ståande faspanel. To dører inn til sakristiet flankerer altarpartiet og heilt vest i sideveggene i sakristiet er det dører ut til kyrkjegarden. Det er også fløydør mellom dei to romma i sakristiet, og to dører mellom galleriet og gallerigangen.

Dei to dørene aust i koret og dei to dørblada i fløydøra vest i skipet er truleg frå kyrkja frå 1836. Dei har empirpreg med kvadratiske, kraftige fyllingar med eit sprang i ytterkanten av fyllingane. Fyllingane er sette inn i brei ramme. I rammekanten mot fyllinga er det (sekundært?) skore ut ein fas.

Ytterdørene, både i sakristiet og i våpenhuset, er labankdører av ståande plank med fas, kledd utvendes med faspanel i fiskebeinsmønster. Fløydøra i våpenhuset er utvendes prydd med utsmidde dørjarn. Fløydøra i sakristiet er ei sveitserstildør tilpassa dei gamle dørene. På galleriet er det enklare fyllingsdører.

==== Korskiljet ====
Kyrkja har eit tredelt korskilje knytt til det austre opplengjeparet og til bindbjelke og hengebjelke som korresponderer med dette. To stolpar som understøttar bindbjelken markerer ei brei midtopning, mellom desse og opplengjene er det korte brystningar. I overkant har sidefelta to kne som saman utgjer ein rundboge. Også midtfeltet har runda kne i hjørna oppe, men feltet held fram i ein flat, gjennombroten rundboge som følgjer forma på tønnekvelven. Feltet er markert utvendes med bord forma som runda bjelke mellom dei to som stolpane som understøttar bindbjelken. Mellom denne runda forma og kvelven er det tetta med bord i stråleform avbroten av bjelkar, to på kvar side + hengebjelken, sette inn i stråleform slik at heile partiet over bindbjelken framstår som ei soppgåande sol.

==== Vindauge ====
Kvar av langveggene i kyrkjerommet har tre vindauge, eitt i koret og to i skipet. Vindauga er innfelte i karmen med to postar som oppe går ut i Y-form og dannar tre diagonale ruter. Horisontalt er vindauga inndelte ved sprosser i fire. Klart glas, i dei tre rutene i gavlen farga grønt og fiolett. Sekundært er det sett inn ekstraglas innvendes i ei ramme festa til karmen. Innerglasa er delte i fire ved tre horisontale sprosser. Uklårt, bukla glas.

==== Golv og fundament ====
Kyrkja har plankegolv lagt i kyrkjas lengderetning på golvbjelkar. Korgolvet ligg eitt steg høgre enn golvet i skipet. Golvet i sakristitilbygget frå 1909 har undergolv av oppattbrukte takbord. Desse er dels dekte med tjøre og det står att trenaglar i nokre av naglehola. Fundament av stein med sekundært pålagd støyp utvendes. Sakristitilbygget har murt fundament.

==== Tak ====
Kyrkja har saltak over kor og skip og eit smalare og lægre saltak over sakristitilbygget. Begge taka er truleg frå ombygginga i 1909. Det er ingen spor etter tårngjennomgang i saltaket over skipet, og konstruksjonen er einskapleg.

Taket over kyrkjerommet er eit sperretak med enkle sperreband med hanebjelke festa på halv ved til sperrene og langsgåande bjelkar feste på halv ved til sperrene under hanebjelkane. Fjerde og åttande sperreband frå vest er forsterka ved bindbjelkar i raftehøgd som er kopla saman med hengebjelkar frå mønet. Dei to sperrebanda korresponderer med opplengjene i langveggene i kyrkja.

==== Himlingar ====
Kyrkjerommet har samahengande flat tønnekvelv i full lengde over skip og kor. Kvelven er av glattkanta panel som er festa i overkant til bogar som igjen er festa til hanebjelkane og truleg til langsgåande bjelkar i raftehøgd. Nedre del av takkonstruksjonen er ikkje undersøkt, men på kvar side av kvelven sett nedafrå er det eit smalt flatt parti i raftehøgd. Under dette er det ei profilert list.

==== Tårn ====
Tårnet er bygt inntil vestgavlen i kyrkja med to høgder over eit våpenhus som også har to høgder.

''Våpenhuset'' er ein bindingsverkkonstruksjon som er kledd utvendes med liggjande panel som kyrkja elles, og innvendes med glattkanta panel, dels liggjande, dels ståande, og med noko staffpanel i andre høgd. Det har fløydør i vest (sjå under dører). Døra er overbygd med eit kort saltak på konsollar og med kløverbladboge i opninga og kross over mønet. Sideveggene har vindauge som strekkjer seg over begge høgdene. Vindauga tilsvarar vindauga i langveggene i skipet, men er mindre, og det er ikkje sett inn ekstra innvendes glas. Våpenhuset har oppgang til orgelgang i andre høgda ved nordveggen, og eit avdelt kott under trappa. Det er overdekt av telttak som frå tre sider går inn til tårnet nede i tårnets grunnetasje.

Sjølve ''tårnet'' er fundamentert på ei dobbelt ramme over våpenhusets andre høgd med fire hjørnestolpar, to mellomstolpar på kvar side og høge kryssband som går over begge høgdene i tårnet. Dei to vestre hjørnestavane er utveksla i to nivå under tårnfundamentet og har såleis støtte ned til bakkenivå. Det er lagt inn losholtar mellom hjørnestavane og langsgåande golvbjelkar under etasjeskiljet i tårnet. Over klokkerommet i andre høgd ligg ei dobbel bjelkeramme med tre langsgåande bjelkar som underlag for hjelmen. I første høgda har tårnet eit gavlavslutta vindauge i vest, i klokkerommet er det gavlavslutta lammelluker mot nord, vest og sør. Ein klokkestol av bjelkar fyller heile klokkerommet.

Den inntrekte, firkanta ''hjelmen'' er høg og smal med svai mot tårnveggene. Han har midtstolpe, fire gratsperrer og ein mellomstolpe på kvar side. Sperrene er kledde utvendes med liggjande bord som underlag for lappskifer. Oppe er hjelmen avslutta med spir med flat kule og hane.

=== Interiør ===
==== Presentasjon ====
Kyrkja har altarparti aust i koret flankert av dører til sakristitilbygget, i nordaustre hjørnet står den gamle klokkarstolen, i nordvestre hjørne er det oppgang til preikestolen som står nordaust i skipet. Sør i koret er det plassert to benker og lesepulten står på sørsida i koropninga.

Framfor brystninga søraust i skipet står eit piano, elles har skipet benkeparti på begge sider av midtgang. Tverrgalleriet vest i skipet har orgel sentralt og korte benker på begge sider.

Dei to romma i sakristiet har benker ved ytterveggene med bord i hjørna og elles lause, stoppa stolar. Dei har elles skåp til oppbevaring av utstyr og på vestveggen i søre rom er det montert eit minikjøkken.

==== Oversyn over viktige endringar i interiøret ====
I 1972-74 vart det utført arbeid ved kyrkja og interiøret gjennomgjekk også ein del endringar. I skipet tok ein vekk jarnomnane og murpipene, benkene vart endra slik at dei skulle bli betre å sitja på, og det vart sett inn doble vindauge.

==== Fargar ====
Fargane i interiøret vart endra i samband med arbeida i 1974 og i samråd med Riksantikvaren. Overmålinga på preikestolen vart fjerna og stolen fekk fargar i renessansestil med unntak av bogefelta som vart ståande umåla. Klokkarstolen vart avdekka, og vart ståande utan farge. Fargen på altartavla og salmenummertavla vart også tilpassa det nye fargeskjemaet i kyrkja. Målararbeidet vart utført av Aldor Talle.<ref name="ftn7"> Nes kyrkje 150 år … s 14

</ref>

Arkitekturelementa er dominert av bleikgule vegger, kvit himling, grått golv og grå berande element. Delar av inventaret er også måla i grått, kvitt og gult, men engelsk raudt er dominerande og finst på benker og benkeputer, orgel, lesepult og knelepute. Innslag av gull staffasje på altartavle og orgelfasade. Fargane i sakristiet er som i kyrkjerommet. Med unntak av golvet er våpenhuset umåla innvendes.

Golvløparar vart innkjøpte i samband med arbeida i 1974, og utskifta i 1985.

==== Lys og varme ====
Elektrisk straum vart lagt inn i kyrkja i slutten av 1950-talet.<ref name="ftn8"> Nes kyrkje 150 år … s 14

</ref>

=== Inventar ===
==== Altar ====
Kassealtar frå 1909 med dør på baksida til skåp med ei hylle. Altaret er enkelt med ståande bord festa til ei indre ramme og avslutta utvendes med fotlist mot golvet. Bordplate av tverrlagde bord som går litt utafor kanten. Gråmåla. Breidde 160 cm, djupn 80 cm og høgda 89 og 108 cm.

==== Frontale ====
Det finst to frontaler frå Nes kyrkje på Bergen Museum. Fotografi av frontalene i full storleik er opphengde på vestveggen i kyrkja, under galleriet, eitt på kvar side.

==== Altartavle ====
Altartavla er montert/konstruert saman med altaret. Ho har rundboga biletfelt sett inn i ramme og gavl mellom sidestolpar. Tavla har eit lett nygotisk preg med ein smal rundboge dekt med gavlform over sidestolpane. Midtfeltet har forenkla vimperg toppa av latinsk kross og med innskriven spissboge.

Biletfeltet har oljemåleri på lerret signert Refsnæs Bergen 1909 og viser ein kopi av Jesu bøn i Getsemane av Heinrich Hoffmann 1890.

==== Altarring ====
Halvsirkelforma ring som endar i flog med baksida av altaret, med opning på begge sider av altaret. Noko trong. Altaret og ringen står på eit platå og kneleputa etter kanten av platået er stoppa og trekt med brunt skinn festa med saum på begge sider. Innafor kneleputa står eit balusterrekkverk av kraftige, dreia balustrar dekte med lett runda handlist og med ei indre hylle for særkalkar. Balustrane kan vera frå 1836. Altarringen er gråmåla med unntak av balustrane som er kvite.

''Kneleskammelen ''er enkel og kasseforma. Oppsida er stoppa, og denne og sidene er trekte med ullstoff tilsvarande antependiet.

==== Døypefont ====
Enkel, åttekanta døypefont av tre. Flat kum med nedskrådd overside med sentralt hol for dåpsfat. Vidt skaft og litt breiare, rett fot.

==== Preikestol med oppgang ====
Renessansepreikestol med fem fag, med åttedelt botn og rett fot. Oppgang via trapp frå aust.

Faga har ei fylling med øvre og nedre ramtre og med hjørnebord som ramme mellom felta. Ramtrea utgjer smalfelt over og under eit storfelt utvendes på fyllinga. Stolen har dekor med beslagornament. Over øvre smalfelt er det flat handlist stoppa og trekt med skinn. Øvre smalfelt har 8-talsforma ranke. Storfeltet har portalform med rundboge med sirklar og diamantbossar i beslag, nedre smalfelt har diamantbosse og sirklar i beslag. Smalfelta er skilde med tosida konsollar. Oppe har dei sirklar og diamantbosse i beslag, nede dukatornament. Hjørna mellom storfelta er dekte av kannelerte pilastrar. Under nedre storfelt er det festa sveifa hengebord, også dei med beslagornament.

Botnen under stolen har åtte kraftige sveifa konsollar med kannelering på snittflatene. Botnen står på ein høg enkel fot med krossforma snitt. Det er oppgang til stolen via trapp frå koret. Trappa har gelender og melklarstolpe i sveitserstil.

Preikestolen vart restaurert i 1974. Ein del av treverket vart avdekt og stolen vart måla på nytt i samråd med Riksantikvaren. Innvendes i stolen er den opphavlege målinga bevart. Ramverket er engelsk raudt. På fyllingane er det måla svarte, vegetative ornament.

==== Lesepult ====
Standard lesepult måla i kyrkja sine interiørfargar.

==== Benker og faste stolar ====
''Benkene ''i kyrkja har rettsida vangar som er smalare i bakre, øvre del som endar oppe i kløverbladform og fungerer som feste for ryggane i benken. Nede på den breie delen er det sentralt ei gjennombroten hjarteform som er snudd opp-ned. Ryggane er tette og har ståande bord sette inn i øvre og nedre ramme. Bak på øvre ramme er det hylle for salmebøker. Benkeplata er understøtta med sarg. Stolane er måla engelsk raude og har seteputer i same farge.

''Klokkarstolen, ''også kalla medhjelparstolen, er overført frå mellomalderkyrkja og kan vera laga omkring 1700. Han har dør og ein dørvange mot vest og to fyllingar i ramme mot sør. Døra har portalform med bandslynging i bogen og kannelerte pilastrar på sidene. Vangen har flatt relieff med vekstornament og ein diamantbosse. Nedst er det eit utskore ståande ovalt felt. På sørsida er det profilar på dei ståande rammestykka. Det er sett inn ny benk og hylle i stolen.

Den opphavlege målinga er vekke. Stolen var på 1900-talet overmåla med kvitmålig med mørkare innslag. På 1970-talet vart han avluta og skrapa for målig. Det er spor etter original engelsk raud måling utvendes på brystninga.

==== Galleri ====
Galleriet kviler på tverrlagde bjelkar under fronten og ved vestveggen i skipet. Galleribjelken under fronten er understøtta av veggstolpar og stolpar som flankerer midtgangen. Bjelken ved vestveggen er understøtta av hjørnestolpar og stolpar som fungerer som beitskier for fløydørene. På dei to bjelkane kviler 11 golvbjelkar under gallerigolvet. Golvbjelkane stikk fram med sveifa endar under gallerifronten. Fronten har tredelt brystning med ståande staffpanel og er dekt av kraftig handlist. Golvet på galleriet er avtrappa i tre steg.

Endring av galleriet i 1937 i samband med innsettinga av orgelet ”Det vart sett inn 2 dører og benkane vart gjorde kortare.”<ref name="ftn9"> Skrift laga ved orgelvigsla i 1997.

</ref>

==== Rituelle kar ====
==== Kalk ====
a) Eldre sølvkalk, 1800-talet, med høg, skrådd kupa med utsvinga kant. Det er opplyst i jubileumsheftet at kalken ”truleg” er frå 1844.<ref name="ftn12"> Nes kyrkje 150 år, 1836-1986, s 1844 
</ref> Skaft og fot i eitt stykke der øvre og nedre skaftledd svingar inn mot kjølforma nodus, ned- og utsvinga fot med knekk over vulst som endar i standplate. Siselert ornamentikk med fire naivt forma englar, to motstilte på kvar side, som ber laurbærkransar med latinsk kross. Bladkrans omgir botnen på kupa. Øvre del av foten har siselert sikksakkbord. På den eine sida av foten er det festa ein kristusfigur frå eit krusifiks, større enn vanleg og truleg frå ein eldre kalk. Figuren har truleg vore gylt. Ustempla. Høgde 17,9 cm, diameter oppe 9,2 cm, diameter fot 8,3 cm.<ref name="ftn13"> I'' ''Nes kyrkje 150 år'' ''står det følgjande: «Paa kalken stend dette skreve: M.O.S.R. og E.E.D.J. der er Mons Olson Ramsøy og kona Elisabet Eriksdotter Jørongo.» Det er uråd å finna denne innskrifta på kalken no. 
</ref>

b) Standard sølvsmedvare. 1961.<ref name="ftn14"> Kyrkjeverja, oversyn over inventaret. 
</ref> Sølv kalk, innvendes gylt. Nebb i kanten på kupa, kløverbladkross på sida. Stempel: 830 S, Magnus Aases meisterstempel og N i kvadrat. Høgde 18,3 cm, diameter fot 12,1 cm.

''Særkalkar''
 
a) Innskrift NES KYRKJA 1937. Likearma kross i sirkel på foten. Stempel 830 S og kalk i oval. Høgde 8 cm, diameter oppe 5,5 cm.

b) Innskrift NES KYRKJE 1941, likearma kross på kupa, stempel 830 S og kalk i oval. Høgde 7,8 cm, diameter fot 5,7 cm.

''Vinause til kalken''
 
Ause med nebb og innvendes gylt blad. Innskrift bak på skaftet: N.K. 1937. PX og firpass på baksida av tunga, Latinsk kross på framsida. Lengde 18,6 cm.

==== Disk ====
Flat disk av sølv med opphøgd rand. På randa er rissa inn ein ring med innteikna seksbladmotiv. Under botnen er rissa inn ein rundt skriftband som endar nede på begge sider i rankemotiv. På bandet bokstavane J J S T og M P D (Jan Janson Teiste og Mette Pedersdotter).<ref name="ftn15"> Nes kyrkje, 150 år, 1836-1986, s 13
 

</ref><nowiki> inne i ringen: første gang brugt Dnca [Domenica] IV Trinit[atis] Ao [Anno] 1681. Ustempla. Diameter 14,2 cm. Rand 2,2 cm.</nowiki>

==== Oblatøskje ====
Sylinderforma oblatøskje med latinsk kross som knopp på loket. Stempel: 830 S, Magnus Aases meisterstempel, N i kvadrat og 0. Høgde utan knopp 3,3 cm, diameter 8,7 cm.

====Vinkanne====
Vinkanne i plett. Stempel: 90, GP, 205 A. Høgde 23 cm, diameter fot 8,2 cm.

====Dåpsfat====
Dåpsfatet er truleg frå 1600-talet. Innskrift midt i botnen: SL (eller LS) omgitt av mindre bokstavar SLS og AMD (Truleg Søffren Lauritzen og kona Anne Madsdatter).<ref name="ftn16"> Nes kyrkje, 150 år, 1836-1986, s 13

</ref> Hol til oppheng i eine kanten. Forsterka kant skrådd rand og nedskrådd side mot konveks botn. Diameter 34, 5 cm Høgde 4,9 cm.

====Kanne====
Standard kanne av massing med nedovervend due på lysande sky på korpus. 1975.<ref name="ftn17"> Kyrkjeverja, oversyn over inventaret

</ref> Stempel: TH. MARTHINSEN. Høgde 34,3 cm, diameter fot 14,3.

==== Parament ====
===== Altardukar =====
a) Eit eldre altarklede av raud filt har merke etter ein altarduk med tunga, gjennombroten bord, truleg av hardangersaum.

b) Duk sydd på panamavoven bomull (java) med krossting i svart av Kaia Næss og Kristine Haugen. Hovudmotivet er ikkje identifisert, sidemotiv er latinske krossar, anker og små stjerner. Duken har ein brei holfald markert med svart på tre sider. Ein smal løpar med den same holfalden høyrer til, truleg til ekstraduk under lysestakar og kalk.

c) Duk sydd på lin med motiv som på duk b. Tilsvarande ekstra løpar som til b. Duken er sydd av Sofia Lavoll.

d) Duk av lin sydd av Astrid Fossøy. Til duken høyrer to ekstradukar til bordplata med holfald.

===== Antependium =====
Tidlegare var altaret kledd med raud filt. Denne vart teken vekk i samband med at det nye antependiet frå Den Norske Husflidsforening vart levert saman med messehakel og antependium for lesebrettet på preikestolen. Stoffet er det same som er brukt i messehakelen som vart levert samstundes.

''Antependiet for altaret'' dekkjer tre sider av altaret. Det er inndelt i felt med smale gullband. Fronten er tredelt med brodert kristogram i kvitt, svart og gull i midtfeltet og fem små likearma krossar i dei same fargane i sidefelta.

''Antependium til lesebrettet på preikestolen'' har sentralt eit jesusmonogram (IHS) omgitt av åtte små, likearma krossar. Motiva er broderte med gullsnor i leggsaum med svart kontur.

===== Messehaklar =====
a) Messehakel av raud fløyel, 1900-talet. Messehakelen er svært enkelt utført, utan mellomfôr. Lokal produksjon. Han er kanta kring ytterkanten med eit sølvband, og har ein enkel kross av eit breitt sølvband på ryggsida. Fôret er av bleika, raud satengvoven bomull. Det er truleg eldre enn hakelen elles. Hakelen er festa på venstre skulder med fire store trykknappar. Høgde 100 og 107 cm. Breidde ved skuldrene 76 cm.

b) Raud messehakel av kypertvove ullstoff og med gult fôr. 1978. Merkt med Den Norske Husflidsforenings merke på fôret. Hakelen er kanta med smalt gullband. På forsida er det brodert jesusmonogram i ring med strålar, på ryggsida kross av gullband fylt med broderte likearma krossar med stråleskin og med stjerner. Broderiet er utført som leggsaum med gulltråd og konturane med stilkesting i grøn tråd. Hakelen er festa på venstre skulder med tre hekter. Høgde 100 og 105 cm, breidde ved skuldrene 66 cm.

Ei ''messeskjorte'' av bomull.

==== Lysstell ====

==== Altarstakar ====
To altarstakar av massing, a og b, den eine noko raudare enn den andre. Stakane har begge brei, flat fot med skrådd standkant. Dei har same hovudform, men rillene på standkant og inne ved midten er noko ulikt utforma. Skaftet på begge er skrudd fast til foten og har ei seinare utforming enn fotplatene, truleg omstøypte på 17- eller 1800-talet. (Sjå under Stavkyrkja for tidlegare lysstell). Høgde 32 cm utan pigg. Diameter fot: a: 17,5, b 17,8 cm.

====Andre stakar====

Kyrkja har to par nyare standard lysestakar, a og b, av lik form og av massing.

a) Høgde 26cm, diameter fot 11,8 cm

b) Høgde 18,5 cm, diameter fot 9,3 cm.

c) Ein sjuarma lysestake, merkt MADE IN INDIA B.S. 15B, er i brukt på altaret.

d) To sjuarma lysestakar av smijarn. I hovudsak brukt ved gravferder.

e) Lysglobe, liten, standard modell, 2010.

====Lysekrone====
Lysekrone i massing i drakestil. Omkring 1900. Krona har slank, rett midtstong med ringar med feste for fem små lysarmar i øvre ring og fem større lysarmar i nedre ring. Under lysarmane har midtstonga ei lita kule og knopp utforma som hovud med maskeansikt til seks sider. Lysarmane har drakeform, særleg ekspressivt utforma i nedre ring der drakane har store vengjer og drakehovuda stikk ut sentralt gjennom lyshaldarar med plass for tre lys i kvar. Under hovuda og under dei mindre lysarmane i øvre høgd heng runde medaljongar, også dei med drakeliknande dyr som bit seg sjølve i halen. Krona er no montert med elektrisk lys.

På veggene og på galleriet heng trearma ''lampettar'' i massing i barokk form med antikkpatinering.

==== Klokker ====
Kyrkja har tre mellomalderklokker.

a) Lita klokke frå 1100-talet. Klokka har runda bogar og midtboge, rund hue som går direkte over i halsen og vidare i rett korpus. Korpus er avslutta mot slagringen med enkel rille, slagringen er svakt ut- og nedskrådd, og undersida skrår litt oppover innvendes. Diameter 33 cm, høgde 42, 30 cm utan krone.

b) Klokke frå 12-1300-talet. Klokka har runda bogar og midtboge, rund hue som går over i hals utan markeringar og i utskrådd korpus. Mellom korpus og ut- og nedsvinga slagring er det to smale riller. Undersida av slagringen skrår ned mot innsida. Diameter 54 cm, høgde 63 og 50 cm.

c) Som b, men med to riller på halsen. Diameter 72 cm, høgde 80 og 67 cm.

==== Orgel og andre instrument ====
===== Orgel =====
Orgelet i kyrkja har ei soge attende til 1879. Det vart bygt med seks stemmer av August Nilsen, truleg til Askim kyrkje. I 1937 vart delar av dette orgelet brukt av Jørgensen til bygging av eit orgel for Nes kyrkje, men fasaden og mange av pipene var då nytt. Det vart omfattande fornya ved Venheim Orgelbygger i 1937. Fasaden er fornya i ”August Nilsens stil”.<ref name="ftn10"> Oversyn v/organisten i skrift laga i samband med vigsla av orgelet 1997

</ref>''' '''Han er tredelt, nygotisk, med fialar og vimpergar og med metallpiper sett inn i spissboga opningar. Orgelet har følgjande disposisjon fordelt på eitt manual og pedal:

Manual Principal 8’

Gamba 8’

Gedakt 8’

Oktav 4’

Fløyte 4’

Oktav2’

PedalSubbass16’

'''''Piano''''', Petrof.

==== Bøker ====
Alter-Bog, Chra. 1826
 
Alterbog, Kra 1893, Kra 1893
 
Altarbok, Oslo 1926
 
Altarbok, Oslo 1926
 
Altarbok, Oslo 1966
 
Bibelen, Kbh 1787
 
Kingos salmebok, gammal utgåve, truleg 1700-talet
 
Kingos Kirke-psalmebog, Christiansand, u.å.
 
Landstads Kirkesalmebog, Bg. 1872
 
Tekstbok, Kra 1900
 
Tekstbok, Kra 1918
 
Tekstbok, Kra 1922
 
Kirkeritual, Chra. 1825

==== Møblar ====
''Brurestolar''. To stolar i lyst lauvtre, renessansekopiar, med akantusskurd på toppbrett og forbrett og på frambeina. Ryggen er stoppa og trekt på begge sider med skinn festa med saum. Setet er også stoppa og trekt med skinn. Treverket er lakka. Umerkte.

==== Offerkar ====
Det vert ofra på altaret i ei korg fletta av tynn pedikk på botn av kryssfiner, lakka. Korga er merkt under botnen: Nes Kyrkje 1969.

==== Blomstervasar ====
To trektforma vasar av sølv. Innskrift: MINNEGÅVE LINA FEIGUM 1976. Stempel 830 S, kalk i oval, og C. Høgde 17 cm, diameter oppe 8,8 cm.

Vase av sølv, trektforma på avtrappa fot. Innskrift: GÅVE TIL NES KYRKJE FRÅ KYRKJESONGAR OLE HAUGEN OG KONA KRISTINA. Stempel 830 S, Lo. Høgde 20,7 cm. Diameter oppe 10,4 cm.

==== Diverse ====
''Pidestallar''. To pidestallar etter forma på balustrane i altarringen er leverte av Dalen Snikkarverkstad.

=== Kyrkjegard og gravminne ===
==== Kyrkjegard ====
Gravplassen ligg omkring kyrkja i terreng som hallar mot fjorden aust og søraust for kyrkja. Det har alltid vore eit problem at kyrkjegardsjorda har vore for grunn. Det vart fylt på jordmasse i 1909. På 1960-talet vart kyrkjegarden utvida mot nord med delar av nabogarden. Planteikningar vart laga av kyrkjegardsarkitektane Fosså og Skjold. Muren rundt kyrkjegarden er av høg kvalitet og er mura opp av skifrig stein. Den som utførte det meste av arbeidet, vert kalla ”Skoga-Lars”. Også på 60-talet vart det påfylt med jord og grus. Den nye kyrkjegardsdelen vart vigsla i 1966.<ref name="ftn11"> Nes kyrkje 150 år … s 22

</ref>

==== Gravminne ====
Ein del eldre gravminne, tre støypejarnsplater og ein støypejarnskross, er samla nordvest for kyrkja ved inngangen.

Reiskapshus

Reiskapshus vart oppført i[...] etter teikningar av [...]. I tillegg til reiskapsrom inneheld det toalett og opphaldsrom for arbeidarar ved kyrkja. Huset står nordvest for kyrkjegarden i tilknytting til den eine parkeringsplassen ved kyrkja.

== Kjelder ==
=== Utrykte kjelder ===
Kyrkjeverja, Luster kommune, perm med oversyn over inventaret
 
Bendixens manus

''Arkivverket, Statsarkivet i Bergen''
 
Rekneskapar, Kyrkjestolebok 1631 – 1686, L.nr. 68
 
Rekneskapar, 1687 – 1723, Stiftsamtmannsarkivet, L.nr. 1725
 
[...Synfaringar]

=== Trykte kjelder ===
Nes sokneråd, Nes kyrkje 150 år, 1836-1986
 
Skrift om orgelet laga til vigsling av orgelet i 1997
 
<references/>

==Bilete==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygningen">
Fil:Nes kyrkje og kyrkjegard sett frå sør, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje og kyrkjegard sett frå sør, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje sett frå nordaust, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje sett frå nordaust, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje sett frå nordvest, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje sett frå nordvest, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje sett frå søraust, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje sett frå søraust, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, hjelmen sett nedafrå, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, hjelmen sett nedafrå, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, inngang nord i sakristiet, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, inngang nord i sakristiet, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, inngang sør i sakristiet, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, inngang sør i sakristiet, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, inngangsdør vest i skipet, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, inngangsdør vest i skipet, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, inngangspartiet, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, inngangspartiet, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, sørfasade, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, sørfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, trapp til inngang sør i sakristiet, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, trapp til inngang sør i sakristiet, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, vestfasade, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, vestfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, vindauge, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, vindauge, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje. nordfasade, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje. nordfasade, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil:Nes kyrkje, interiør mot aust 1, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, interiør mot aust 1, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, interiør mot aust, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, interiør mot aust, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, interiør mot vest, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, interiør mot vest, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil:Nes kyrkje, benker, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, benker, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, brurestolar, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, brurestolar, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, døypefont, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, døypefont, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, foto av frontale a frå Nes kyrkje, no på BM, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, foto av frontale a frå Nes kyrkje, no på BM, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, foto av frontale b frå Nes kyrkje, no på BM, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, foto av frontale b frå Nes kyrkje, no på BM, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, klokkarstol, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokkarstol, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, klokkarstol, vestsida, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokkarstol, vestsida, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, korg til offer, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, korg til offer, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, orgelfasade, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, orgelfasade, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Altar, altartavle og altarring">
Fil:Nes kyrkje, altar med tavle og ring, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altar med tavle og ring, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altaret sett frå søaust, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altaret sett frå søaust, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altartavle, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altartavle, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Klokker">
Fil:Nes kyrkje, klokke a, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokke a, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, klokke b, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokke b, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, klokke b, detalj, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokke b, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, klokke c, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokke c, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Parament og tekstilar">
Fil:Nes kyrkje, altarduk a, skugge, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altarduk a, skugge, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altarduk b, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altarduk b, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altarduk c, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altarduk c, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altarduk d, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altarduk d, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, antependium, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, antependium, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, preikestolantependium, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, preikestolantependium, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Preikestol og lesepult">
Fil:Nes kyrkje, lesepult, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, lesepult, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, preikestol med fot, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, preikestol med fot, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, preikestol, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, preikestol, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, preikestol, innvendig original måling, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, preikestol, innvendig original måling, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
Fil:Nes kyrkje og kyrkjegard sett frå sørvest, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje og kyrkjegard sett frå sørvest, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, gravminne, eldre, nordvest for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, gravminne, eldre, nordvest for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegaarden nordaust for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegaarden nordaust for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegard med uteplass nord for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegard med uteplass nord for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegarden nord for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegarden nord for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegarden, nordaustre hjørne, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegarden, nordaustre hjørne, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegarden, uteplass og reiskapsbu, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegarden, uteplass og reiskapsbu, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegardsmur og reiskapsbu nord for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegardsmur og reiskapsbu nord for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, port til kyrkjegarden, nord i vestmuren, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, port til kyrkjegarden, nord i vestmuren, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, port til kyrkjegarden, nordvest, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, port til kyrkjegarden, nordvest, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, reiskapshus nord for kyrkjegarden, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, reiskapshus nord for kyrkjegarden, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, støypejarnskross, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, støypejarnskross, AMH 2010.jpg
</gallery>

----

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Nes sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Luster kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Luster kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:...]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Nes kyrkje, Luster

2021-02-19T16:29:45Z

Kjartan:

{{Infoboks_uferdig artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

== Bakgrunn ==
Nes har vore kyrkjestad langt attende i mellomalderen. Kyrkje på Nes er nemnd i Bjørgvin kalvskinn, og i diplomatariet frå [...]. Eigen prest på Nes er også nemnd i diploma.

Den første kyrkja som har sett spor etter seg i det skriftlege kjeldematerialet, er ei stavkyrkje som kan følgjast gjennom kyrkjerekneskapar og synfaringar i perioden 1631-1722.

Denne kyrkja vart ståande fram til tidleg på 1800-talet då ho var forfallen og lite tenleg, og ho vart i 1835 erstatta med ei enkel tømmerkyrkje. Det oppsto snart misnøye med den nye kyrkja, og i 1909 vart ho ombygt, fekk sakristi i aust og nytt tårn i vest, nygotiske vindauge og elles eit enkelt, nygotisk interiør.

Kyrkja på Nes ligg ved Lustrafjorden på nordvestsida like innafor sidearmen av fjorden som går inn til Gaupne. Ved stranda nedafor kyrkja kan ein enno sjå landingsplassar for båtane som kom sjøvegen over fjorden før sokna vart inndelte etter trafikken til lands. Det er avkøyring frå riksvegen ned mot parkering nordvest for kyrkja. Kyrkjebygget er no det einaste offentlege bygget på staden og eit viktig samlingspunkt. I einskilde høve som til jul, i bryllaup og i gravferder, er kyrkja for lita.

=== Stavkyrkja ===
==== Bygningen ====
Kyrkja på Nes var for trong også i 1660-åra. Grunnen til dette var at ”der Søger En stor almuffue aff andre Sogner did”.<ref name="ftn1"> Synfaring 1661-65

</ref> Det vart tilrådt å byggja eit galleri for å avhjelpa dette. Det vart også bygt eit nytt kor tidleg på 1660-talet, venteleg større enn det gamle. Hjørnestolpane i kyrkja, ” de 4 hoffuit stolper” skulle kledast utvendes ”Runden omkring”.

Den allmenne synfaringa av kyrkjene i 1686 beskriv kyrkja på Nes som ein stavbygning som er 25 alner lang (om lag 16 m) og 10 alner brei (om lag 6,4 m). Korleis tårnet var, er noko usikkert. Det er omtalt som ”et Schur ofuen paa Thaget bøgt till Thaarn”.

I 1709 vart det laga eit kort oversyn over ”Kirkernes tilstand”.<ref name="ftn2"> Synfaring 1709

</ref> Det heiter då at Nes kyrkje er ei gammal stavkyrkje med tårn. Ho har nyleg vorte retta opp og reparert. Innvendes er ho måla og ”over alt temmelig vell flyed”.

Den siste av dei almenne synfaringane var i 1721. Nes kyrkje er då nemnt som ”een meget Eldgammel Stave Kirche, med eet Taarn mit paa foruden spids, tægt med Bord, Indvendig mahlet, og i andre maader Velholden”.

Av rekneskapane går det fram at kyrkja sine inntekter i store trekk berre dekka det mest nødvendige vedlikehaldet, og det vart i samband med tilstandsrapporten i 1709 nemnt at kyrkjer som enno ikkje hadde fått pannetak, men berre hadde bordtak, slik som på Nes, brukte pengane på tjøre og utskifting av rotne materialar. Arbeid på tårn, kyrkje og sval med bordlegging og tjørebreing er også det første som vert nemnt i rekneskapane frå 1631.

Det vart bygt eit nytt kor til kyrkja i 1661-1663. Kjeldene nemner ikkje eksplisitt kva for byggjemåte som vart brukt i det nye koret, tømmer er ikkje nemnt, sjølv om ein ville venta at ein bygde eit kor av tømmer på denne tida. Det vart kjøpt inn materialar til golv, lem (himling) og kledning inne i koret, i alt ni tylfter høvla bord. Koret fekk sutak og bordtak av 15 tylfter bord. Det er også rekna opp utgifter med å riva det gamle koret og å leggja ein mur under det nye. Koret vart bordkledd utvendes med bord som kyrkja hadde.

Kyrkjegrunnen har vore eit problem også for stavkyrkja, det er og har vore ein tendens til nedsiging på sørsida. Alt i 1673 hadde det nye koret sege så mykje at det måtte vegast opp og muren under gjerast høgre. Medan det i samband med bygging av koret vart lagt flat himling, tok ein no også kostnaden med å laga kvelv over koret.

I 1702-1704 laut ein igjen skru opp kyrkja og leggja nye sviller under. Dette er nærare gjort greie for i ein merknad i rekneskapen, ettersom stiftsskrivaren har stått for ein del av utlegga med arbeidet. Kyrkja hadde då sege ned på sørsida og både kyrkja, koret og tårnet måtte vølast og festas betre. Det vart sett inn ”bedskier” mellom kor og skip. Delegasjonen frå stiftsskrivaren på seks menn arbeidde i åtte dagar med kyrkja og i tillegg arbeidde dei ved ein del andre kyrkjer i prostiet. Det vart brukt 16 lange tre til sviller, bjelkar og bindingsverk. Men alt i 1714-1716 hadde kyrkja igjen sege så myke at størstedelen av stolestadene i kyrkja var komne ”af lafve, tillige med fundten”, og kyrkja vart igjen oppskrudd.

Midt på 1600-talet fortel rekneskapane at kyrkja hadde luker utafor ''vindauga'' som kunne trekkast opp med tau innafrå. I 1661-63 vart det sett inn eit vindauge ved preikestolen og eit stort nytt vindauge i vestgavlen i kyrkja. I 1664-66 vart det laga ei luke framfor vindauget i koret og ei lita luke nede i kyrkja. Enno eit nytt vindauge vart sett inn i kyrkja i 1680-81. Ved synfaringa i 1661-65 vart det sagt at det skulle skaffast luker framfor vindauga, men i 1686 grip ein til den nye løysinga som gjekk ut på å byggja kring vindauga med fire bord, dette skulle gjera luker unødvendige. Kyrkja fekk ny ''dør'' i 1702-1704.

Det er nemnt svaler ”runden omkring kirken” i synfaringa frå 1661-65. Desse var gamle og til nedfalls og vart tekne ned, og borda vart brukte til å bordkle kyrkja med. I synfaringa vart det også sagt at det skulle lagast eit våpenhus framfor kyrkja med golv og benker i. Der skulle ein bruka det ein kunne av sutaket frå dei gamle svalgangane. I 1686 er dette nemnt som ein sval framfor kyrkja i staden for våpenhus. Svillen i svalen har alt rotna, og må skiftast ut. I 1675-77 vart det sett opp ein ny tårnstolpe som vart felt saman med den gamle. Stegen, som i 1686 hang på nordsida av kyrkja, skulle då overbyggjast med eit halv-skur av 12 kne og 18 bord.

Tårnet i kyrkja vart vølt i 1680-81 då det igjen vart sett inn ein ny tårnstolpe som vart festa med jarnboltar. Nytt ''stegehus'' vart laga i 1686 av seks stolpar og 15 bord.

==== Interiør ====
Dei to nye stolestadene som vart laga i kyrkja i 1684-85, vart måla i same rekneskapsperioden saman med altarfoten (altarring og platå) og preikestolen. Etter at det vart laga nye stolestader i heile kyrkja i 1699-1701, lot ein ”mahle och staffere kirchen indentill over alt”. Med dreng brukte målaren tre veker på dette arbeidet.<ref name="ftn3"> Jf. Gaupne kyrkje. Det kan ha vore same målar som også arbeidde i Gaupne kyrkje tidleg på 1700-talet.

</ref> Dei nye materialane som vart brukte ved oppskruinga av kyrkja 1702-04 vart måla i neste rekneskapsbolk.

==== Inventar ====
Etter at det nye koret var oppført i 1661-63, vart ''altartavla'' flytta dit, samstundes vart ho vølt av ein snekkar. I 1667-69 skjedde det endringar med altartavla. Niels Frandzen bilthugger vart betalt for tre blindfløyar og eit utskore ”thræbillede” (treskulptur) som vart oppsett på tavla.

Innvendes vart det i 1661-65 skissert følgjande endringar: Det skulle lagast ein ny dåpsstad med traleverk, utafor koret, dvs. aust i sjølve skipet, truleg på nordsida. I 1693-95 vart det laga ei dør framfor fonten med hengsler og krok. Det skulle også dreiast nokre pillarar som skulle setjast inn framfor koret, i korskiljet.

''Benker og stolar. ''I 1639-42 vart det laga to skamlar ”langs neder ad kirkchen”, truleg smale benker ved midtgangen. Benker vert elles ikkje nemnde før i 1672 då det er lagt nytt golv ”udi stolene”. Ein må rekna med at det har vore stolestader, panelte benkerom, i lengre tid før dette. I 1682 vart det laga to nye benker uti svalene. I 1684-85 vart det laga to nye ”stole” i kyrkja. Eit større arbeid med stolestader i kyrkja vart utført i 1699-1701. Det vart då laga nye panelte stolar på begge sider av kyrkja av 17 tylfter bord, lim, 200 store spikrar of 18 par hengsler på stoldørene. Ein må rekna med at det då vart laga ni stolestader på kvar side. Snekkaren brukte 10 veker på arbeidet.<ref name="ftn4"> Klokkarstolen som står i kyrkja no, med utskjeringar i flatt relieff, har likskap med arbeidet som vart utført i Gaupne kyrkje tidleg på 1700-talet. Dersom dette var ein del av arbeidet i Nes kyrkje, kan benkene ha sett ut som dei fleste benkene i Gaupne.

</ref>

''Rituelle ''kar. Kyrkja hadde etter inventarlista frå 1633 ein ''kalk og disk'' av uforgylt sølv. I neste inventarliste, frå 1690, er dette settet vekke og erstatta med ein kalk av tinn og ein sølvdisk som var ei gåve frå Jann Teiste, den same disken som er i kyrkja no. Lista frå 1690 nemner eit massingbekken i fonten, truleg også det same som er der no (sjå nedafor under Rituelle kar).

Av ''parament'' hadde kyrkja i 1633 eit gammalt altarklede, men dei hadde enno eitt av ”tynt tøy”. I 1696 er det nemnt ein gammal altarduk og ein altarduk som har vore nyare.

Ein gammal og utsliten messehakel og ein messeserk'' ''er oppført i 1633. I 1690 er det ein grøn messehakel av atlask, og ein gammal messeserk. Ein ny messeserk ”af 13 alen fint lerrit” er utgiftsført i 1696-98 og nemnd i inventarlista frå 1699. I 1708-10 vart det kjøpt ein ny messehakel av ”røt floss”. Det kjem fram av rekneskapen frå 1687-89 at kyrkja hadde eit eige skåp til altarkleda, med lås for.

''Lysstell''. Inventarlista frå 1633 nemner ein lysestake med to piper, medan det i 1690 er nemnt to ulike lysestakar. Av ''bøker ''er det i 1690 nemnt ei gammal altarbok. Denne vart innbunden (1687-89) før den ”ny opkom”. Kyrkja hadde to ''klokker'' i kyrkjetårnet og ei lita handklokke i 1933, det same i 1690. Ei ''fattigblokk'' med lås og beslag vart innkjøpt i 1687-89. Eit ''timeglas'' vart innkjøpt i 1667-69, sameleis i 1675-77.

== Tømmerkyrkja frå 1835 ==
Bendixen skriv at kyrkja vart bygt i 1835, og at den gamle kyrkja stod til 1836. Dersom dette stemmer, må stavkyrkja ha stått på ein annan tomt, men venteleg nokså nær. Han omtalar kyrkja slik:

''… Men denne bygning som blev opført i 1835 og som inneholder 150 sitteplasser er så stygg en kirke som vel søker sin make i uheldig utseende. Skib og kor har samme bredde Empire med soutakpanel, forholdsvis store vinduer, Kirken er tekket med røde panner- Umalet utvendig undtagen i vest hvor der er spor av oprinnelig rød. Senere hvit maling. Der er ikke galleri, takridderen hviler på 4 søiler som står i kirken. Alt det indre er umalet, undtagen alter og alterfot, prekestol og prestens stol i koret, den første grålig, den annen hvit.''<ref name="ftn5"> Bendixen manus, avskrift s. 87

</ref>'' ''

Bendixen fortel vidare at det på altaret sto ein enkel kross med IHS. Kyrkja hadde ikkje døypefont, berre ein jarnring til dåpsfatet. Kyrkja var 7,3 m brei, koret var om lag 4,5 m langt, skipet om lag 6,6 m. Våpenhuset 1,83 x 2,23 m. Kyrkja hadde ikkje sakristi.

Edin Næss som budde på Hansagarden ovanom kyrkja og var fødd i 1896, fortalde følgjande om kyrkja til nemnda for jubileumsheftet frå 1986:

''Det var ein firkanta kasse utan våpenhus og sakristi. Det var heller ikkje galleri. Taket var ikkje underkledt, så ein såg heilt opp i sperrene. Preikestolen stod på same sida som no. Veggene var umåla plankevegger. Ved eine veggen var ein stige som kyrkjetenaren, eg trur det var han Kristian på Stasjon, gjekk opp etter når han skulle opp i tårnet og ringja. Det var heller ikkje omnar i kyrkja før 1909.''<ref name="ftn6"> Nes kyrkje 150 år … s 24

</ref>

Kyrkja vart ombygd i 1909 etter teikningar av arkitekt Schack Bull frå Bergen under leiing av byggmeister Korsvoll frå Eivindvik. Det vart då bygt til eit smalare og lægre sakristibygg aust for koret, og nytt vesttårn, og kyrkja fekk eit nygotisk preg.

=== Bygningen ===
I 1972-74 vart det utført arbeid ved kyrkja. Taket vart isolert og ein lekkasje i tårnet vart tetta. Det vart også utført omfattande arbeid i interiøret (sjå nedafor).

==== Vegger ====
Skip og kor er lafta opp i same breiddel. Kvar langvegg er inndelt i tre fag ved hjelp av to opplengjer. Det austre opplengjeparet markerer skiljet mellom kor og skip. Frå opplengjene går det bindbjelkar på tvers av skipet som er kopla til hengebjelkar frå takkonstruksjonen. Bindbjelken i vest er støtta av kne mot opplengjene. I kvart fag er det ei opning for vindauge. I gavlane er det vegger av lafteplank til overkant av tønnekvelven i kyrkja. Tømmerveggene i kyrkjerommet går truleg attende til kyrkja frå 1835. Dei er no innkledde med panel og vanskeleg tilgjengelege. Innvendes har veggene ståande staffpanel over brystning. Brystningshøgda er markert med list forma som dryppnase og kopla saman med skrå nedre vindaugskarmar. Lista følgjer veggen i same høgd i kor og skip. Under lista er brystninga kledd med ståande panel, truleg sekundær, der det er høvla inn ein smal staff midt på og i eine kanten av panelborda. Panelet gjev inntrykk av å vera av smale bord.

Sakristiet frå 1909 er delt i to rom i lengderetning med ei brei fløydør i deleveggen. Både ytterveggene og deleveggen er i lafteplank og her står tømmerveggene udekte innvendes, medan veggen mot kyrkjerommet er panelt. Utvendes er kyrkja kledd med liggjande staffpanel.

==== Dører ====
Kyrkja har hovudinngang vest i tårnet og vest i skipet gjennom fløydører. Mot våpenhuset er begge fløydørene kledde med ståande faspanel. To dører inn til sakristiet flankerer altarpartiet og heilt vest i sideveggene i sakristiet er det dører ut til kyrkjegarden. Det er også fløydør mellom dei to romma i sakristiet, og to dører mellom galleriet og gallerigangen.

Dei to dørene aust i koret og dei to dørblada i fløydøra vest i skipet er truleg frå kyrkja frå 1836. Dei har empirpreg med kvadratiske, kraftige fyllingar med eit sprang i ytterkanten av fyllingane. Fyllingane er sette inn i brei ramme. I rammekanten mot fyllinga er det (sekundært?) skore ut ein fas.

Ytterdørene, både i sakristiet og i våpenhuset, er labankdører av ståande plank med fas, kledd utvendes med faspanel i fiskebeinsmønster. Fløydøra i våpenhuset er utvendes prydd med utsmidde dørjarn. Fløydøra i sakristiet er ei sveitserstildør tilpassa dei gamle dørene. På galleriet er det enklare fyllingsdører.

==== Korskiljet ====
Kyrkja har eit tredelt korskilje knytt til det austre opplengjeparet og til bindbjelke og hengebjelke som korresponderer med dette. To stolpar som understøttar bindbjelken markerer ei brei midtopning, mellom desse og opplengjene er det korte brystningar. I overkant har sidefelta to kne som saman utgjer ein rundboge. Også midtfeltet har runda kne i hjørna oppe, men feltet held fram i ein flat, gjennombroten rundboge som følgjer forma på tønnekvelven. Feltet er markert utvendes med bord forma som runda bjelke mellom dei to som stolpane som understøttar bindbjelken. Mellom denne runda forma og kvelven er det tetta med bord i stråleform avbroten av bjelkar, to på kvar side + hengebjelken, sette inn i stråleform slik at heile partiet over bindbjelken framstår som ei soppgåande sol.

==== Vindauge ====
Kvar av langveggene i kyrkjerommet har tre vindauge, eitt i koret og to i skipet. Vindauga er innfelte i karmen med to postar som oppe går ut i Y-form og dannar tre diagonale ruter. Horisontalt er vindauga inndelte ved sprosser i fire. Klart glas, i dei tre rutene i gavlen farga grønt og fiolett. Sekundært er det sett inn ekstraglas innvendes i ei ramme festa til karmen. Innerglasa er delte i fire ved tre horisontale sprosser. Uklårt, bukla glas.

==== Golv og fundament ====
Kyrkja har plankegolv lagt i kyrkjas lengderetning på golvbjelkar. Korgolvet ligg eitt steg høgre enn golvet i skipet. Golvet i sakristitilbygget frå 1909 har undergolv av oppattbrukte takbord. Desse er dels dekte med tjøre og det står att trenaglar i nokre av naglehola. Fundament av stein med sekundært pålagd støyp utvendes. Sakristitilbygget har murt fundament.

==== Tak ====
Kyrkja har saltak over kor og skip og eit smalare og lægre saltak over sakristitilbygget. Begge taka er truleg frå ombygginga i 1909. Det er ingen spor etter tårngjennomgang i saltaket over skipet, og konstruksjonen er einskapleg.

Taket over kyrkjerommet er eit sperretak med enkle sperreband med hanebjelke festa på halv ved til sperrene og langsgåande bjelkar feste på halv ved til sperrene under hanebjelkane. Fjerde og åttande sperreband frå vest er forsterka ved bindbjelkar i raftehøgd som er kopla saman med hengebjelkar frå mønet. Dei to sperrebanda korresponderer med opplengjene i langveggene i kyrkja.

==== Himlingar ====
Kyrkjerommet har samahengande flat tønnekvelv i full lengde over skip og kor. Kvelven er av glattkanta panel som er festa i overkant til bogar som igjen er festa til hanebjelkane og truleg til langsgåande bjelkar i raftehøgd. Nedre del av takkonstruksjonen er ikkje undersøkt, men på kvar side av kvelven sett nedafrå er det eit smalt flatt parti i raftehøgd. Under dette er det ei profilert list.

==== Tårn ====
Tårnet er bygt inntil vestgavlen i kyrkja med to høgder over eit våpenhus som også har to høgder.

''Våpenhuset'' er ein bindingsverkkonstruksjon som er kledd utvendes med liggjande panel som kyrkja elles, og innvendes med glattkanta panel, dels liggjande, dels ståande, og med noko staffpanel i andre høgd. Det har fløydør i vest (sjå under dører). Døra er overbygd med eit kort saltak på konsollar og med kløverbladboge i opninga og kross over mønet. Sideveggene har vindauge som strekkjer seg over begge høgdene. Vindauga tilsvarar vindauga i langveggene i skipet, men er mindre, og det er ikkje sett inn ekstra innvendes glas. Våpenhuset har oppgang til orgelgang i andre høgda ved nordveggen, og eit avdelt kott under trappa. Det er overdekt av telttak som frå tre sider går inn til tårnet nede i tårnets grunnetasje.

Sjølve ''tårnet'' er fundamentert på ei dobbelt ramme over våpenhusets andre høgd med fire hjørnestolpar, to mellomstolpar på kvar side og høge kryssband som går over begge høgdene i tårnet. Dei to vestre hjørnestavane er utveksla i to nivå under tårnfundamentet og har såleis støtte ned til bakkenivå. Det er lagt inn losholtar mellom hjørnestavane og langsgåande golvbjelkar under etasjeskiljet i tårnet. Over klokkerommet i andre høgd ligg ei dobbel bjelkeramme med tre langsgåande bjelkar som underlag for hjelmen. I første høgda har tårnet eit gavlavslutta vindauge i vest, i klokkerommet er det gavlavslutta lammelluker mot nord, vest og sør. Ein klokkestol av bjelkar fyller heile klokkerommet.

Den inntrekte, firkanta ''hjelmen'' er høg og smal med svai mot tårnveggene. Han har midtstolpe, fire gratsperrer og ein mellomstolpe på kvar side. Sperrene er kledde utvendes med liggjande bord som underlag for lappskifer. Oppe er hjelmen avslutta med spir med flat kule og hane.

=== Interiør ===
==== Presentasjon ====
Kyrkja har altarparti aust i koret flankert av dører til sakristitilbygget, i nordaustre hjørnet står den gamle klokkarstolen, i nordvestre hjørne er det oppgang til preikestolen som står nordaust i skipet. Sør i koret er det plassert to benker og lesepulten står på sørsida i koropninga.

Framfor brystninga søraust i skipet står eit piano, elles har skipet benkeparti på begge sider av midtgang. Tverrgalleriet vest i skipet har orgel sentralt og korte benker på begge sider.

Dei to romma i sakristiet har benker ved ytterveggene med bord i hjørna og elles lause, stoppa stolar. Dei har elles skåp til oppbevaring av utstyr og på vestveggen i søre rom er det montert eit minikjøkken.

==== Oversyn over viktige endringar i interiøret ====
I 1972-74 vart det utført arbeid ved kyrkja og interiøret gjennomgjekk også ein del endringar. I skipet tok ein vekk jarnomnane og murpipene, benkene vart endra slik at dei skulle bli betre å sitja på, og det vart sett inn doble vindauge.

==== Fargar ====
Fargane i interiøret vart endra i samband med arbeida i 1974 og i samråd med Riksantikvaren. Overmålinga på preikestolen vart fjerna og stolen fekk fargar i renessansestil med unntak av bogefelta som vart ståande umåla. Klokkarstolen vart avdekka, og vart ståande utan farge. Fargen på altartavla og salmenummertavla vart også tilpassa det nye fargeskjemaet i kyrkja. Målararbeidet vart utført av Aldor Talle.<ref name="ftn7"> Nes kyrkje 150 år … s 14

</ref>

Arkitekturelementa er dominert av bleikgule vegger, kvit himling, grått golv og grå berande element. Delar av inventaret er også måla i grått, kvitt og gult, men engelsk raudt er dominerande og finst på benker og benkeputer, orgel, lesepult og knelepute. Innslag av gull staffasje på altartavle og orgelfasade. Fargane i sakristiet er som i kyrkjerommet. Med unntak av golvet er våpenhuset umåla innvendes.

Golvløparar vart innkjøpte i samband med arbeida i 1974, og utskifta i 1985.

==== Lys og varme ====
Elektrisk straum vart lagt inn i kyrkja i slutten av 1950-talet.<ref name="ftn8"> Nes kyrkje 150 år … s 14

</ref>

=== Inventar ===
==== Altar ====
Kassealtar frå 1909 med dør på baksida til skåp med ei hylle. Altaret er enkelt med ståande bord festa til ei indre ramme og avslutta utvendes med fotlist mot golvet. Bordplate av tverrlagde bord som går litt utafor kanten. Gråmåla. Breidde 160 cm, djupn 80 cm og høgda 89 og 108 cm.

==== Frontale ====
Det finst to frontaler frå Nes kyrkje på Bergen Museum. Fotografi av frontalene i full storleik er opphengde på vestveggen i kyrkja, under galleriet, eitt på kvar side.

==== Altartavle ====
Altartavla er montert/konstruert saman med altaret. Ho har rundboga biletfelt sett inn i ramme og gavl mellom sidestolpar. Tavla har eit lett nygotisk preg med ein smal rundboge dekt med gavlform over sidestolpane. Midtfeltet har forenkla vimperg toppa av latinsk kross og med innskriven spissboge.

Biletfeltet har oljemåleri på lerret signert Refsnæs Bergen 1909 og viser ein kopi av Jesu bøn i Getsemane av Heinrich Hoffmann 1890.

==== Altarring ====
Halvsirkelforma ring som endar i flog med baksida av altaret, med opning på begge sider av altaret. Noko trong. Altaret og ringen står på eit platå og kneleputa etter kanten av platået er stoppa og trekt med brunt skinn festa med saum på begge sider. Innafor kneleputa står eit balusterrekkverk av kraftige, dreia balustrar dekte med lett runda handlist og med ei indre hylle for særkalkar. Balustrane kan vera frå 1836. Altarringen er gråmåla med unntak av balustrane som er kvite.

''Kneleskammelen ''er enkel og kasseforma. Oppsida er stoppa, og denne og sidene er trekte med ullstoff tilsvarande antependiet.

==== Døypefont ====
Enkel, åttekanta døypefont av tre. Flat kum med nedskrådd overside med sentralt hol for dåpsfat. Vidt skaft og litt breiare, rett fot.

==== Preikestol med oppgang ====
Renessansepreikestol med fem fag, med åttedelt botn og rett fot. Oppgang via trapp frå aust.

Faga har ei fylling med øvre og nedre ramtre og med hjørnebord som ramme mellom felta. Ramtrea utgjer smalfelt over og under eit storfelt utvendes på fyllinga. Stolen har dekor med beslagornament. Over øvre smalfelt er det flat handlist stoppa og trekt med skinn. Øvre smalfelt har 8-talsforma ranke. Storfeltet har portalform med rundboge med sirklar og diamantbossar i beslag, nedre smalfelt har diamantbosse og sirklar i beslag. Smalfelta er skilde med tosida konsollar. Oppe har dei sirklar og diamantbosse i beslag, nede dukatornament. Hjørna mellom storfelta er dekte av kannelerte pilastrar. Under nedre storfelt er det festa sveifa hengebord, også dei med beslagornament.

Botnen under stolen har åtte kraftige sveifa konsollar med kannelering på snittflatene. Botnen står på ein høg enkel fot med krossforma snitt. Det er oppgang til stolen via trapp frå koret. Trappa har gelender og melklarstolpe i sveitserstil.

Preikestolen vart restaurert i 1974. Ein del av treverket vart avdekt og stolen vart måla på nytt i samråd med Riksantikvaren. Innvendes i stolen er den opphavlege målinga bevart. Ramverket er engelsk raudt. På fyllingane er det måla svarte, vegetative ornament.

==== Lesepult ====
Standard lesepult måla i kyrkja sine interiørfargar.

==== Benker og faste stolar ====
''Benkene ''i kyrkja har rettsida vangar som er smalare i bakre, øvre del som endar oppe i kløverbladform og fungerer som feste for ryggane i benken. Nede på den breie delen er det sentralt ei gjennombroten hjarteform som er snudd opp-ned. Ryggane er tette og har ståande bord sette inn i øvre og nedre ramme. Bak på øvre ramme er det hylle for salmebøker. Benkeplata er understøtta med sarg. Stolane er måla engelsk raude og har seteputer i same farge.

''Klokkarstolen, ''også kalla medhjelparstolen, er overført frå mellomalderkyrkja og kan vera laga omkring 1700. Han har dør og ein dørvange mot vest og to fyllingar i ramme mot sør. Døra har portalform med bandslynging i bogen og kannelerte pilastrar på sidene. Vangen har flatt relieff med vekstornament og ein diamantbosse. Nedst er det eit utskore ståande ovalt felt. På sørsida er det profilar på dei ståande rammestykka. Det er sett inn ny benk og hylle i stolen.

Den opphavlege målinga er vekke. Stolen var på 1900-talet overmåla med kvitmålig med mørkare innslag. På 1970-talet vart han avluta og skrapa for målig. Det er spor etter original engelsk raud måling utvendes på brystninga.

==== Galleri ====
Galleriet kviler på tverrlagde bjelkar under fronten og ved vestveggen i skipet. Galleribjelken under fronten er understøtta av veggstolpar og stolpar som flankerer midtgangen. Bjelken ved vestveggen er understøtta av hjørnestolpar og stolpar som fungerer som beitskier for fløydørene. På dei to bjelkane kviler 11 golvbjelkar under gallerigolvet. Golvbjelkane stikk fram med sveifa endar under gallerifronten. Fronten har tredelt brystning med ståande staffpanel og er dekt av kraftig handlist. Golvet på galleriet er avtrappa i tre steg.

Endring av galleriet i 1937 i samband med innsettinga av orgelet ”Det vart sett inn 2 dører og benkane vart gjorde kortare.”<ref name="ftn9"> Skrift laga ved orgelvigsla i 1997.

</ref>

==== Rituelle kar ====
==== Kalk ====
a) Eldre sølvkalk, 1800-talet, med høg, skrådd kupa med utsvinga kant. Det er opplyst i jubileumsheftet at kalken ”truleg” er frå 1844.<ref name="ftn12"> Nes kyrkje 150 år, 1836-1986, s 1844 
</ref> Skaft og fot i eitt stykke der øvre og nedre skaftledd svingar inn mot kjølforma nodus, ned- og utsvinga fot med knekk over vulst som endar i standplate. Siselert ornamentikk med fire naivt forma englar, to motstilte på kvar side, som ber laurbærkransar med latinsk kross. Bladkrans omgir botnen på kupa. Øvre del av foten har siselert sikksakkbord. På den eine sida av foten er det festa ein kristusfigur frå eit krusifiks, større enn vanleg og truleg frå ein eldre kalk. Figuren har truleg vore gylt. Ustempla. Høgde 17,9 cm, diameter oppe 9,2 cm, diameter fot 8,3 cm.<ref name="ftn13"> I'' ''Nes kyrkje 150 år'' ''står det følgjande: «Paa kalken stend dette skreve: M.O.S.R. og E.E.D.J. der er Mons Olson Ramsøy og kona Elisabet Eriksdotter Jørongo.» Det er uråd å finna denne innskrifta på kalken no. 
</ref>

b) Standard sølvsmedvare. 1961.<ref name="ftn14"> Kyrkjeverja, oversyn over inventaret. 
</ref> Sølv kalk, innvendes gylt. Nebb i kanten på kupa, kløverbladkross på sida. Stempel: 830 S, Magnus Aases meisterstempel og N i kvadrat. Høgde 18,3 cm, diameter fot 12,1 cm.

''Særkalkar''
 
a) Innskrift NES KYRKJA 1937. Likearma kross i sirkel på foten. Stempel 830 S og kalk i oval. Høgde 8 cm, diameter oppe 5,5 cm.

b) Innskrift NES KYRKJE 1941, likearma kross på kupa, stempel 830 S og kalk i oval. Høgde 7,8 cm, diameter fot 5,7 cm.

''Vinause til kalken''
 
Ause med nebb og innvendes gylt blad. Innskrift bak på skaftet: N.K. 1937. PX og firpass på baksida av tunga, Latinsk kross på framsida. Lengde 18,6 cm.

==== Disk ====
Flat disk av sølv med opphøgd rand. På randa er rissa inn ein ring med innteikna seksbladmotiv. Under botnen er rissa inn ein rundt skriftband som endar nede på begge sider i rankemotiv. På bandet bokstavane J J S T og M P D (Jan Janson Teiste og Mette Pedersdotter).<ref name="ftn15"> Nes kyrkje, 150 år, 1836-1986, s 13
 

</ref><nowiki> inne i ringen: første gang brugt Dnca [Domenica] IV Trinit[atis] Ao [Anno] 1681. Ustempla. Diameter 14,2 cm. Rand 2,2 cm.</nowiki>

==== Oblatøskje ====
Sylinderforma oblatøskje med latinsk kross som knopp på loket. Stempel: 830 S, Magnus Aases meisterstempel, N i kvadrat og 0. Høgde utan knopp 3,3 cm, diameter 8,7 cm.

====Vinkanne====
Vinkanne i plett. Stempel: 90, GP, 205 A. Høgde 23 cm, diameter fot 8,2 cm.

====Dåpsfat====
Dåpsfatet er truleg frå 1600-talet. Innskrift midt i botnen: SL (eller LS) omgitt av mindre bokstavar SLS og AMD (Truleg Søffren Lauritzen og kona Anne Madsdatter).<ref name="ftn16"> Nes kyrkje, 150 år, 1836-1986, s 13

</ref> Hol til oppheng i eine kanten. Forsterka kant skrådd rand og nedskrådd side mot konveks botn. Diameter 34, 5 cm Høgde 4,9 cm.

====Kanne====
Standard kanne av massing med nedovervend due på lysande sky på korpus. 1975.<ref name="ftn17"> Kyrkjeverja, oversyn over inventaret

</ref> Stempel: TH. MARTHINSEN. Høgde 34,3 cm, diameter fot 14,3.

==== Parament ====
===== Altardukar =====
a) Eit eldre altarklede av raud filt har merke etter ein altarduk med tunga, gjennombroten bord, truleg av hardangersaum.

b) Duk sydd på panamavoven bomull (java) med krossting i svart av Kaia Næss og Kristine Haugen. Hovudmotivet er ikkje identifisert, sidemotiv er latinske krossar, anker og små stjerner. Duken har ein brei holfald markert med svart på tre sider. Ein smal løpar med den same holfalden høyrer til, truleg til ekstraduk under lysestakar og kalk.

c) Duk sydd på lin med motiv som på duk b. Tilsvarande ekstra løpar som til b. Duken er sydd av Sofia Lavoll.

d) Duk av lin sydd av Astrid Fossøy. Til duken høyrer to ekstradukar til bordplata med holfald.

===== Antependium =====
Tidlegare var altaret kledd med raud filt. Denne vart teken vekk i samband med at det nye antependiet frå Den Norske Husflidsforening vart levert saman med messehakel og antependium for lesebrettet på preikestolen. Stoffet er det same som er brukt i messehakelen som vart levert samstundes.

''Antependiet for altaret'' dekkjer tre sider av altaret. Det er inndelt i felt med smale gullband. Fronten er tredelt med brodert kristogram i kvitt, svart og gull i midtfeltet og fem små likearma krossar i dei same fargane i sidefelta.

''Antependium til lesebrettet på preikestolen'' har sentralt eit jesusmonogram (IHS) omgitt av åtte små, likearma krossar. Motiva er broderte med gullsnor i leggsaum med svart kontur.

===== Messehaklar =====
a) Messehakel av raud fløyel, 1900-talet. Messehakelen er svært enkelt utført, utan mellomfôr. Lokal produksjon. Han er kanta kring ytterkanten med eit sølvband, og har ein enkel kross av eit breitt sølvband på ryggsida. Fôret er av bleika, raud satengvoven bomull. Det er truleg eldre enn hakelen elles. Hakelen er festa på venstre skulder med fire store trykknappar. Høgde 100 og 107 cm. Breidde ved skuldrene 76 cm.

b) Raud messehakel av kypertvove ullstoff og med gult fôr. 1978. Merkt med Den Norske Husflidsforenings merke på fôret. Hakelen er kanta med smalt gullband. På forsida er det brodert jesusmonogram i ring med strålar, på ryggsida kross av gullband fylt med broderte likearma krossar med stråleskin og med stjerner. Broderiet er utført som leggsaum med gulltråd og konturane med stilkesting i grøn tråd. Hakelen er festa på venstre skulder med tre hekter. Høgde 100 og 105 cm, breidde ved skuldrene 66 cm.

Ei ''messeskjorte'' av bomull.

==== Lysstell ====

==== Altarstakar ====
To altarstakar av massing, a og b, den eine noko raudare enn den andre. Stakane har begge brei, flat fot med skrådd standkant. Dei har same hovudform, men rillene på standkant og inne ved midten er noko ulikt utforma. Skaftet på begge er skrudd fast til foten og har ei seinare utforming enn fotplatene, truleg omstøypte på 17- eller 1800-talet. (Sjå under Stavkyrkja for tidlegare lysstell). Høgde 32 cm utan pigg. Diameter fot: a: 17,5, b 17,8 cm.

====Andre stakar====

Kyrkja har to par nyare standard lysestakar, a og b, av lik form og av massing.

a) Høgde 26cm, diameter fot 11,8 cm

b) Høgde 18,5 cm, diameter fot 9,3 cm.

c) Ein sjuarma lysestake, merkt MADE IN INDIA B.S. 15B, er i brukt på altaret.

d) To sjuarma lysestakar av smijarn. I hovudsak brukt ved gravferder.

e) Lysglobe, liten, standard modell, 2010.

====Lysekrone====
Lysekrone i massing i drakestil. Omkring 1900. Krona har slank, rett midtstong med ringar med feste for fem små lysarmar i øvre ring og fem større lysarmar i nedre ring. Under lysarmane har midtstonga ei lita kule og knopp utforma som hovud med maskeansikt til seks sider. Lysarmane har drakeform, særleg ekspressivt utforma i nedre ring der drakane har store vengjer og drakehovuda stikk ut sentralt gjennom lyshaldarar med plass for tre lys i kvar. Under hovuda og under dei mindre lysarmane i øvre høgd heng runde medaljongar, også dei med drakeliknande dyr som bit seg sjølve i halen. Krona er no montert med elektrisk lys.

På veggene og på galleriet heng trearma ''lampettar'' i massing i barokk form med antikkpatinering.

==== Klokker ====
Kyrkja har tre mellomalderklokker.

a) Lita klokke frå 1100-talet. Klokka har runda bogar og midtboge, rund hue som går direkte over i halsen og vidare i rett korpus. Korpus er avslutta mot slagringen med enkel rille, slagringen er svakt ut- og nedskrådd, og undersida skrår litt oppover innvendes. Diameter 33 cm, høgde 42, 30 cm utan krone.

b) Klokke frå 12-1300-talet. Klokka har runda bogar og midtboge, rund hue som går over i hals utan markeringar og i utskrådd korpus. Mellom korpus og ut- og nedsvinga slagring er det to smale riller. Undersida av slagringen skrår ned mot innsida. Diameter 54 cm, høgde 63 og 50 cm.

c) Som b, men med to riller på halsen. Diameter 72 cm, høgde 80 og 67 cm.

==== Orgel og andre instrument ====
===== Orgel =====
Orgelet i kyrkja har ei soge attende til 1879. Det vart bygt med seks stemmer av August Nilsen, truleg til Askim kyrkje. I 1937 vart delar av dette orgelet brukt av Jørgensen til bygging av eit orgel for Nes kyrkje, men fasaden og mange av pipene var då nytt. Det vart omfattande fornya ved Venheim Orgelbygger i 1937. Fasaden er fornya i ”August Nilsens stil”.<ref name="ftn10"> Oversyn v/organisten i skrift laga i samband med vigsla av orgelet 1997

</ref>''' '''Han er tredelt, nygotisk, med fialar og vimpergar og med metallpiper sett inn i spissboga opningar. Orgelet har følgjande disposisjon fordelt på eitt manual og pedal:

Manual Principal 8’

Gamba 8’

Gedakt 8’

Oktav 4’

Fløyte 4’

Oktav2’

PedalSubbass16’

'''''Piano''''', Petrof.

==== Bøker ====
Alter-Bog, Chra. 1826
 
Alterbog, Kra 1893, Kra 1893
 
Altarbok, Oslo 1926
 
Altarbok, Oslo 1926
 
Altarbok, Oslo 1966
 
Bibelen, Kbh 1787
 
Kingos salmebok, gammal utgåve, truleg 1700-talet
 
Kingos Kirke-psalmebog, Christiansand, u.å.
 
Landstads Kirkesalmebog, Bg. 1872
 
Tekstbok, Kra 1900
 
Tekstbok, Kra 1918
 
Tekstbok, Kra 1922
 
Kirkeritual, Chra. 1825

==== Møblar ====
''Brurestolar''. To stolar i lyst lauvtre, renessansekopiar, med akantusskurd på toppbrett og forbrett og på frambeina. Ryggen er stoppa og trekt på begge sider med skinn festa med saum. Setet er også stoppa og trekt med skinn. Treverket er lakka. Umerkte.

==== Offerkar ====
Det vert ofra på altaret i ei korg fletta av tynn pedikk på botn av kryssfiner, lakka. Korga er merkt under botnen: Nes Kyrkje 1969.

==== Blomstervasar ====
To trektforma vasar av sølv. Innskrift: MINNEGÅVE LINA FEIGUM 1976. Stempel 830 S, kalk i oval, og C. Høgde 17 cm, diameter oppe 8,8 cm.

Vase av sølv, trektforma på avtrappa fot. Innskrift: GÅVE TIL NES KYRKJE FRÅ KYRKJESONGAR OLE HAUGEN OG KONA KRISTINA. Stempel 830 S, Lo. Høgde 20,7 cm. Diameter oppe 10,4 cm.

==== Diverse ====
''Pidestallar''. To pidestallar etter forma på balustrane i altarringen er leverte av Dalen Snikkarverkstad.

=== Kyrkjegard og gravminne ===
==== Kyrkjegard ====
Gravplassen ligg omkring kyrkja i terreng som hallar mot fjorden aust og søraust for kyrkja. Det har alltid vore eit problem at kyrkjegardsjorda har vore for grunn. Det vart fylt på jordmasse i 1909. På 1960-talet vart kyrkjegarden utvida mot nord med delar av nabogarden. Planteikningar vart laga av kyrkjegardsarkitektane Fosså og Skjold. Muren rundt kyrkjegarden er av høg kvalitet og er mura opp av skifrig stein. Den som utførte det meste av arbeidet, vert kalla ”Skoga-Lars”. Også på 60-talet vart det påfylt med jord og grus. Den nye kyrkjegardsdelen vart vigsla i 1966.<ref name="ftn11"> Nes kyrkje 150 år … s 22

</ref>

==== Gravminne ====
Ein del eldre gravminne, tre støypejarnsplater og ein støypejarnskross, er samla nordvest for kyrkja ved inngangen.

Reiskapshus

Reiskapshus vart oppført i[...] etter teikningar av [...]. I tillegg til reiskapsrom inneheld det toalett og opphaldsrom for arbeidarar ved kyrkja. Huset står nordvest for kyrkjegarden i tilknytting til den eine parkeringsplassen ved kyrkja.

== Kjelder ==
=== Utrykte kjelder ===
Kyrkjeverja, Luster kommune, perm med oversyn over inventaret
 
Bendixens manus

''Arkivverket, Statsarkivet i Bergen''
 
Rekneskapar, Kyrkjestolebok 1631 – 1686, L.nr. 68
 
Rekneskapar, 1687 – 1723, Stiftsamtmannsarkivet, L.nr. 1725
 
[...Synfaringar]

=== Trykte kjelder ===
Nes sokneråd, Nes kyrkje 150 år, 1836-1986
 
Skrift om orgelet laga til vigsling av orgelet i 1997

 
<references/>

==Bilete==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygningen">
Fil:Nes kyrkje og kyrkjegard sett frå sør, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje og kyrkjegard sett frå sør, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje sett frå nordaust, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje sett frå nordaust, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje sett frå nordvest, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje sett frå nordvest, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje sett frå søraust, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje sett frå søraust, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, hjelmen sett nedafrå, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, hjelmen sett nedafrå, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, inngang nord i sakristiet, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, inngang nord i sakristiet, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, inngang sør i sakristiet, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, inngang sør i sakristiet, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, inngangsdør vest i skipet, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, inngangsdør vest i skipet, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, inngangspartiet, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, inngangspartiet, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, sørfasade, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, sørfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, trapp til inngang sør i sakristiet, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, trapp til inngang sør i sakristiet, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, vestfasade, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, vestfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, vindauge, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, vindauge, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje. nordfasade, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje. nordfasade, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil:Nes kyrkje, interiør mot aust 1, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, interiør mot aust 1, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, interiør mot aust, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, interiør mot aust, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, interiør mot vest, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, interiør mot vest, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil:Nes kyrkje, benker, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, benker, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, brurestolar, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, brurestolar, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, døypefont, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, døypefont, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, foto av frontale a frå Nes kyrkje, no på BM, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, foto av frontale a frå Nes kyrkje, no på BM, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, foto av frontale b frå Nes kyrkje, no på BM, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, foto av frontale b frå Nes kyrkje, no på BM, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, klokkarstol, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokkarstol, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, klokkarstol, vestsida, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokkarstol, vestsida, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, korg til offer, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, korg til offer, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, orgelfasade, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, orgelfasade, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Altar, altartavle og altarring">
Fil:Nes kyrkje, altar med tavle og ring, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altar med tavle og ring, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altaret sett frå søaust, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altaret sett frå søaust, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altartavle, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altartavle, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Klokker">
Fil:Nes kyrkje, klokke a, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokke a, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, klokke b, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokke b, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, klokke b, detalj, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokke b, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, klokke c, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokke c, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Parament og tekstilar">
Fil:Nes kyrkje, altarduk a, skugge, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altarduk a, skugge, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altarduk b, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altarduk b, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altarduk c, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altarduk c, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altarduk d, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altarduk d, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, antependium, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, antependium, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, preikestolantependium, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, preikestolantependium, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Preikestol og lesepult">
Fil:Nes kyrkje, lesepult, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, lesepult, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, preikestol med fot, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, preikestol med fot, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, preikestol, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, preikestol, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, preikestol, innvendig original måling, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, preikestol, innvendig original måling, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
Fil:Nes kyrkje og kyrkjegard sett frå sørvest, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje og kyrkjegard sett frå sørvest, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, gravminne, eldre, nordvest for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, gravminne, eldre, nordvest for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegaarden nordaust for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegaarden nordaust for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegard med uteplass nord for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegard med uteplass nord for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegarden nord for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegarden nord for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegarden, nordaustre hjørne, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegarden, nordaustre hjørne, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegarden, uteplass og reiskapsbu, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegarden, uteplass og reiskapsbu, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegardsmur og reiskapsbu nord for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegardsmur og reiskapsbu nord for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, port til kyrkjegarden, nord i vestmuren, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, port til kyrkjegarden, nord i vestmuren, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, port til kyrkjegarden, nordvest, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, port til kyrkjegarden, nordvest, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, reiskapshus nord for kyrkjegarden, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, reiskapshus nord for kyrkjegarden, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, støypejarnskross, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, støypejarnskross, AMH 2010.jpg
</gallery>

----

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Nes sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Luster kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Luster kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:...]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Leikanger kyrkje

2021-02-19T16:28:32Z

Kjartan:

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Leikanger kyrkje er først nemnd i Bergens Kalvskinn, s. 48 (Bendixen). Kyrkja var hovudkyrkje i midtre Sogn i mellomalderen. Leikanger var lenge eit omfattande prestegjeld. Kyrkjene i Fjærland, Tjugum og på Vangsnes høyrde til Leikanger fram til 1849, medan kyrkjene i Fresvik og Feios (Rinde) var ein del av prestegjeldet like fram til 1999. No ligg administrasjonen av Leikanger kyrkje under Sogndal kommune.

I mellomalderen var det fire kyrkjer i Leikanger. I tillegg til Leikanger kyrkje, stod det kyrkjer på Henjum, Hamre og Njøs. Desse tre vart nedlagde mot slutten av mellomalderen.<ref name="ftn1"> Eggum 1999

</ref>

== Bygningen ==
Steinkyrkja i Leikanger vart reist, truleg i siste halvdel av 1200-talet, som ei av fleire vestlandskyrkjer med rektangulær grunnplan utan eit eige kortilbygg. Kyrkja hadde våpenhus og inngang på vestsida og på sørsida. På 1600-talet hadde ho eit tårn i tre framfor vestmuren.

I 1686 vart kyrkja omtalt slik:

''Legangers Hovid Kirche, er en Steen Kirche lang 33 ½ Alen med Chorit som er under eet, bredden 20 ½ Alen med 2 Vaabenhusse af Stafue, eet paa Vestre den anden paa Søre side, begge ved 9 Alen i Kanten, Kirchen er Tagt med pander med Eet Zirligt Taarn paa huilchet alt er Vell Ved magt holden …''<ref name="ftn2"> Synfaring 1686

</ref>

Det går fram av synfaringa at det vestre av våpenhusa vart nybygt på denne tida. Det vart mellom anna gjort framlegg om å innreia våpenhuset i vest slik at dette kunne brukast som ei utviding av kyrkja som var for trong ettersom folk frå dei andre soknene søkte dit. Med utviding av kyrkja måtte ein venta til ”midle der till kand samles”.

I 1709 vart det sendt inn korte meldingar om kyrkjene, og om Leikangerkyrkja heiter det då at ho er

''<nowiki>Een schiøn muret Kirche med et fuldkommen Torn af træ fra Grunden opbygt, et vaabenhuus, sampt [et] for dørren paa søre side af Stafve, Kirchen tegt med pander </nowiki>och Velflyed undtagen een bruste udj Muren, och Tornit nogit Schrøbelig saa spiret med første vill Hielpes, Indentill Kiøn Stafferit''.<ref name="ftn3"> Synfaring 1709

</ref>'' ''

Den siste av dei almenne synfaringane, frå 1721, har mykje dei same opplysningane som dei nemnde kjeldene.<ref name="ftn4"> Synfaring 1721

</ref>

Kring 1872 vart kyrkja restaurert av Vangberg og Alvær etter plan av Christian Christie.<ref name="ftn5"> Eggum s 98f

</ref> Tårnet vart skifta ut med eit tårn i nygotisk stil. I nordaust vart det bygt eit nygotisk sakristi samstundes med at kyrkja vart utvida med eit mura kortilbygg mot aust og sørinngangen vart murt att. Kyrkja vart igjen restaurert under leiing av arkitekt Johan Lindstrøm i 1930-50-åra. Tårnet frå 1800-talet vart erstatta med eit tårn i 1600-talsform i 1955.

Skipet i kyrkja, som i utgangspunktet også omfatta koret, er rektangulært og dekt med saltak. Koret frå 1872 har same gesimshøgda som skipet, men det er smalare. I aust er det polygonalt avslutta med tre sider av ein åttekant. Koret har saltak med valming over den polygonale delen. På nordsida av koret er det bygt til eit sakristi av tre. Over vestgavlen er det eit nyare tårn av tre i 1600-tals-form. Framfor skipet i vest står eit våpenhus i tre. Våpenhus, tårn og vestgavl er panelt med liggjande bord og tjørebredde, sakristiet er måla brunt.

=== Murar ===
Muren har ujamne overflater og er pussa og kalkslegen utvendes og innvendes. Hjørna ved inngangsdøra i vest står utvendes utan puss og har fuger i sement. Truleg sekundært mura i samband med endring av inngangsdøra. Øvre del av inngangen er utilgjengeleg pga panel.

På vestmuren er det like under gesimshøgd mindre, rektangulære, attfylte felt nord og sør for tårnet, truleg for små vindauge.

I nordmuren tykkjest det å teikna seg fire jamstore, horisontale skift. (Tilsvarande tre i sørmuren.)

Utvedes går det ein profilert gesims på nord- og sørsida av skipet og, med ein annan profil rundt koret. Innvendes er også murane avslutta oppe med profilert gesims.

''Korbogen ''frå korutvidinga i 1872 er høg, vid og rundboga, men smalare enn himling og vegger i koret. Han er utan ornament eller fâr etter ombygging.

Gamle murar er om lag 140 cm tjukke, nye murar om lag 100 cm.

=== Portalar / dører ===
G.A. Bull laga ei planskisse av kyrkja i 1854. Her har han teikna inn ein vestportal og inngang på sørveggen rett aust for der preikestolen var plassert før koret vart bygt, no aust for midten av skipet. Her har han også skissa opp vestportalen og sørportalen slik dei då var utforma. Begge ser ut til å ha hatt spissboga opningar, den i vest med ei rundboga attmuring, ev. utfylling med tre. Det ser ut som døra har slått inn mot eit anslag i ytre murliv. Bendixen skriv at portalen hadde rundstav og holkil ved kanten. Sørportalen har hatt spissboga dør som også har slått inn til eit invendig anslag. Utvendes har ho hatt fas i hjørnet. Kyrkja har framleis inngang i vest, medan sørportalen er attmurt. I koret er det dør mot sakristiet i nord.

''Vestportalen'' har no rette vangar i muren og alle spor av den opphavlege portalen er vekke. I overkant er det berre treverk som er synleg. Dørkarmen for fløydørene er sett inntil muren, i overkant er det utvendes panelt opp mot himlingen, innvendes er det eit finert felt over døra i karmen (supraport), og eitt felt over karmen. Dørblada er fyllingsdører med seks ståande rektangulære fyllingar.'' ''Det heng ei tavle med innskrift på det finerte feltet over døra (sjå under Måleri og tavler).

''Døropninga nord i koret'' er rundboga. Her er det sett inn ei fyllingsdør med seks ståande fyllingar. Over døra er det rundboga overlys inndelt med sprosser.

=== Korskilje ===
I våpenhuset er det lagra delar som kan ha stått i eit korskilje frå 1600-talet som delte bygningsrektangelet i kor og skip. Det gjeld eit bord med ei rekkje rundbogar utskorne i underkant, og med skoren renessansedekor, vidare ein firkanta stolpe med skolpesnitt. I tillegg er det ei dør som vart brukt i korskiljet frå 1930-åra og som framleis står der.

På eldre foto hjå Riksantikvaren er situasjonen slik han var i 1872 – 1936 avbilda. Då står det låge brystningar på kvar side i korskiljet i den nye korbogen. Dei endar mot firkanta meklarar mot midten. Både brystningar og meklar har felt med rundbogar med knekk i sidene.

I 1936 vart dagens korskilje konstruert. Den gamle delen har todelt ramme, 200 x 85cm, med fem dreia sprosser i øvre del og to fyllingar med portaldekor mot vest i nedre del. Delen er sett inn i ei ramme ved nordre bogevange. Eit tilsvarande felt er rekonstruert og sett inn i ei ramme ved søndre bogevange. Denne fungerer som oppgang til preikestolen. Dei to delane er knytte saman med ein tverrgåande ”trabesbjelke” som sentralt ber ein kopi av mellomalderkrusifikset frå Kaupanger (no på Bergen Museum).

=== Vindauge ===
Bulls skisse frå 1854 har nokre få opplysningar om vindauga i kyrkja. I austmuren står det to lansettforma vindauge over ein annan i sentralaksen, det øvste står høgt i gavlen. I sørveggen er det teikna inn eit lite vindauge lengst vest med ein utteikna detalj som tydar på at vindauget har vore todelt med ei enkel søile med trektforma kapitel. Det er vidare teikna inn to større vindauge, eitt på kvar side av sørportalen. Det austre av desse, i koret, er teikna ut som eit vindauge med flat rundboge. Bull har på si skisse ikkje hatt plass til ei tilsvarande utteikning av vindauget vest for sørportalen, men Chr. Christies framlegg til restaurering av Leikanger-kyrkja frå 1866, kan truleg seia meir om korleis vindauga i sørmuren har vore utforma.<ref name="ftn6"> Teikninga er attgjeven hjå Eggum, s 88

</ref> Dei har same storleik som på Bulls skisse. Vindauget vest for portalen er det største. Det er delt med ein midtpost i ytre murliv. Det smale vindauget vest for dette er innteikna i Christies planskisse som eit todelt vindauge med midtpost og sidepostar noko innafor ytre murliv. Begge desse vindauga kan ha vore mellomaldervindauge, medan vindauget aust for portalen truleg vart sett inn på 1600-talet etter forma det har fått på Bulls skisse.

I samband med arbeida i 1872 vart det sett inn to små vindauge i vestmuren, eitt på kvar side av tårnet, desse vart attmurte i 1955.<ref name="ftn7"> Eggum s 83

</ref>

Kyrkja har no fire store vindauge i i sørmuren i skipet og eit i koret. Dei er rundboga med skrådde, ujamnt pussa smiger. Sålbenkene er skrådde og glattpussa. Vindauga har enkle rammer av teak. Indre glas er antikkglas i små diagonale ruter i bly, dels forsterka med sprosser. Ytre glas er udelte.

=== Golv og fundament ===
Skipet har ''golv'' av langsgåande furubord feste til golvbjelkar. Golvet i koret ligg tre steg høgre enn golvet i skipet. Det er som golvet i skipet, men dels med smalare bord. Trappa er av furuplank. Golvet i skipet er truleg olja, i koret er det restar av gråbrun farge på golvet.

''Fundamentet'' er lite synleg. Nordveggen i skipet går rett ned i grunnen, med unntak av ei mindre steinhelle som viser under nordvestre hjørnet. Under sørmuren er det 1-2 lag av liggjande, ujamne steinar, og overkanten av steinane er ujamnt avslutta. Steinane her stikk 10-25 cm ut frå murlivet. Under søraustre hjørne ligg ein noko høgre stein.

=== Tak ===
Både skip og kor er dekte med sperretak som er tekte med ruteheller. Taket over koret er valma mot aust.

Taket over skipet, aust for tårnet, kviler på 16 like sperreband, to av dei knytte til gavlen i aust. Sperrebanda kviler på to langsgåande murremmer og tverrstokkar over desse, og er sette saman av sperrer, knestokkar og hanebjelke. Knestokkane, som står på indre murrem, skrår innetter og endar i hjørna mellom sperre og hanebjelke. Sperrene ser ut til å vera tappa ned i tverrstokkane. Hanebjelkane er utforma med endar i halv ved og er lagde inn på sperrene og feste med nagle. Knestokkane er også lagde inn mot sperrene på halv ved og festa med nagle. I mønet er ei sperre tappa inn i hi med vekslande retning. Sperrene ber sulagde bord under rutehellene.

Gavlen i aust er synleg frå innsida. Øvste delen er sekundær med mur av skifrig mindre stein med sement mellom. Frå hanebjelken og delar av muren nedetter, er muren pussa med sement, dels står han berr.

Det er ikkje opning inn til taket over koret, og taket her er ikkje undersøkt i denne samanhengen.

=== Himling ===
Frå gesimsen er det slege ein tønnekvelving av smale furubord over skipet. Treverket er ikkje handsama. Kvelvingen er festa på oppsida til bogar av tre som er feste til knestokkane og hanebjelkane i takkonstruksjonen.

Koret har tilsvarande himling over enklare gesimsprofil. Vestre del er tønneforma, medan austre del har tre stikkbogar.

=== Tårn ===
Det er uvisst om kyrkja har hatt tårn frå først av. Klokkene kan ha hengt i ein frittståande støpul eller vest i kyrkja med lydopning i vestgavlen. Dei tidlegaste kjeldene er rekneskap og synfaring frå 1600 og tildleg 1700-tal, og då har kyrkja eit støpultårn med tårnstavar frå grunnen og opp. I synfaringa som skjedde i 1661-65 er det opplyst at hjelmen er for trong og må utvidast og korleis dette kan gjerast slik at ”huen Kand recke bedre offuer taarnit”.<ref name="ftn8"> Synfaring 1661-1665

</ref> I 1686 hadde kyrkja eit Zirligt Taarn, i 1709 var tårnet ”noget schröbeligt” og i 1721 … På G. A. Bull si planskisse frå 1854 er det teikna inn tre store og fire mindre stavar i tårnområdet. To av dei store står rett vest for vestmuren, den tredje korresponderer med den søndre av desse, medan den tilsvarande nordaustre stolpen manglar. Desse stavane har utgjort ein større plan enn dei fire mindre stolpane som dannar eit nord-sør-vendt rektangel innafor desse. Dette kan ha vore galleristolpar.

Det vart bygt eit nytt tidsrett tårn ved arbeida i 1872, dette vart igjen fornya i 1955.

Tårnet slik det står no, er ein takryttar med ei høgd, klokkestova, og hjelm over denne. I eksteriøret framstår tårnet som eit tårn bygt frå grunnen med kvdratisk plan. Den delen som er synleg utafrå, er vestveggen i tårnet, klokkestova som stikk opp frå vestre del av saltaket over skipet, over denne har tårnet ein inntrekt del over skjørt. Denne er dekt av pyramideforma hjelm toppa av spir. På kvart hjørne av skjørtet står det eit lite spir.

Vestveggen i tårnet går ned vest for vestre murliv. Våpenhuset tek opp breidda på tårnet og saltaket skjer seg opp i tårnveggen.

I klokkestova er austveggen murt i forskala betong. Konstruksjonen elles er i bindingsverk med ein boks i kvart hjørne og to mellomstavar i kvar av dei tre treveggene. Konstruksjonen er avstiva med kryss- og skråband og har liggjande dobbel kledning utvendes.

På muren i aust og dels lagt inn i bindingsverket er det festa ein klokkestol av H-bjelkar i metall og med elektrisk driven ringefunksjon. Det er kvadratiske lydluker mot nord, vest og sør. Desse kan også opnast elektrisk.

Hjelmen kviler på bindingsverket i klokkestova og på fire hjørnestolpar som kviler på klokkestolen og er avstiva med bjelkekryss. Over ei ramme av plank, fest til hjørnestavane, er det lagt sperrer frå ytterveggene i skjørtet. Skjørtet er underkledd med huntonittplater.

Over skjørtet utgjer dei fire hjørnestolpane hjørne i den inntrekte delen. Denne delen er avgrensa med bjelkekrans oppe og nede (nede: over sperrene frå skjørtet), og kledd utvendes med ståande over- og underliggjande bord. Her er det lydluker mot aust og vest. Over den øvre ramma og to forsterkande bjelkar, ein i aust og ein i vest, ligg det ein sentral aust-vestgåande bjelke som ber midtmasta i hjelmen. Midtmasta er også avstiva med doble plankar i nord-sørleg retning over denne bjelken. Hjelmen har doble plankesperrer i hjørna og enkle mellom. Sperrene er feste med band av plankar inn mot midtstolpen. Hjelmen er tekt med sulagde bord.

Dei fire små hjørnespira på skjørtet er tekte med metallplater. I vimpelen over hjelmen er årstala 1660 / 1956 utsparte, vimplane på hjørnespira har monogrammet til Håkon VII, ei stjerne, ei due og ein hane.

=== Tilbygg ===
Kjeldene frå 16- og 1700-talet nemner to våpenhus, eitt i vest og eitt framfor inngangen i sør. I 1872 vart sørinngangen murt att og våpenhuset her vart fjerna. Nord for det nye koret vart det bygt eit sakristi som vart erstatta med dagens sakristi på same staden i 1980. Våpenhuset framfor vestportalen vart også fornya i samband med nye tårn både i 1872 og i 1955.

''Våpenhus''. Våpenhuset er ei enkel bygning i bindingsverk med saltak, i 1 ½ høgd. Utvendes er det kledd med liggjande, sulagde bord, innvendes med ståande skuggepanel. Det er oppgang vestover ved begge langvegger som knekkjer inn mot eit sentralt repos over inngangsdøra. Frå reposet går det kort trapp til ein gang med oppbevaringskott på sidene inn til ein smal, tverrlagd gang med dører inn til galleriet.

Vestinngangen i våpenhuset er ei fløydør, måla raudbun utvendes. Døra har liggjande, rektangulært overlys til reposet med sprosser i form av kristogram (chi og jota) sentralt. Aust i nord- og sørveggene i våpenhuset er det små vindauge med blyglas.

''Sakristiet'' er også eit bindingsverkbygg i 1 ½ høgd. Det står på tvers mot nordveggen av koret med saltak nord-sør. Utvendes er det kledd med sulagde bord og brunbeisa. Døra ut mot vest er måla raudbrun utvendes. Innvendige dører er glatte standarddører. Vegger, himling og golv er kledde med glattkanta panel/golvbord. Sakristiet har små vindauge mot vest og nord, og eit større ut mot aust. Det inneheld eit rom som kan delast i to, sakristi og rom for dåpsfølgje, ved hjelp av faldedør. Rommet har ope røst, og over faldedøra står ein vegg av glas. Den eine delen har tekjøkken og skåp for parament. Vidare inneheld bygget toalett, tavlerom og gang.

== Interiør ==
Kyrkja har altar med altartavle og altarring aust i koret og flyttberr døypefont sentralt i koret. I den store rundboga korbogen er det sett inn eit korskilje med vid opning. Preikestolen er plassert søraust i skipet med oppgang frå koret gjennom korskiljet. Brei midtgang i skipet flankert av benkerekker, vest i skipet djupt galleri med orgel.

Ved arbeida i 1872 vart interiøret endra vesentleg slik at det frå å ha vore eit interiør prega av den etterreformatoriske tida med preikestol og altartavle frå 1600-talet og benker og stolestader som truleg har hatt eit variert uttrykk, vart omgjort til eit einskapleg interiør prega av stilideala frå seint 1800-tal. Preikestol, korskiljebrystning og galleribrystning fekk enkle rundboga felt med knekk under bogen, benkene vart gjennomført like i full lengde og altartavla frå 1600-talet vart skift ut med eit måleri i nyklassisistisk ramme.

Ved arbeida i 1936 freista ein å gripa attende til 1600-talsformene. Benkene fekk rektangulære vangar, preikestol, altartavle og døypefont vart sette inn att i kyrkja og ein freista å laga eit forsiktig rekonstruert korskilje.

=== Fargar ===
Av opplysningar om fargane i kyrkja i tidlegare tider kan nemnast at det i samband med synfaringa i 1661-65 heiter at kyrkjelyden ynskjer at himlinga og det eine galleriet og funtehuset bør målast ”Kirchen til prydelse”.<ref name="ftn9"> Synfaring 1661-65

</ref> I våpenhuset, på nordsida av vestportalen, er det restar av rankemålig, truleg frå 1600-talet, og kyrkja har truleg hatt meir av denne målinga innvendes.

Ved endringane i 1872, vart murane innvendes måla i felt i ulike gråfargar. Over korbogen var også måla inn ein nisje med Thorvaldsens Kristus.

Skip og kor har no kvitpussa vegger, tak og golv er uhandsama treverk, inventaret elles er måla i ulike fargar, der djupt grønt og raudbrunt er dominerande. I midtgangen, koret, altarringen og barnekroken på nordsida under galleriet ligg det eit bleikt, rustraudt teppe frå Ledaal.

== Inventar ==
=== Altar ===
Altar av tre med dører til skåp frå baksida. Rammer med enkle, glatte fyllingar. Bordplate av trefjøler. På sidene bak på altaret går to breie plankar frå altarkonstruksjonen om lag 50 cm opp over bordplata til feste for altartavla. Altaret er 202 cm breitt, 101 cm djupt og 117 cm høgt frå golv til bordplate. Dette altaret vart truleg laga i samband med arbeida i 1936.

=== Altartavle ===
a) Renessansetavle i to høgder med predella og toppfelt. Tidleg 1600-tal med bakgrunn i katekismetavlene. Tavla stod i kyrkja fram til restaureringa seint på 1800-talet då ho vart erstatta av tavle b. Ho vart då, truleg etter ein periode i tårnet, lagra på loftet i klokkargarden. Derifrå vart ho i 1914 henta inn til museet av G. Heiberg. Som ein del av tilbakeføring av kyrkja til 1600-talsform, vart tavla sett inn att i kyrkja i 1936, etter at vengjene var restaurerte. Hovudhøgda har midtfelt og sidefelt, andrehøgda har berre eitt felt. Toppstykket er segmentforma og har vore krona av ei sol. Tavla er omgjeven av gjennomskorne ranker. Felta i hovudhøgda er todelte med skriftfelt nede og måla figurframstillingar i skorne portalfelt oppe. Midtfeltet viser ei kalvariegruppe med Maria og Johannes. Over krossen to skriftband: Christi Kaarsfestelse på det eine og INRI på det andre. Under biletet er det ei i line med gresk skrift (ikkje tyda). I skriftfeltet under står første del av innstiftingsorda for nattverden. Sidefeltet i nord viser bodskapen til Maria (med engelen frå høgre!). Under er ei line med hebraisk skrift (frå ”ESA. IX”, ikkje tyda). Over framstillinga i skriftband: Mariæ Bebudelse. I skriftfeltet under: Fader vor … Sidefeltet i sør viser Jesu fødsel. I skriftband over: Christi Fødsel og i lina under: Ein kindlei so zart und fein Jesulein. I skriftfeltet under: Ligesaa tog hand oc kalken … I andre høgda er det ei framstilling av oppstoda med Oppstandelsen i skriftband og … på lina under. Øvst i det sirkelsegmentforma toppfeltet ei framstilling av himmelfarten.

b) Tavla vart skaffa til kyrkja i samband med arbeida i 1870-åra og var ferdig sommaren 1873.<ref name="ftn10"> Eggum s 100 
</ref> Måleri på lerret i nyklassisistisk arkitektonisk ramme. Ramma høyrer til ei gruppe rammer med klassiske og barokke element. Ramma er no lagra i prestegarden. Ho har eit rundboga biletfelt med knekk i bogeanfanget og med nedre del avskilt som innskriftsfelt. Feltet er i overkant dekt av ein boge med tre fyllingar og sidefelta har to slanke, kanellerte joniske søyler på kvar side. Søylene ber gesims som støtte for eit toppfelt kanta med skorne, dobbeltsvungne ranker som ber ein enkel kross i toppen. Måleriet slik det no står i sakristiet, har ei enkel svart ramme. Kristus står med strålekrans i rundboge. Usignert, men måla av Marcus Grønvold.<ref name="ftn11"> Bendixens manus 
</ref> Kristus held ei opna bok med alfa og omega i venstre hand, høgre handa er løfta i velsigningsgest. Innskrifta i feltet under måleriet var: ''Jeg er Alpha og Omega, Begyndelsen og Enden, Jeg vil give den Tørstige af Livets Vand Kilde uforskyldt. Åp 21.6.''

=== Altarring ===
Rektangulær altarskranke, 1936, med handlist og sekundært påsett hylle av måla aluminiumslister for særkalkar. Hjørnene i skranken er forma som murte hjørne, elles har skranken dreia balustrar. Knefallet er trekt med naturfarga skinn og festa med saum i indre kant. Enkel kneleskammel ved altaret, også den trekt med skinn.

=== Døypefont ===
Døypefonten er konstruert på 1930-talet av delar frå 1600-talet. Kummen er åttekanta, kalkforma og avslutta oppe ved smalfelt med kartusjfelt. Skaftet er ein liten del av ein åttekanta stolpe. Foten er like vid som kummen, åttekanta, og veggene er forma som eit smalfelt med kartusjfelt. Rankeornamenta på kummen er brukte som utgangspunkt for ranker elles i kyrkja. Mål: høgde 94 cm, breidde oppe og nede 75 cm.

Mykje av fonten tykjest vera fornya i samband rekonstruksjonen. Det gjeld t.d. øvre listverk og fleire av stikkbogane i kummen. Bendixen skriv at døypefonten har form som ein preikestol. Kummen liknar ein preikestolsbotn, og den botnen som i dag er under preikestolen er sekundær.

=== Preikestol ===
Renessansepreikestol med fire fag, kvart med ei fylling. Kvart fag har gesims, øvre smalfelt, storfelt, nedre smalfelt og hengjebord. Stolen er rikt prydd med beslagornamentikk og portalfelta har frå venstre framstillingar av Matteus, Markus og Lukas. Framstilling av Johannes manglar. Botnen vart ikkje attfunnen då preikestolen skulle setjast inn att i kyrkja og ein ny fleirsida og innsvinga botn, avslutta nede ved drueklaseforma tapp, vart laga.

=== Benker ===
a) Eldre benker med sveifa benkevangar står på vestgalleriet. Truleg 1872. Desse har open rygg med to avrunda ryggbord, det øvste med salmebokhylle.

b) Kyrkja har no benker feste i langveggene og med rektangulære benkevangar med stilisert ornament mot midtgangen. I tillegg til vanganen er setefjølene haldne oppe av sveifa knektar på midten og ved veggen. Benkene har heil rygg med to liggjande finérfyllingar. Truleg 1936.

=== Galleri ===
Galleriet i vest er djupt med skrånande golv ned mot aust. Det kviler på tre tverrgåande galleribjelkar som kvar er halden oppe av fire stolpar, to ved midtgangen og ein ved kvar langvegg. Golvet er underkledd med panel. Den austre galleribjelken ber brystning med profilert nedre og øvre avslutting og med 17 portalfelt. Golvet på galleriet er avtrappa i seks steg og dekt med golvbord som i skipet. Orgelet står sentralt vest på galleriet.

=== Skulptur ===
Krusifiks frå mellomalderen, no på Bergen Museum. Kopi utført av Espevold (?)''' '''i kyrkja.

=== Måleri og tavler ===
==== Måleri ====
Fire portrett heng på nordveggen i kyrkja. Dei tre lengst aust skal vera måla av Elias Figenschoug.

a) Presteportrett, korkje prest eller kunstnar er identifiserte.

b) Måleri av ''presten Jens Bugge og kona Kristine Dorothea Schjelderup''. Måla av Elias Fiegenschoug 1661.

c) Måleri av ''presten Erik Iversen Nordal'', prest i Leikanger frå 1618 – 1658. Måla av Elias Fiigenschoug i 1641.

d) Måleri av andre kona hans, ''Lene Splidsdatter'', også måla av Elias Fiigenschoug.

==== Nummertavler ====
To nummertavler med rektangulær, profilert ramme med boga toppfelt med oppgåande sol. Tavla har svart botn med stiftar for siffer og er todelt horisontalt.

==== Supraport ====
Over utgangen frå skipet i vest heng ei tavle med følgjande innskrift i gull skriveskrift på svart botn: Jeg er Alpha og Omega, Begyndelsen og Enden. Jeg vil give den Tørstige av Livets Vands Kilde uforskyldt. Joh. Aab. 21,6. Denne innskrifta stod tidlegare under altartavla frå 1872.

====Rituelle kar====

==== Kalk ====
Sølv altarkalk med høg skrådd kupa sekundært påsett ein hellekant med nebb og indre påfôring ned i kupa. Sekskanta øvre og nedre skaftledd, det nedre er truleg avkorta i overkant, det er no berre 6 mm høgt. Seksblada nodus med bokstavane IHESVS i sviklane. Seksflika fot som er avslutta mot nedre skaftledd med profil. Fotflikane har siselert blome- og rankeornamentikk. Den eine fliken har innskrifta H. HANS KRVSE 1613 og våpen med kalk halden av ein arm og bokstavane I H C. Kalken har vore vølt ved nodus og på standplata under den eine fotfliken. Ein fotflik har to stempel på oversida. Den sekundært påsette hellekanten har stempel J.T. 830S. Mål: Total høgd 28,6 cm, diameter ved foten 16,4 cm.

''Særkalkar''

a) Plett, innvendes gylt. Stempel J. Tostrup. Høgde 5,6 cm.

b) Plett, stempel: GP og tårn. Høgde 7,5 cm.

c) Sølv, innvendes gylt. Desse er i bruk. Stempel J. Tostrup, 830S. Høgde 5,3 cm.

==== Disk ====
<nowiki>Sølv disk med ornamentert ytre kant, flat rand og runda botn. Stempel: [18]79, AMB, 13 1/3. Mål: Diameter 15,9 cm, randa er 2,1 cm brei.</nowiki>

==== Vinkanne ====
Sølv kanne med rett, lett svungen form som vidar seg ut i hellekant framme og i flat svungen hank frå bakre del. Inngravert dekor: Vindruer med lauv teikna av Marit R. Time. Stempel: Løve, F.C, Sterling, 925 og * 39 M. Mål: høgde ved hanken 20 cm, største breidde 14,2 cm.

==== Oblatøskje ====
Sølv oblatøskje, innvendes gylt. Inngravert dekor: Aks teikna av Marit R. Time. Stempel: Løve, F.C, Sterling, 925, * 39 M og 17. Mål: høgde 7,3 cm, diameter 9,8 cm.

==== Dåpsfat ====
Åttekanta dåpsfat med rund, innsvinga fordjuping og lett konveks botn. Driven og prega dekor: Åtte identiske basunblåsande, frontalt framstilte englar i hjørna. Due med utspende vengjer i stråleglans i botnen. Innskrifter: Under botnen er det skreve: TIL LEIKANGER KIRKE 1930. Under randa står namna på gjevarane, også med versalar: Ninni Bull-Hansen, Else Christensen, Mina Knudsen, Nanna Langberg, Ingeborg Melbye, Edel Dahlin, Signe Solem, Henriette Heiberg, Sigfrid Assev, Solveig Rognstad. Stempel: K. Hestenes 830S og truleg meisterstempel. På den ytre kanten på motsett side er inngravert J.L. DEL: 1930. Mål: Største diameter 44 cm, diameter fordjuping 30,5 cm, diameter botn 17 cm, høgde 7,7 cm.

==== Kanner ====
a) Plett kanne med konisk form med fire vertikale riller. Kvelva, hengsla lok med knopp, nebb og svungen hank, alt med rankeornament. Kanna er i dårleg stand. Stempel under botnen: JD & S, ESP, 8, 2949. Mål: høgde 34 cm, diameter ved foten 18 cm.

b) Plett kanne, pæreforma på liten fot. Hellekanten er forhøga og opninga dekt med hengsla lok. Svungen hank. Kanna har ein dekorert oval på korpus. Utydleg stempel med fire bokstavar under botnen, den første S, den andre truleg B, dei to siste uråd å lesa. Dårleg tilstand. Mål: Høgde 26,2 cm, største breidde 16,5 cm.

=== Parament ===
==== Altarduk ====
a) Altarduk av bomull med innfelt hardangersaumsbord med diagonalstilte ruter sydd med bomull. Eldre arbeid, truleg tilpassa altaret før 1936.

b) Duk av aidastoff med tunga hardangersaumsbord med diagonalstilte ruter.

c) Duk av lin med broderi og brodert signatur: Ågot Døvik 1960.

d) Lerretsduk påsydd ei 30 cm brei hekla bord av tynn mercedisert bomull (som i Solvorn og på Veitastrond). Motiv: Krossar og ranker.

==== Antependier ====
Kyrkja har antependier utan dekor i kypertvove ullstoff i dei liturgiske fargane. Innst er det festa eit raudt ullstoff til altaret. Preikestolantependier med symbol.

==== Messehaklar ====
a) Gammal, skjoldforma, vinraud fløyels messehakel kanta med gullband. Kross på ryggsida av lys silkesateng kanta med smalt gullband. Festa med hekter på høgre skulder. Fôr av tynt linlerret. Høgde 90 cm, breidde 70 cm. Defekt.

b) Raud messehakel av kypertvoven ull. Hakkelen har loddbein striping i vinraudt, orange og violett. Fôr av vinraudt grovt lerret. Festa med hekter på venstre skulder. Høgde 113 cm, breidde 146 cm.

c) Grøn messehakel i kypertvove ullstoff kanta med grøn silke og gulltråd. Begge sider har kross i grøn silke. På rygsida er det over krossen applikert og brodert ein kross i lappeteknikk. Fôr av grøn silke. Brodert på fôret: Magne Vangsnes. Cecilie Eggen 1980. Mål: Høgde 106 cm, breidde 86 cm.

d) Ubleika kvit messehakel i kypertvove ullstoff. Krossmotiv på begge sider, markert med svarte og vinraude band. Rundt krossmidten på ryggsida er det brodert ei tornekrone med gulltråd. Fôr av ubleika kvit silke. Brodert nede på fôret: Magne Vangsnes – Aagot Søvik – Visitas 1981. Mål: Høgde 108 cm, breidde 87 cm.

e) Violett messehakel i kypertvove ullstoff. Krossmotiv på begge sider og kanting av lys violett silke. På ryggsida er det brodert ei rose over krossen. Mål: Høgde 107 cm, breidde 87 cm.

c, d og e er feste med hekter og glidelås på ei skulder.

====Lysstell====
Inventarlistene frå tidleg på 1700-talet viser at kyrkja då hadde et par massingstakar, ei lita lysekrone i massing og ei lysekrone i tinn. Desse lysekronene finst no på Sogn Folkemuseum, De Heibergske samlinger.<ref name="ftn12"> Eggum 2000, s 19 f
</ref>

==== Altarstakar ====
To lysestakar med lita lyspipe i stor lysskål med gotiserande, gjennombroten øvre kant. Snodd skaft med glatt nodus, rund fot med åttetunga ornament. Staken står på tre stiliserte løveføter, no skrudde, tidlegare nagla fast til foten. Foten er fylt innvendes. Det vart ikkje funne stempel på stakane. Høgde ca. 40 cm, diameter fot 16 cm.

=== Klokker ===
a) Mellomalderklokke. Klokka har krone av 6 runda bogar og midtboge. Opphenget er sekundært forsterka med ein påsett bøyle.''' '''Slagringen er flat i underkant. Diameter 61,5 cm, høgde med krone 80 cm, utan krone 58 cm.

b) Nyare klokke. Klokka har krone med seks kraftige, kanta bogar og midtboge i same høgd. Flat kroneplate. I overkant av halsen er det ei dekorativ frise med rankeornament, under denn eit innskriftband og så eit tredje band. I dei to siste er det sett inn små blomeornament og krossar. Innskrift: ANNO 1677 ER DENNE KLOCKE OMSTØBT AF ADAM HØG / TILHØRER LEGHANGER KIRKE. Det kan sjå ut som det er restar av eldre riller utvendes på slagringen. Diameter 79 cm, høgde med krone 77 cm, høgde utan 64 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
Orgelfronten er høg og tredelt med tre rundbogar, den i midten høgst. Bogane er fylte med piper. Fronten er avtrappa i overkant med fire steg mot midten. Stega er avrunda ved hjelp av skoren akantusornamentikk

Sentralt over midtbogen er det skore ut eit ornament med ranker og årstalet 1913. Sjølve orgelet er nyare, av J. H. Jørgensen.
Stemmene er fordelte på to manualar og pedal.

Disposisjon: Principal 8’, Principal 4’, Fløyte 2’, Subbass 16’, Gedackt 8’, Rørfløyte 4’, Mixtur 3 f, Quintadena 4’, Rørfløyte 8’, Gamba 8’, Koppelfløyte 4’, Principal2’, Kvint 1 1/3’, Trompet 8’, Tremolo. (Overføring?)

''Piano'' Hellas.

=== Bøker ===
Alterbog, Kra 1889
<br\>
Altarbok (nynorsk), Oslo 1926
<br\>
Tekstbok (nynorsk), Kra 1922
<br\>
Tekstbok (nynorsk), Kra 1922
<br\>
Kollekter, Epistler og Evangelier … Kra 1887
<br\>
Bibelen, Chra 1868.
Trykt på permen på forsida: Legangers Kirke. Indviet den 27. November 1872. Gåve frå sokneprest Widerøe i høve vigsla.
<br\>
Bibelen, Chra 1897.
Med prega, stive skinnpermar med gullkross.
<br\>
Landstads Salmebok, Kra 1871
Gåve frå Hans Flesche, lærar i Hallands Skole i høve kyrkjevigsla
<br\>
Landstads Kirkesalmebog og ”Nokre Salmar”, Kra 1897
<br\>
Salmebok (nynorsk), Oslo 1925 og fleire salmebøker frå 1900-talet
<br\>
Graduale (nynorsk), Oslo 1925

=== Møblar ===
''Brurestolar ''med gyllenlêr, ikkje registrerte.

=== Offerutstyr ===
Bendixen nemner ein eldre kollektpung. Denne er ikkje i kyrkja no.

''Bøsse'' i våpenhuset, elles standard korger og skåler. Bøssa er av furu og har lås og beslag av smijarn.

=== Blomevasar ===
To blomevasar, standard gullsmedvare. Innskrift på den eine med versalar: Frå Kari og Eirik Grinde 1966. På den andre: Frå A.E. 1966. Stempel: 830S. Lo. Mål: Høgde 20,7 cm, diameter 10,2 cm.

=== Diverse ===
==== Sølvskål ====
Skåla har låg, runda korpus på runda, firedelt fot. Rikt dreven roseornamentikk. Skåla er ei privat gåve slik det går fram av innskriftene på korpus. På den eine sida med versalar: LENSMAND P. RUSTEN, ERINDRING FRA LEIKANGER HERRED MED TAK FOR LANGT OG GODT ARBEIDE 1880 – 1918. På den andre sida med skriveskrift:

Anno 1950 gir Anna Christiane Rusten f. Meidell Leikanger kirke denne skål i minnet om lensmann i Leikanger og Balestrand Peder Christian Rusten * 1852 † 1921, og arkitekt Dagfinn Meidell Rusten * 1899 † 1949. Herren er min hyrde. Stempel: G. Berg, 830S, 1917 og meisterstempel.

== Kyrkjegard og gravminne ==
=== Kyrkjegard ===
Rekneskap 1704: kyrkjegardsport i sør. Rekneskap 1669: To nye kyrkjegardsportar.

Kyrkjegarden låg frå først av ring kyrkja. Etter kvart vart det bruk for meir rom for graver, og kyrkjegarden vart utvida mot aust i 1870 og 1923. Den siste utvidinga er mot fjorden på sørsida av kyrkja. Her er det frå den gamle bakkemuren laga ei skråning som er tilplanta med prydbusker ned mot den nye delen. Kyrkjegarden er prega av ein del større tre, som ei stor blodbøk aust for kyrkja og ein tuja nord for kyrkja. Avgrensingane av kyrkjegarden er dels ved mur, dels ved kvitmåla stakitt. Det er portar til kyrkjegarden i aust og vest. Den nye delen mot fjorden er open mot aust.

== Kjelder ==
=== Utrykte kjelder ===
Synfaring 1661-65, Riksarkivet, Rentekammeret, Rekneskapar, A.d. Bergen Stift 46
<br\>
Synfaring 1686, Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, Boks 1725, Legg 3
<br\>
Synfaring 1709, Riksarkivet, Rentekammeret, Realistisk ordnet avdeling, Pk 3
<br\>
Synfaring 1721, Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, Nr. 1719, Legg 3
<br\>
Bendixens mauns frå ca 1900, Krirkerne i Nordre Bergenhus Amt, avskrift hjå Riksantikvaren

=== Trykte kjelder ===
Eggum, Terje: ''Leikanger kyrkje : frå mellomalderen til i dag'', Leikanger 1999

=== Oppmålingsteikningar og fotografi ===
Bull, G.A., skisse av plan og snitt mot aust, 1854, Antikvarisk arkiv, Riksantikvaren
<br\>
Christie, Chr., teikningar som framlegg til restaurering av Kaupanger kyrkje, Antikvarisk arkiv, Riksantikvaren
<br\>
<references/>

==Bilete==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning">
Fil: Leikanger kyrkje sett frå nordaust, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje sett frå nordaust, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje sett frå nordaust, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje sett frå nordaust, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, austveggen i klokkerommet, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, austveggen i klokkerommet, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, gesims, søraustre hjørne i skipet, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, gesims, søraustre hjørne i skipet, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, hjelmen sett nedafrå, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, hjelmen sett nedafrå, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, inngang til sakristiet, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, inngang til sakristiet, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, loft over skipet mot vest, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, loft over skipet mot vest, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, nordvestre hjørnet av skipet, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, nordvestre hjørnet av skipet, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, norrdfasade, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, norrdfasade, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, oppgang vest i tårnet, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, oppgang vest i tårnet, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, portal i vestmuren, sett frå vest, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, portal i vestmuren, sett frå vest, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, sørfasade, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, sørfasade, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, sørmuren, detalj, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, sørmuren, detalj, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, takstol, detalj 1, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, takstol, detalj 1, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, takstol, detalj, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, takstol, detalj, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, tårnhjelm sett nedanfrå, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, tårnhjelm sett nedanfrå, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, vestfasade, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, vestfasade, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, vestinngagen sett frå aust, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, vestinngagen sett frå aust, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, vestinngangen, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, vestinngangen, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, vestveggen under tårnhjelmen, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, vestveggen under tårnhjelmen, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil: Leikanger kyrkje, interiør aust i kyrkja, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, interiør aust i kyrkja, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, interiør i våpenhuset, sett mot vest, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, interiør i våpenhuset, sett mot vest, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, interiør ivåpenhuset, sett mot skipet, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, interiør ivåpenhuset, sett mot skipet, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, interiør mot aust, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, interiør mot aust, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, interiør mot aust, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, interiør mot aust, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, interiør mot vest, AMH 2005. jpg.jpg|Leikanger kyrkje, interiør mot vest, AMH 2005. jpg
Fil: Leikanger kyrkje, interiør mot vest, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, interiør mot vest, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, interiør på galleriet, mot sør, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, interiør på galleriet, mot sør, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, rest av dekor vest på vestmuren, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, rest av dekor vest på vestmuren, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil: Leikanger kyrkje, altar og altarring, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altar og altarring, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, benker nord på galleriet, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, benker nord på galleriet, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, benker, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, benker, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, bøsse sett frå sida, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, bøsse sett frå sida, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, bøsse, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, bøsse, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, del av tidlegare inventar, truleg korskilje, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, del av tidlegare inventar, truleg korskilje, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, eldre inventardel, baksida, detalj, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, eldre inventardel, baksida, detalj, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, eldre inventardel, truleg frå korskilje, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, eldre inventardel, truleg frå korskilje, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, stolpe frå tidlegare inventar, truleg korskilje, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, stolpe frå tidlegare inventar, truleg korskilje, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Altartavle">
Fil: Leikanger kyrkje, altartavle, Christie Fødsel, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altartavle, Christie Fødsel, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, altartavle, Mariæ Bebudelse, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altartavle, Mariæ Bebudelse, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, Christie Kaarsfestelse, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, Christie Kaarsfestelse, AMH 2011
Fil: Leikanger, altartavle, AMH 2011.jpg|Leikanger, altartavle, AMH 2011
Fil: Leikanger, altartavle, oppstandelse og himmelfart, AMH 2011.jpg|Leikanger, altartavle, oppstandelse og himmelfart, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Diverse">
Fil: Leikanger kyrkje, blomstervasar, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, blomstervasar, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, prosesjonskross, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, prosesjonskross, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, sølvbolle, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, sølvbolle, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, sølvbolle, stempel, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, sølvbolle, stempel, AMH 2005
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Døypefont">
Fil: Leikanger kyrkje, døypefont 1, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, døypefont 1, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, døypefont, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, døypefont, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, døypefont, detalj, restaurering, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, døypefont, detalj, restaurering, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Klokker">
Fil: Leikanger kyrkje, klokke a, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, klokke a, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, klokke b, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, klokke b, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, klokke b1, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, klokke b1, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, klokkeoppheng, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, klokkeoppheng, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Krusifiks">
Fil: A289-Leikanger, kopi av krusifiks, AMH 2005.jpg|A289-Leikanger, kopi av krusifiks, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, krusifiks, kopi av ma-original, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, krusifiks, kopi av ma-original, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Måleri og tavler">
Fil: Leikanger kyrkje, måleri a, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, måleri a, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, måleri a, detalj a, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, måleri a, detalj a, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, måleri a, detalj b, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, måleri a, detalj b, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, måleri a, detalj c, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, måleri a, detalj c, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, måleri a, detalj d, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, måleri a, detalj d, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, måleri b, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, måleri b, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, måleri c, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, måleri c, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, måleri d, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, måleri d, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Orgel">
Fil: Leikanger kyrkje, orgelfasaden, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, orgelfasaden, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Parament">
Fil: Leikanger kyrkje, altarduk a, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altarduk a, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, altarduk b 1, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altarduk b 1, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, altarduk b, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altarduk b, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, altarduk c, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altarduk c, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, altarduk c, detalj a, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altarduk c, detalj a, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, altarduk c, detalj b, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altarduk c, detalj b, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, altarduk c, detalj c, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altarduk c, detalj c, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, altarduk c, detalj d, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altarduk c, detalj d, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, altarduk c, detalj e, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altarduk c, detalj e, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, altarduk d, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altarduk d, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, altarduk, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, altarduk, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2005879_7947.JPG|Leikanger kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2005879_7947
Fil: Leikanger kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, messehakel c, forside (dårleg), AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, messehakel c, forside (dårleg), AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, messehakel c, ryggside, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, messehakel c, ryggside, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, messehakel d, forside (dårleg), AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, messehakel d, forside (dårleg), AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, messehakel d, ryggside (dårleg), AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, messehakel d, ryggside (dårleg), AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, messehakel e, forside, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, messehakel e, forside, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, messehakel e, ryggside, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, messehakel e, ryggside, AMH 2005
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Preikestol og lesepult">
Fil: Leikanger kyrkje, 3. og 4. fag, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, 3. og 4. fag, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, eldre lesebrett, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, eldre lesebrett, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, lesepult, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, lesepult, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, preikestolen 1. fag, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, preikestolen 1. fag, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, preikestolen, 2. fag, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, preikestolen, 2. fag, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
Fil: Leikanger kyrkje, gravminne a, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, gravminne a, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, vestporten, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, vestporten, AMH 2011
Fil: Leikanger, den nye kyrkjegardsdelen med prestegarden og kyrkja, AMH 2011.jpg|Leikanger, den nye kyrkjegardsdelen med prestegarden og kyrkja, AMH 2011
Fil: Leikanger, den nye kyrkjegardsdelen sett frå aust, AMH 2011.jpg|Leikanger, den nye kyrkjegardsdelen sett frå aust, AMH 2011
Fil: Leikanger, den nye kyrkjegardsdelen, sett mot sørvest, AMH 2011.jpg|Leikanger, den nye kyrkjegardsdelen, sett mot sørvest, AMH 2011
Fil: Leikanger, gravminne b, AMH 2011.jpg|Leikanger, gravminne b, AMH 2011
Fil: Leikanger, kyrkjegarden aust for koret, sett mot sør, AMH 2011.jpg|Leikanger, kyrkjegarden aust for koret, sett mot sør, AMH 2011
Fil: Leikanger, kyrkjegarden aust for koret, sett mot søraust, AMH 2011.jpg|Leikanger, kyrkjegarden aust for koret, sett mot søraust, AMH 2011
Fil: Leikanger, kyrkjegarden med porten i aust, AMH 2011.jpg|Leikanger, kyrkjegarden med porten i aust, AMH 2011
Fil: Leikanger, kyrkjegarden nord for kyrkja, sett mot aust, AMH 2011.jpg|Leikanger, kyrkjegarden nord for kyrkja, sett mot aust, AMH 2011
Fil: Leikanger, kyrkjegarden nord for kyrkja, sett mot vest og mot kyrkjelydshuset, AMH 2011.jpg|Leikanger, kyrkjegarden nord for kyrkja, sett mot vest og mot kyrkjelydshuset, AMH 2011
Fil: Leikanger, kyrkjegarden sett frå nordaust, AMH 2011.jpg|Leikanger, kyrkjegarden sett frå nordaust, AMH 2011
Fil: Leikanger, kyrkjegarden sett frå søraust, AMH 2011.jpg|Leikanger, kyrkjegarden sett frå søraust, AMH 2011
Fil: Leikanger, kyrkjegarden sør for kyrkja, sett mot vest, AMH 2011.jpg|Leikanger, kyrkjegarden sør for kyrkja, sett mot vest, AMH 2011
Fil: Leikanger, partiet vest for kyrkja, sett mot sør.jpg|Leikanger, partiet vest for kyrkja, sett mot sør

</gallery>

----

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Leikanger sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogndal og Leikanger kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Leikanger kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Før 1537]]
[[Kategori:Mur/stein]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Leikanger kyrkje

2021-02-19T16:27:46Z

Kjartan:

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Leikanger kyrkje er først nemnd i Bergens Kalvskinn, s. 48 (Bendixen). Kyrkja var hovudkyrkje i midtre Sogn i mellomalderen. Leikanger var lenge eit omfattande prestegjeld. Kyrkjene i Fjærland, Tjugum og på Vangsnes høyrde til Leikanger fram til 1849, medan kyrkjene i Fresvik og Feios (Rinde) var ein del av prestegjeldet like fram til 1999. No ligg administrasjonen av Leikanger kyrkje under Sogndal kommune.

I mellomalderen var det fire kyrkjer i Leikanger. I tillegg til Leikanger kyrkje, stod det kyrkjer på Henjum, Hamre og Njøs. Desse tre vart nedlagde mot slutten av mellomalderen.<ref name="ftn1"> Eggum 1999

</ref>

== Bygningen ==
Steinkyrkja i Leikanger vart reist, truleg i siste halvdel av 1200-talet, som ei av fleire vestlandskyrkjer med rektangulær grunnplan utan eit eige kortilbygg. Kyrkja hadde våpenhus og inngang på vestsida og på sørsida. På 1600-talet hadde ho eit tårn i tre framfor vestmuren.

I 1686 vart kyrkja omtalt slik:

''Legangers Hovid Kirche, er en Steen Kirche lang 33 ½ Alen med Chorit som er under eet, bredden 20 ½ Alen med 2 Vaabenhusse af Stafue, eet paa Vestre den anden paa Søre side, begge ved 9 Alen i Kanten, Kirchen er Tagt med pander med Eet Zirligt Taarn paa huilchet alt er Vell Ved magt holden …''<ref name="ftn2"> Synfaring 1686

</ref>

Det går fram av synfaringa at det vestre av våpenhusa vart nybygt på denne tida. Det vart mellom anna gjort framlegg om å innreia våpenhuset i vest slik at dette kunne brukast som ei utviding av kyrkja som var for trong ettersom folk frå dei andre soknene søkte dit. Med utviding av kyrkja måtte ein venta til ”midle der till kand samles”.

I 1709 vart det sendt inn korte meldingar om kyrkjene, og om Leikangerkyrkja heiter det då at ho er

''<nowiki>Een schiøn muret Kirche med et fuldkommen Torn af træ fra Grunden opbygt, et vaabenhuus, sampt [et] for dørren paa søre side af Stafve, Kirchen tegt med pander </nowiki>och Velflyed undtagen een bruste udj Muren, och Tornit nogit Schrøbelig saa spiret med første vill Hielpes, Indentill Kiøn Stafferit''.<ref name="ftn3"> Synfaring 1709

</ref>'' ''

Den siste av dei almenne synfaringane, frå 1721, har mykje dei same opplysningane som dei nemnde kjeldene.<ref name="ftn4"> Synfaring 1721

</ref>

Kring 1872 vart kyrkja restaurert av Vangberg og Alvær etter plan av Christian Christie.<ref name="ftn5"> Eggum s 98f

</ref> Tårnet vart skifta ut med eit tårn i nygotisk stil. I nordaust vart det bygt eit nygotisk sakristi samstundes med at kyrkja vart utvida med eit mura kortilbygg mot aust og sørinngangen vart murt att. Kyrkja vart igjen restaurert under leiing av arkitekt Johan Lindstrøm i 1930-50-åra. Tårnet frå 1800-talet vart erstatta med eit tårn i 1600-talsform i 1955.

Skipet i kyrkja, som i utgangspunktet også omfatta koret, er rektangulært og dekt med saltak. Koret frå 1872 har same gesimshøgda som skipet, men det er smalare. I aust er det polygonalt avslutta med tre sider av ein åttekant. Koret har saltak med valming over den polygonale delen. På nordsida av koret er det bygt til eit sakristi av tre. Over vestgavlen er det eit nyare tårn av tre i 1600-tals-form. Framfor skipet i vest står eit våpenhus i tre. Våpenhus, tårn og vestgavl er panelt med liggjande bord og tjørebredde, sakristiet er måla brunt.

=== Murar ===
Muren har ujamne overflater og er pussa og kalkslegen utvendes og innvendes. Hjørna ved inngangsdøra i vest står utvendes utan puss og har fuger i sement. Truleg sekundært mura i samband med endring av inngangsdøra. Øvre del av inngangen er utilgjengeleg pga panel.

På vestmuren er det like under gesimshøgd mindre, rektangulære, attfylte felt nord og sør for tårnet, truleg for små vindauge.

I nordmuren tykkjest det å teikna seg fire jamstore, horisontale skift. (Tilsvarande tre i sørmuren.)

Utvedes går det ein profilert gesims på nord- og sørsida av skipet og, med ein annan profil rundt koret. Innvendes er også murane avslutta oppe med profilert gesims.

''Korbogen ''frå korutvidinga i 1872 er høg, vid og rundboga, men smalare enn himling og vegger i koret. Han er utan ornament eller fâr etter ombygging.

Gamle murar er om lag 140 cm tjukke, nye murar om lag 100 cm.

=== Portalar / dører ===
G.A. Bull laga ei planskisse av kyrkja i 1854. Her har han teikna inn ein vestportal og inngang på sørveggen rett aust for der preikestolen var plassert før koret vart bygt, no aust for midten av skipet. Her har han også skissa opp vestportalen og sørportalen slik dei då var utforma. Begge ser ut til å ha hatt spissboga opningar, den i vest med ei rundboga attmuring, ev. utfylling med tre. Det ser ut som døra har slått inn mot eit anslag i ytre murliv. Bendixen skriv at portalen hadde rundstav og holkil ved kanten. Sørportalen har hatt spissboga dør som også har slått inn til eit invendig anslag. Utvendes har ho hatt fas i hjørnet. Kyrkja har framleis inngang i vest, medan sørportalen er attmurt. I koret er det dør mot sakristiet i nord.

''Vestportalen'' har no rette vangar i muren og alle spor av den opphavlege portalen er vekke. I overkant er det berre treverk som er synleg. Dørkarmen for fløydørene er sett inntil muren, i overkant er det utvendes panelt opp mot himlingen, innvendes er det eit finert felt over døra i karmen (supraport), og eitt felt over karmen. Dørblada er fyllingsdører med seks ståande rektangulære fyllingar.'' ''Det heng ei tavle med innskrift på det finerte feltet over døra (sjå under Måleri og tavler).

''Døropninga nord i koret'' er rundboga. Her er det sett inn ei fyllingsdør med seks ståande fyllingar. Over døra er det rundboga overlys inndelt med sprosser.

=== Korskilje ===
I våpenhuset er det lagra delar som kan ha stått i eit korskilje frå 1600-talet som delte bygningsrektangelet i kor og skip. Det gjeld eit bord med ei rekkje rundbogar utskorne i underkant, og med skoren renessansedekor, vidare ein firkanta stolpe med skolpesnitt. I tillegg er det ei dør som vart brukt i korskiljet frå 1930-åra og som framleis står der.

På eldre foto hjå Riksantikvaren er situasjonen slik han var i 1872 – 1936 avbilda. Då står det låge brystningar på kvar side i korskiljet i den nye korbogen. Dei endar mot firkanta meklarar mot midten. Både brystningar og meklar har felt med rundbogar med knekk i sidene.

I 1936 vart dagens korskilje konstruert. Den gamle delen har todelt ramme, 200 x 85cm, med fem dreia sprosser i øvre del og to fyllingar med portaldekor mot vest i nedre del. Delen er sett inn i ei ramme ved nordre bogevange. Eit tilsvarande felt er rekonstruert og sett inn i ei ramme ved søndre bogevange. Denne fungerer som oppgang til preikestolen. Dei to delane er knytte saman med ein tverrgåande ”trabesbjelke” som sentralt ber ein kopi av mellomalderkrusifikset frå Kaupanger (no på Bergen Museum).

=== Vindauge ===
Bulls skisse frå 1854 har nokre få opplysningar om vindauga i kyrkja. I austmuren står det to lansettforma vindauge over ein annan i sentralaksen, det øvste står høgt i gavlen. I sørveggen er det teikna inn eit lite vindauge lengst vest med ein utteikna detalj som tydar på at vindauget har vore todelt med ei enkel søile med trektforma kapitel. Det er vidare teikna inn to større vindauge, eitt på kvar side av sørportalen. Det austre av desse, i koret, er teikna ut som eit vindauge med flat rundboge. Bull har på si skisse ikkje hatt plass til ei tilsvarande utteikning av vindauget vest for sørportalen, men Chr. Christies framlegg til restaurering av Leikanger-kyrkja frå 1866, kan truleg seia meir om korleis vindauga i sørmuren har vore utforma.<ref name="ftn6"> Teikninga er attgjeven hjå Eggum, s 88

</ref> Dei har same storleik som på Bulls skisse. Vindauget vest for portalen er det største. Det er delt med ein midtpost i ytre murliv. Det smale vindauget vest for dette er innteikna i Christies planskisse som eit todelt vindauge med midtpost og sidepostar noko innafor ytre murliv. Begge desse vindauga kan ha vore mellomaldervindauge, medan vindauget aust for portalen truleg vart sett inn på 1600-talet etter forma det har fått på Bulls skisse.

I samband med arbeida i 1872 vart det sett inn to små vindauge i vestmuren, eitt på kvar side av tårnet, desse vart attmurte i 1955.<ref name="ftn7"> Eggum s 83

</ref>

Kyrkja har no fire store vindauge i i sørmuren i skipet og eit i koret. Dei er rundboga med skrådde, ujamnt pussa smiger. Sålbenkene er skrådde og glattpussa. Vindauga har enkle rammer av teak. Indre glas er antikkglas i små diagonale ruter i bly, dels forsterka med sprosser. Ytre glas er udelte.

=== Golv og fundament ===
Skipet har ''golv'' av langsgåande furubord feste til golvbjelkar. Golvet i koret ligg tre steg høgre enn golvet i skipet. Det er som golvet i skipet, men dels med smalare bord. Trappa er av furuplank. Golvet i skipet er truleg olja, i koret er det restar av gråbrun farge på golvet.

''Fundamentet'' er lite synleg. Nordveggen i skipet går rett ned i grunnen, med unntak av ei mindre steinhelle som viser under nordvestre hjørnet. Under sørmuren er det 1-2 lag av liggjande, ujamne steinar, og overkanten av steinane er ujamnt avslutta. Steinane her stikk 10-25 cm ut frå murlivet. Under søraustre hjørne ligg ein noko høgre stein.

=== Tak ===
Både skip og kor er dekte med sperretak som er tekte med ruteheller. Taket over koret er valma mot aust.

Taket over skipet, aust for tårnet, kviler på 16 like sperreband, to av dei knytte til gavlen i aust. Sperrebanda kviler på to langsgåande murremmer og tverrstokkar over desse, og er sette saman av sperrer, knestokkar og hanebjelke. Knestokkane, som står på indre murrem, skrår innetter og endar i hjørna mellom sperre og hanebjelke. Sperrene ser ut til å vera tappa ned i tverrstokkane. Hanebjelkane er utforma med endar i halv ved og er lagde inn på sperrene og feste med nagle. Knestokkane er også lagde inn mot sperrene på halv ved og festa med nagle. I mønet er ei sperre tappa inn i hi med vekslande retning. Sperrene ber sulagde bord under rutehellene.

Gavlen i aust er synleg frå innsida. Øvste delen er sekundær med mur av skifrig mindre stein med sement mellom. Frå hanebjelken og delar av muren nedetter, er muren pussa med sement, dels står han berr.

Det er ikkje opning inn til taket over koret, og taket her er ikkje undersøkt i denne samanhengen.

=== Himling ===
Frå gesimsen er det slege ein tønnekvelving av smale furubord over skipet. Treverket er ikkje handsama. Kvelvingen er festa på oppsida til bogar av tre som er feste til knestokkane og hanebjelkane i takkonstruksjonen.

Koret har tilsvarande himling over enklare gesimsprofil. Vestre del er tønneforma, medan austre del har tre stikkbogar.

=== Tårn ===
Det er uvisst om kyrkja har hatt tårn frå først av. Klokkene kan ha hengt i ein frittståande støpul eller vest i kyrkja med lydopning i vestgavlen. Dei tidlegaste kjeldene er rekneskap og synfaring frå 1600 og tildleg 1700-tal, og då har kyrkja eit støpultårn med tårnstavar frå grunnen og opp. I synfaringa som skjedde i 1661-65 er det opplyst at hjelmen er for trong og må utvidast og korleis dette kan gjerast slik at ”huen Kand recke bedre offuer taarnit”.<ref name="ftn8"> Synfaring 1661-1665

</ref> I 1686 hadde kyrkja eit Zirligt Taarn, i 1709 var tårnet ”noget schröbeligt” og i 1721 … På G. A. Bull si planskisse frå 1854 er det teikna inn tre store og fire mindre stavar i tårnområdet. To av dei store står rett vest for vestmuren, den tredje korresponderer med den søndre av desse, medan den tilsvarande nordaustre stolpen manglar. Desse stavane har utgjort ein større plan enn dei fire mindre stolpane som dannar eit nord-sør-vendt rektangel innafor desse. Dette kan ha vore galleristolpar.

Det vart bygt eit nytt tidsrett tårn ved arbeida i 1872, dette vart igjen fornya i 1955.

Tårnet slik det står no, er ein takryttar med ei høgd, klokkestova, og hjelm over denne. I eksteriøret framstår tårnet som eit tårn bygt frå grunnen med kvdratisk plan. Den delen som er synleg utafrå, er vestveggen i tårnet, klokkestova som stikk opp frå vestre del av saltaket over skipet, over denne har tårnet ein inntrekt del over skjørt. Denne er dekt av pyramideforma hjelm toppa av spir. På kvart hjørne av skjørtet står det eit lite spir.

Vestveggen i tårnet går ned vest for vestre murliv. Våpenhuset tek opp breidda på tårnet og saltaket skjer seg opp i tårnveggen.

I klokkestova er austveggen murt i forskala betong. Konstruksjonen elles er i bindingsverk med ein boks i kvart hjørne og to mellomstavar i kvar av dei tre treveggene. Konstruksjonen er avstiva med kryss- og skråband og har liggjande dobbel kledning utvendes.

På muren i aust og dels lagt inn i bindingsverket er det festa ein klokkestol av H-bjelkar i metall og med elektrisk driven ringefunksjon. Det er kvadratiske lydluker mot nord, vest og sør. Desse kan også opnast elektrisk.

Hjelmen kviler på bindingsverket i klokkestova og på fire hjørnestolpar som kviler på klokkestolen og er avstiva med bjelkekryss. Over ei ramme av plank, fest til hjørnestavane, er det lagt sperrer frå ytterveggene i skjørtet. Skjørtet er underkledd med huntonittplater.

Over skjørtet utgjer dei fire hjørnestolpane hjørne i den inntrekte delen. Denne delen er avgrensa med bjelkekrans oppe og nede (nede: over sperrene frå skjørtet), og kledd utvendes med ståande over- og underliggjande bord. Her er det lydluker mot aust og vest. Over den øvre ramma og to forsterkande bjelkar, ein i aust og ein i vest, ligg det ein sentral aust-vestgåande bjelke som ber midtmasta i hjelmen. Midtmasta er også avstiva med doble plankar i nord-sørleg retning over denne bjelken. Hjelmen har doble plankesperrer i hjørna og enkle mellom. Sperrene er feste med band av plankar inn mot midtstolpen. Hjelmen er tekt med sulagde bord.

Dei fire små hjørnespira på skjørtet er tekte med metallplater. I vimpelen over hjelmen er årstala 1660 / 1956 utsparte, vimplane på hjørnespira har monogrammet til Håkon VII, ei stjerne, ei due og ein hane.

=== Tilbygg ===
Kjeldene frå 16- og 1700-talet nemner to våpenhus, eitt i vest og eitt framfor inngangen i sør. I 1872 vart sørinngangen murt att og våpenhuset her vart fjerna. Nord for det nye koret vart det bygt eit sakristi som vart erstatta med dagens sakristi på same staden i 1980. Våpenhuset framfor vestportalen vart også fornya i samband med nye tårn både i 1872 og i 1955.

''Våpenhus''. Våpenhuset er ei enkel bygning i bindingsverk med saltak, i 1 ½ høgd. Utvendes er det kledd med liggjande, sulagde bord, innvendes med ståande skuggepanel. Det er oppgang vestover ved begge langvegger som knekkjer inn mot eit sentralt repos over inngangsdøra. Frå reposet går det kort trapp til ein gang med oppbevaringskott på sidene inn til ein smal, tverrlagd gang med dører inn til galleriet.

Vestinngangen i våpenhuset er ei fløydør, måla raudbun utvendes. Døra har liggjande, rektangulært overlys til reposet med sprosser i form av kristogram (chi og jota) sentralt. Aust i nord- og sørveggene i våpenhuset er det små vindauge med blyglas.

''Sakristiet'' er også eit bindingsverkbygg i 1 ½ høgd. Det står på tvers mot nordveggen av koret med saltak nord-sør. Utvendes er det kledd med sulagde bord og brunbeisa. Døra ut mot vest er måla raudbrun utvendes. Innvendige dører er glatte standarddører. Vegger, himling og golv er kledde med glattkanta panel/golvbord. Sakristiet har små vindauge mot vest og nord, og eit større ut mot aust. Det inneheld eit rom som kan delast i to, sakristi og rom for dåpsfølgje, ved hjelp av faldedør. Rommet har ope røst, og over faldedøra står ein vegg av glas. Den eine delen har tekjøkken og skåp for parament. Vidare inneheld bygget toalett, tavlerom og gang.

== Interiør ==
Kyrkja har altar med altartavle og altarring aust i koret og flyttberr døypefont sentralt i koret. I den store rundboga korbogen er det sett inn eit korskilje med vid opning. Preikestolen er plassert søraust i skipet med oppgang frå koret gjennom korskiljet. Brei midtgang i skipet flankert av benkerekker, vest i skipet djupt galleri med orgel.

Ved arbeida i 1872 vart interiøret endra vesentleg slik at det frå å ha vore eit interiør prega av den etterreformatoriske tida med preikestol og altartavle frå 1600-talet og benker og stolestader som truleg har hatt eit variert uttrykk, vart omgjort til eit einskapleg interiør prega av stilideala frå seint 1800-tal. Preikestol, korskiljebrystning og galleribrystning fekk enkle rundboga felt med knekk under bogen, benkene vart gjennomført like i full lengde og altartavla frå 1600-talet vart skift ut med eit måleri i nyklassisistisk ramme.

Ved arbeida i 1936 freista ein å gripa attende til 1600-talsformene. Benkene fekk rektangulære vangar, preikestol, altartavle og døypefont vart sette inn att i kyrkja og ein freista å laga eit forsiktig rekonstruert korskilje.

=== Fargar ===
Av opplysningar om fargane i kyrkja i tidlegare tider kan nemnast at det i samband med synfaringa i 1661-65 heiter at kyrkjelyden ynskjer at himlinga og det eine galleriet og funtehuset bør målast ”Kirchen til prydelse”.<ref name="ftn9"> Synfaring 1661-65

</ref> I våpenhuset, på nordsida av vestportalen, er det restar av rankemålig, truleg frå 1600-talet, og kyrkja har truleg hatt meir av denne målinga innvendes.

Ved endringane i 1872, vart murane innvendes måla i felt i ulike gråfargar. Over korbogen var også måla inn ein nisje med Thorvaldsens Kristus.

Skip og kor har no kvitpussa vegger, tak og golv er uhandsama treverk, inventaret elles er måla i ulike fargar, der djupt grønt og raudbrunt er dominerande. I midtgangen, koret, altarringen og barnekroken på nordsida under galleriet ligg det eit bleikt, rustraudt teppe frå Ledaal.

== Inventar ==
=== Altar ===
Altar av tre med dører til skåp frå baksida. Rammer med enkle, glatte fyllingar. Bordplate av trefjøler. På sidene bak på altaret går to breie plankar frå altarkonstruksjonen om lag 50 cm opp over bordplata til feste for altartavla. Altaret er 202 cm breitt, 101 cm djupt og 117 cm høgt frå golv til bordplate. Dette altaret vart truleg laga i samband med arbeida i 1936.

=== Altartavle ===
a) Renessansetavle i to høgder med predella og toppfelt. Tidleg 1600-tal med bakgrunn i katekismetavlene. Tavla stod i kyrkja fram til restaureringa seint på 1800-talet då ho vart erstatta av tavle b. Ho vart då, truleg etter ein periode i tårnet, lagra på loftet i klokkargarden. Derifrå vart ho i 1914 henta inn til museet av G. Heiberg. Som ein del av tilbakeføring av kyrkja til 1600-talsform, vart tavla sett inn att i kyrkja i 1936, etter at vengjene var restaurerte. Hovudhøgda har midtfelt og sidefelt, andrehøgda har berre eitt felt. Toppstykket er segmentforma og har vore krona av ei sol. Tavla er omgjeven av gjennomskorne ranker. Felta i hovudhøgda er todelte med skriftfelt nede og måla figurframstillingar i skorne portalfelt oppe. Midtfeltet viser ei kalvariegruppe med Maria og Johannes. Over krossen to skriftband: Christi Kaarsfestelse på det eine og INRI på det andre. Under biletet er det ei i line med gresk skrift (ikkje tyda). I skriftfeltet under står første del av innstiftingsorda for nattverden. Sidefeltet i nord viser bodskapen til Maria (med engelen frå høgre!). Under er ei line med hebraisk skrift (frå ”ESA. IX”, ikkje tyda). Over framstillinga i skriftband: Mariæ Bebudelse. I skriftfeltet under: Fader vor … Sidefeltet i sør viser Jesu fødsel. I skriftband over: Christi Fødsel og i lina under: Ein kindlei so zart und fein Jesulein. I skriftfeltet under: Ligesaa tog hand oc kalken … I andre høgda er det ei framstilling av oppstoda med Oppstandelsen i skriftband og … på lina under. Øvst i det sirkelsegmentforma toppfeltet ei framstilling av himmelfarten.

b) Tavla vart skaffa til kyrkja i samband med arbeida i 1870-åra og var ferdig sommaren 1873.<ref name="ftn10"> Eggum s 100 
</ref> Måleri på lerret i nyklassisistisk arkitektonisk ramme. Ramma høyrer til ei gruppe rammer med klassiske og barokke element. Ramma er no lagra i prestegarden. Ho har eit rundboga biletfelt med knekk i bogeanfanget og med nedre del avskilt som innskriftsfelt. Feltet er i overkant dekt av ein boge med tre fyllingar og sidefelta har to slanke, kanellerte joniske søyler på kvar side. Søylene ber gesims som støtte for eit toppfelt kanta med skorne, dobbeltsvungne ranker som ber ein enkel kross i toppen. Måleriet slik det no står i sakristiet, har ei enkel svart ramme. Kristus står med strålekrans i rundboge. Usignert, men måla av Marcus Grønvold.<ref name="ftn11"> Bendixens manus 
</ref> Kristus held ei opna bok med alfa og omega i venstre hand, høgre handa er løfta i velsigningsgest. Innskrifta i feltet under måleriet var: ''Jeg er Alpha og Omega, Begyndelsen og Enden, Jeg vil give den Tørstige af Livets Vand Kilde uforskyldt. Åp 21.6.''

=== Altarring ===
Rektangulær altarskranke, 1936, med handlist og sekundært påsett hylle av måla aluminiumslister for særkalkar. Hjørnene i skranken er forma som murte hjørne, elles har skranken dreia balustrar. Knefallet er trekt med naturfarga skinn og festa med saum i indre kant. Enkel kneleskammel ved altaret, også den trekt med skinn.

=== Døypefont ===
Døypefonten er konstruert på 1930-talet av delar frå 1600-talet. Kummen er åttekanta, kalkforma og avslutta oppe ved smalfelt med kartusjfelt. Skaftet er ein liten del av ein åttekanta stolpe. Foten er like vid som kummen, åttekanta, og veggene er forma som eit smalfelt med kartusjfelt. Rankeornamenta på kummen er brukte som utgangspunkt for ranker elles i kyrkja. Mål: høgde 94 cm, breidde oppe og nede 75 cm.

Mykje av fonten tykjest vera fornya i samband rekonstruksjonen. Det gjeld t.d. øvre listverk og fleire av stikkbogane i kummen. Bendixen skriv at døypefonten har form som ein preikestol. Kummen liknar ein preikestolsbotn, og den botnen som i dag er under preikestolen er sekundær.

=== Preikestol ===
Renessansepreikestol med fire fag, kvart med ei fylling. Kvart fag har gesims, øvre smalfelt, storfelt, nedre smalfelt og hengjebord. Stolen er rikt prydd med beslagornamentikk og portalfelta har frå venstre framstillingar av Matteus, Markus og Lukas. Framstilling av Johannes manglar. Botnen vart ikkje attfunnen då preikestolen skulle setjast inn att i kyrkja og ein ny fleirsida og innsvinga botn, avslutta nede ved drueklaseforma tapp, vart laga.

=== Benker ===
a) Eldre benker med sveifa benkevangar står på vestgalleriet. Truleg 1872. Desse har open rygg med to avrunda ryggbord, det øvste med salmebokhylle.

b) Kyrkja har no benker feste i langveggene og med rektangulære benkevangar med stilisert ornament mot midtgangen. I tillegg til vanganen er setefjølene haldne oppe av sveifa knektar på midten og ved veggen. Benkene har heil rygg med to liggjande finérfyllingar. Truleg 1936.

=== Galleri ===
Galleriet i vest er djupt med skrånande golv ned mot aust. Det kviler på tre tverrgåande galleribjelkar som kvar er halden oppe av fire stolpar, to ved midtgangen og ein ved kvar langvegg. Golvet er underkledd med panel. Den austre galleribjelken ber brystning med profilert nedre og øvre avslutting og med 17 portalfelt. Golvet på galleriet er avtrappa i seks steg og dekt med golvbord som i skipet. Orgelet står sentralt vest på galleriet.

=== Skulptur ===
Krusifiks frå mellomalderen, no på Bergen Museum. Kopi utført av Espevold (?)''' '''i kyrkja.

=== Måleri og tavler ===
==== Måleri ====
Fire portrett heng på nordveggen i kyrkja. Dei tre lengst aust skal vera måla av Elias Figenschoug.

a) Presteportrett, korkje prest eller kunstnar er identifiserte.

b) Måleri av ''presten Jens Bugge og kona Kristine Dorothea Schjelderup''. Måla av Elias Fiegenschoug 1661.

c) Måleri av ''presten Erik Iversen Nordal'', prest i Leikanger frå 1618 – 1658. Måla av Elias Fiigenschoug i 1641.

d) Måleri av andre kona hans, ''Lene Splidsdatter'', også måla av Elias Fiigenschoug.

==== Nummertavler ====
To nummertavler med rektangulær, profilert ramme med boga toppfelt med oppgåande sol. Tavla har svart botn med stiftar for siffer og er todelt horisontalt.

==== Supraport ====
Over utgangen frå skipet i vest heng ei tavle med følgjande innskrift i gull skriveskrift på svart botn: Jeg er Alpha og Omega, Begyndelsen og Enden. Jeg vil give den Tørstige av Livets Vands Kilde uforskyldt. Joh. Aab. 21,6. Denne innskrifta stod tidlegare under altartavla frå 1872.

====Rituelle kar====

==== Kalk ====
Sølv altarkalk med høg skrådd kupa sekundært påsett ein hellekant med nebb og indre påfôring ned i kupa. Sekskanta øvre og nedre skaftledd, det nedre er truleg avkorta i overkant, det er no berre 6 mm høgt. Seksblada nodus med bokstavane IHESVS i sviklane. Seksflika fot som er avslutta mot nedre skaftledd med profil. Fotflikane har siselert blome- og rankeornamentikk. Den eine fliken har innskrifta H. HANS KRVSE 1613 og våpen med kalk halden av ein arm og bokstavane I H C. Kalken har vore vølt ved nodus og på standplata under den eine fotfliken. Ein fotflik har to stempel på oversida. Den sekundært påsette hellekanten har stempel J.T. 830S. Mål: Total høgd 28,6 cm, diameter ved foten 16,4 cm.

''Særkalkar''

a) Plett, innvendes gylt. Stempel J. Tostrup. Høgde 5,6 cm.

b) Plett, stempel: GP og tårn. Høgde 7,5 cm.

c) Sølv, innvendes gylt. Desse er i bruk. Stempel J. Tostrup, 830S. Høgde 5,3 cm.

==== Disk ====
<nowiki>Sølv disk med ornamentert ytre kant, flat rand og runda botn. Stempel: [18]79, AMB, 13 1/3. Mål: Diameter 15,9 cm, randa er 2,1 cm brei.</nowiki>

==== Vinkanne ====
Sølv kanne med rett, lett svungen form som vidar seg ut i hellekant framme og i flat svungen hank frå bakre del. Inngravert dekor: Vindruer med lauv teikna av Marit R. Time. Stempel: Løve, F.C, Sterling, 925 og * 39 M. Mål: høgde ved hanken 20 cm, største breidde 14,2 cm.

==== Oblatøskje ====
Sølv oblatøskje, innvendes gylt. Inngravert dekor: Aks teikna av Marit R. Time. Stempel: Løve, F.C, Sterling, 925, * 39 M og 17. Mål: høgde 7,3 cm, diameter 9,8 cm.

==== Dåpsfat ====
Åttekanta dåpsfat med rund, innsvinga fordjuping og lett konveks botn. Driven og prega dekor: Åtte identiske basunblåsande, frontalt framstilte englar i hjørna. Due med utspende vengjer i stråleglans i botnen. Innskrifter: Under botnen er det skreve: TIL LEIKANGER KIRKE 1930. Under randa står namna på gjevarane, også med versalar: Ninni Bull-Hansen, Else Christensen, Mina Knudsen, Nanna Langberg, Ingeborg Melbye, Edel Dahlin, Signe Solem, Henriette Heiberg, Sigfrid Assev, Solveig Rognstad. Stempel: K. Hestenes 830S og truleg meisterstempel. På den ytre kanten på motsett side er inngravert J.L. DEL: 1930. Mål: Største diameter 44 cm, diameter fordjuping 30,5 cm, diameter botn 17 cm, høgde 7,7 cm.

==== Kanner ====
a) Plett kanne med konisk form med fire vertikale riller. Kvelva, hengsla lok med knopp, nebb og svungen hank, alt med rankeornament. Kanna er i dårleg stand. Stempel under botnen: JD & S, ESP, 8, 2949. Mål: høgde 34 cm, diameter ved foten 18 cm.

b) Plett kanne, pæreforma på liten fot. Hellekanten er forhøga og opninga dekt med hengsla lok. Svungen hank. Kanna har ein dekorert oval på korpus. Utydleg stempel med fire bokstavar under botnen, den første S, den andre truleg B, dei to siste uråd å lesa. Dårleg tilstand. Mål: Høgde 26,2 cm, største breidde 16,5 cm.

=== Parament ===
==== Altarduk ====
a) Altarduk av bomull med innfelt hardangersaumsbord med diagonalstilte ruter sydd med bomull. Eldre arbeid, truleg tilpassa altaret før 1936.

b) Duk av aidastoff med tunga hardangersaumsbord med diagonalstilte ruter.

c) Duk av lin med broderi og brodert signatur: Ågot Døvik 1960.

d) Lerretsduk påsydd ei 30 cm brei hekla bord av tynn mercedisert bomull (som i Solvorn og på Veitastrond). Motiv: Krossar og ranker.

==== Antependier ====
Kyrkja har antependier utan dekor i kypertvove ullstoff i dei liturgiske fargane. Innst er det festa eit raudt ullstoff til altaret. Preikestolantependier med symbol.

==== Messehaklar ====
a) Gammal, skjoldforma, vinraud fløyels messehakel kanta med gullband. Kross på ryggsida av lys silkesateng kanta med smalt gullband. Festa med hekter på høgre skulder. Fôr av tynt linlerret. Høgde 90 cm, breidde 70 cm. Defekt.

b) Raud messehakel av kypertvoven ull. Hakkelen har loddbein striping i vinraudt, orange og violett. Fôr av vinraudt grovt lerret. Festa med hekter på venstre skulder. Høgde 113 cm, breidde 146 cm.

c) Grøn messehakel i kypertvove ullstoff kanta med grøn silke og gulltråd. Begge sider har kross i grøn silke. På rygsida er det over krossen applikert og brodert ein kross i lappeteknikk. Fôr av grøn silke. Brodert på fôret: Magne Vangsnes. Cecilie Eggen 1980. Mål: Høgde 106 cm, breidde 86 cm.

d) Ubleika kvit messehakel i kypertvove ullstoff. Krossmotiv på begge sider, markert med svarte og vinraude band. Rundt krossmidten på ryggsida er det brodert ei tornekrone med gulltråd. Fôr av ubleika kvit silke. Brodert nede på fôret: Magne Vangsnes – Aagot Søvik – Visitas 1981. Mål: Høgde 108 cm, breidde 87 cm.

e) Violett messehakel i kypertvove ullstoff. Krossmotiv på begge sider og kanting av lys violett silke. På ryggsida er det brodert ei rose over krossen. Mål: Høgde 107 cm, breidde 87 cm.

c, d og e er feste med hekter og glidelås på ei skulder.

====Lysstell====
Inventarlistene frå tidleg på 1700-talet viser at kyrkja då hadde et par massingstakar, ei lita lysekrone i massing og ei lysekrone i tinn. Desse lysekronene finst no på Sogn Folkemuseum, De Heibergske samlinger.<ref name="ftn12"> Eggum 2000, s 19 f
</ref>

==== Altarstakar ====
To lysestakar med lita lyspipe i stor lysskål med gotiserande, gjennombroten øvre kant. Snodd skaft med glatt nodus, rund fot med åttetunga ornament. Staken står på tre stiliserte løveføter, no skrudde, tidlegare nagla fast til foten. Foten er fylt innvendes. Det vart ikkje funne stempel på stakane. Høgde ca. 40 cm, diameter fot 16 cm.

=== Klokker ===
a) Mellomalderklokke. Klokka har krone av 6 runda bogar og midtboge. Opphenget er sekundært forsterka med ein påsett bøyle.''' '''Slagringen er flat i underkant. Diameter 61,5 cm, høgde med krone 80 cm, utan krone 58 cm.

b) Nyare klokke. Klokka har krone med seks kraftige, kanta bogar og midtboge i same høgd. Flat kroneplate. I overkant av halsen er det ei dekorativ frise med rankeornament, under denn eit innskriftband og så eit tredje band. I dei to siste er det sett inn små blomeornament og krossar. Innskrift: ANNO 1677 ER DENNE KLOCKE OMSTØBT AF ADAM HØG / TILHØRER LEGHANGER KIRKE. Det kan sjå ut som det er restar av eldre riller utvendes på slagringen. Diameter 79 cm, høgde med krone 77 cm, høgde utan 64 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
Orgelfronten er høg og tredelt med tre rundbogar, den i midten høgst. Bogane er fylte med piper. Fronten er avtrappa i overkant med fire steg mot midten. Stega er avrunda ved hjelp av skoren akantusornamentikk

Sentralt over midtbogen er det skore ut eit ornament med ranker og årstalet 1913. Sjølve orgelet er nyare, av J. H. Jørgensen.
Stemmene er fordelte på to manualar og pedal.

Disposisjon: Principal 8’, Principal 4’, Fløyte 2’, Subbass 16’, Gedackt 8’, Rørfløyte 4’, Mixtur 3 f, Quintadena 4’, Rørfløyte 8’, Gamba 8’, Koppelfløyte 4’, Principal2’, Kvint 1 1/3’, Trompet 8’, Tremolo. (Overføring?)

''Piano'' Hellas.

=== Bøker ===
Alterbog, Kra 1889
<br\>
Altarbok (nynorsk), Oslo 1926
<br\>
Tekstbok (nynorsk), Kra 1922
<br\>
Tekstbok (nynorsk), Kra 1922
<br\>
Kollekter, Epistler og Evangelier … Kra 1887
<br\>
Bibelen, Chra 1868.
Trykt på permen på forsida: Legangers Kirke. Indviet den 27. November 1872. Gåve frå sokneprest Widerøe i høve vigsla.
<br\>
Bibelen, Chra 1897.
Med prega, stive skinnpermar med gullkross.
<br\>
Landstads Salmebok, Kra 1871
Gåve frå Hans Flesche, lærar i Hallands Skole i høve kyrkjevigsla
<br\>
Landstads Kirkesalmebog og ”Nokre Salmar”, Kra 1897
<br\>
Salmebok (nynorsk), Oslo 1925 og fleire salmebøker frå 1900-talet
<br\>
Graduale (nynorsk), Oslo 1925

=== Møblar ===
''Brurestolar ''med gyllenlêr, ikkje registrerte.

=== Offerutstyr ===
Bendixen nemner ein eldre kollektpung. Denne er ikkje i kyrkja no.

''Bøsse'' i våpenhuset, elles standard korger og skåler. Bøssa er av furu og har lås og beslag av smijarn.

=== Blomevasar ===
To blomevasar, standard gullsmedvare. Innskrift på den eine med versalar: Frå Kari og Eirik Grinde 1966. På den andre: Frå A.E. 1966. Stempel: 830S. Lo. Mål: Høgde 20,7 cm, diameter 10,2 cm.

=== Diverse ===
==== Sølvskål ====
Skåla har låg, runda korpus på runda, firedelt fot. Rikt dreven roseornamentikk. Skåla er ei privat gåve slik det går fram av innskriftene på korpus. På den eine sida med versalar: LENSMAND P. RUSTEN, ERINDRING FRA LEIKANGER HERRED MED TAK FOR LANGT OG GODT ARBEIDE 1880 – 1918. På den andre sida med skriveskrift:

Anno 1950 gir Anna Christiane Rusten f. Meidell Leikanger kirke denne skål i minnet om lensmann i Leikanger og Balestrand Peder Christian Rusten * 1852 † 1921, og arkitekt Dagfinn Meidell Rusten * 1899 † 1949. Herren er min hyrde. Stempel: G. Berg, 830S, 1917 og meisterstempel.

== Kyrkjegard og gravminne ==
=== Kyrkjegard ===
Rekneskap 1704: kyrkjegardsport i sør. Rekneskap 1669: To nye kyrkjegardsportar.

Kyrkjegarden låg frå først av ring kyrkja. Etter kvart vart det bruk for meir rom for graver, og kyrkjegarden vart utvida mot aust i 1870 og 1923. Den siste utvidinga er mot fjorden på sørsida av kyrkja. Her er det frå den gamle bakkemuren laga ei skråning som er tilplanta med prydbusker ned mot den nye delen. Kyrkjegarden er prega av ein del større tre, som ei stor blodbøk aust for kyrkja og ein tuja nord for kyrkja. Avgrensingane av kyrkjegarden er dels ved mur, dels ved kvitmåla stakitt. Det er portar til kyrkjegarden i aust og vest. Den nye delen mot fjorden er open mot aust.

== Kjelder ==
=== Utrykte kjelder ===
Synfaring 1661-65, Riksarkivet, Rentekammeret, Rekneskapar, A.d. Bergen Stift 46
<br\>
Synfaring 1686, Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, Boks 1725, Legg 3
<br\>
Synfaring 1709, Riksarkivet, Rentekammeret, Realistisk ordnet avdeling, Pk 3
<br\>
Synfaring 1721, Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, Nr. 1719, Legg 3
<br\>
Bendixens mauns frå ca 1900, Krirkerne i Nordre Bergenhus Amt, avskrift hjå Riksantikvaren

=== Trykte kjelder ===
Eggum, Terje: ''Leikanger kyrkje : frå mellomalderen til i dag'', Leikanger 1999

=== Oppmålingsteikningar og fotografi ===
Bull, G.A., skisse av plan og snitt mot aust, 1854, Antikvarisk arkiv, Riksantikvaren
<br\>
Christie, Chr., teikningar som framlegg til restaurering av Kaupanger kyrkje, Antikvarisk arkiv, Riksantikvaren

==Bilete==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning">
Fil: Leikanger kyrkje sett frå nordaust, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje sett frå nordaust, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje sett frå nordaust, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje sett frå nordaust, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, austveggen i klokkerommet, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, austveggen i klokkerommet, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, gesims, søraustre hjørne i skipet, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, gesims, søraustre hjørne i skipet, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, hjelmen sett nedafrå, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, hjelmen sett nedafrå, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, inngang til sakristiet, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, inngang til sakristiet, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, loft over skipet mot vest, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, loft over skipet mot vest, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, nordvestre hjørnet av skipet, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, nordvestre hjørnet av skipet, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, norrdfasade, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, norrdfasade, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, oppgang vest i tårnet, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, oppgang vest i tårnet, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, portal i vestmuren, sett frå vest, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, portal i vestmuren, sett frå vest, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, sørfasade, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, sørfasade, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, sørmuren, detalj, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, sørmuren, detalj, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, takstol, detalj 1, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, takstol, detalj 1, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, takstol, detalj, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, takstol, detalj, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, tårnhjelm sett nedanfrå, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, tårnhjelm sett nedanfrå, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, vestfasade, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, vestfasade, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, vestinngagen sett frå aust, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, vestinngagen sett frå aust, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, vestinngangen, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, vestinngangen, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, vestveggen under tårnhjelmen, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, vestveggen under tårnhjelmen, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil: Leikanger kyrkje, interiør aust i kyrkja, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, interiør aust i kyrkja, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, interiør i våpenhuset, sett mot vest, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, interiør i våpenhuset, sett mot vest, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, interiør ivåpenhuset, sett mot skipet, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, interiør ivåpenhuset, sett mot skipet, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, interiør mot aust, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, interiør mot aust, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, interiør mot aust, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, interiør mot aust, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, interiør mot vest, AMH 2005. jpg.jpg|Leikanger kyrkje, interiør mot vest, AMH 2005. jpg
Fil: Leikanger kyrkje, interiør mot vest, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, interiør mot vest, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, interiør på galleriet, mot sør, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, interiør på galleriet, mot sør, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, rest av dekor vest på vestmuren, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, rest av dekor vest på vestmuren, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil: Leikanger kyrkje, altar og altarring, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altar og altarring, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, benker nord på galleriet, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, benker nord på galleriet, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, benker, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, benker, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, bøsse sett frå sida, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, bøsse sett frå sida, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, bøsse, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, bøsse, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, del av tidlegare inventar, truleg korskilje, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, del av tidlegare inventar, truleg korskilje, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, eldre inventardel, baksida, detalj, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, eldre inventardel, baksida, detalj, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, eldre inventardel, truleg frå korskilje, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, eldre inventardel, truleg frå korskilje, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, stolpe frå tidlegare inventar, truleg korskilje, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, stolpe frå tidlegare inventar, truleg korskilje, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Altartavle">
Fil: Leikanger kyrkje, altartavle, Christie Fødsel, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altartavle, Christie Fødsel, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, altartavle, Mariæ Bebudelse, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altartavle, Mariæ Bebudelse, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, Christie Kaarsfestelse, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, Christie Kaarsfestelse, AMH 2011
Fil: Leikanger, altartavle, AMH 2011.jpg|Leikanger, altartavle, AMH 2011
Fil: Leikanger, altartavle, oppstandelse og himmelfart, AMH 2011.jpg|Leikanger, altartavle, oppstandelse og himmelfart, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Diverse">
Fil: Leikanger kyrkje, blomstervasar, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, blomstervasar, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, prosesjonskross, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, prosesjonskross, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, sølvbolle, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, sølvbolle, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, sølvbolle, stempel, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, sølvbolle, stempel, AMH 2005
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Døypefont">
Fil: Leikanger kyrkje, døypefont 1, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, døypefont 1, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, døypefont, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, døypefont, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, døypefont, detalj, restaurering, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, døypefont, detalj, restaurering, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Klokker">
Fil: Leikanger kyrkje, klokke a, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, klokke a, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, klokke b, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, klokke b, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, klokke b1, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, klokke b1, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, klokkeoppheng, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, klokkeoppheng, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Krusifiks">
Fil: A289-Leikanger, kopi av krusifiks, AMH 2005.jpg|A289-Leikanger, kopi av krusifiks, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, krusifiks, kopi av ma-original, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, krusifiks, kopi av ma-original, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Måleri og tavler">
Fil: Leikanger kyrkje, måleri a, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, måleri a, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, måleri a, detalj a, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, måleri a, detalj a, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, måleri a, detalj b, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, måleri a, detalj b, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, måleri a, detalj c, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, måleri a, detalj c, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, måleri a, detalj d, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, måleri a, detalj d, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, måleri b, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, måleri b, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, måleri c, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, måleri c, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, måleri d, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, måleri d, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Orgel">
Fil: Leikanger kyrkje, orgelfasaden, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, orgelfasaden, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Parament">
Fil: Leikanger kyrkje, altarduk a, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altarduk a, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, altarduk b 1, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altarduk b 1, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, altarduk b, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altarduk b, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, altarduk c, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altarduk c, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, altarduk c, detalj a, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altarduk c, detalj a, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, altarduk c, detalj b, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altarduk c, detalj b, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, altarduk c, detalj c, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altarduk c, detalj c, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, altarduk c, detalj d, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altarduk c, detalj d, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, altarduk c, detalj e, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altarduk c, detalj e, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, altarduk d, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, altarduk d, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, altarduk, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, altarduk, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2005879_7947.JPG|Leikanger kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2005879_7947
Fil: Leikanger kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, messehakel c, forside (dårleg), AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, messehakel c, forside (dårleg), AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, messehakel c, ryggside, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, messehakel c, ryggside, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, messehakel d, forside (dårleg), AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, messehakel d, forside (dårleg), AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, messehakel d, ryggside (dårleg), AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, messehakel d, ryggside (dårleg), AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, messehakel e, forside, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, messehakel e, forside, AMH 2005
Fil: Leikanger kyrkje, messehakel e, ryggside, AMH 2005.jpg|Leikanger kyrkje, messehakel e, ryggside, AMH 2005
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Preikestol og lesepult">
Fil: Leikanger kyrkje, 3. og 4. fag, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, 3. og 4. fag, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, eldre lesebrett, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, eldre lesebrett, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, lesepult, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, lesepult, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, preikestolen 1. fag, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, preikestolen 1. fag, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, preikestolen, 2. fag, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, preikestolen, 2. fag, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
Fil: Leikanger kyrkje, gravminne a, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, gravminne a, AMH 2011
Fil: Leikanger kyrkje, vestporten, AMH 2011.jpg|Leikanger kyrkje, vestporten, AMH 2011
Fil: Leikanger, den nye kyrkjegardsdelen med prestegarden og kyrkja, AMH 2011.jpg|Leikanger, den nye kyrkjegardsdelen med prestegarden og kyrkja, AMH 2011
Fil: Leikanger, den nye kyrkjegardsdelen sett frå aust, AMH 2011.jpg|Leikanger, den nye kyrkjegardsdelen sett frå aust, AMH 2011
Fil: Leikanger, den nye kyrkjegardsdelen, sett mot sørvest, AMH 2011.jpg|Leikanger, den nye kyrkjegardsdelen, sett mot sørvest, AMH 2011
Fil: Leikanger, gravminne b, AMH 2011.jpg|Leikanger, gravminne b, AMH 2011
Fil: Leikanger, kyrkjegarden aust for koret, sett mot sør, AMH 2011.jpg|Leikanger, kyrkjegarden aust for koret, sett mot sør, AMH 2011
Fil: Leikanger, kyrkjegarden aust for koret, sett mot søraust, AMH 2011.jpg|Leikanger, kyrkjegarden aust for koret, sett mot søraust, AMH 2011
Fil: Leikanger, kyrkjegarden med porten i aust, AMH 2011.jpg|Leikanger, kyrkjegarden med porten i aust, AMH 2011
Fil: Leikanger, kyrkjegarden nord for kyrkja, sett mot aust, AMH 2011.jpg|Leikanger, kyrkjegarden nord for kyrkja, sett mot aust, AMH 2011
Fil: Leikanger, kyrkjegarden nord for kyrkja, sett mot vest og mot kyrkjelydshuset, AMH 2011.jpg|Leikanger, kyrkjegarden nord for kyrkja, sett mot vest og mot kyrkjelydshuset, AMH 2011
Fil: Leikanger, kyrkjegarden sett frå nordaust, AMH 2011.jpg|Leikanger, kyrkjegarden sett frå nordaust, AMH 2011
Fil: Leikanger, kyrkjegarden sett frå søraust, AMH 2011.jpg|Leikanger, kyrkjegarden sett frå søraust, AMH 2011
Fil: Leikanger, kyrkjegarden sør for kyrkja, sett mot vest, AMH 2011.jpg|Leikanger, kyrkjegarden sør for kyrkja, sett mot vest, AMH 2011
Fil: Leikanger, partiet vest for kyrkja, sett mot sør.jpg|Leikanger, partiet vest for kyrkja, sett mot sør

</gallery>

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Leikanger sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogndal og Leikanger kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Leikanger kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Før 1537]]
[[Kategori:Mur/stein]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Kvamsøy kyrkje

2021-02-19T16:26:41Z

Kjartan:

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Kvamsøy kyrkje er ei av fire kyrkjer av stein frå mellomalderen i Sogn. Grunnplanen er rektangelforma slik at koret er like breitt som resten av kyrkja. Det er også like høgt. Murverket er enkelt utan mykje detaljert steinhoggararbeid, og kyrkja skil seg frå både Hove, Aurland og Dale i Luster. Dersom ein skal setja kyrkja inn i ein samanheng i kyrkjebyggingssoga, er det mest nærliggjande å trekka inn Eidfjord i Hardanger og Vereide i Nordfjord. Eidfjord har den same grunnplanen og det har venteleg også vore tilfelle med Vereide. Denne gruppa har tradisjonelt vore tidfest til åra kring 1300, altså etter måten seine kyrkjer.

Kyrkja ligg på Kvamsøy, ein liten rotur over eit smalt sund frå nordsida av Sognefjorden i Balestrand kommune, om lag midtvegs inne i Sognefjorden. Ho tykkjest ikkje vera knytt til nokon storgard eller større busetnad, og det har vore vanleg å sjå henne i samband med sjøtrafikken der sundet har fungert som ei lun hamn. Reisande har gjeve gåver til kyrkja, det er i rekneskapane nemnt takbord som er kjøpte av slike gåver. På panelet ved sida av ei blokk for gåver som hang i kyrkja stod følgjande innskrift:<ref name="ftn1"> Etter Bendixens manus

</ref>

''Den ringeste kirke ser du mig'' 
''Som heromkring maa være.'' 
''Har liden indkomst uden viss de reysende mig forære.'' 
''Thi und mig lidt, O Christen Mand,'' 
''Alt efter eget Tykke.'' 
''Gud bliden Søe og stadig Bør skal gifve dig med Lykke.'' 
''1695.'' 

Bendixen nemner at det på baksida av altartavla står fleire namn på sjuke som har komme hit på grunn av helseproblem, saman med årstala 1727 og 1736. Kyrkja kan såleis ha fungert som valfartskyrkje – det var då ikkje Olavskjelda på øya som var målet, slik Robert Kloster nemner (kjelde), men jarnringen på hovudinngangsdøra som skulle virka lækjande om ein rørte ved han.

Tidlegare låg Kvamsøy administrativt til Vik kommune. Frå 1. jan. 1964 vart kyrkja og Kvamsøy sokn lagt til Balestrand kommune. Frå 1. jan. 2004 høyrer kyrkja til Balestrand sokn.''' '''Kring 1900 vart kyrkja teken ut av bruk og Kvamsøy sokn fekk ny kyrkje på Sæle, noko lengre vest ved fjorden.

= Bygningen =
<nowiki>Ved synfaringa i 1686 vert kyrkja omtalt som «en Murit Bygning, huis lengde er Vdvortis 36 Alen breed 18 Alen Muren[s] tychhed 2 ¾ Alen, med 4 Smaa Vinduer paa huer side, inden till Malit paa den Kalchede Vegg och Vell Conditionerit, uden till Tagt med Pander och et lidet Taarn, paa Muren er formedelst nogle schadelige brister meget Brøstfeldig» og så er det rekna opp kva som må gjerast.</nowiki>

I 1709 er kyrkja «een Kiøn grundmuret Kirche med Taarn paa Kirchen tægt med Pander, Vden och inden Vel flyed».

Ved den siste allmenne synfaringa i 1721 er Kvamsøy kyrkje een Smuch muured Kirche udj een Bygning, og eet nyt Taarn, som Ao 1715 blef opbygt, tægt med Pander, Indvendig mahlet og i alle maader vel Conditioneret, Kirchens lengde er 36 allen og Breden 18 al».

== Murar, panel og skiljevegg ==
=== Murane ===
Kvamsøy kyrkje er murt opp av kistemurar med murskal i vestnorsk, gotisk murverk. Muren ved portalen i vest er om lag 140 cm tjukk, ved synfaringa i 1686 heiter det at muren er 2 ¾ alner tjukk (17,25 m). Muren i gavlane i aust og vest er murt høgre opp enn langmurane, men er avslutta eit stykke under mønet og den øvre trekanten har trevegger.

Før vi kjenner rekneskapane for kyrkja vart det i tidsrommet 1661-65 gjort ein gjennomgang av kyrkjene der ein peikte på manglar som burde ordnast. Ved Kvamsøy vart det peikt på at grunnvollen på nordsida sokk, noko som hadde ført til sprekker i muren: vest på nordsida ei stor sprekke, på nordsida tre store sprekker, nord-austhjørnet ei stor sprekke. Det var også ei stor sprekke på sørsida ved austre gavl, altså seks store sprekker. Soknepresten hadde då for å betra dette ført ein del stein inn på kyrkjegarden for å byggja ein «pillar» på nordsida og nokon tjukke tre som han meinte å bruka til støtte på muren. Ein tenkte seg at ein røynd murmeister måtte kunna utføra dette, og ein planla å skaffa jarn og kalk til arbeidet, til og med takpanner til dei pillarar som måtte byggjast vart planlagt innkjøpte.

Problema med stabiliteten i murverket har vart over lang tid og vore konsentrert i det nordvestre hjørnet av kyrkja. I 1670 vart det kjøpt inn jarn til anker og murlegjer som skulle halda muren saman øvst ved bjelkane. I 1684-86 hadde dei enno ikkje fått tak i murmeistar, og som eit strakstiltak sette dei ei skore «med to twerkaars» opp mot vestmuren. Skora stod i ein tjukk, fôra såle. For å halda skora på plass inntil muren reiste dei også ei 20 alner lang støtte frå denne til kyrkjegardsmuren der han var festa i ein lang, fôra såle. Same støttesystemet vart sett inntil nordsida av hjørnet. Systemet vart forsterka i 1687-89.

I dag står det to støttemurar ved hjørnet, ein mot vest og ein mot aust. Det var Andreas murmeister som utførte dette arbeidet. Han kom først ein tur for å sjå på tilstanden i 1690-92, og arbeidet vart sett i verk i same periode. Då hadde han med seg ein gesell i arbeidet, i tillegg var det fire lokale som hjelpte han å slå kalk og bera stein i fire veker. Allmugen hjelpte også til med å skaffa leire, stein og sand til arbeidet.

I tillegg til støttemurane la Andreas inn svære jarnanker på utsida av langmurane og i tverrmurane. Desse er feste for svære betar som vart sette opp frå langmur til langmur inne i kyrkja, ein i vest og ein i aust, og for to åsar som går frå desse ut til endemurane. Dette gav ei god avstiving av bygningen, om enn noko skjemmande for interiøret. Tømmermennene laga dei tjukke bjelkane etter ordre frå murmeisteren.

Murmeisteren og sveinen hans kalkslo begge «pillerne» i 1696-98. Støttemurane vart så vølte i 1705-07, også det av Andreas murmeister saman med to sveinar og tre lokale menn.

=== Panel ===
I 1661-65 såg ein det som «fornøden at der bleff giort noget Parnilleverch omkring Muren i Chorit, at stolerne och bencherne der udi desto betre kunde befestis».

Arbeidet med panel finst det så først opplysningar om i rekneskapen frå 1677 då nordsida av koret ved muren er panelt. I 1678-79 vart det kjøpt inn åtte tylfter bord til panel, og med desse vart austre og søre sida i koret panelt. Også oppgangen til preikestolen vart panelt på begge sider og det vart laga dør til denne. Ein heldt så fram arbeidet med å laga panel ved muren på sørsida ved mannfolkstolane og så til sist på nordsida ved kvinnestolane. Stolane vart festa i desse veggpanela.

Panela må vera den brystninga som framleis står att i koret. Korleis dette har vore i skipet, er uvisst, men også her har det venteleg vore brystningar som seinare er tekne vekk.

=== Skiljevegg ===
Sekundært er det laga ein skiljevegg av tre mellom vestre del av kyrkja, våpenhuset, og sjølve kyrkjerommet rett vest for den vestre samanbindande bjelken som ligg over gallerigolvet. Dette kan ha vorte gjort då dei store bjelkane vart sette inn for å støtta opp kyrkja. Veggen er bygd opp av lafteplank opp til golvhøgd på galleriet. Golvborda kviler på denne veggen i bakkant. På golvborda står så ein panelvegg som er festa oppe til ein av takbjelkane. Over døra mellom våpenhus og skip er det sett inn plankebetar som truleg er restar av sekundært brukte benkevangar. På den eine er skore ut ANNO 1646, og veggen må vera sett opp etter det.

== Portalar og dører ==
Kyrkja har inngang i vest med døranslag i ytterliv i muren. No rir døra utover, men ho har truleg tidlegare ridd inn i portalopninga. Opninga er spissboga og har ein indre, spissboga fals. Gjennomskjeringa i muren innafor portalopninga er høgre og nærast rundboga. Sjølve lysopninga er utforma i kleberkvadrar, medan muren elles er grov. Det er ei 55 cm høg inntrapping i oppninga under låsen. Døra er sett saman av fire ståande bord med to eldre labankar. Desse delane har tjukke tjørelag på innsida av døra. Sekundært er det sett til ein profilert planke under nedre labank, ein planke midt på døra der lås og dørring er festa, og ein profilert planke over øvre labank. Utvendes har døra to korte, smidde gangjarn og nøkkelholbeslag.

Kyrkja har også ei mindre dør aust på nordveggen. Denne opninga vart truleg laga i samband med eit gravkapell som vart oppført her av Gerhard Munthe for slekta. Munthe var eigar av kyrkja etter kyrkjesalet i 1723. Opninga er her rundboga, og døra, der gangjarna tidlegare har vorte utskifte, må igjen få nye gangjarn. Konstruksjon som hovuddøra med ståande bord festa til labankar.

Døra mellom våpenhus og skip er av ståande bord sette ned i ein planke. Døra har tre labankar utvendes og enkle gangjarn over og under den øvste og den lægste av dei. Innvendes er døra glatt.

== Korskiljet ==
Korskiljet har truleg vore meir markert i tidlegare tider. I 1693-95 vart det sett dreia pillarar over kordøra og over det eit krusifiks som var gitt av soknepresten. I 1717-19 vart krusifikset flytta høgre opp for ikkje å hindra innsynet til den nye altartavla.

Koret er no markert ved brystning av tre og nivåskilje i golvhøgd.

== Vindauge ==
Kyrkja har tre lansettforma, spissboga vindauge som er noko ulike, men som truleg alle går attende til den nye kyrkja på 1300-talet. Det eine er ved preikestolen, på sørsida, det andre i austmuren bak altaret og det tredje midt i nordmuren. Synfaringa frå 1686 seier at kyrkja då hadde fire små vindauge på kvar side. Nokre av desse kan ha vore plasserte der det no står større vindauge, men det er vanskeleg å sjå for seg nordmuren med fire vindauge.

Eit smalt høgt vindauge finst også i vestmuren over hovedinngangen. Denne opninga er venteleg frå mellomalderen, men det vart sett inn eit nytt vindauge her med karm før synfaringa i 1661-65 (skjekk). Muren innvendes er utan kalk, med skrå, så smyger og avtrappa sålbenk og utan overdekking i det gavlmuren sluttar her. I opninga står ei rundboga treramme delt inn i tre ruter.

Det vart ofte skifta ut vindauge mot større lysopningar på 1600-talet. Det eine av dei to store vindauga på sørsida av skipet i kyrkja på Kvamsøy vart skifta i 1690 av murmeister Andreas då han arbeidde med muren i kyrkja. Det vart laga eit nytt vindauge «mit i kirchen» med høg vindaugsramme til seks vindauge, og 500 murstein til muren kring vindauget.

No har kyrkja fire vindauge i sørmuren, to store i skipet og eit noko smalare i koret – i tillegg til det lansettforma ved preikestolen. Austmuren og nordmuren har som nemnt eitt lansettforma vindauge kvar. Alle vindauga ligg ytst i murlivet. I tillegg er det eit vindauge i vestgavlen og mindre lys- og lydopningar i austgavlen og takryttaren.

Vindauget i austmuren bak altaret har kleberinnfatning med ein ¾-staff i ytre hjørne på sidene og i spissbogen. Innafor denne er det to sprang i steinen på alle sider Innvendes har opninga skrå smiger, sålbenken er ujamnt avtrappa. I vindeauget er sett inn ei ramme med farga glas i bly, avstiva med fire horisontale metallstenger utvends.

Vindauget i nordmuren er også innfatta med kleber. Utvendes knekker opninga inn på skrå og går via ein knekk over i rettsida lysopning. Innvendes har vindauget skrådde smiger i rundbogeform og skrå sålbenk. Det er sett ei ramme med fem ruter skilde ved fire sprosser inn i lysopninga.

Vindauget ved preikestolen liknar på vindauget i nordmuren med hjørne ved mulivet, Kleberkvadranen har innskrådd vegg, sprang mot rettsida lysopning. Innvendes har vindauget skrådde smiger og sålbenk og lysopninga har ei ramme med fem ruter skilde ved fire horisontale sprosser. Vestsida av vindauget har ¾ vulst som vindauget i austmuren i nedst, og det har venteleg stått eit lansettforma vindauge her.

Vindauget i koret er mindre enn dei to andre i sørmuren, men elles har dei tre store vindauga i sørmuren same utforming med svak boge i overkant. Innvendes har opningane skrå smiger og sålbenk. I overkant er opningane rettvinkla i indre hjørne, medan resten av overdekkinga er svakt boga. I vindauget lengst vest og i koret står den boga forskalinga att som eit panel eller ei himling av tre, i vindauget midt på sørsida står muren utan forskalingsmaterial og med dekorativ måling frå tida etter reformasjonen. Sålbenkene er også panelte.

Vindauget i koret har to rammer og midtpost. Kvar ramme har seks ruter over einannan skilde med sprosser. Dei to andre vindauga har to rammer med 12 ruter i kvar, seks i høgda og to i breidda. Vindauga er nyare, den eine av opningane vart laga i 1690-åra, dei andre truleg også på denne tida.

I tregavlen i aust står eit svakt boga vindauge med tre ruter.

== Repositorium ==
Bak panelet i koret er det to oppbevaringsrom i muren. Repositoriet på sørsida av austveggen er 52 cm høgt, 42 cm breitt og 40 cm djupt. På nordsida i austmuren er eit liknande, panelt rom, 73 cm høgt, 57 cm breitt og 75 cm djupt.<ref name="ftn2"> Måla for repositoria er tekne frå Bendixens manus

</ref>

== Nisje ved inngangen ==
Utvendes i vestmuren, på nordsida av inngangsdøra, er det sett inn ein spissboga nisje av kleberstein i muren. Det er spor etter eit gitter eller liknande som har stått i ytterkanten til vern, truleg for eit helgenbilete som har hatt plassen sin der. Nisjen er 40 cm høg, nede er han 27 cm brei.<ref name="ftn3"> Måla for nisjen er tekne frå Bendixens manus

</ref>

== Golv og fundament ==
Nytt golv vart lagt i skipet og i våpenhuset i 1687-89. Golvet var av hogne bord og med gode tilåsar under. I 1696-98 vart også golvet i koret fornya med nye tilåsar og hogne bord. Altaret vart samstundes oppvoge slik at golvet også kom til å liggja høgre enn før.

Kyrkja har fundament av stein. Golvet er framleis eit bordgolv. I våpenhuset er eit stykke i og innafor portalen dekt med steinheller, bordgolvet ligg over desse. Borda ligg i lengderetning og er festa med spikar til golvbjelkar. Det er eit skift i golvborda rett vest for skiljeveggen mot skipet.

== Tak ==
Ved synfaringa i 1661-65 vart det peikt på at kyrkja berre har eit enkelt sutak og at dette var dårleg og lak. Ein meinte at måtte få dobbelt sutak, noko som ville krevja om lag 40 tylfter skårne bord. Taket laut styrkast med to «underslag» nede i kyrkja under bjelkane og to underlsag under sperreverket.

I 1667-69 fekk kyrkja nytt tak av takpanner med nye lekter, kjølar og vindskier. Sutaket under pannene vart vølt. 6000 panner vart sende med jekt frå Bergen til Kvamsøy og taket vart lagt opp av Jens murmeister som hadde med seg sine eigne arbeidsfolk frå byen. Dette vart supplert med 400 panner i 1671, desse fekk ein frå overskot ved Kyrkjebø kyrkje.

Takkonstruksjonen slik han står i dag svarar til planane frå 1661-65. Taket er eit sperretak med tettstilte sperrer som er festa til bindbjelkar og ytre remstokkar. Nokre av bindbjelkane er skøytte ved indre murkrone. Over bindbjelkane står ei grind av to langsgåande dragar som ber reiste knestokkar ved annakvart sperreband. Knestokkane er festa til bindbjelkane med trenaglar. Dei ber to dragarar som understøttar dei nedre hanebjelkane. Nærare mønet er det ekstra hanebjelkar. Hanebjelkane er festa til sperrene på halv ved. Konstruksjonen er i tillegg støtta av to langsgåande dragar under bindbjelkane. Desse er no borne av nygotiske stolpepar ved midtgangen.

Sperrene er av ny ved. Mange hanebjelkar og knestokkar er frå mellomalderen, med farga profil. Mykje av den gamle materialen i takverket ber spor etter tidlegare bruk. Det gjeld også bindbjelkane der nokre har profilar. På utsida nede på sperrene er det lagt på laskar som gjev taket ein liten svai. På sperrene ligg det sutak som utvendes er tekt med raude takpanner.

== Himlingar ==
Kyrkja har samanhengande, flat himling over kor og skip og himlingen held også fram over våpenhuset, med opning for oppgang til takryttaren. Himlingsborda ligg i lengderetning over dei tettstilte bindbjelkane. I skip og kor er himling og bjelkar kvitmåla, men stadvis ser ein gjennom til dekorativ måling frå 1600-talet. I våpenhuset er himlingen umåla. Truleg har det vore flat himling i kyrkja alltid. Det er ikkje spor etter kalkpuss på gavlmurane over himlingsnivå.

Ved synfaringa i 1661-65 er det notert at det vart «nedlagt 2 store Bielcher offuer Chorit 18 allen lange, Lemmen til bestørckelse». Dette kan vera dei to bjelkane som ligg i lengderetning. Dei er utveksla mot tilsvarande bjelkar i skipet ved korskiljet, og kan ha vorte lagde til ulike tider i kor og skip.

Borda i lemmen vart i 1690-92 drivne tettare saman og det vart lagt til to tylfter bord.

I samband med at kyrkja fekk ny altartavle i 1719, vart det laga ein liten kvelv i himlingen like over denne, etter som tavla var for høg.

== Takryttar ==
På vestgavlen står det ein takryttar. Denne kan vi følgja frå synfaringa i 1661-65 og frametter. Då var hjelmen for kort og for trong og det skulle leggjast til 2-3 omfar med bord for å få ho til å dekka tårnhalsen og hindra at regn kom inn. Fleire stader i rekneskapane har opplysningar om golv eller lemmar i tårnet. I 1667-69 vart det laga ein liten lem under klokkene, i 1684-86 vart det laga ein lem i tårnet og ein stige til oppgangen. Då dei skulle heisa klokka på plass i 1687-89, vart tre lemmar i tårnet tekne ned og så lagde på plass att.

Samstundes vart det kjøpt (ny) pynt til tårnspissen: Ein fekk tinga frå Bergen ein hane og ei kule av kopar, medan smeden laga jarnstonga «med tilbørlige vinger». Målaren vart betalt for å staffera det heile.

I 1711-13 fann ein at tårnet var nokså rote og at det laut byggjast på nytt, og det er gjort greie for materialen som er innkjøpt. Seinare vert det meldt at tårnet i 1714 er «af nyt opbygget, hwor til tømerfanget i forgaaende regenschab er indkiøbt».

Visitasmeldinga frå 1838 har følgjande melding om tårnet:

''<nowiki>[…] kirkens taarn, er undergaaet en forandring der meget wansirer kirken, dat det, der i staden for taarn er anbragt, wiser sig som en firkantet kasse, hworunder spiret synes saasat, og som giwer kirken et høist paafaldende, nesten latterligt udseende.</nowiki><ref name="ftn4">'' Visitasmelding 1838''

</ref>

Vestgavlen er murt opp til overkant av vindauget. Over dette er det plassert ein laftekasse som kviler på ei ramme boren av stolpar i aust og av muren i vest. Stolpane kviler på dragarar over dei vestre bindbjelkane, og er støtta av skråband. Laftekassen som utgjer den nedre delen av takryttaren, har fleire skøytar i tømmeret og er truleg bygd opp av eldre material. Eit stykke opp i kassen er det lagt golv for klokkerommet, truleg i nyare tid.

Klokkene er hengde opp i bjelkar festa i ramme over laftekassen. Midtstolpen i den firkanta hjelmen kviler på ein bjelke under golvet i klokkerommet og er festa med tang over laftekassen.

Klokkerommet har to lydluker, mot sør og mot nord. Det er kledd utvendes med ståande bord med rammer oppe, nede og i hjørna. Borda har fas mot kledninga. Takryttaren har enkel hjelm med fire gratsperrer og fire mellomsperrer, er tekt med liggjande bord og avslutta med metallspir med kule, kross og hane.

== Tilbygg ==
Ved synfaringa i 1661-65 vert det gjort merknad om at det trengdes eit skur på nordsida av kyrkja for å verna stigane mot regn. Om dette vart realisert er uvisst. Våpenhus er ikkje nemnt i rekneskapane.

Då Bendixen var i kyrkja kring 1900, var det enno grunnmur etter eit likhus på nordsida av kyrkja, ved inngangsdøra der. Oberst Gerhard Munthe som kjøpte kyrkja ved kyrkjesalet i 1720-åra fekk murt opp eit gravkammer der for seg og familien.

= Interiør =
== Presentasjon av interiøret ==
Altar med altartavle og altarring står sentralt i koret skilt frå austmuren med ein smal passasje. Døypefonten, som her berre er ein ring for massingfatet, er festa til ein stolpe nord i inngangen til koret. Preikestolen står i sørausthjørnet i skipet med oppgang frå koret. Koret har brystning på tre sider og er også dels skilt med brystning frå skipet. På nordsida i koret er det benker, på sørsida benk(?) og harmonium.

Skipet har benkeparti på begge sider av midtgangen, heilt bak til skiljeveggen mot våpenhuset. Over vestre del i skipet er det bygt opp eit tverrgalleri med ekstra sitjeplassar.

Det er ikkje lagt inn elektrisk straum i kyrkja og det er heller ikkje noko anna form for oppvarming.

== Fargar ==
Korleis kyrkja kan ha sett ut innvendes i mellomalderen, er uråd å seia noko om, etter som det ikkje er bevart fargespor eller inventar som kan gje haldepunkt. Dei første 200 åra etter reformasjonen finst det meir opplysningar om gjennom skriftlege kjelder og restar av måling og inventar. På 1800-talet vart rommet overkalka og minimalismen gjorde sitt inntog også ute på Kvamsøy.

Det finst ein del opplysningar om måling i rekneskapar og andre skriftlege kjelder. Såleis i 1682 då ein hadde fått Ein tilreisande målar med svein til å måla altarringen, oppgangen til preikestolen, preikestolen, søylene («pillerne») og panelet kring veggene. I 1683 vart det gitt Olle Maller løn «for weggen att malle».

<nowiki>Måling er også nemnt i 1693-95, men det er ikkje sagt kvar det er måla, men det er peikt på at ho burde vore betre måla: «Som kirchen [er] staaende udi en allmindelig haffn for fremmedes øyne, saa er den med slett malning beprydet, oc giffuet til maleren paa hans egen kost 16 Rdr.» Ein kar vart betalt for «ideligen» å flytta stillaset for målaren. </nowiki>

Etter Bendixens manus fann antikvar Nicolaysen i 1868 figurar av dei fire evangelistane og Petrus og Paulus i skipet og av Moses og Kristus i koret, alt måla med limfarge i overnaturleg storleik. Bendiksen såg også «risset av en flyvende engel» i våpenhuset, «likesom rester av maling på en bjelke». Bak altaret fann han spor av rankemåling frå 1600-talet i taket.

Det er framleis 1800-talsfargane som pregar kyrkjerommet med kvit himling og vegger og med gul brystning under vindaugsnivå. Benker stolpar og inventardelar elles er måla i to lyse gulfargar og lys grått.

I 2010-12 utførte NIKU (Norsk Institutt for kulturminneforsking) eit arbeid i kyrkja med omsyn til muring og kalkmålerikonservering. <ref name="ftn5"> Notat frå NIKU datert 13.09.12. NIKU har også levert oppdragsrapportar 126/2010 og 280/2011

</ref>

NIKU konkluderer med at det ikkje er dekor i våpenhuset med unntak av ein basunengel i sørausthjørnet som går under skiljeveggen og er måla før denne vart oppført.

Ved gallerifronten på nordmuren er det reparert eit dekorert felt som også var synleg før arbeida, men som no står tydlegare fram. Det er tolka som eit måla epitaf og har form av ein kartusj med utydleg innskrift omgitt av vegetabilske ornament og er plassert i overkant av ei brystningsbord. Under brystningsborda er det avdekt eit måla skilje i brystninga. Skiljet har form av ein baluster. Det er også funne fragment av eit kalkmåleri ned mot golvet under kartusjen.

I austsida av smigen i nordportalen er det restar av måling som illuderer eit framhald av brystninga i koret. Dette er også blitt meir tydeleg etter arbeida. Det er også vist at treverket på hjørnet mot koret har hatt tilsvarande måling.<ref name="ftn6"> Alle opplysningar frå NIKUs notat.

</ref>

Det er også fragment av avdekt dekor fleire stader i kyrkja. I ein vindaugssmig i sørmuren er det ein basunblåsande engel, øvst på nordsida av austmuren er eit kvadratisk felt som viser Fragment av Moses i ein boge og kring vindauget ved preikestolen er det restar av rankemåling. Også på himlingsborda og på bord i takryttaren finst restar av rankemåling, truleg frå 1600-talet, dette er venteleg oppattbrukt materiale, i alle høve i takryttaren.

== Glasmåleri ==
Bendixen nemner eit måla vindauge som skal finnast i Universitetsmuseet i Bergen: «I Bergens Museum finnes resten av en større vindusramme. I midten er innfelt en oval tavle, på et kvadrat i denne er malt en liten sort snekke med utspent råseil og Dannebrog i toppen. I bakstavnen sitter en styresmann. Oventil ser man en engel, nedentil en del frukter og innskrifter, måskje Gudmund Simonsen.» Han gir også att «Holcks beretning om samme rute».

= Inventar =
== Altar ==
Enkelt kassealtar av tre. Fylling av liggjande, pløygde bord i hjørneramme og med profilerte bord inn mot fyllinga. Dei tre synlege sidene er truleg samtidige med altarringen. Ryggsida er eldre, truleg samtidig med altartavla. Breidda kan ha vore redusert ved montering av «nytt» altar. Høgde 100 og 129 cm, djupn 88 cm, breidde 154 cm.

Skoren grafitti på ryggsida med ulike initialar og 1705. Bak på altartavla er skrive: Peder Pedersen (Sween?) OAS 1737 og til venstre: Mons Matsen Løekeland 1737. Desse er skrivne på fyllinga. Altaret har to opplengjer ytst på kvar side av baksida, festa med trenaglar og spikar. Mellom desse er det to halvrunde opplengjer, ei på kvar side, som er festa til ramma i altartavla i full høgde og går meir enn halvveges ned på altaret. Sentralt er det ei firkanta opplengje som er festa til biletfeltet, fotstykket og altaret.

== Altartavle ==
Altartavla er skoren av Schauer og vart gjeven til Kvamsøy kyrkje i 1716. Innskrifta på måleriet, Magr Ivarüs Eirici Leganger, Anna Petri Filia Finde 1716, fortel kven som gav tavla. Ho er skoren i regense-stil, ein litt forfina og stilisert barokk. Hovuddelen er samansett av eit høgt fotstykke og ei hovudhøgd med avsluttande gesims oppe, begge med framskote midtparti. Hovudhøgda er flankert av vengjer og gesimsen ber låg boge under høgt kronfelt. Tematikken i tavla er Nattverden og Krossfestinga.

Nattverden er framstilt sentralt på fotstykket på ein skoren kartusj i form av eit skjold med inn- og utrulla voluttforma kantar. Ut frå nedre del av kartusjen veks sirleg akantuslauv utover flata. Dei smale sidedelane har egne akantusranker forma kring eit band.

Hovudhøgda har ei måla framstilling av Nattverden i eit rektangulært biletfelt som med enkel ramme fyller høgda under gesimsen. Biletet er flankert av loddbeint hengjande skorne girlanders med sløyfe øvst, bladformer avbrotne av blomar og avslutta nede med to duskar nedst. Girlandermotivet vert teke opp att i sidefelta.

Vengjene er skorne i ein finsleg og elegant akantus som slyngjer seg kring eit karakteristisk regenseband som kviler oppe på nedre list i gesimsen.

Kronstykket har eit lågt bogefelt under listverk og over dette eit felt med inn og utsvinga opprulla voluttar, to på kvar side. Frå dei øvste, utsvinga, veks det akantuslauv inn over og dekkjer feltet som er avslutta oppe med svungne lister som endar i voluttar sentralt der dei ber ein urneforma akantus fylt med skorne blomar. I bogefeltet over gesimsen er måla skyer og sol og dei hebraiske bokstavane for Jahve.

Framstillinga av Nattverden viser Jesus og dei tolv læresveinane benka kring eit tverrstilt bord med kvit duk, fleire tallerkar, ei skål og ein kalk av tinn, saman med tre brød og ein kniv. Eitt brød og kalken står fremst på bordkanten som eit nattverdsymbol. I fondveggen, over Jesus, er det eit vindauge som viser eit fjellandskap, med tre små krossar oppe i fjellsida.

Krossfestinga er måla med olje på lerret. Krossen er sentralt og symmetrisk plassert. Jesus heng med rette, svakt skrådde armar. Hovudet, med attlatne auge, kviler mot hans høgre side. Kroppen er også lett vridd mot høgre og begge beina, det høgre bøygd, er festa til krossen med ein nagle. Håret under tornekrona og lendekledet flagrar mot Jesu venstre side i vinden. Under krossen står Maria med samla hender til venstre og Johannes med falda hender til høgre i biletet. Under krossen kranium og krosslagde bein. Bak krossen er det måla eit grønt landskap som endar horisontalt mot ei framstilling av Jerusalem med bymur og hus. Bakgrunnen for krossen er gråbrun med skyformasjonar i dei øvre hjørna.

Fargane i tavla elles er dominert av den grøne akantusen som er staffert med gull og med raudt i band og blomar. Botnfargen er raudbrun. I gesimsen er det blågrå marmorering. Listverk i raudt og grønt.

== Altarring ==
Rekneskapane fortel at det i 1677 vart laga eit rekkverk kring altarfoten. Den noverande altarringen er truleg noko yngre og samtidig med fremste delen av altaret. Altarringen er liten og åttesida der fronten av altaret utgjer ei av dei to lengste sidene. Det er port ved altarets sørvestre hjørne. Ringen har flat handlist, rekkverk av balusterforma bord mellom rette bord ved hjørna, stoppa og skinntrekt knelepute festa med saum og rett vegg mot golvet. Golvet inne i ringen ligg eit steg høgre enn korgolvet.

== Døypefont ==
I den tida ein kan følgja rekneskapane hadde kyrkja ein «fundt», dvs. eit avgrensa rom for dåpen. Dette var oftast i det nordvestre hjørnet i skipet. I 1687-89 vart det kjøpt ein massingarm til å setja lys i «udi den mørche fundt om winteren».

Dåpsfatet vert no sett i ein enkel jarnring festa til stolpen nord i korskiljet.

== Preikestol med oppgang ==
Snekkararbeid frå første halvdel av 1600-talet.

Preikestolen har fire sider av ein åttekant og i tillegg ei side av to vertikalstilte bord mot sør. Kvart fag har ei fylling i ramme, det øvre rammestykket er breiast. På dette kviler ei flat handlist med profil under ytterkanten. I hjørnet mellom handlist og ramme er det sett inn tannornament over ei list med eggstaff og tannsnitt.

Sidene er inndelte i storfelt og øvre og nedre smalfelt. Storfelta er skilde frå smalfelta ved profilerte lister. Dei har portalform med diamantbossar som sluttstein og kapitel, er krynte med broten gavl og flankerte med klassiserande, brotne søyler. Feltet har rankedekor i flatt relieff, dukatornament og bladornament. Eit øvre smalfelt er dekorert med skore rankemotiv i flatt relieff flankert av triglyffar ved hjørna. Feltet i sør har også rankemotivet skore på innsida. Dei nedre smalfelta har skriftfelt mellom diamentbossar.

Det går ein sveifa planke frå ein stolpe ved sørveggen under den flate botnen på stolen. Denne kryssar ein bjelke diagonalt under stolen og krysset er bore oppe av ein stolpe i bakkant.

Oppgang i trapp med fem steg frå aust. Oppgangen har enkelt rekkverk.

<nowiki>Preikestolen er no måla i fargane frå siste del av 1800-talet med bleik okergul med felt i mørkare oker og staffering i mørk brunraudt. I eit av felta er tidlegare måling avdekt i portalfeltet og skriftfeltet. Portalfeltet viser ein person måla i brun kontur på okerorange bakgrunn (Peter?) Innskrifta under i gult på blågrå, kan henda svart bakgrunn: «Att hand iche maa […] blieffuer vred, oc i skulle omkome». I eit anna felt er desse delane berre dels avdekte, men viser at dei har hatt tilsvarande måling, kanskje Andreas i storfeltet og innskrift i tilsvarande fargar i nedre smalfelt. Avdekkingar på den skorne dekoren i portalen viser ulike grøne, blågrøne og okerfargar.</nowiki>

== Benker ==
Rekneskapen frå 1717-1719 fortel at ein stol i kyrkja har fått nytt ryggstykke og ny dør med hengsler. Det er ei slitt fjøl i kyrkja som truleg er rest av ein benkevange. Fjøla er sveifa inn i overkant og har truleg hatt ei sveifa krone. Under enkel horisontal skolpesnittbord er det skore: KOLBEN PEDERSØN RAM. I skiljeveggen over inngangsdøra i vest er resta av ein tilsvarande vange der årstalet ANNO 1646 er innskore.

Benkene i kyrkja i dag er enkle, opne benker frå 1800-talet med tre bukkar, ein på kvar side og ein må midten. Bukkane har ei kløverbladforma opning mellom beina, svingar inn og opp til setet der framdelen er dekt av setefjøla. Over setehøgd er bakdelen svinga i ein boge bakover og krynt med skrå handlist/hylle og øvre ryggbrett. Nedre ryggbrett bak og over setefjøla. Det er lause benker av liknande type i koret. I søraustre hjørne er det ein fast veggbenk med brystning framfor. Brystninga har tre fyllingar i rammer og skrått bokbrett.

''Andre benker''

På galleriet står det ein lang, skøytt benk utan ryggstø på fire trapesforma bukkar. Setefjøla er av planke med enkel profil på framhjørnet. Bukkane er festa gjennom setefjøla.

I koret står ein enkel, kort benk med setefjøl festa mellom to sidevangar. Vangane er litt breiare oppe og nede enn på midten Fjøla er festa til vangane med naglar og med enkle skråstøtter. Oppe på vangane er det enkle horisontale border av skolpesnitt mot ein strek.

''Skriftestol''

Rekneskapane har fleire opplysningar pm skriftestol som kan ha stått i koret. Ved synfaringa i 1661-65 er det notert at det trengst ein rund fot kring skriftestolen, som ein altarring, «for Almuffuen at falde i Knæ paa, och heldst for gamble folch». I 1687-89 er skriftestolen teken opp og det er lagt nytt golv og golvåsar under og spileverk ved den eine sida til å sjå gjennom.

I 1717-19 vart det laga to kneleskamlar framfor skriftestolen.

== Galleri ==
På eit eller anna tidspunkt har våpenhuset blitt delt av frå skipet. Det kan ha vore samstundes med at dei store bjelkane vart sette inn for å støtta opp kyrkja. Veggen mellom er bygd opp av lafteplank til golvhøgd i galleriet. Golvborda i galleriet kviler på denne veggen, på to bjelkar over bjelkebukkar ved langveggene og i tillegg er dei festa til dei vestre mellomstolpane ved midtgangen.

Opninga over døra har vorte tetta att, og på ein av desse plankebetane er det skore ut følgjande: ANNO 1646. I overkant av dette er det skoren dekor som kan tyda på at det har vore ein benkevange tidlegare.

Ryggveggen på galleriet er av breie, vertikalstilte bord, festa med spikar. På nordsida i våpenhuset går det ei bratt trapp opp etter vestmuren, ho er vinkla i hjørnet og held fram mot vest der det er ei låg opning til galleriet. (Frå hjørneavsatsen er det stige i to nivå opp til loft og klokketårn.) Opninga er mellom takbjelken og det kraftige, tverrgåande treet i vest. Frå dette er det to steg ned til gallerigolvet. Eit lite, vakse menneske kan stå oppreist på galleriet.

Gallerifronten har femten fyllingar i rammeverk. Baksida av fyllingane vender mot kyrkjerommet i aust. Brystningane er oppattbrukte og har venteleg tidlegare vore brukt i interiøret i kyrkja. Brystninga er skøytt to stader, også handlista. Mulege restar av dekorativ måling på fyllingar og rammer. Rammene er nagla saman med trenaglar, men festa med spikar til stolpane.

== Skulptur ==
Over kordøra vart det i 1693-95 sett dreia pillarar og over det eit krusifiks som var gjeve av sognepresten. I 1717-19 vart krusifikset flytta høgre opp ettersom det stod i vegen for innsynet til altartavla. På det sveifa fotstykket som ber krusifikset er det skore inn følgjande: ANNO 1603 Foræredt. Krusifikset er, etter Bendixen «lite og stygt, lendeklædet har en svær sløife stående ut».

Jesusfiguren har skrådde armar og opprett hovud vend mot Jesu høgre side. Augo er attlatne. Langt hår og kort skjegg. Tornekrone. Knea er bøygde og føtene festa med ein nagle til krossen. Lendekledet er kort og knytt på hans høgre side med stor løkke. Over hovudet er festa eit skriftband med INRI på den sveifa krossen. Karnasjonen er kvit med rosa i kinna. Raude bloddråpar. Hår, skjegg og lendeklede er gullfarga, tornekrona grøn. Krossen er svart.

== Måleri ==
Bendixen skriv følgjande om måleria i Kvamsøy kyrkje: «Arvingene efter Michael Sundt Tuchsen, (der 1785-89 hadde vært residerende kapellan i Vik, hospitalsprest i Bergen til 1808, og døde på sin eigedom, gården Maaren i Lavik 1817,) lot ved hans begravelse ophenge 7 små malerier i kirken:

# Maria bebudelse
# Frelserens fødsel
# Nadveren
# Korsdragningen
# Korsfestelsen
# Gravlegningen
# Den opstandne frelser i en mørk natt med tålmodighets og fromhetens symboler.

På en tavle i kirken fant Dahl antegnet at Ivar Legangers portrett, det samme som hang i Hopperstad kirke, også var skjenket til Kvamsø.»

Bendixe fann etterkvart seks av måleria frå Tuchsen. Fleire av dei hadde innskrift der det stod at dei var gjevne av Tuchsen i samband med gravferda hans 19. mars 1817.

Fire av måleria var i kyrkja ved denne registreringa. Dei viste

# Emmaus
# Bodskapen til Maria
# Gravlegginga
# Nedtakinga frå krossen

====Rituelle kar====

Inventarlista frå 1678 seier at kyrkja har ein «Kalch och disch aff sølff forgylt, med itt tørcheklede» og «1 bechen i funten, aff messing». Kalken og disken vart gjort større i 1708-1710. Om dåpsfatet skriv Bendixen at det den eigedomlege, mystiske innskrifta: RAHE W+ShNB+, teke opp att fire gonger. Både kalk, disk og dåpsfat finst i kyrkja framleis.

''Kalk''

Truleg frå 1600-talet, utvida 1708-10. Gylt sølv. Kupa har rund botn og skrå sider med to riller under utsvinga kant. Øvre og nedre skaftledd er kanta og avgrensa oppe og nede med riller. Nodus har spiss midtring og boga sider med gjennombroten dekor i halvsirklar ned mot midtringen Foten skrår ut og svingar nede ut i sju flikar som kviler på smal standkant. På den eine fliken er prega ei kalvariegruppe. Kupa har vore løyst frå øvre skaftledd og nagla på på nytt. Øvre skaftledd er tilslipt i samband med endringa. Forgyllinga er slitt på foten. Under foten er talet 14 rissa inn, på neste flik L K og på neste M og kanskje R. Ustempla. Høgde 16 cm, Diameter oppe 10,1 cm, største breidde fot: 10,1 cm.

''Disk''

Truleg frå 1600-talet. Forgylt sølv. Disken har flat botn og smal rand med avskoren vigslingskross. Innrissa strek inst på randa. Ustempla. Diameter 12,2 cm. Rand 1,4 cm.

To brunspetta ''rebekkakrukker'', den eine defekt.

''Dåpsfat''

Massingfat, truleg frå 1600-talet. Fatet har forsterka, ombøygd kant og bord av prega spissbogar innafor denne. Skåla har runda vegger mot ein svakt runda botn. I botnen deler tre konsentriske, opphøgde ringar feltet inn i fire. Sentralt er eit drive motiv med sigerslam med kross og fane. Glorie kring hovudet. Frå bringa renn blodet ned i ein kalk. Bakgrunnen har lilje- og stjernemotiv. I ringen utafor midten er ei enkel bord av prega, femblads blomar. Utafor der er det ei skriftbord der bokstavane er tekne opp att fleire gonger, dekorativt eller med symbolsk innhald. Ytst ei bord av prega blad. På baksida av randa er festa ein jarnring til oppheng. Diameter: 41,3 cm.

== Parament ==
Det var laga ein ny messehakel før synfaringa i 1661-65, etter som den gamle var utsliten. Utgiftene vart dekte av allmugen og soknepresten. Alterduken var også sliten og det skulle skaffast ny av 8 alner lerret. Etter inventarlista i 1678 hadde kyrkja då ein messehakel og ein messeserk, ein lerrets altarduk og eit stripete, gammalt altarklede. Altarkleda vart oppbevarte i eit «schab i muren med itt wduelig laas for». I 1693-95 vart det sett nye ermer i messeserken, i 1696-98 vart messehakelen kante med gullgaluner.

Inventarielista frå 1702 nemner i tillegg eit kalktørkle, og i lista frå 1705 er det komme til eit raudt altarklede som vart gjeve av John Boelstad.

Bendixen nemner ein svart messehakel med fiolett kross frå 1700-talet, denne er no i Sæle kyrkje.

Altarduken som er i kyrkja i dag er i aidastoff og brodert med perlegarn i hardangersaum på tre sider. Borda er 20 cm brei og tunga i kanten og viser vekselvis krossar og kalkar.

====Lysstell====

I inventarlista frå 1678 er det nemnt to doble messing lysestakar. I rekneskapen frå 1687-89 vert det fortalt at av desse gamle stakane, og av to små frå Hove kyrkje som var ubrukelege, vart det laga eit par større stakar med armar «wed siden». Desse er framleis altarstakar i kyrkja.

I 1705 er det notert i inventarlista at kyrkja har ei stor messing lysekrone som er gjeven av sokneprest Lodwig Munthe og ei mindre som er gjeven av Endre Lønn. Bendixen skriv at den vesle lysekrona nedst i skipet var gjeven i 1763 av Lars Christensen Maalsnes. I tillegg nemner listene ei lysesaks av jarn og ein lysarm, denne vart brukt i dåpshuset.

=== Altarstakar ===
Trearma lysestakar i messing. Stakane har pigg for kubbelys, lysskål og balusterforma skaft over ned- og utskrådd fot, alt med tverriller. Til hakk under lysskåla er det festa glatte, halvsirkeforma lysarmar, ein til kvar side. Armane ender i skiver som held lysskåler og lyspiper som er skrudde fast til platene. Høgde med pigg: ca 50 cm, breidde ved lysskålene ca 58 cm. Diameter fot: 21,3 cm.

=== Lysekroner ===
Lysekronene vart i 2011 restaurerte av James F. Eves ved Amundsens Eftf. Metallstøperi. Restaureringa var omfattande med nykonstruksjon av lysarmar og reflektorar. Det vart ikkje laga nykonstruksjonar som ein ikkje hadde grunnlag for.

a) Lysekrona i koret. Var i kyrkja i 1705. Dette må vera den lysekrona som vart gjeven av Endre Lønn. Ho har oppheng i ring over fugl med vengje og hovud ut til begge sider. Skaftet er balusterforma med to plater med feste for armar, og endar nede i kule med knopp. Den øvste plata ber no seks små, s-forma armar som endar i reflektorar i form av tulipanliknande blomar. Den nedste plata held s-forma armar som ber lysskåler og lyspiper.

b) Lysekrona midt i skipet er den største og må vera den som vart gjeven av Ludvik Munthe. Krona var i kyrkja i 1705. Ho har kanta oppheng over ein dueliknande, skråstilt fugl i rundskulptur med utstrekte vengjer. Skaftet er balusterforma med tre plater til oppheng for armar. Krona er avslutta nede med kule med knopp. I den øvste plata er det åtte sforma slysarmar som ber lysskåler og lyspisper, Plata i midten har små, sforma dekorative armar og den nedste plata har s-forma lysarmar som ber lysskåler og lyspiper. På kula er det innrissa eit alliansemonogram med fleire samansette bokstavar, ingen av dei stemmer med initialane til gjevaren.

c) Lysekrona nedst i skipet må vera den som vart gjeven av Lars Christensen Maalsnes i 1763.<ref name="ftn7"> Bendixens manus 
</ref> Det er ei lita krone med ringforma oppheng over fugl i rundskulptur med hovud og vengjer til begge sider. Skaftet er kort og balusterforma, men med meir kantete ledd. Det har tre plater for armar. Krona er avsluta nede med kule med knopp. I ovre plate er det festa s-forma lysarmar med muslingforma lysskåler som ber lyspiper. Det er ikkje funne grunnlag for å rekonstruera armane som har vore i plata i midten, men det har truleg vore mindre ornament. I den nedste plata heng det lysarmar tilsvarande dei i den øvste.

----
<references/>

== Klokker ==
Inventarielista frå 1678 nemner to klokker i tårnet og ei i skriftekammeret. Men alt i 1687-89 står det i rekneskapen at det i mars 1688 berre var ei klokke i kyrkja, og at det vart laga ei ny etter kontrakt mellom stiftskrivaren og rotgytaren. Det vart også laga kolv til klokka. Opplysningane i rekneskapen er noko uklare, men truleg har den eine klokka då vore øydelagd. Det er venteleg denne som har hatt ei vekt på 8 våger, og vore ein del av grunnlaget for den nye klokka.

I 1701 vart ei ubrukeleg klokke, truleg den som var laga i 1688 ettersom mellomalderklokka framleis er i kyrkja, oversend til Amsterdam for omstøyping og ei nystøypt klokke vart send attende til Kvamsøy. Malmen i den gamle klokka var av dårleg kvalitet og vart ikkje så høgt verdsett. Av det som vart betalt for den nye klokka, betalte presten og allmugen ein del og Nils Eriksen ein del.

Klokka som var i skriftekammeret er det ikkje fleire opplysningar om. Det har venteleg vore ei handklokke.

Følgjande klokker heng i tårnet:

a) Klokke frå mellomalderen. Klokka har oppheng av midtboge og seks runda bøylar med dekor av snodde band sentralt på kvar bøyle. Flat kronplate. Skrådd hue som rundar ned mot hals med smale riller over og under eit band. Korpus har rett øvre del og utsvinga nedre del. Slagringen svingar ut og ned og er avgrensa oppe og nede med fleire riller. Han skrår opp innvendes. Diameter 51 cm, høgde ca. 50 cm med krone og 40 utan.

b) Klokke frå 1701. Krone av seks kanta bøylar og midtboge. Dekor med mellom anna (engle)ansikt sentralt på kvar bøyle. Flat kronplate, runda hue, rett hals med to band mellom riller. Det øvre bandet har dekorative ornament med fuglar og blomar, det ned ste har følgjande innskrift: CLAES NOORDEN ET ALBARTUS DE GRAVE ME FECIT AMSTELODAMI AO 1701. Under rillene under det nedste bandet er det ei bord med symetriske bladornament som vekslar med frukter. Korpus svingar ut mot fem riller i overgangen til slagringen som er ut- og nedbøygd og avslutta med riller. Innskrift på korpus: AMSTERDAM ANNO 1701/ QVAMS-ØES KLOCKE MAGIST. IVER/ ERICKSEN PROFST I SOGEN OCK SOGNEPREST I WIIK/ HO LUDWIG CHRISTOPHERSEN VICEPASTOR I WIIK/ S: NIELS ERICKSEN, BORGER I BERGEN. Diameteren nede på klokka er 58 cm, høgde 56 cm, utan krone 45 cm.

== Orgel ==
Harmonium i mahogni med innskrift: Vestre’s, orgel og pianofabrikk, Haramsøy, Ålesund. Disposisjon: Basskoppel, Viola 4’, Viola dolce 4’, Diapson 8’, Diapson dolce 8’, Vox humana, Hohlfløyte 8’, Melodia 8’, Vox coelestis 8’, Serafone 8’ og Diskantkoppel.

== Nummertavler ==
To enkle skjerebrettforma og svartmåla tavler med stiftar til oppheng av siffer. I nedkant er det sett på ei styrkande rammelist.

== Møblar ==
''Benk'' 
Sjå under benker.

''Brurestolar'' 
To stolar i enkel drakestil. Lakka furu. Stolane har svungne bakbein. Frambeina er fram- og utsvinga nedst. H-kryss. Sarg med skorne sikksakkornament. Stoppa sete. Ryggbrett festa over ryggsprosse og under toppbrett, alt med skoren dekor. Bakbeina endar oppe med skoren bladvolutt. Stolane er merkte I. Høyvik 1959.

== Offerutstyr ==
''Tavle''

<nowiki>Fattigtavle av tre med dreia handtak, runda rygg og skuffe med dekt bakre del. Bendixen registrerte følgjande myntar i tavla: «tre 2-skillinger fra 162 [1602?] 1667, 1677.</nowiki>

''Klingpung''

Pung av lyst grågrøn fløyel fora med lerret. Avslutta nede med (no) brun dusk. Pungen har dels losna frå metallringen som er festa til i stang av tre. På stanga heng no ei lita bjølle, då Bendixen registrerte kyrkja kring 1900 skreiv han at bjølla mangla.

''Blokk og bøsser''

Ei blokk av tre festa med to jarnbøylar til veggen. Jarnbeslag med spalte for pengar i loket. Merkt i nyare tid: Til Kvamsøy Kyrkje.

Bøsse av tre av fire ståande bord og med vidare botn og lok. Sidene er nagla saman med trenaglar. Loket har hank og jarnbeslag med spalte for pengar og har hengsle for hengelås.

Blekkbøsse, svart med kvit måla innskrift i fraktur: Til Hedningemisjonen.

== Diverse ==
Bendixen nemner ei gåve, eit vokslys som enno fanst i kyrkja då han var der. Lyset var gult med gylte striper.

''Skipsmodell''

Inventarlista frå 1705 nemner eit skip som heng i kyrkja og som var gåve frå kaptein Rasmus Rasmusen. Skipet har ei måla datering til 1703, og var nytt då kyrkja fekk det.

Bendixen skriv følgjande om modellen:'' ''

''<nowiki>Det omtalte skib henger nede i kirken, en liten tremastret modell med 2 rader kanoner og høit akterstell, 2 stenger og 1 liten mast på baugsprøitet, med mers som de 3 andre mastene. […] Det sises å være modell til et her bygget skib.</nowiki>''<ref name="ftn8"> Bendixens manus

</ref>'' ''

<nowiki>Skipet har måla innskrift på begge sider av botnen: Enner Rasmes:… BOS:… og Rasmes Rasmessøn BOS:… På kjølen ANNO 1703. På bakstamnen: [C]HriSTi […]GE og AN[…].</nowiki>

''Lykt''

Ei blekklykt med gjennomhola sider og tårnforma lok.

= Kyrkjegard og gravminne =
== Kyrkjegard ==
I 1717-19 vart det laga to nye kyrkjeportar med stolpar, tak dører og hengsle. Ved Visitasmeldinga i 1821 vart det klaga over kyrkjegardsmuren: « Hvad kirkegaarden angaar, er muren meget forfalden, og ligner mere en sammenkastet stenrøse end en muur. Ligesaa er der heller ikke nogen port for kirkegaarden».

Bendixen skriv om steinar ved kyrkja:

''Ved kirkegårdsporten står to svære steiner, sannsynligvis bautasteiner. Worm omtaler en runestein som stod på Kvam, men runene er utydelige og slett leste. Der synes å stå:''

''Gunnar Bersasuno riste stain d(st)ena at … Ketilssunar er her var haugvin. er (is?) sten sja stender. D.e. Gunnar Beresøn reiste denne sten over … Ketilsson som her var drept, hvor denne sten står.<ref name="ftn9">'' Bendixens manus''

</ref>

Kyrkjegarden har no ein port i steinmuren. Muren er ujamnt oppmurt av dels runde natursteinar. Porten vart oppattnya i 20.. Det er graver på alle sidene av kyrkja, dei fleste på nord- og sørsida. Kyrkjegarden er ikkje utvida etter at kyrkja vart teken ut av bruk.

== Gravminne ==
Då gravkapellet til Gerhard Munthe vart demontert, vart kistene samla i ei fellesgrav på kyrkjegarden, medan kisteskjold og plater vart tekne vare på i kyrkja, sjå foto.

== Reiskapsbu ==
På utsida av kyrkjegarden eit stykke frå inngangsporten, vart det i 20.. (?) sett opp ei enkel reiskapsbu. Bua har vegger i bindingsverk kledde med enkel, liggjande panel og kvitmåla. Huset er dekt med saltak tekt med raude takpanner. Fløydør i den gavlveggen som vender mot kyrkja.

= Kjelder =
== Utrykte kjelder ==
Bendixens manus, kopi av avskrift av manus «Kirkerne i nordre Bergenhus Amt» 
Rekneskapar 1667 – 1673, Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, l.nr. 1724 
Rekneskapar 1678 – 1725, Statsarkivet i Bergen, Kirkestolebok l.nr. 51 
Visitasmeldingar, Statsarkivet i Bergen, Bjørgvin Biskop, Visitasmeldingar 1817 – 1857

== Trykte kjelder ==
Kloster, Robert, «De gamle kirker i Viks prestegjeld», Kvamsøy kirke, s. 214-226 i Hoprekstad 1951 
Hoprekstad, Olav (red.), ''Bygdabok for Vik i Sogn I'', Bergen 1951

----
<references/>
[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Balestrand sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:Balestrand kommune]]
[[Kategori:Publiseringsår 2013]]
[[Kategori:Mur]]

Tjugum kyrkje

2021-02-19T16:24:39Z

Kjartan:

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Det er ikkje heilt klart kor lenge Tjugum har vore kyrkjestad. Sjølve kyrkja på Tjugum er ikkje nemnd i Bergens Kalvskinn, ei kyrkjeleg jordebok frå første halvdel av 1300-talet. I innleiinga til faksimileutgåva frå 1989 skriv utgjevarane at grunnlaget for det som står om kyrkjene i Sogn er ein ferdig registrant frå 1316, og at avskrivaren kan ha hoppa over eit par kyrkjer under arbeidet. Dei finn det mistenkjeleg at Tjugum kyrkje ikkje er nemnd, medan kyrkjesoknet er nemnt heile tre gonger (p. 47a og b og p. 48).<ref name="ftn1"> Hødnebø 1989, s 13

</ref> I Diplomatariet (DN) er kyrkja nemnd i … Venteleg har det stått ei stavkyrkje på staden alt frå 1100-talet slik det elles har vore vanleg på kyrkjestadene frå mellomalderen.

Når kyrkja dukkar opp att i kjeldematerialet frå 1600-talet og frametter, er det ei tømmerkyrkje på Tjugum, og denne skal etter tradisjonen ha vorte bygd i 1610.

Tjugum kyrkje var ein del av Leikanger prestegjeld fram til Balestrand prestegjeld vart oppretta ved kgl. Res. 1. mars 1849.<ref name="ftn2"> Bendixens manus

</ref> Tømmerkyrkja vart riven og ei ny kyrkje oppført i 1863.

Som ved mange andre kyrkjer finst det ei segn knytt til bygginga av den første kyrkja. Ho skal ha vore tenkt oppført på Torsnes der materialane var lagde opp i flåte og festa ved stranda. Om natta vart materialane flytta av ukjende krefter og dei vart funne att ved Tjugum der kyrkja vart bygt.

== Stavkyrkja ==
Det finst ingen opplysningar om denne kyrkja.

== Kyrkja frå 1610 ==
Over inngangsdøra til skipet i den etterreformatoriske tømmerkyrkja stod årstalet 1610, og dette har vore tolka som byggjeåret for kyrkja. Dette er truleg ei rett tolking, men det kan merkast at kyrkja i tilfelle er ein tidleg representant for den etterreformatoriske tømmerkyrkjebygginga i bispedømmet. Kring Bergen, Osterøy og Lindås kan ein finna kyrkjebygg frå denne tida, men elles vert kyrkjene gjerne bygde noko seinare på 1600-talet.

Den tidlegaste skriftlege kjelda for kyrka frå 1600-talet er synfaringa frå 1661-65, og ut frå denne er det tydeleg at kyrkja då har hatt alvorlege skader og manglar som måtte utbetrast og ein vil tru at ho ikkje er heilt ny.

Rekneskapsopplysningar med inventarlister for Tjugum kyrkje finst for åra 1667 – 1722. Desse gjev ein del haldepunkt for korleis tømmerkyrkja har vore, opplysningar som, saman med synfaringsnotata og maleri av kyrkja frå […] kan gje oss eit bilete av 1600-talskyrkja på Tjugum.

Bygningen

Som for dei fleste andre kyrkjer finst det to oppgåver over måla på kyrkja, ei frå 1686 og ei frå 1721. Desse skil seg i regelen noko frå kvarandre, sjølv der det ikkje har skjedd viktige bygningsendringar i mellomtida.

Skipet i Tjugum kyrkje var i 1686 16 ½ alen langt og 13 alner breitt. Koret var 8 ½ alen langt og 10 ½ alen breitt. Tårnet, som var særskilt bygd til kyrkja, var 6 alner i kvadrat. Framfor tårnet var det bygt til eit våpenhus.

I 1721 er måla oppgitt slik: Skipet er 16 alner langt og 14 alner breitt, koret er 14 alner langt og 9 alner breitt og våpenhuset er 3 alner langt og 6 alner breitt. Dette må lesast slik at koret er vorte lengre i austleg retning, 5-6 alner, og at våpenhuset har hatt same breidda som tårnet og stukke 3 alner lengre fram mot vest. Både det opphavlege koret og tilbygget må i desse måla vera rekna som kor.

I 1661-65 laut sutaket både over skip og kor skiftast ut. På sørsida som oftast står mest utsett for været, var også tre av sperrene så rotne at dei laut skiftast. Sambandet mellom kor og skip svikta, og tårnet var så dårleg forankra i skipet at det «beweger sig hid og did naar Klochen ringes». Dette siste skulle løysast ved at to lange dragarar vart festa til tårnet og inn over lemen i skipet. Tårnet laut også «bebindes» i 1687-89. Den firkanta tårnhetta var for kort og dekte knapt dei øvre hjørna på tårnet, dette måtte det også gjerast noko med. Takbjelkane på tvers over skipet var for svake, og desse skulle understøttast med bjelkar på begge sider av midtgangen. Elles var kyrkja for lita og trong, og trengde utviding, noko som ein meinte best kunne skje ved at det vart bygt eit tilbygg på sørsida av skipet, men det vart det ikkje noko av.

Men kyrkja vart utvida. Dette skjedde heilt på slutten av århunderet, i 1696-98. Då vart det laga eit nytt utbygg til kyrkja, 10 alner breitt og 7 alner langt, av tømmer. Både ut frå rekneskapsopplysningane og maleriet til Fernley, må dette ha vore ei utviding aust for koret, noko som stemmer med måla frå 1721. Til dette arbeidet hadde kyrkja hjelp av ein snikkar frå Bergen som laga vindaugskarmar, loftgolv og skriftestol og dreia spiler mellom koret og skipet. Tilbygget i aust vart pannetekt i 1705-07.

Etter utbygginga er skriftestolen nemnd fleire gonger, men det er noko uklart kvar denne har vore. Om det ikkje var i det nye tilbygget, som er mest sannsynleg, må det ha vore i det gamle koret, eller mindre truleg på sørsida av koret. Tilbygget vart tjørebredd i 1699, og «det ny chor och schrifftestoel» vart måla innvendes. Det vart i 1702-04 kjøpt 16 alner grønt stoff, «rasch», til gardiner mellom koret og skriftestolen.<ref name="ftn3"> «Rasch», ullstoff av kamgarn. I Historiebogen, Vævning ( [http://www.aksp.dk/index www.aksp.dk/index] ) forklart som «Uldent, ret tarveligt tøj, der er appreteret og presset blankt.»

</ref> Gardinene vart opphengde med jarnstang og massingringar. I 1711-13 er sørsida av skipet, koret og skriftekammeret, tjørebredt. Ein ny skammel, truleg kneleskammel, vart laga kring skriftestolen i 1717-19. Seinare kan innreiinga ha vorte endra slik at det opphavlege koret kan ha blitt inkludert i skipet. Mest 200 år seinare skriv Bendixen at Sakristiet var ope mot kyrkja.<ref name="ftn4"> Bendixens manus

</ref>

I dei eldste bevarte rekneskapane, 1667-69, går det fram at ein har gjort eit stort arbeid for å få fleire og betre sitjeplassar i kyrkja. Det er då bygt nytt galleri («polpitur») med benker og 24 nye benker («stoller») nede i kyrkja, og golvet i kyrkja vart fornya samstundes. Det går seinare fram at kyrkja hadde to galleri, det eine i vest, det andre venteleg på nordsida av kyrkja.

I 1687-89 er det «lagt nyt gulf i kirchen oc choret». Materialen til kyrkja omfattar både bjelkar, golvåsar og hogne bord, like lange som kyrkja, og dei vart truleg frakta frå Vadheimsfjorden («Wadunsfiorden»).

Samstundes vart åtte opplengjer med kne festa til kyrkja. Veggene trengde venteleg å styrkast for å kunna bera det nye pannetaket som vart lagt opp i 1687-89. Det var ein mann som heitte Christen Thøgers som frakta takpannene og ein murmeister dreia hol på pannene og la dei opp. Han hadde hjelp av tre menn til arbeidet med lekter og anna. Nokre år seinare (1690-92) iukvart overskytande takpanner lagde på våpenhuset. Opphavleg hadde kyrkja bordtak som vart tjørebredd.

Før 1690-92 var det ein del mindre arbeid på vindauga i kyrkja, men i den rekneskapsperioden har det skjedd ei gjennomgripande endring i det det er laga rammer og karmar til seks vindauge som er innhogne i veggene. Dei har då truleg erstatta tidlegare mindre vindauge. I 1708-10, eit tiår etter at tilbygget til koret var på plass, vart det kosta eit nyt vindauge bak altartavla, det kan bety at altaret alt då var flytta aust i tilbygget. Det same når det i 1711-13 står at altarfoten er festa med 4 pund jarn.

I 1690-92 vart det laga to halvrunde dører til kyrkja, det kan ha vore ei fløydør til inngangen i vest.

Både skipet og det opphavlege koret fekk kvelva himling, skipet i 1687-89 og koret i 1693-95, få år før utvidinga mot aust. (R) Tilbygget hadde flat himling. Ved bispevisitasen i 1855 peikte bispen på at det loftet over altaret var så lågt at det var «generende» for presten. Medhjelparane meinte dette kunne endrast ved at ein heva himlingen eller laga ein kvelv også her.<ref name="ftn5"> Visitasmelding

</ref>

Tårnet vert omtalt som eit støpultårn, det heiter (S 1721) at det er eit «Stopel Taarn frå Grunden opbygt». På Fernley sitt maleri av kyrkja har tårnet firkanta, bordkledd hjelm, og dette stemmer også med opplysningar i kjeldene. Tårnet vart i 1691 prydd med ein gylt hane med knapp og spir, det var seks bønder som gav denne til kyrkja. Det vart då og festa to krokar i spiret, det vart kjøpt ei hampeline, og så vart tårnet tjørebredd.

Interiør

Heile kyrkja vart måla innvendes i 1690-92, det meste av kostnadene vart dekte av allmugen. I perioden etter, 1693-95 vart det opphavlege koret kvelva og kvelven vart måla.

Etter utvidinga mot aust, vart det nye koret og skriftestolen måla innvendes. I 1702-04 vart dåpshuset og foten til bekkenet, døypefonten, måla.

Bendixen beskriv den innvendige målinga slik:

''Kirken var innvendig malt med vannfarver, der til dels hadde holdt sig godt. Skibet var tønnehvelvet, koret flatt. I himlingen på det første var malt sol, måne og stjerner, på veggene trær og hjort, over inngangsdøren til skibet fremstilles: Skapelsen; over inngangen til koret: Dommen; mellem skib og kor var anbragt spiler og over åpningen en tverrstokk. ''

''I korets tak og på veggene var malt frukter og blomster og dessuten de 4 evangelister.<ref name="ftn6">'' Bendixens manus''

</ref> ''

Når han nemner tre og hjort, kan det tenkjast at malinga har hatt likskap med malinga i Flåm kyrkje.

Glasmaleri. Bendixen har følgjande opplysningar om mala innskrifter på glasrutene:

Innskrifter på glasruter etter BEBs manus:

''På et vindu i koret fantes innbrent i en rute:'' 
''Msr. Hans Nielsen Rue'' 
''Monsr. Niels Troelsen Wiborg'' 
''Og i en annen:'' 
''Sign. Jens Lydersen Lind.'' 
''På et vindu i skibet, nærmest prekestolen:'' 
''Ærværdig, hæderlig og høilærde Mand Mag. Iver Eriksen Leganger'' 
''Likeledes:'' 
''Velædle Hr. Capitain Georg Fridric von Krog Hæderlig og vellærde Mand Hr. Samuel Bugge, Sogneherre til Legangers Præstegjæld 1691.'' 
''På det nederste og vestlig vindu: '' 
''Kongl. Maj. Stiftschriver Hermand Garmand 1691; Kongl, Maj Fouget Hans Blei 1691; Kongl. Maj. Sorenschriver Niels Hansen 1691.'' 

Inventar

Alteret vart fornya i 1680-81 (R). Ein fekk då eit altar med skåp inni der ein kunne oppbevara kyrkja sine tekstilar.

Om altartavla skriv Bendixen:

''<nowiki>På alteret stod, da kirken blev revet, en grønnmalt tavle uten billeder og denne gjenkjente jeg liggende på loftet som en av de gamle katekismustavler med rand og utskjæringer i trekanter [-n]; konsoler i gjennembrutt arbeide og gulmalt.</nowiki>''

I 1690 vart det laga himling med treskjæring («billett werch») over preikestolen. Om preikestolen har Bendixen følgjande opplysning:

''… hadde runde buer og synes å ha vært eldre, fra Kristian IV’s tid. Den skal være omdannet til et kråskap.''

I 1690-92 vart det også laga eit nytt dåpshus («funt») til kyrkja. Kvar denne stod, er ikkje sikkert, ofte var desse plasserte bak i kyrkja på nordsida, men her kan det ha vore framme i kyrkja. «Funten» var eit eige avlukke med dør og med dreia spiler i øvre del. I 1699-1701 vart det som nemnt laga ein fot under fonten, det vi kallar døypefont, og dei fire benkene som er nemnde i same setninga, var truleg også inne i dåpshuset.

Etter Bendixen var døypefonten ''<nowiki>kun av et kar i en jernring, men skålene[?] i den eldre døpefont var av tre, og foten hadde form av en stabburstolpe(?). </nowiki>''

Ny brudestol vart laga i 1702-04. Klokkaren har hatt ein eigen sitjeplass som vart festa til veggen i 1690-92. Bendixen fortel at ''De øverste stolestader viste sterke utskjæringer ved inngangen, men de nedre var simplere, til dels uten dører''.<ref name="ftn7"> Bendixens manus

</ref>

Ein forgylt kalk og disk (inv. 1670). Kalken var for liten og vart utvida (R 1675-77) med sølv, soknepresten og nokre frå soknet gav forgyllinga. I inventarlista frå 1702 er det oppgitt ei vekt på 34 ¾ Lod. I døypefonten var det eit massingbekken (inv. 1670 og frametter).

Av lysstell nemner inventarlistene eit par massingstakar med tre armar (1670). I 1704 vart to massingstakar omstøypte Ao 1704 med tillegg av meir massing. Ei lysesaks vart kjøpt Ao 1706. I inventarlista frå 1723 er det oppført ei ny massing lysekrone med 8 doble armar gjeven av Nils Hansen Ruls (?) (Rud?) arvingar, for det har han fått fri begraving.

Parament

Ein ny altarduk av dreiel med frynser kring er nemnd frå 1670 og frametter. Det er også ein gammal lerrets altarduk. Kyrkja hadde, som mange andre kyrkjer i nærleiken, eit randete altarklede av skottetøy.

Inventarlista frå 1670 nemner ein ny messehakel av taft med fløyel. Det er sikkert den same som er nemnt i 1702 som ein silke messehakel med fløyels kross. Ein seinare merknad i margen fortel at denne er kommen til kyrkja i Fresvik. I den siste rekneskapsbolken før kyrkjene vart selde i 1723, er det ført inn ein merknad om 10 riksdalar, 1 pund og 14 skilling som ein ynskjer løyve til å bruka til ein ny messehakel, det er uvisst om dette vart noko av.

Ein ny messeserk er nemnt i inventarlista frå 1670. Ein ny messeserk av 18 alner lerret vart også skaffa i 1678-79.

Eit nytt karnat, ei slags talje, vart kjøpt i 1722.

Av bøker hadde kyrkja ei gammal alterbok som er nemnd i 1702. Ei salmebok in oktavo vart kjøpt i 1701. Inventarlistene har med ei lita klokke i tårnet.

Kyrkjegard og gravminne

I 1687-89 vart det laga ein ny kyrkjegardsport med oppstandarar, tak, dør og hengsler. (R) Også i 1692 vart det laga ein ny port med dør og hengsler. I 1717-19 vart det laga nye kyrkjeled (portar?) både på austsida og vestsida.

= Kyrkja frå 1863 =
Tjugum kyrkje er teikna av arkitekt Christian Heinrich Grosch, men modifisert etter lokalt framlegg i møte for Tjugum sokn 28.3.1862. Dei opphavlege teikningane er ikkje kjende. Kyrkja vart oppført av byggmeister Johannes Øvsthus og mennene hans.

Kyrkja var kvitmåla utvendes då Bendixen undersøkte kyrkja kring 1900, ho var også den gongen tekt med raude panner. Kyrkja vart vesentleg endra i 1940 etter teikningar av arkitekt Johan Lindstrøm. Inngangspartiet vart fornya og den gamle, nygotiske fasaden vart fjerna og erstatta med meir klassiserande former, taket vart heva og gjort lengre i delen vest for lanternen, slik at den opphavlege, åttekanta forma med utbygg i aust og vest meir fekk preg av eit langhus med utbygg på sidene.

== Bygningen ==
=== Vegger ===
Kyrkjerommet er høgreist og rommeleg. Største delen av skipet formar ein åttekant der dei skrå hjørneveggene er om lag halvdelen (360 cm) så lange som langveggene og opningane i aust og vest (ca. 660 cm). Åttekanten opnar seg i full breidde og høgde mot koret i aust og mot ei forlenging av skipet i vest. Alle desse veggene er lafta saman med flat lafteplank i vekslande breidder.

Innvendes er veggene i skipet avslutta oppe med smal list og nede med enkel fotlist, medan veggene i koret er avslutta mot taket med ei breiare, profilert list. Veggflatene er brotne av høge, gavlforma vindaugsopningar, tre i kvar av langveggene og ei i kvar av hjørneveggene og i langveggene i forlengingane mot aust og vest. Lindstrøm sine vindauge i vestre del er delte pga. trappene.

Dei åtte midtromsstolpane deler skipet inn i eit midtrom og ein omgang. Stolpane har breie avfasingar på hjørna over benkenivå, og er avslutta oppe med ei list som nedre markering av kapitel. Kapitela er avslutta med breiare dobbelt listverk øvst mot himlinga.
Mot aust held bygget fram i eit smalare og lægre tilbygg i bindingsverk. Det er delt i to i lengderetning, med dør mellom og med sakristi i sør og tavlerom/kjøkken i nord.

På vestsida var våpenhuset frå først av plassert i den vestre tømmerforlenginga av åttekanten i skipet. Dagens våpenhus, med oppgang til galleriet på begge sider frå vest, vart bygt til på 1940-talet etter Lindstrøm sine teikningar. Veggene i tilbygget er oppførte i reisverk.

Utvendes er veggene kledde med liggjande, glattkanta bord. Hjørna er innkassa med bord med fas over hjørnekloss. Veggene er avslutta nede med eit breiare bord med fas i overkant. Oppe er dei avslutta mot ei innkassing under takskjegget.

=== Portalar og dører ===
Kyrkja har hovudinngang i vest med fløydør inn til våpenhuset og fløydør vidare inn til skipet, i dei austre skråveggene er det enkle dører til kyrkjegarden og frå koret er det to dører mot dei to romma aust for koret. Mellom desse, og frå det nordre av dei ut mot kyrkjegarden, er det også dører. Trappene i våpenhuset fører opp til dører inn mot galleriet.

Eldre foto og Lindstrøms teikningar viser at kyrkja ved oppføringa hadde ein hovudinngang i nygotisk form under eit stort overlys som var avslutta oppe med gavlform. Vestfasaden fekk eit heilt anna uttrykk etter arbeida i 1940 då portalen fekk den klassiserande forma han har i dag. Vindauget over vart fjerna og eit rundt vindauge sett inn i gavlen. Dørene elles i kyrkja har form frå midten av attenhundretalet med tre fyllingar, den i midten høgst. Ein del av dei originale dørvridarane med nøkkelskilt er bevarte.

=== Korskiljet ===
Koret opnar seg i full breidde og høgde mot skipet. Skiljet er markert ved ein høgdeskildnad på to steg i golvnivå der korgolvet formar øvste steg i ei sentral, boga trapp som er flankert av to søyler frå golv til himling. Mellom søylene og veggen er høgdeskildnaden dekt av brystning med ein smal benk på vestsida, og ei låg brystning over benken som rygg.

=== Vindauge ===
Vindauga er i store trekk opphavlege. Dei er monterte inn i karmen og er inndelte ved hjelp av to ståande postar og ni sprosser i høgderetning. Oppe formar sprossene Y og kryssar ein annan i gavlforma. Indre og ytre gerikter er enkle, klassiserande. Glaset kan vera fornya. Det er meir ujamt enn i kyrkjer frå seint 1800-tall, kanskje fordi det er noko eldre. I skråveggene er det grisaillemønstra glas i dei øvre rutene.

Vindauga i koret har tre postar. Sekundært er det her sett inn småruta varevindauge med farga glas i bly. Desse vindauga har fire rammer og kan skruast av. Gavlane har eit enkelt glasmåleri med gul kross med sirkel bak krossmidten og elles små, usymmetriske ruter i fargane som elles finst i blyglaset.

=== Golv og fundament ===
Fundamentet i kyrkja er murt opp av tukta stein og fuga.

Som underlag for golvet er det dels brukt materiale frå den tidlegare kyrkja, og det skal finnast bjelkar med interiørmåling i bjelkelaget. Kyrkja har eit bordgolv av bord med noko vekslande breidde lagde i lengderetning på golvbjelkar. På sidene i skipet er dei lagde i jamne fag. Golvet er måla.

=== Tak ===
Då kyrkja var ny hadde ho eit åttekanta tak som gjekk opp til lanterna med klokkestove. På austsida var taket heva slik at det der var saltak frå austgavlen inn til lanterna. Dette vart endra i 1940 slik at det også i vest vart eit saltak i full høgde. Taket i vest vart også gjort lengre.

Kyrkja har no saltak i aust-vestretning med telttak frå sideskipa opp mot lanterna på begge sider. Saltaket har sperrer og saksesperrer. Sperrene ber smale åsar som underlag for sutak, dels av oppattbrukte, kvitmåla, profilerte bord. Mønet går heilt inn til lanterna. Gratsperrer frå vestre del av skråveggene når også inn til lanterna og møtest under mønet. Dei åtte midtromsstolpane og utveksla mellomstolpar på dei fire rette sidene i åttekanten går opp til ei øvre ramme som både støttar sperreverket og ber eit nord-sørgåande bjelkelag.

Mellomstolpane er avstiva med skråband mot den nedste bjelkeramma. Kneveggen kring denne indre åttekanten og midtskipshimlinga er isolerte ovanfrå. Åttekanten har opphavleg sperreverk med sperrer som kviler på ytterveggene og på den indre åttekanta ramma. Sperrene ber åsar som ber sutak under tegltaket.

Lanterna kviler på det nord-sørgåande bjelkelaget over midtromsstolpane. Her er det laga fundament av tre langsgåande dragarar der dei fire hjørnestolpane er festa og støtta med sjølvvaksne kne og skråstøtter. Over fundamentet, der åttekanttaket er avslutta, er hjørnestolpane omgjevne av ei bjelkeramme, før dei held fram opp til ramma under hjelmen. Mellom dei to rammene er det ekstra hjørnestolpar, mellomstolpar og skråband. Losholtar mellom hjørnestolpane med opplegg for klokkestolen. Automatisert ringing.

Taket er tekt med raude teglpanner.

=== Himling ===
Himlingen i åttekanten er horisontal utafor midtromsstolpane og har åttedelt pyramideform heva ved hjelp av ein knevegg over midtrommet.

Frå ytterhjørna i åttekanten går det horisontale bjelkar inn til midtromsstolpane og desse er underkledde med flate, profilerte himlingsbord. Over bjelkar med profilert listverk mellom midtromsstolpane står låge kneveggen av vertikaltstilte bord og med bjelkar i hjørna. Over kneveggene kviler den pyramideforma, åttekanta himlingen med liggjande bord, smale hjørnestolpar og sentral hengebjelke.

Både i aust og i vest er himlingen gavlforma i det han følgjer saksesperrene i takkonstruksjonen.

=== Tårn ===
Lanterna har klokkestove i enkel firesida form med eit lite spissgavla, inndelt vindauge i kvar vegg. Alle fire sider har gavl og gavlane gavltaka er avslutta innover mot inntrekt åttekanta hjelm avslutta oppe med spir med kule, smijarnsornament, hane og kross. Hjelmen og gavlane er kledde med koparplater utvendes. Gavlane er markerte med spir av tre.

Lindstrøm teikna i 1940 ein åttekanta lanterne med slakt åttekanta pyramidetak og med hjørnemarkeringar i klassisk form. Denne vart ikkje realisert.

== Interiør ==
===Presentasjon av interiøret===
Kyrkja er tradisjonelt innreidd med altar og altarring ved austveggen i koret, preikestol på sørsida i skilje mellom kor og skip og benkeparti på begge sider av ein midtgang som går frå altarringen til inngangsdøra i vest. Vestgalleriet går fram på sidene og fyller tre åttedeler av det opphavlege åttekanta skipet. Galleriet er utvida mot vest i den sentrale delen og inneheld orgel. Kyrkja har elektrisk lys og oppvarming.

===Oversyn over viktige endringar i interiøret===
Kyrkja og interiøret vart vesentleg endra i 1940-41 under leiing av arkitekt Johan Lindstrøm. Kyrkja fekk då også nye benker med rette vangar.

Lindstrøm skriv følgjande i sin arbeidsinstruks til arbeida:

''Korbuens tak utplaneres så det blir gjennemgående list rundt hele kirken. Galleriet fjernes fra hovedvinduene mot nord og syd og forandres i overensstemmelse med tegningene. Galleriets utforming blir som nu med utskårne bord.''

I koret vart det laga ny tavle og ny altarring med klassiserande stilpreg. Den gamle nygotiske altartavla ligg no på kyrkjeloftet. Listene kring dørene i austveggen i koret har vore meir ornnamenterte, desse vart gjort enklare og glatte.

===Fargar===
Det var venteleg dei originale fargane som framleis var i kyrkja då Bendixen var der kring 1900. Han skriv at

''Den indre maling er på veggene fiolett, det gjennembrutte galleri har brune render og hjørner […] Benkene er gulbrune. Over døren i skibet står malt bibelsprog og der er anbragt en liten thorvaldsensk Kristusfigur i gips, på den indvendige side står med store messingtall 1863 […]''.

På veggen inne i eit skåp i sakristiet er det framleis fiolett brystning og okergul vegg, dette er truleg restar av det opphavlege fargeskjemaet. Eldre foto viser at det var måla mørke, vertikale streker i hjørna, avslutta oppe med vegetabilsk ornament.

Domenico Erdmann utarbeidde i 1939 eit framlegg til fargar til interiøret i samband med arbeida kring 1940. Alle flate himlingar i sideskip og under galleriet skulle målast kvite. Taka elles i midtpartiet og koret skulle målast i ein blå farge. Støtter, dragarar, gesimsar galleribrystning og innsida av benkene skulle vera grå med litt blått i. Dørlister og gesimsar skulle stafferast med ein raudbrun farge, eventuelt med innslag av gull. Veggene skulle målast lyst varmgrøne, vindaugalistene blå. Altar og knefall vart grå, staffert med raudt og gull, medan dekklista skulle vera mørkt blå. Altartavla skulle målast i to mørke blå nyansar, staffert med gull og raudt. Benkevangane skulle vera i dei to blåfargane som i altartavla, staffert med gull eller raudt. I koret skulle det liggja eit bastteppe i purpurbrun terrakotta og knefallet skulle kledast med sinoberraudt skinn.

Planen vart gjennomført, men fargesettinga vart etter kvart opplevd som trist, kald og lite vennleg. Restar av blåmåling finst framleis på orgelgalleriet, og av sterkt parisblått på nokre dører. Blåfargen finst også på konsoll-lampettane i våpenhuset.

Førti år seinare, i 1980, fremja så soknerådet på nytt ynskje om å pussa opp kyrkja innvendes etter smaken i tida. Det som skjedde var i hovudsak ei fargeendring av interiøret. Riksantikvaren skisserte tre mogelege løysingar, enten at ein gjekk attende til dei opphavlege fargane, at ein luta av veggene, eller at ein fekk utarbeidd eit nytt fargeskjema. I tilfelle avluting rådde Riksantikvaren til å kontakta målarmeister Atterås frå Hyllestad som hadde utført arbeidet i Sæle kyrkje med godt resultat. Valet fall på luting og Atterås fekk oppdraget. Han leverte også fargeskjema til kompletterande fargar. Veggene og søylene var avluta, himlingen vart måla gråkvit, listene mot taket fekk raud og okergul farge og golvet vart måla grått. Dørene og inventardelar som benker og preikestol vart måla i grønt, raudt og grått.

===Glasmaleri===
Gavlane i vindauga har dels grisaille-dekor, dels glasmaleri, sjå under vindauge.

== Inventar ==
=== Altar ===
Kassealtar laga av plater festa til indre rammeverk. Truleg frå 1940.

=== Altartavle ===
Bendixen omtalar ei eldre altartavle: «Den eldre altertavlen var efter Christie arbeidet i 1636, men var forsvundet».

a) På loftet ligg ei nygotisk altartavle som truleg vart laga til kyrkja og til Brun sitt altarmaleri då kyrkja var ny. Tavla har eit midtfelt med vimperg og spissboga biletfelt og flankerande søyler som endar i fialar. På skriftfelett under biletfeltet står innskrifta «Jeg er Opstandelsen og Livet» med gotisk fraktur.

Maleriet er signert nede i høgre hjørne: C Brun efter A Tidemand. Den oppstadne, iført likklede, stig frontalt ut or steinsarkofagen med senka, utrette hender og med blikket løfta mot det høge. Han er omgitt av lyset ovafrå i skyer. Til venstre ein engel med sigerens palmegrein, i framkant to romerske vaktmenn, slegne til jorda, men med blikket mot den oppstadne.

b) Maleriet er no sett inn i ei klassiserande ramme som vart laga i 1940. Ramma har ein breiare sokkel med innskrifta frå a) på nynorsk: Eg er oppstoda og livet! Joh. 1125 Tavla har eit rektangulært midtfelt der Bruns maleri fyller det meste av flata. Midtfeltet er avslutta oppe med rett gesims krona med kule med kross. Krossen ber drapert likklede. Midtfeltet er flankert av lægre, rette sidefelt med smale, horisontale striper og framforstilte, smale, kanelerte søyler, to på kvar side. Dei ber rett gesims med kule toppa av stjerne. Tavla er grå med staffering i raudt og gull.

=== Altarring ===
Altarringen er frå 1940, med kvadratisk plan med runda hjørne. Port på begge sider i ringen. Den flate handlista kviler på hjørna som har heile vegger inndelte med to horisontale render. Mot vest og på begge sider er midten av ringen open og det er sett inn eit sentralt symbol. Framme er ein sigerskrans med innskrive kristogram i form av chi og jota. Ut frå basen av kransen går to bogar til kvar side, truleg dei fire livsflodene. På sidene ei urne eller ei lykt. Kneleputa er stoppa og trekt med skinn festa med saum. Grå med staffasje i gull og raudt. Grøn handlist.

=== Døypefont ===
Åttekanta døypefont av tre. Kummen er flat med plate med hol for dåpsfat øvst og er elles markert med lister oppe og nede. Skaftet er ein åttekanta stolpe med fire sveifa konsollar i øvre tredel som støtte for kummen og fire sveifa konsollar i nedre del som går ut over den krossforma foten. Midtfeltet er avgrensa ved profilert list. Grå, raud og gul.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen går ut mot midten av skipet mellom sørhjørnet og den søre stolpen i koropninga. Grunnforma er åttekanta, men noko usymmetrisk. I dei sju faga er det sett inn ei stor fylling i ramme. Utvendes er felta artikulert med storfelt og øvre og nedre smalfelt, alt markert med profilerte lister. Hjørnestolpar med fas. Handlista er stoppa og trekt med skinn og kanta med metallfrynser. Preikestolen har flat botn og står på ein åttekanta stolpe med fas og med fire sveifa konsollar under botnen.

Oppgang etter sørveggen i koret med seks steg og med heil vange med to fyllingar. Stolen er grøn med lyse storfelt og med listverk ir raudt og gull.

=== Lesepult ===
Lesebrettet er skrått på ein sarg med rett underside der det i framkant er skore inn tannsnitt. Det er bore av ein kanta stolpe. Foten har tre bein med klossar under endane. Frå stolpen går det tre sveifa konsollar ut under lesebrettet og ut over beina. Fargar som i kyrkja elles.

=== Benker og faste stolar ===
Benkene er i klassiserande stil, truleg 1940. Dei er plasserte i to hovudfelt med benker vende mot aust. Felta flankerer midtgangen og går ut i sideskipa/omgangen. Benkene har rektangulære vangar med utheva midtfelt og er dektet med handlist over tannsnitt. Ryggane er skrå og heile med liggjande fyllingar i ramme. Grøne med raudt.

Ytst mot sør og nord er det enkle veggbenker.

=== Galleri ===
Galleriet er todelt. Den austre hovuddelen er tresida og fyller dei tre vestre delane av omgangen. Før omarbeidinga i 1940, fylte det også sidefelta i nord og sør og var då femsida. Som underlag er det lagt bjelkar mellom ytterveggene og midtromsstolpane, på desse kviler bjelkar som opplegg for golvbjelkar under gallerigolvet.

Fronten i galleriet er av gjennombrotne, sveifa bord sette mellom handlist og fotlist med profilar.

Den vestre delen er dels over vestre del av skipet, dels over våpenhuset. På tvers av skipet mellom dei to austre hjørna i åttekanten ligg ein bjelke som støttar opp under galleriet, vidare fungerer både vestveggen i skipet og vestveggen i våpenhuset som støtte for tettstilte golvbjelkar i lengderetning. Denne delen av galleriet har for ein del avtrappa golv. Orgelet opptek den vestre delen.

Undersida av galleriet er lyst grå, fronten og benkene er grøne.

=== Maleri ===
Kopi av frontale opphengt på sørveggen. Kopien er utført av Solrunn Nes og er for ein del ein rekonstruksjon i det originalen er sterkt skadd. Innskrift ved kopien: Tjugumfrontalen, Rekonstruksjon/kopi av altarfrontalen frå Tjugum kyrkje, ca. 1320. Utført av kunsthistorikar/ikonmålar Solrunn Nes. Gåve frå Balestrand Folkeakademi 1998.

Maleriet er tredelt og midtfeltet viser Kristus på regbogen over klode. Han er plasser i ein åttepassforma mandorla og i sviklane finst framstillingar av evangelistsymbola. Sidefelta er inndelte i ni rektangulære felt, tre høge oppe og nede og tre lægre mellom desse. I dei høge felta er framstilling av personar i gotisk arkitekturboge med fialar og krabbar. I midtrekkja finst tre musikarar på kvar side av midtfeltet. På venstre sida finst S Thadeus, S Bartimeus, S Petrus oppe og S Stephan, S Nicholaus og S Walfrid nede. På høgre sida S Andreas, S Paulus og S Iacob oppe og S Olaus, S Laurens og S mariaM’lena nede. Lyst gul botn, elles grønt, raudt og blått.

===Rituelle kar===

Etter inventarlista i 1670 hadde kyrkja ein forgylt kalk og disk. Kalken var for liten og vart utvida med sølv (Rekneskap 1675-77), soknepresten og nokre frå soknet gav forgyllinga. I inventarlista frå 1702 er det oppgitt ei vekt på 34 ¾ Lod. I døypefonten var det eit massingbekken som er nemnt i inventarlista frå 1670 og frametter.

Ein forgylt kalk og disk (inv. 1670). Kalken var for liten og vart utvida (R 1675-77) med sølv, soknepresten og nokre frå soknet gav forgyllinga. I inventarlista frå 1702 er det oppgitt ei vekt på 34 ¾ Lod. I døypefonten var det eit massingbekken (inv. 1670 og frametter).

''Kalk''

Kalk med kupa frå 1863 og med skaft, nodus og fot truleg frå 1600-talet. Denne kalken vart omtalt i 1702 og det er vel også den som er nemnd i 1670. Han vart utvida i 1675-77 og så igjen til den nye kyrkja i 1863. Den eldre delen er av gylt sølv, kupa er gylt innvendes.

Kupa har isett nebb ca. 5 cm nedafor kanten. Hovudforma er sylindrisk med runda botn og svakt utsvinga kant. Fullstempla i overkant: sju kuler (Bergen), 13 1/3 (sølvinnhald), SB (meister), 4/M (april) og 63 (1863).

Øvre og nedre skaftledd er sylinderforma og er avslutta med tredelt ring oppe under kupa og nede over foten. Nodus har seks glatte bladformer ovafrå og nedafrå ut mot midten som har seks glatte ruter, alt mot siselert botn med sikksakkmønster. Foten er rund og skrår ned og rett ut mot standkant over vid fotplate. Han er avslutta mot nedre skaftledd med tredelt ring og på standkanten er det to riller skilde med siselerte render. På foten, under innskrifta INRI, er det festa ein krusifiksfigur utan kross. Innskrift under fotplata: Anno 1676 udi H: Jens Buggis Preste embedis 19 Aar – M T L M – O D – O T – PMH. W 34 ¾ Lod. Ustempla. Total høgde 22,5 cm, diameter fot 12,2 cm, høgde kristusfigur 3,8 cm, breidde 3,5 cm.

''Disk''

Disk frå 1863 med smal runda rand, runda botn. Fullstempla, som øvre del av kalken. Diameter 14,6 cm, høgde ca. 1,6 cm.

''Vinkanne''

Plett vinkanne med konisk korpus og vidare svungen fot. Lok festa med jekk til s-forma hank. Isett nebb med hengsla lok. Høgde ved hank: 24, 5 cm, diameter fot: 14,7 cm.

''Sjukebodssett''

Kalk av sølv, gylt innvendes. Begeret er slått skeivt i forhold til foten. Stempel under foten: To bøljestriper eller sikksakk, gotisk S, vatnmann(?) og THUNE 13 1/4. Høgde ca. 12,8 cm, diameter fot 6,7 cm. Disken er tallerkforma med smal rand og er gylt innvendes. Under er det sett på ein sylindrisk, lokkforma botn med riller etter kanten og konveks underside. Utan stempel. Diameter 7 cm, høgde 1,7 cm. Til soknebodssettet følgjer ei lita flaske med kork av plett, stempla TH. MARTHINSEN og Ni kvadrat og tårn, og ei lita, sølvfarga oblatøskje.

''Dåpsfat''

[...]

''Kanne''

Kanne i plett, standard sølvsmedvare. Kanna er pæreforma med s-forma hank og vid hellekant. Latinsk kross på korpus. Stempel under botnen: GP og TH. MARTHINSEN. Høgde ved hanken 27,5 cm, diameter fot 11,7 cm.

=== Parament ===
''Altarduk''
Dukane a – f er sydde før 1940 til det gamle altaret og er tilpassa altartavla som ligg på loftet. Dukane a – e er oppbevarte på kyrkjekontoret.

a)Fragment, 21 x 32 cm, av lin med opphøgd broderi i bomull med jesusmonogram, IHS. Bendixen registrerte «en alterduk med smukk bred rand, merket det sammenslyngete IHS». Duken finst ikkje lengre, men fragmentet kan vera frå denne duken. 
b)Tilsvarande duk som c, men med motivet i front er 25 cm høgt og duken er ikkje merkt. Svært slitt. Kan ha vore modell for c. 
c)Altarduk av lin(?), kanta med engelsk ornamentalt broderi. Motiv sentralt i front og på hjørna er større, i fronten 30 cm høgt, etter kanten elles er det enkle blomar med åtte kronblad. Kanten er tunga. Duken er sydd med ei tilpassing til utforminga av altartavla i bakkant. Brodert sentralt bak: TK 1926. 
d)Duk av fin bomull. Broderi med brunt og rosa som viser vinrankeslyngingar. Ei enkel rankebord kring tre sider av duken og eit sentralt krossmotiv av vinranker kring eit sirkulært felt med jesusmonogram. Det sentrale feltet 30,5 cm høgt og 29,5 cm breidt. Borda rundt er 6 cm brei. Duken er laga til den gamle altartavla. Opplysning om tilsvarande duk i Fresvik kyrkje fortel at den duken var ei gåve frå fru sokneprest Sverdrup. Det kan også ha vore tilfelle med denne duken og dei kan ev. ha vorte sydde av fru Sverdrup. Duken i Fresvik skulle i 1909 leggjast til sides og takast vare på til minne om henne. 
e)Duk i lin med 18 cm brei tunga, hekla bord med smale, sidestilte krossar. Duken er tilpassa den gamle altartavla. På små, innlagde felt som har vore plasserte framfor søylene i tavla er det brodert TK til venstre og 1926 til høgre. 
f)Duk av kvitt aidastoff med hardangersaumbord. Duken er sydd med ei tilpassing til utforminga av altartavla i bakkant. Hjørna framme er splitta opp og utstyrt med knappar slik at duken går rettvinkla ned i hjørna. 
g)Duk av kvitt aida-stoff med hardangersaumbord i perlegarn. Borda er 24 cm brei i front og sju cm brei på sidene. 
h)Duk av linnlerret merkt 1958 bak på venstre sida. Border av kvit uttrekkssaum kanta med grå (eller svart?) austmannarenning. Broderte motiv i rutene: Krossar, livstre og PX sentralt framme. Borda i framkant er 27 cm.

''Altarklede''

Raudt altarklede av klede på kyrkjekontoret. Ikkje registrert. (Bendixen: På alteret ligger et rødt kort klæde.)

''Messehakel''

a) Messehakel av plommeraud silkedamask, truleg 1700-talet. På kyrkjekontoret, ikkje registrert. (Bendixen: en messehagl, blomstret, kirsebærrødt silketaft med et stort, helt dekkende kors av gul silke.) 
b) Raud fløyels messehakel av bassgeigetype kanta med og med ryggkross av gullband, ca. 1900. Fôr av tvill i lin med naturfarga renning og raudt innslag. Festa med tre hekter på venstre skulder. Høgde 90 og 98 cm, breidde ved skuldrane 66 cm. (Bendixen: Nu brukes 1 fløiels messehagl, der har et høit kors av gullbånd og kanter av samme slags.) 
c) Kvit messehakel. Til rens, ikkje registrert.

Ein grøn messehakel er under utarbeiding.

''Andre tekstilar'' 

a) Biletvev i skipet. [...] 
b) Båreteppe. Teppe i gobelengteknikk med svart kross på kvit botn.

''Messeskjorter'' 
Tre messeskjorter finst i kyrkja.

''Gravferdskappe'' frå K. Stormark. 
''Alba'' frå Slabbinck. 
''Preikestolklede'' i biletvevteknikk, utførte av […] Døskeland, Sande i Sunnfjord.

===Lysstell===

''Altarstakar''

a) Altarstakar i massing. Stakane har truleg tidlegare hatt pigg for kubbelys og sekundært fått lyspiper for slankare lys. Høgde utan pipe: 33,5 cm, diameter fot 20,8 cm. Sjå Laberg og Bendixen + rekneskapar. 

b) Altarstakar av plett(?) Stakar i nygotisk stil med lyspipe for kubbelys. Vid, gjennombroten lyskrage over kroneforma lysskål på glatt, konisk skaft med to riller, Profilert overgang til utskrådd fot på høg standkant. Innskrift med gotisk fraktur: Gåve til Tjugum Kyrkje 1893. Ustempla. Høgde 64 cm, diameter fot 27,5 cm. (BEB:2 svære lysestaker med knopp – kapitel øverst og gjennembrutt lyskrans med pigg; på forranden: «Givet til Tjugum kirke 1893».) 

''Lysekrone''

Stor, barokk lysekrone med kort, balusterforma midtstong med tre skiver og tre kuler med midtvulst. Lysekrona må vera den same som er nemnd i inventarlista frå 1723 som ny med 8 doble armar gjeven av Nils Hansen Ru[...]arvingar.

Krona er breiare enn ho er høg. Nede er ho avslutta med stor kule med treledda midtvulst og med knopp mot roseforma bakgrunn. Oppe er ho avslutta med ring for oppheng.

Armane som er festa til dei tre skivene aukar i vidde nedetter og gjev krona konisk form. I dei to øvste skivene heng s-forma ornament med rilla ytterkant. I den tredje og nedste skiva heng s-forma lysarmar med midtknopp og frå denne veks det opp eit svinga ledd som ber eit muslingforma stykke. Dette kan opphavleg ha vore ein reflektor, men er no montert med elektrisk lys. Bendixen kallar det «muslingformet skive eller tapp».<ref name="ftn8"> Bendixens manus

</ref> I enden av lysarmen er det djupe og vide lysskåler monterte med elektriske lys. Dei opphavlege lyspipene er fjerna.

''Lampettar''

a) Lampettar i våpenhuset av tre med konsollform, måla. Det har truleg vore slike lampettar også i kyrkja elles tidlegare. 

b) Toarma massinglampettar i barokk form frå Høvik lys i kyrkjerommet.

=== Klokke ===
Kyrkjaklokke av stål med innskrift mellom riller på halsen: Geg. V. Bochum – Verein Bochum 1893, og på korpus: Ære være Gud i det høieste. Diameter 89 cm, høgde med krone: 81 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
''Orgel''

Orgelet er merkt Olsen og Jørgensen, Christiania – Bergen, Gullmedalje Bergen 1898. Det kom til kyrkja i 1905. Orgelet har to manualar og pedal og følgjande disposisjon:

{| style="border-spacing:0;"
| style="border:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| [?]

Gamba 8’ 
Principal 8’ 
Octav 4’ 
Waldfløite2’ 
[?]
| style="border:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Geigenprincipal 8’

Salicional 8’ 
Liebl-Gedakt 8’ 
Fløite 4’ 
Subbas16’ 
Cello 8’

|}
Orgelet er måla i dei opphavlege kyrkjefargane med gulbrun ådring og raudbrune lister med gull staffasje. Spelepulten er vend mot altaret, orgelpipene står i eit oppbygg bak orgelkrakken og fyller venstre del av galleriet.

''Piano''

Piano frå Ernst Krause, Berlin. Jugend. Svartlakkert.

=== Bøker ===
Alterbok, bokmål, Kra 1889 
Alterbok, bokmål, Kra 1889 
Altarbok, nynorsk, Kra 1920 
Altarbok, nynorsk, Oslo 1926 
Tekstbok, bokmål, Kra 1918 
Tekstbok, bokmål, Kra 1918 
Tekstbok, nynorsk, Oslo 1929 
Kollekter, Epistler og Evangelier, bokmål, Kra 1887 

Bibel, Chr 1897 
Bibel, nynorsk, Oslo 1938 
Bibel, nynorsk, Oslo 1966 
Det nye Testamente, nynorsk, Kra 1905 
Det nye Testamente, nynorsk, Kra 1905 

Nynorsk salmebok, Bjørgvin 1929

=== Nummertavler ===
To nummertavler, på skråveggene i aust. Tavlene har enkel ramme med runda dekklist. Dei er delte i to med list og felta har stiftar for oppheng av metallsiffer. Tavla er i to gråfargar med raudbrune lister. Svarte siffer.

=== Møblar ===
''Brurestolar ''av eik med stoppa sete og rygg, trekt med blå fløyel. Tilnærma renessansestil. Umerkte.

Fire enkle ''biedermeierstolar''.

=== Offerkar ===
''Blekkbøsse'' «til de fattige». 
Tre standard ''kollekthovar'', trekte innvendes med skinn.

=== Blomstervasar ===
Ein ''pæreforma vase'' på flat, rund fot med innskrift i versalar: Minnegåve til Tjugum kyrkje 8.3.1976. Stempel D-A, 830 S, Skålvekt og nr 7511/205. Høgde 20,3 cm.

To ''trektforma vasar'' med utbretta rand og med avtrappa fot. På foten innskrift: Gåve til Tjugum Kyrkje Frå Andrine Thorsnes. Stempel 830 S, Lo. Høgde 23,3 cm, diameter oppe: 11,8 cm.

=== Diverse ===
''Sølvskål'' i rokokkoform. Minnegåve. Innskrifter: På korpus: Til P. Rusten og med versalar: Erindring fra Balestrand Herred, Tak for Oprigtig og Trofast Tjeneste i 38 år som Lensmand. På randa med skriveskrift. Anno 1950 gir Anna Christiane Rusten f. Meidell Tjugum kirke denne skål, i minnet om lensmann i Leikanger og Balestrand Peder Christian Rusten *1852 (kross) 1921, og arkitekt Dagfinn Meidell Rusten * 1899 (kross) 1949. «Herren er min hyrde». Diameter oppe 25,5 cm, høgde 11,5 cm. Stempel: sjå foto.

=== Inventar utafor kyrkja ===
På Universitetsmuseet i Bergen er det ein altarfrontale. Denne er sterkt skadd.

Bendixen nemner eit maleri av sorenskrivar Christen Jensen og kona Gye Lauritsdatter, Måleriet er på Bergen Museum.

== Kyrkjegard og gravminne ==

=== Kyrkjegard ===
[...]
Den gamle gravplassen var i 1993 full og det var mykje vatn i grunnen. Kyrkjegardskonsulent Helge Klingberg tilrådde å laga heilt ny gravplass attmed den gamle kyrkjegarden. Kyrkjegarden vart utbygd med nye gravfelt med plass til i alt 450 nye graver.På dei nye gravfelta vart det planta rododendron som omkransa heile den nye gravplassen.

=== Gravminne ===
[...]

===Bygningar knytte til kyrkjegarden===
[...]

Reiskapshuset vart bygt som ei utviding av det tidlegare oppførte bårehuset i 1993 då kyrkjegarden vart utvida. Samstundes vart bårehuset utstyrt med kjøleaggregat. Parkeringsplassen vart utvida med fleire parkeringsplassar.

== Kjelder ==
''Utrykte kjelder'' 
Visitasmeldingar, SAB, Bjørgvin Biskop, Visitasmeldinger 6: 1844-1857

''Trykte kjelder'' 
Hødnebø 1989 (red.), ''Bergens Kalvskinn'', Oslo 1989

''Oppmålingsteikningar og fotografi''
<references/>

== Bilete ==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning">
Fil:Tjugum kyrkje sett frå nordvest, AMH 2013.JPG|Tjugum kyrkje sett frå nordvest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje sett frå søraust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje sett frå søraust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, austfasade, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, austfasade, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, bjelke oppattbrukt som sperre, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, bjelke oppattbrukt som sperre, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, del av eldre vindauge i vest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, del av eldre vindauge i vest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, innvendes, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, innvendes, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, utvendes, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, utvendes, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dør, utvends listverk, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dør, utvends listverk, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt a, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt a, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt b, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt b, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, frå klokkestova, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, frå klokkestova, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, frå nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, frå nordvest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, hovudinngang, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, hovudinngang, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, inngangen i søraust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, inngangen i søraust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, klokkeopphenget, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, klokkeopphenget, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, loftet over koret, mot aust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, loftet over koret, mot aust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, loftet under klokkestova, sett mot aust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, loftet under klokkestova, sett mot aust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, midtromshimling og fundament for lanternen, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, midtromshimling og fundament for lanternen, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, midtromshimling og llanternekonstruksjon, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, midtromshimling og llanternekonstruksjon, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, midtromshimling, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, midtromshimling, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, nordfasade, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, nordfasade, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, sett frå nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sett frå nordvest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vestfasade, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vestfasade, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge nord i koret, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge nord i koret, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, utvendes, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, utvendes, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge, indre listverk, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge, indre listverk, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge, utvendes listverk, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge, utvendes listverk, AMH 2013
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil:Tjugum kyrkje sett mot sørvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje sett mot sørvest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarpartiet, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarpartiet, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, gavlfelt nord i koret, AMH 20133 032.JPG|Tjugum kyrkje, gavlfelt nord i koret, AMH 20133 032.JPG
Fil:Tjugum kyrkje, glasmåleri nord i koret, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, glasmåleri nord i koret, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør i koret, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør i koret, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør i våpenhuset, mot nord, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør i våpenhuset, mot nord, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør mot aust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør mot aust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør mot søraust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør mot søraust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør mot vest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør på galleriet sett mot nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør på galleriet sett mot nordvest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør på sørsida, sett mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør på sørsida, sett mot vest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, korvindauge, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, korvindauge, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, originalfargar, sakristiet, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, originalfargar, sakristiet, AMH 2013.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil:Tjugum kyrkje, altar og kneleskammel, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altar og kneleskammel, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarringen, detalj på sida, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarringen, detalj på sida, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarringen, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarringen, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altartavle, AMH 2013.JPG|Tjugum kyrkje, altartavle, AMH 2013.JPG
Fil:Tjugum kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, benker ved sørveggen, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, benker ved sørveggen, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, benker, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, benker, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, blomstervase, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, blomstervase, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, brurastolar, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, brurastolar, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, døypefont, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, døypefont, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, galleri, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, galleri, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, klokke 1, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, klokke 1, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, klokke, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, klokke, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, kopi av frontale, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, kopi av frontale, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, lesepult, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, lesepult, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, nygotisk altartavle, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, nygotisk altartavle, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, orgel, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, orgel, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, piano, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, piano, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestol, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestol, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, supraport over inngangsdøra, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, supraport over inngangsdøra, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, innskrift, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, innskrift, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, stempel c, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, stempel c, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, stempela, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, stempela, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, stempelb, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, stempelb, AMH 2013.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Parament og tekstil">
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk a, midtparti, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk a, midtparti, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk b, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk b, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj a, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj a, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj b, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj b, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk c, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk c, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk d, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk d, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk d, detalj, AMH 2013.JPG|Tjugum kyrkje, altarduk d, detalj, AMH 2013.JPG
Fil:Tjugum kyrkje, billetvev, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, billetvev, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, båretekke, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, båretekke, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, messehakel b, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, messehakel b, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, fiolett, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, fiolett, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, grønt, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, grønt, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, kvitt, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, kvitt, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, raudt, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, raudt, AMH 2013.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
Fil:Tjugum gard aust for kyrkja, AMH 2013.jpg|Tjugum gard aust for kyrkja, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, bårehus sett frå aust, AMH 2013.jpg|Tjugum, bårehus sett frå aust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, bårehus sett frå nordaust, AMH 2013.jpg|Tjugum, bårehus sett frå nordaust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, bårehus sett frå nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum, bårehus sett frå nordvest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, inngangen til bårehuset, AMH 2013.jpg|Tjugum, inngangen til bårehuset, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkja og garden, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkja og garden, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkjegarden sett frå sør, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkjegarden sett frå sør, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkjegarden sør for kyrkja sett mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkjegarden sør for kyrkja sett mot vest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, norddelen av kyrkjegarden sett mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum, norddelen av kyrkjegarden sett mot vest, AMH 2013.jpg
</gallery>

----

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Balestrand sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:Balestrand kommune]]
[[Kategori:Publiseringsår 2013]]
[[Kategori:Tre]]

Tjugum kyrkje

2021-02-19T16:24:13Z

Kjartan:

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Det er ikkje heilt klart kor lenge Tjugum har vore kyrkjestad. Sjølve kyrkja på Tjugum er ikkje nemnd i Bergens Kalvskinn, ei kyrkjeleg jordebok frå første halvdel av 1300-talet. I innleiinga til faksimileutgåva frå 1989 skriv utgjevarane at grunnlaget for det som står om kyrkjene i Sogn er ein ferdig registrant frå 1316, og at avskrivaren kan ha hoppa over eit par kyrkjer under arbeidet. Dei finn det mistenkjeleg at Tjugum kyrkje ikkje er nemnd, medan kyrkjesoknet er nemnt heile tre gonger (p. 47a og b og p. 48).<ref name="ftn1"> Hødnebø 1989, s 13

</ref> I Diplomatariet (DN) er kyrkja nemnd i … Venteleg har det stått ei stavkyrkje på staden alt frå 1100-talet slik det elles har vore vanleg på kyrkjestadene frå mellomalderen.

Når kyrkja dukkar opp att i kjeldematerialet frå 1600-talet og frametter, er det ei tømmerkyrkje på Tjugum, og denne skal etter tradisjonen ha vorte bygd i 1610.

Tjugum kyrkje var ein del av Leikanger prestegjeld fram til Balestrand prestegjeld vart oppretta ved kgl. Res. 1. mars 1849.<ref name="ftn2"> Bendixens manus

</ref> Tømmerkyrkja vart riven og ei ny kyrkje oppført i 1863.

Som ved mange andre kyrkjer finst det ei segn knytt til bygginga av den første kyrkja. Ho skal ha vore tenkt oppført på Torsnes der materialane var lagde opp i flåte og festa ved stranda. Om natta vart materialane flytta av ukjende krefter og dei vart funne att ved Tjugum der kyrkja vart bygt.

== Stavkyrkja ==
Det finst ingen opplysningar om denne kyrkja.

== Kyrkja frå 1610 ==
Over inngangsdøra til skipet i den etterreformatoriske tømmerkyrkja stod årstalet 1610, og dette har vore tolka som byggjeåret for kyrkja. Dette er truleg ei rett tolking, men det kan merkast at kyrkja i tilfelle er ein tidleg representant for den etterreformatoriske tømmerkyrkjebygginga i bispedømmet. Kring Bergen, Osterøy og Lindås kan ein finna kyrkjebygg frå denne tida, men elles vert kyrkjene gjerne bygde noko seinare på 1600-talet.

Den tidlegaste skriftlege kjelda for kyrka frå 1600-talet er synfaringa frå 1661-65, og ut frå denne er det tydeleg at kyrkja då har hatt alvorlege skader og manglar som måtte utbetrast og ein vil tru at ho ikkje er heilt ny.

Rekneskapsopplysningar med inventarlister for Tjugum kyrkje finst for åra 1667 – 1722. Desse gjev ein del haldepunkt for korleis tømmerkyrkja har vore, opplysningar som, saman med synfaringsnotata og maleri av kyrkja frå […] kan gje oss eit bilete av 1600-talskyrkja på Tjugum.

Bygningen

Som for dei fleste andre kyrkjer finst det to oppgåver over måla på kyrkja, ei frå 1686 og ei frå 1721. Desse skil seg i regelen noko frå kvarandre, sjølv der det ikkje har skjedd viktige bygningsendringar i mellomtida.

Skipet i Tjugum kyrkje var i 1686 16 ½ alen langt og 13 alner breitt. Koret var 8 ½ alen langt og 10 ½ alen breitt. Tårnet, som var særskilt bygd til kyrkja, var 6 alner i kvadrat. Framfor tårnet var det bygt til eit våpenhus.

I 1721 er måla oppgitt slik: Skipet er 16 alner langt og 14 alner breitt, koret er 14 alner langt og 9 alner breitt og våpenhuset er 3 alner langt og 6 alner breitt. Dette må lesast slik at koret er vorte lengre i austleg retning, 5-6 alner, og at våpenhuset har hatt same breidda som tårnet og stukke 3 alner lengre fram mot vest. Både det opphavlege koret og tilbygget må i desse måla vera rekna som kor.

I 1661-65 laut sutaket både over skip og kor skiftast ut. På sørsida som oftast står mest utsett for været, var også tre av sperrene så rotne at dei laut skiftast. Sambandet mellom kor og skip svikta, og tårnet var så dårleg forankra i skipet at det «beweger sig hid og did naar Klochen ringes». Dette siste skulle løysast ved at to lange dragarar vart festa til tårnet og inn over lemen i skipet. Tårnet laut også «bebindes» i 1687-89. Den firkanta tårnhetta var for kort og dekte knapt dei øvre hjørna på tårnet, dette måtte det også gjerast noko med. Takbjelkane på tvers over skipet var for svake, og desse skulle understøttast med bjelkar på begge sider av midtgangen. Elles var kyrkja for lita og trong, og trengde utviding, noko som ein meinte best kunne skje ved at det vart bygt eit tilbygg på sørsida av skipet, men det vart det ikkje noko av.

Men kyrkja vart utvida. Dette skjedde heilt på slutten av århunderet, i 1696-98. Då vart det laga eit nytt utbygg til kyrkja, 10 alner breitt og 7 alner langt, av tømmer. Både ut frå rekneskapsopplysningane og maleriet til Fernley, må dette ha vore ei utviding aust for koret, noko som stemmer med måla frå 1721. Til dette arbeidet hadde kyrkja hjelp av ein snikkar frå Bergen som laga vindaugskarmar, loftgolv og skriftestol og dreia spiler mellom koret og skipet. Tilbygget i aust vart pannetekt i 1705-07.

Etter utbygginga er skriftestolen nemnd fleire gonger, men det er noko uklart kvar denne har vore. Om det ikkje var i det nye tilbygget, som er mest sannsynleg, må det ha vore i det gamle koret, eller mindre truleg på sørsida av koret. Tilbygget vart tjørebredd i 1699, og «det ny chor och schrifftestoel» vart måla innvendes. Det vart i 1702-04 kjøpt 16 alner grønt stoff, «rasch», til gardiner mellom koret og skriftestolen.<ref name="ftn3"> «Rasch», ullstoff av kamgarn. I Historiebogen, Vævning ( [http://www.aksp.dk/index www.aksp.dk/index] ) forklart som «Uldent, ret tarveligt tøj, der er appreteret og presset blankt.»

</ref> Gardinene vart opphengde med jarnstang og massingringar. I 1711-13 er sørsida av skipet, koret og skriftekammeret, tjørebredt. Ein ny skammel, truleg kneleskammel, vart laga kring skriftestolen i 1717-19. Seinare kan innreiinga ha vorte endra slik at det opphavlege koret kan ha blitt inkludert i skipet. Mest 200 år seinare skriv Bendixen at Sakristiet var ope mot kyrkja.<ref name="ftn4"> Bendixens manus

</ref>

I dei eldste bevarte rekneskapane, 1667-69, går det fram at ein har gjort eit stort arbeid for å få fleire og betre sitjeplassar i kyrkja. Det er då bygt nytt galleri («polpitur») med benker og 24 nye benker («stoller») nede i kyrkja, og golvet i kyrkja vart fornya samstundes. Det går seinare fram at kyrkja hadde to galleri, det eine i vest, det andre venteleg på nordsida av kyrkja.

I 1687-89 er det «lagt nyt gulf i kirchen oc choret». Materialen til kyrkja omfattar både bjelkar, golvåsar og hogne bord, like lange som kyrkja, og dei vart truleg frakta frå Vadheimsfjorden («Wadunsfiorden»).

Samstundes vart åtte opplengjer med kne festa til kyrkja. Veggene trengde venteleg å styrkast for å kunna bera det nye pannetaket som vart lagt opp i 1687-89. Det var ein mann som heitte Christen Thøgers som frakta takpannene og ein murmeister dreia hol på pannene og la dei opp. Han hadde hjelp av tre menn til arbeidet med lekter og anna. Nokre år seinare (1690-92) iukvart overskytande takpanner lagde på våpenhuset. Opphavleg hadde kyrkja bordtak som vart tjørebredd.

Før 1690-92 var det ein del mindre arbeid på vindauga i kyrkja, men i den rekneskapsperioden har det skjedd ei gjennomgripande endring i det det er laga rammer og karmar til seks vindauge som er innhogne i veggene. Dei har då truleg erstatta tidlegare mindre vindauge. I 1708-10, eit tiår etter at tilbygget til koret var på plass, vart det kosta eit nyt vindauge bak altartavla, det kan bety at altaret alt då var flytta aust i tilbygget. Det same når det i 1711-13 står at altarfoten er festa med 4 pund jarn.

I 1690-92 vart det laga to halvrunde dører til kyrkja, det kan ha vore ei fløydør til inngangen i vest.

Både skipet og det opphavlege koret fekk kvelva himling, skipet i 1687-89 og koret i 1693-95, få år før utvidinga mot aust. (R) Tilbygget hadde flat himling. Ved bispevisitasen i 1855 peikte bispen på at det loftet over altaret var så lågt at det var «generende» for presten. Medhjelparane meinte dette kunne endrast ved at ein heva himlingen eller laga ein kvelv også her.<ref name="ftn5"> Visitasmelding

</ref>

Tårnet vert omtalt som eit støpultårn, det heiter (S 1721) at det er eit «Stopel Taarn frå Grunden opbygt». På Fernley sitt maleri av kyrkja har tårnet firkanta, bordkledd hjelm, og dette stemmer også med opplysningar i kjeldene. Tårnet vart i 1691 prydd med ein gylt hane med knapp og spir, det var seks bønder som gav denne til kyrkja. Det vart då og festa to krokar i spiret, det vart kjøpt ei hampeline, og så vart tårnet tjørebredd.

Interiør

Heile kyrkja vart måla innvendes i 1690-92, det meste av kostnadene vart dekte av allmugen. I perioden etter, 1693-95 vart det opphavlege koret kvelva og kvelven vart måla.

Etter utvidinga mot aust, vart det nye koret og skriftestolen måla innvendes. I 1702-04 vart dåpshuset og foten til bekkenet, døypefonten, måla.

Bendixen beskriv den innvendige målinga slik:

''Kirken var innvendig malt med vannfarver, der til dels hadde holdt sig godt. Skibet var tønnehvelvet, koret flatt. I himlingen på det første var malt sol, måne og stjerner, på veggene trær og hjort, over inngangsdøren til skibet fremstilles: Skapelsen; over inngangen til koret: Dommen; mellem skib og kor var anbragt spiler og over åpningen en tverrstokk. ''

''I korets tak og på veggene var malt frukter og blomster og dessuten de 4 evangelister.<ref name="ftn6">'' Bendixens manus''

</ref> ''

Når han nemner tre og hjort, kan det tenkjast at malinga har hatt likskap med malinga i Flåm kyrkje.

Glasmaleri. Bendixen har følgjande opplysningar om mala innskrifter på glasrutene:

Innskrifter på glasruter etter BEBs manus:

''På et vindu i koret fantes innbrent i en rute:'' 
''Msr. Hans Nielsen Rue'' 
''Monsr. Niels Troelsen Wiborg'' 
''Og i en annen:'' 
''Sign. Jens Lydersen Lind.'' 
''På et vindu i skibet, nærmest prekestolen:'' 
''Ærværdig, hæderlig og høilærde Mand Mag. Iver Eriksen Leganger'' 
''Likeledes:'' 
''Velædle Hr. Capitain Georg Fridric von Krog Hæderlig og vellærde Mand Hr. Samuel Bugge, Sogneherre til Legangers Præstegjæld 1691.'' 
''På det nederste og vestlig vindu: '' 
''Kongl. Maj. Stiftschriver Hermand Garmand 1691; Kongl, Maj Fouget Hans Blei 1691; Kongl. Maj. Sorenschriver Niels Hansen 1691.'' 

Inventar

Alteret vart fornya i 1680-81 (R). Ein fekk då eit altar med skåp inni der ein kunne oppbevara kyrkja sine tekstilar.

Om altartavla skriv Bendixen:

''<nowiki>På alteret stod, da kirken blev revet, en grønnmalt tavle uten billeder og denne gjenkjente jeg liggende på loftet som en av de gamle katekismustavler med rand og utskjæringer i trekanter [-n]; konsoler i gjennembrutt arbeide og gulmalt.</nowiki>''

I 1690 vart det laga himling med treskjæring («billett werch») over preikestolen. Om preikestolen har Bendixen følgjande opplysning:

''… hadde runde buer og synes å ha vært eldre, fra Kristian IV’s tid. Den skal være omdannet til et kråskap.''

I 1690-92 vart det også laga eit nytt dåpshus («funt») til kyrkja. Kvar denne stod, er ikkje sikkert, ofte var desse plasserte bak i kyrkja på nordsida, men her kan det ha vore framme i kyrkja. «Funten» var eit eige avlukke med dør og med dreia spiler i øvre del. I 1699-1701 vart det som nemnt laga ein fot under fonten, det vi kallar døypefont, og dei fire benkene som er nemnde i same setninga, var truleg også inne i dåpshuset.

Etter Bendixen var døypefonten ''<nowiki>kun av et kar i en jernring, men skålene[?] i den eldre døpefont var av tre, og foten hadde form av en stabburstolpe(?). </nowiki>''

Ny brudestol vart laga i 1702-04. Klokkaren har hatt ein eigen sitjeplass som vart festa til veggen i 1690-92. Bendixen fortel at ''De øverste stolestader viste sterke utskjæringer ved inngangen, men de nedre var simplere, til dels uten dører''.<ref name="ftn7"> Bendixens manus

</ref>

Ein forgylt kalk og disk (inv. 1670). Kalken var for liten og vart utvida (R 1675-77) med sølv, soknepresten og nokre frå soknet gav forgyllinga. I inventarlista frå 1702 er det oppgitt ei vekt på 34 ¾ Lod. I døypefonten var det eit massingbekken (inv. 1670 og frametter).

Av lysstell nemner inventarlistene eit par massingstakar med tre armar (1670). I 1704 vart to massingstakar omstøypte Ao 1704 med tillegg av meir massing. Ei lysesaks vart kjøpt Ao 1706. I inventarlista frå 1723 er det oppført ei ny massing lysekrone med 8 doble armar gjeven av Nils Hansen Ruls (?) (Rud?) arvingar, for det har han fått fri begraving.

Parament

Ein ny altarduk av dreiel med frynser kring er nemnd frå 1670 og frametter. Det er også ein gammal lerrets altarduk. Kyrkja hadde, som mange andre kyrkjer i nærleiken, eit randete altarklede av skottetøy.

Inventarlista frå 1670 nemner ein ny messehakel av taft med fløyel. Det er sikkert den same som er nemnt i 1702 som ein silke messehakel med fløyels kross. Ein seinare merknad i margen fortel at denne er kommen til kyrkja i Fresvik. I den siste rekneskapsbolken før kyrkjene vart selde i 1723, er det ført inn ein merknad om 10 riksdalar, 1 pund og 14 skilling som ein ynskjer løyve til å bruka til ein ny messehakel, det er uvisst om dette vart noko av.

Ein ny messeserk er nemnt i inventarlista frå 1670. Ein ny messeserk av 18 alner lerret vart også skaffa i 1678-79.

Eit nytt karnat, ei slags talje, vart kjøpt i 1722.

Av bøker hadde kyrkja ei gammal alterbok som er nemnd i 1702. Ei salmebok in oktavo vart kjøpt i 1701. Inventarlistene har med ei lita klokke i tårnet.

Kyrkjegard og gravminne

I 1687-89 vart det laga ein ny kyrkjegardsport med oppstandarar, tak, dør og hengsler. (R) Også i 1692 vart det laga ein ny port med dør og hengsler. I 1717-19 vart det laga nye kyrkjeled (portar?) både på austsida og vestsida.

= Kyrkja frå 1863 =
Tjugum kyrkje er teikna av arkitekt Christian Heinrich Grosch, men modifisert etter lokalt framlegg i møte for Tjugum sokn 28.3.1862. Dei opphavlege teikningane er ikkje kjende. Kyrkja vart oppført av byggmeister Johannes Øvsthus og mennene hans.

Kyrkja var kvitmåla utvendes då Bendixen undersøkte kyrkja kring 1900, ho var også den gongen tekt med raude panner. Kyrkja vart vesentleg endra i 1940 etter teikningar av arkitekt Johan Lindstrøm. Inngangspartiet vart fornya og den gamle, nygotiske fasaden vart fjerna og erstatta med meir klassiserande former, taket vart heva og gjort lengre i delen vest for lanternen, slik at den opphavlege, åttekanta forma med utbygg i aust og vest meir fekk preg av eit langhus med utbygg på sidene.

== Bygningen ==
=== Vegger ===
Kyrkjerommet er høgreist og rommeleg. Største delen av skipet formar ein åttekant der dei skrå hjørneveggene er om lag halvdelen (360 cm) så lange som langveggene og opningane i aust og vest (ca. 660 cm). Åttekanten opnar seg i full breidde og høgde mot koret i aust og mot ei forlenging av skipet i vest. Alle desse veggene er lafta saman med flat lafteplank i vekslande breidder.

Innvendes er veggene i skipet avslutta oppe med smal list og nede med enkel fotlist, medan veggene i koret er avslutta mot taket med ei breiare, profilert list. Veggflatene er brotne av høge, gavlforma vindaugsopningar, tre i kvar av langveggene og ei i kvar av hjørneveggene og i langveggene i forlengingane mot aust og vest. Lindstrøm sine vindauge i vestre del er delte pga. trappene.

Dei åtte midtromsstolpane deler skipet inn i eit midtrom og ein omgang. Stolpane har breie avfasingar på hjørna over benkenivå, og er avslutta oppe med ei list som nedre markering av kapitel. Kapitela er avslutta med breiare dobbelt listverk øvst mot himlinga.
Mot aust held bygget fram i eit smalare og lægre tilbygg i bindingsverk. Det er delt i to i lengderetning, med dør mellom og med sakristi i sør og tavlerom/kjøkken i nord.

På vestsida var våpenhuset frå først av plassert i den vestre tømmerforlenginga av åttekanten i skipet. Dagens våpenhus, med oppgang til galleriet på begge sider frå vest, vart bygt til på 1940-talet etter Lindstrøm sine teikningar. Veggene i tilbygget er oppførte i reisverk.

Utvendes er veggene kledde med liggjande, glattkanta bord. Hjørna er innkassa med bord med fas over hjørnekloss. Veggene er avslutta nede med eit breiare bord med fas i overkant. Oppe er dei avslutta mot ei innkassing under takskjegget.

=== Portalar og dører ===
Kyrkja har hovudinngang i vest med fløydør inn til våpenhuset og fløydør vidare inn til skipet, i dei austre skråveggene er det enkle dører til kyrkjegarden og frå koret er det to dører mot dei to romma aust for koret. Mellom desse, og frå det nordre av dei ut mot kyrkjegarden, er det også dører. Trappene i våpenhuset fører opp til dører inn mot galleriet.

Eldre foto og Lindstrøms teikningar viser at kyrkja ved oppføringa hadde ein hovudinngang i nygotisk form under eit stort overlys som var avslutta oppe med gavlform. Vestfasaden fekk eit heilt anna uttrykk etter arbeida i 1940 då portalen fekk den klassiserande forma han har i dag. Vindauget over vart fjerna og eit rundt vindauge sett inn i gavlen. Dørene elles i kyrkja har form frå midten av attenhundretalet med tre fyllingar, den i midten høgst. Ein del av dei originale dørvridarane med nøkkelskilt er bevarte.

=== Korskiljet ===
Koret opnar seg i full breidde og høgde mot skipet. Skiljet er markert ved ein høgdeskildnad på to steg i golvnivå der korgolvet formar øvste steg i ei sentral, boga trapp som er flankert av to søyler frå golv til himling. Mellom søylene og veggen er høgdeskildnaden dekt av brystning med ein smal benk på vestsida, og ei låg brystning over benken som rygg.

=== Vindauge ===
Vindauga er i store trekk opphavlege. Dei er monterte inn i karmen og er inndelte ved hjelp av to ståande postar og ni sprosser i høgderetning. Oppe formar sprossene Y og kryssar ein annan i gavlforma. Indre og ytre gerikter er enkle, klassiserande. Glaset kan vera fornya. Det er meir ujamt enn i kyrkjer frå seint 1800-tall, kanskje fordi det er noko eldre. I skråveggene er det grisaillemønstra glas i dei øvre rutene.

Vindauga i koret har tre postar. Sekundært er det her sett inn småruta varevindauge med farga glas i bly. Desse vindauga har fire rammer og kan skruast av. Gavlane har eit enkelt glasmåleri med gul kross med sirkel bak krossmidten og elles små, usymmetriske ruter i fargane som elles finst i blyglaset.

=== Golv og fundament ===
Fundamentet i kyrkja er murt opp av tukta stein og fuga.

Som underlag for golvet er det dels brukt materiale frå den tidlegare kyrkja, og det skal finnast bjelkar med interiørmåling i bjelkelaget. Kyrkja har eit bordgolv av bord med noko vekslande breidde lagde i lengderetning på golvbjelkar. På sidene i skipet er dei lagde i jamne fag. Golvet er måla.

=== Tak ===
Då kyrkja var ny hadde ho eit åttekanta tak som gjekk opp til lanterna med klokkestove. På austsida var taket heva slik at det der var saltak frå austgavlen inn til lanterna. Dette vart endra i 1940 slik at det også i vest vart eit saltak i full høgde. Taket i vest vart også gjort lengre.

Kyrkja har no saltak i aust-vestretning med telttak frå sideskipa opp mot lanterna på begge sider. Saltaket har sperrer og saksesperrer. Sperrene ber smale åsar som underlag for sutak, dels av oppattbrukte, kvitmåla, profilerte bord. Mønet går heilt inn til lanterna. Gratsperrer frå vestre del av skråveggene når også inn til lanterna og møtest under mønet. Dei åtte midtromsstolpane og utveksla mellomstolpar på dei fire rette sidene i åttekanten går opp til ei øvre ramme som både støttar sperreverket og ber eit nord-sørgåande bjelkelag.

Mellomstolpane er avstiva med skråband mot den nedste bjelkeramma. Kneveggen kring denne indre åttekanten og midtskipshimlinga er isolerte ovanfrå. Åttekanten har opphavleg sperreverk med sperrer som kviler på ytterveggene og på den indre åttekanta ramma. Sperrene ber åsar som ber sutak under tegltaket.

Lanterna kviler på det nord-sørgåande bjelkelaget over midtromsstolpane. Her er det laga fundament av tre langsgåande dragarar der dei fire hjørnestolpane er festa og støtta med sjølvvaksne kne og skråstøtter. Over fundamentet, der åttekanttaket er avslutta, er hjørnestolpane omgjevne av ei bjelkeramme, før dei held fram opp til ramma under hjelmen. Mellom dei to rammene er det ekstra hjørnestolpar, mellomstolpar og skråband. Losholtar mellom hjørnestolpane med opplegg for klokkestolen. Automatisert ringing.

Taket er tekt med raude teglpanner.

=== Himling ===
Himlingen i åttekanten er horisontal utafor midtromsstolpane og har åttedelt pyramideform heva ved hjelp av ein knevegg over midtrommet.

Frå ytterhjørna i åttekanten går det horisontale bjelkar inn til midtromsstolpane og desse er underkledde med flate, profilerte himlingsbord. Over bjelkar med profilert listverk mellom midtromsstolpane står låge kneveggen av vertikaltstilte bord og med bjelkar i hjørna. Over kneveggene kviler den pyramideforma, åttekanta himlingen med liggjande bord, smale hjørnestolpar og sentral hengebjelke.

Både i aust og i vest er himlingen gavlforma i det han følgjer saksesperrene i takkonstruksjonen.

=== Tårn ===
Lanterna har klokkestove i enkel firesida form med eit lite spissgavla, inndelt vindauge i kvar vegg. Alle fire sider har gavl og gavlane gavltaka er avslutta innover mot inntrekt åttekanta hjelm avslutta oppe med spir med kule, smijarnsornament, hane og kross. Hjelmen og gavlane er kledde med koparplater utvendes. Gavlane er markerte med spir av tre.

Lindstrøm teikna i 1940 ein åttekanta lanterne med slakt åttekanta pyramidetak og med hjørnemarkeringar i klassisk form. Denne vart ikkje realisert.

== Interiør ==
===Presentasjon av interiøret===
Kyrkja er tradisjonelt innreidd med altar og altarring ved austveggen i koret, preikestol på sørsida i skilje mellom kor og skip og benkeparti på begge sider av ein midtgang som går frå altarringen til inngangsdøra i vest. Vestgalleriet går fram på sidene og fyller tre åttedeler av det opphavlege åttekanta skipet. Galleriet er utvida mot vest i den sentrale delen og inneheld orgel. Kyrkja har elektrisk lys og oppvarming.

===Oversyn over viktige endringar i interiøret===
Kyrkja og interiøret vart vesentleg endra i 1940-41 under leiing av arkitekt Johan Lindstrøm. Kyrkja fekk då også nye benker med rette vangar.

Lindstrøm skriv følgjande i sin arbeidsinstruks til arbeida:

''Korbuens tak utplaneres så det blir gjennemgående list rundt hele kirken. Galleriet fjernes fra hovedvinduene mot nord og syd og forandres i overensstemmelse med tegningene. Galleriets utforming blir som nu med utskårne bord.''

I koret vart det laga ny tavle og ny altarring med klassiserande stilpreg. Den gamle nygotiske altartavla ligg no på kyrkjeloftet. Listene kring dørene i austveggen i koret har vore meir ornnamenterte, desse vart gjort enklare og glatte.

===Fargar===
Det var venteleg dei originale fargane som framleis var i kyrkja då Bendixen var der kring 1900. Han skriv at

''Den indre maling er på veggene fiolett, det gjennembrutte galleri har brune render og hjørner […] Benkene er gulbrune. Over døren i skibet står malt bibelsprog og der er anbragt en liten thorvaldsensk Kristusfigur i gips, på den indvendige side står med store messingtall 1863 […]''.

På veggen inne i eit skåp i sakristiet er det framleis fiolett brystning og okergul vegg, dette er truleg restar av det opphavlege fargeskjemaet. Eldre foto viser at det var måla mørke, vertikale streker i hjørna, avslutta oppe med vegetabilsk ornament.

Domenico Erdmann utarbeidde i 1939 eit framlegg til fargar til interiøret i samband med arbeida kring 1940. Alle flate himlingar i sideskip og under galleriet skulle målast kvite. Taka elles i midtpartiet og koret skulle målast i ein blå farge. Støtter, dragarar, gesimsar galleribrystning og innsida av benkene skulle vera grå med litt blått i. Dørlister og gesimsar skulle stafferast med ein raudbrun farge, eventuelt med innslag av gull. Veggene skulle målast lyst varmgrøne, vindaugalistene blå. Altar og knefall vart grå, staffert med raudt og gull, medan dekklista skulle vera mørkt blå. Altartavla skulle målast i to mørke blå nyansar, staffert med gull og raudt. Benkevangane skulle vera i dei to blåfargane som i altartavla, staffert med gull eller raudt. I koret skulle det liggja eit bastteppe i purpurbrun terrakotta og knefallet skulle kledast med sinoberraudt skinn.

Planen vart gjennomført, men fargesettinga vart etter kvart opplevd som trist, kald og lite vennleg. Restar av blåmåling finst framleis på orgelgalleriet, og av sterkt parisblått på nokre dører. Blåfargen finst også på konsoll-lampettane i våpenhuset.

Førti år seinare, i 1980, fremja så soknerådet på nytt ynskje om å pussa opp kyrkja innvendes etter smaken i tida. Det som skjedde var i hovudsak ei fargeendring av interiøret. Riksantikvaren skisserte tre mogelege løysingar, enten at ein gjekk attende til dei opphavlege fargane, at ein luta av veggene, eller at ein fekk utarbeidd eit nytt fargeskjema. I tilfelle avluting rådde Riksantikvaren til å kontakta målarmeister Atterås frå Hyllestad som hadde utført arbeidet i Sæle kyrkje med godt resultat. Valet fall på luting og Atterås fekk oppdraget. Han leverte også fargeskjema til kompletterande fargar. Veggene og søylene var avluta, himlingen vart måla gråkvit, listene mot taket fekk raud og okergul farge og golvet vart måla grått. Dørene og inventardelar som benker og preikestol vart måla i grønt, raudt og grått.

===Glasmaleri===
Gavlane i vindauga har dels grisaille-dekor, dels glasmaleri, sjå under vindauge.

== Inventar ==
=== Altar ===
Kassealtar laga av plater festa til indre rammeverk. Truleg frå 1940.

=== Altartavle ===
Bendixen omtalar ei eldre altartavle: «Den eldre altertavlen var efter Christie arbeidet i 1636, men var forsvundet».

a) På loftet ligg ei nygotisk altartavle som truleg vart laga til kyrkja og til Brun sitt altarmaleri då kyrkja var ny. Tavla har eit midtfelt med vimperg og spissboga biletfelt og flankerande søyler som endar i fialar. På skriftfelett under biletfeltet står innskrifta «Jeg er Opstandelsen og Livet» med gotisk fraktur.

Maleriet er signert nede i høgre hjørne: C Brun efter A Tidemand. Den oppstadne, iført likklede, stig frontalt ut or steinsarkofagen med senka, utrette hender og med blikket løfta mot det høge. Han er omgitt av lyset ovafrå i skyer. Til venstre ein engel med sigerens palmegrein, i framkant to romerske vaktmenn, slegne til jorda, men med blikket mot den oppstadne.

b) Maleriet er no sett inn i ei klassiserande ramme som vart laga i 1940. Ramma har ein breiare sokkel med innskrifta frå a) på nynorsk: Eg er oppstoda og livet! Joh. 1125 Tavla har eit rektangulært midtfelt der Bruns maleri fyller det meste av flata. Midtfeltet er avslutta oppe med rett gesims krona med kule med kross. Krossen ber drapert likklede. Midtfeltet er flankert av lægre, rette sidefelt med smale, horisontale striper og framforstilte, smale, kanelerte søyler, to på kvar side. Dei ber rett gesims med kule toppa av stjerne. Tavla er grå med staffering i raudt og gull.

=== Altarring ===
Altarringen er frå 1940, med kvadratisk plan med runda hjørne. Port på begge sider i ringen. Den flate handlista kviler på hjørna som har heile vegger inndelte med to horisontale render. Mot vest og på begge sider er midten av ringen open og det er sett inn eit sentralt symbol. Framme er ein sigerskrans med innskrive kristogram i form av chi og jota. Ut frå basen av kransen går to bogar til kvar side, truleg dei fire livsflodene. På sidene ei urne eller ei lykt. Kneleputa er stoppa og trekt med skinn festa med saum. Grå med staffasje i gull og raudt. Grøn handlist.

=== Døypefont ===
Åttekanta døypefont av tre. Kummen er flat med plate med hol for dåpsfat øvst og er elles markert med lister oppe og nede. Skaftet er ein åttekanta stolpe med fire sveifa konsollar i øvre tredel som støtte for kummen og fire sveifa konsollar i nedre del som går ut over den krossforma foten. Midtfeltet er avgrensa ved profilert list. Grå, raud og gul.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen går ut mot midten av skipet mellom sørhjørnet og den søre stolpen i koropninga. Grunnforma er åttekanta, men noko usymmetrisk. I dei sju faga er det sett inn ei stor fylling i ramme. Utvendes er felta artikulert med storfelt og øvre og nedre smalfelt, alt markert med profilerte lister. Hjørnestolpar med fas. Handlista er stoppa og trekt med skinn og kanta med metallfrynser. Preikestolen har flat botn og står på ein åttekanta stolpe med fas og med fire sveifa konsollar under botnen.

Oppgang etter sørveggen i koret med seks steg og med heil vange med to fyllingar. Stolen er grøn med lyse storfelt og med listverk ir raudt og gull.

=== Lesepult ===
Lesebrettet er skrått på ein sarg med rett underside der det i framkant er skore inn tannsnitt. Det er bore av ein kanta stolpe. Foten har tre bein med klossar under endane. Frå stolpen går det tre sveifa konsollar ut under lesebrettet og ut over beina. Fargar som i kyrkja elles.

=== Benker og faste stolar ===
Benkene er i klassiserande stil, truleg 1940. Dei er plasserte i to hovudfelt med benker vende mot aust. Felta flankerer midtgangen og går ut i sideskipa/omgangen. Benkene har rektangulære vangar med utheva midtfelt og er dektet med handlist over tannsnitt. Ryggane er skrå og heile med liggjande fyllingar i ramme. Grøne med raudt.

Ytst mot sør og nord er det enkle veggbenker.

=== Galleri ===
Galleriet er todelt. Den austre hovuddelen er tresida og fyller dei tre vestre delane av omgangen. Før omarbeidinga i 1940, fylte det også sidefelta i nord og sør og var då femsida. Som underlag er det lagt bjelkar mellom ytterveggene og midtromsstolpane, på desse kviler bjelkar som opplegg for golvbjelkar under gallerigolvet.

Fronten i galleriet er av gjennombrotne, sveifa bord sette mellom handlist og fotlist med profilar.

Den vestre delen er dels over vestre del av skipet, dels over våpenhuset. På tvers av skipet mellom dei to austre hjørna i åttekanten ligg ein bjelke som støttar opp under galleriet, vidare fungerer både vestveggen i skipet og vestveggen i våpenhuset som støtte for tettstilte golvbjelkar i lengderetning. Denne delen av galleriet har for ein del avtrappa golv. Orgelet opptek den vestre delen.

Undersida av galleriet er lyst grå, fronten og benkene er grøne.

=== Maleri ===
Kopi av frontale opphengt på sørveggen. Kopien er utført av Solrunn Nes og er for ein del ein rekonstruksjon i det originalen er sterkt skadd. Innskrift ved kopien: Tjugumfrontalen, Rekonstruksjon/kopi av altarfrontalen frå Tjugum kyrkje, ca. 1320. Utført av kunsthistorikar/ikonmålar Solrunn Nes. Gåve frå Balestrand Folkeakademi 1998.

Maleriet er tredelt og midtfeltet viser Kristus på regbogen over klode. Han er plasser i ein åttepassforma mandorla og i sviklane finst framstillingar av evangelistsymbola. Sidefelta er inndelte i ni rektangulære felt, tre høge oppe og nede og tre lægre mellom desse. I dei høge felta er framstilling av personar i gotisk arkitekturboge med fialar og krabbar. I midtrekkja finst tre musikarar på kvar side av midtfeltet. På venstre sida finst S Thadeus, S Bartimeus, S Petrus oppe og S Stephan, S Nicholaus og S Walfrid nede. På høgre sida S Andreas, S Paulus og S Iacob oppe og S Olaus, S Laurens og S mariaM’lena nede. Lyst gul botn, elles grønt, raudt og blått.

===Rituelle kar===

Etter inventarlista i 1670 hadde kyrkja ein forgylt kalk og disk. Kalken var for liten og vart utvida med sølv (Rekneskap 1675-77), soknepresten og nokre frå soknet gav forgyllinga. I inventarlista frå 1702 er det oppgitt ei vekt på 34 ¾ Lod. I døypefonten var det eit massingbekken som er nemnt i inventarlista frå 1670 og frametter.

Ein forgylt kalk og disk (inv. 1670). Kalken var for liten og vart utvida (R 1675-77) med sølv, soknepresten og nokre frå soknet gav forgyllinga. I inventarlista frå 1702 er det oppgitt ei vekt på 34 ¾ Lod. I døypefonten var det eit massingbekken (inv. 1670 og frametter).

''Kalk''

Kalk med kupa frå 1863 og med skaft, nodus og fot truleg frå 1600-talet. Denne kalken vart omtalt i 1702 og det er vel også den som er nemnd i 1670. Han vart utvida i 1675-77 og så igjen til den nye kyrkja i 1863. Den eldre delen er av gylt sølv, kupa er gylt innvendes.

Kupa har isett nebb ca. 5 cm nedafor kanten. Hovudforma er sylindrisk med runda botn og svakt utsvinga kant. Fullstempla i overkant: sju kuler (Bergen), 13 1/3 (sølvinnhald), SB (meister), 4/M (april) og 63 (1863).

Øvre og nedre skaftledd er sylinderforma og er avslutta med tredelt ring oppe under kupa og nede over foten. Nodus har seks glatte bladformer ovafrå og nedafrå ut mot midten som har seks glatte ruter, alt mot siselert botn med sikksakkmønster. Foten er rund og skrår ned og rett ut mot standkant over vid fotplate. Han er avslutta mot nedre skaftledd med tredelt ring og på standkanten er det to riller skilde med siselerte render. På foten, under innskrifta INRI, er det festa ein krusifiksfigur utan kross. Innskrift under fotplata: Anno 1676 udi H: Jens Buggis Preste embedis 19 Aar – M T L M – O D – O T – PMH. W 34 ¾ Lod. Ustempla. Total høgde 22,5 cm, diameter fot 12,2 cm, høgde kristusfigur 3,8 cm, breidde 3,5 cm.

''Disk''

Disk frå 1863 med smal runda rand, runda botn. Fullstempla, som øvre del av kalken. Diameter 14,6 cm, høgde ca. 1,6 cm.

''Vinkanne''

Plett vinkanne med konisk korpus og vidare svungen fot. Lok festa med jekk til s-forma hank. Isett nebb med hengsla lok. Høgde ved hank: 24, 5 cm, diameter fot: 14,7 cm.

''Sjukebodssett''

Kalk av sølv, gylt innvendes. Begeret er slått skeivt i forhold til foten. Stempel under foten: To bøljestriper eller sikksakk, gotisk S, vatnmann(?) og THUNE 13 1/4. Høgde ca. 12,8 cm, diameter fot 6,7 cm. Disken er tallerkforma med smal rand og er gylt innvendes. Under er det sett på ein sylindrisk, lokkforma botn med riller etter kanten og konveks underside. Utan stempel. Diameter 7 cm, høgde 1,7 cm. Til soknebodssettet følgjer ei lita flaske med kork av plett, stempla TH. MARTHINSEN og Ni kvadrat og tårn, og ei lita, sølvfarga oblatøskje.

''Dåpsfat''

[...]

''Kanne''

Kanne i plett, standard sølvsmedvare. Kanna er pæreforma med s-forma hank og vid hellekant. Latinsk kross på korpus. Stempel under botnen: GP og TH. MARTHINSEN. Høgde ved hanken 27,5 cm, diameter fot 11,7 cm.

=== Parament ===
''Altarduk''
Dukane a – f er sydde før 1940 til det gamle altaret og er tilpassa altartavla som ligg på loftet. Dukane a – e er oppbevarte på kyrkjekontoret.

a)Fragment, 21 x 32 cm, av lin med opphøgd broderi i bomull med jesusmonogram, IHS. Bendixen registrerte «en alterduk med smukk bred rand, merket det sammenslyngete IHS». Duken finst ikkje lengre, men fragmentet kan vera frå denne duken. 
b)Tilsvarande duk som c, men med motivet i front er 25 cm høgt og duken er ikkje merkt. Svært slitt. Kan ha vore modell for c. 
c)Altarduk av lin(?), kanta med engelsk ornamentalt broderi. Motiv sentralt i front og på hjørna er større, i fronten 30 cm høgt, etter kanten elles er det enkle blomar med åtte kronblad. Kanten er tunga. Duken er sydd med ei tilpassing til utforminga av altartavla i bakkant. Brodert sentralt bak: TK 1926. 
d)Duk av fin bomull. Broderi med brunt og rosa som viser vinrankeslyngingar. Ei enkel rankebord kring tre sider av duken og eit sentralt krossmotiv av vinranker kring eit sirkulært felt med jesusmonogram. Det sentrale feltet 30,5 cm høgt og 29,5 cm breidt. Borda rundt er 6 cm brei. Duken er laga til den gamle altartavla. Opplysning om tilsvarande duk i Fresvik kyrkje fortel at den duken var ei gåve frå fru sokneprest Sverdrup. Det kan også ha vore tilfelle med denne duken og dei kan ev. ha vorte sydde av fru Sverdrup. Duken i Fresvik skulle i 1909 leggjast til sides og takast vare på til minne om henne. 
e)Duk i lin med 18 cm brei tunga, hekla bord med smale, sidestilte krossar. Duken er tilpassa den gamle altartavla. På små, innlagde felt som har vore plasserte framfor søylene i tavla er det brodert TK til venstre og 1926 til høgre. 
f)Duk av kvitt aidastoff med hardangersaumbord. Duken er sydd med ei tilpassing til utforminga av altartavla i bakkant. Hjørna framme er splitta opp og utstyrt med knappar slik at duken går rettvinkla ned i hjørna. 
g)Duk av kvitt aida-stoff med hardangersaumbord i perlegarn. Borda er 24 cm brei i front og sju cm brei på sidene. 
h)Duk av linnlerret merkt 1958 bak på venstre sida. Border av kvit uttrekkssaum kanta med grå (eller svart?) austmannarenning. Broderte motiv i rutene: Krossar, livstre og PX sentralt framme. Borda i framkant er 27 cm.

''Altarklede''

Raudt altarklede av klede på kyrkjekontoret. Ikkje registrert. (Bendixen: På alteret ligger et rødt kort klæde.)

''Messehakel''

a) Messehakel av plommeraud silkedamask, truleg 1700-talet. På kyrkjekontoret, ikkje registrert. (Bendixen: en messehagl, blomstret, kirsebærrødt silketaft med et stort, helt dekkende kors av gul silke.) 
b) Raud fløyels messehakel av bassgeigetype kanta med og med ryggkross av gullband, ca. 1900. Fôr av tvill i lin med naturfarga renning og raudt innslag. Festa med tre hekter på venstre skulder. Høgde 90 og 98 cm, breidde ved skuldrane 66 cm. (Bendixen: Nu brukes 1 fløiels messehagl, der har et høit kors av gullbånd og kanter av samme slags.) 
c) Kvit messehakel. Til rens, ikkje registrert.

Ein grøn messehakel er under utarbeiding.

''Andre tekstilar'' 

a) Biletvev i skipet. [...] 
b) Båreteppe. Teppe i gobelengteknikk med svart kross på kvit botn.

''Messeskjorter'' 
Tre messeskjorter finst i kyrkja.

''Gravferdskappe'' frå K. Stormark. 
''Alba'' frå Slabbinck. 
''Preikestolklede'' i biletvevteknikk, utførte av […] Døskeland, Sande i Sunnfjord.

===Lysstell===

''Altarstakar''

a) Altarstakar i massing. Stakane har truleg tidlegare hatt pigg for kubbelys og sekundært fått lyspiper for slankare lys. Høgde utan pipe: 33,5 cm, diameter fot 20,8 cm. Sjå Laberg og Bendixen + rekneskapar. 

b) Altarstakar av plett(?) Stakar i nygotisk stil med lyspipe for kubbelys. Vid, gjennombroten lyskrage over kroneforma lysskål på glatt, konisk skaft med to riller, Profilert overgang til utskrådd fot på høg standkant. Innskrift med gotisk fraktur: Gåve til Tjugum Kyrkje 1893. Ustempla. Høgde 64 cm, diameter fot 27,5 cm. (BEB:2 svære lysestaker med knopp – kapitel øverst og gjennembrutt lyskrans med pigg; på forranden: «Givet til Tjugum kirke 1893».) 

''Lysekrone''

Stor, barokk lysekrone med kort, balusterforma midtstong med tre skiver og tre kuler med midtvulst. Lysekrona må vera den same som er nemnd i inventarlista frå 1723 som ny med 8 doble armar gjeven av Nils Hansen Ru[...]arvingar.

Krona er breiare enn ho er høg. Nede er ho avslutta med stor kule med treledda midtvulst og med knopp mot roseforma bakgrunn. Oppe er ho avslutta med ring for oppheng.

Armane som er festa til dei tre skivene aukar i vidde nedetter og gjev krona konisk form. I dei to øvste skivene heng s-forma ornament med rilla ytterkant. I den tredje og nedste skiva heng s-forma lysarmar med midtknopp og frå denne veks det opp eit svinga ledd som ber eit muslingforma stykke. Dette kan opphavleg ha vore ein reflektor, men er no montert med elektrisk lys. Bendixen kallar det «muslingformet skive eller tapp».<ref name="ftn8"> Bendixens manus

</ref> I enden av lysarmen er det djupe og vide lysskåler monterte med elektriske lys. Dei opphavlege lyspipene er fjerna.

''Lampettar''

a) Lampettar i våpenhuset av tre med konsollform, måla. Det har truleg vore slike lampettar også i kyrkja elles tidlegare. 

b) Toarma massinglampettar i barokk form frå Høvik lys i kyrkjerommet.

=== Klokke ===
Kyrkjaklokke av stål med innskrift mellom riller på halsen: Geg. V. Bochum – Verein Bochum 1893, og på korpus: Ære være Gud i det høieste. Diameter 89 cm, høgde med krone: 81 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
''Orgel''

Orgelet er merkt Olsen og Jørgensen, Christiania – Bergen, Gullmedalje Bergen 1898. Det kom til kyrkja i 1905. Orgelet har to manualar og pedal og følgjande disposisjon:

{| style="border-spacing:0;"
| style="border:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| [?]

Gamba 8’ 
Principal 8’ 
Octav 4’ 
Waldfløite2’ 
[?]
| style="border:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Geigenprincipal 8’

Salicional 8’ 
Liebl-Gedakt 8’ 
Fløite 4’ 
Subbas16’ 
Cello 8’

|}
Orgelet er måla i dei opphavlege kyrkjefargane med gulbrun ådring og raudbrune lister med gull staffasje. Spelepulten er vend mot altaret, orgelpipene står i eit oppbygg bak orgelkrakken og fyller venstre del av galleriet.

''Piano''

Piano frå Ernst Krause, Berlin. Jugend. Svartlakkert.

=== Bøker ===
Alterbok, bokmål, Kra 1889 
Alterbok, bokmål, Kra 1889 
Altarbok, nynorsk, Kra 1920 
Altarbok, nynorsk, Oslo 1926 
Tekstbok, bokmål, Kra 1918 
Tekstbok, bokmål, Kra 1918 
Tekstbok, nynorsk, Oslo 1929 
Kollekter, Epistler og Evangelier, bokmål, Kra 1887 

Bibel, Chr 1897 
Bibel, nynorsk, Oslo 1938 
Bibel, nynorsk, Oslo 1966 
Det nye Testamente, nynorsk, Kra 1905 
Det nye Testamente, nynorsk, Kra 1905 

Nynorsk salmebok, Bjørgvin 1929

=== Nummertavler ===
To nummertavler, på skråveggene i aust. Tavlene har enkel ramme med runda dekklist. Dei er delte i to med list og felta har stiftar for oppheng av metallsiffer. Tavla er i to gråfargar med raudbrune lister. Svarte siffer.

=== Møblar ===
''Brurestolar ''av eik med stoppa sete og rygg, trekt med blå fløyel. Tilnærma renessansestil. Umerkte.

Fire enkle ''biedermeierstolar''.

=== Offerkar ===
''Blekkbøsse'' «til de fattige». 
Tre standard ''kollekthovar'', trekte innvendes med skinn.

=== Blomstervasar ===
Ein ''pæreforma vase'' på flat, rund fot med innskrift i versalar: Minnegåve til Tjugum kyrkje 8.3.1976. Stempel D-A, 830 S, Skålvekt og nr 7511/205. Høgde 20,3 cm.

To ''trektforma vasar'' med utbretta rand og med avtrappa fot. På foten innskrift: Gåve til Tjugum Kyrkje Frå Andrine Thorsnes. Stempel 830 S, Lo. Høgde 23,3 cm, diameter oppe: 11,8 cm.

=== Diverse ===
''Sølvskål'' i rokokkoform. Minnegåve. Innskrifter: På korpus: Til P. Rusten og med versalar: Erindring fra Balestrand Herred, Tak for Oprigtig og Trofast Tjeneste i 38 år som Lensmand. På randa med skriveskrift. Anno 1950 gir Anna Christiane Rusten f. Meidell Tjugum kirke denne skål, i minnet om lensmann i Leikanger og Balestrand Peder Christian Rusten *1852 (kross) 1921, og arkitekt Dagfinn Meidell Rusten * 1899 (kross) 1949. «Herren er min hyrde». Diameter oppe 25,5 cm, høgde 11,5 cm. Stempel: sjå foto.

=== Inventar utafor kyrkja ===
På Universitetsmuseet i Bergen er det ein altarfrontale. Denne er sterkt skadd.

Bendixen nemner eit maleri av sorenskrivar Christen Jensen og kona Gye Lauritsdatter, Måleriet er på Bergen Museum.

== Kyrkjegard og gravminne ==

=== Kyrkjegard ===
[...]
Den gamle gravplassen var i 1993 full og det var mykje vatn i grunnen. Kyrkjegardskonsulent Helge Klingberg tilrådde å laga heilt ny gravplass attmed den gamle kyrkjegarden. Kyrkjegarden vart utbygd med nye gravfelt med plass til i alt 450 nye graver.På dei nye gravfelta vart det planta rododendron som omkransa heile den nye gravplassen.

=== Gravminne ===
[...]

===Bygningar knytte til kyrkjegarden===
[...]

Reiskapshuset vart bygt som ei utviding av det tidlegare oppførte bårehuset i 1993 då kyrkjegarden vart utvida. Samstundes vart bårehuset utstyrt med kjøleaggregat. Parkeringsplassen vart utvida med fleire parkeringsplassar.

== Kjelder ==
''Utrykte kjelder'' 
Visitasmeldingar, SAB, Bjørgvin Biskop, Visitasmeldinger 6: 1844-1857

''Trykte kjelder'' 
Hødnebø 1989 (red.), ''Bergens Kalvskinn'', Oslo 1989

''Oppmålingsteikningar og fotografi''
<references/>

[...]

== Bilete ==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning">
Fil:Tjugum kyrkje sett frå nordvest, AMH 2013.JPG|Tjugum kyrkje sett frå nordvest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje sett frå søraust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje sett frå søraust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, austfasade, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, austfasade, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, bjelke oppattbrukt som sperre, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, bjelke oppattbrukt som sperre, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, del av eldre vindauge i vest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, del av eldre vindauge i vest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, innvendes, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, innvendes, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, utvendes, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, utvendes, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dør, utvends listverk, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dør, utvends listverk, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt a, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt a, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt b, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt b, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, frå klokkestova, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, frå klokkestova, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, frå nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, frå nordvest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, hovudinngang, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, hovudinngang, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, inngangen i søraust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, inngangen i søraust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, klokkeopphenget, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, klokkeopphenget, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, loftet over koret, mot aust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, loftet over koret, mot aust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, loftet under klokkestova, sett mot aust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, loftet under klokkestova, sett mot aust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, midtromshimling og fundament for lanternen, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, midtromshimling og fundament for lanternen, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, midtromshimling og llanternekonstruksjon, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, midtromshimling og llanternekonstruksjon, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, midtromshimling, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, midtromshimling, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, nordfasade, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, nordfasade, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, sett frå nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sett frå nordvest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vestfasade, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vestfasade, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge nord i koret, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge nord i koret, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, utvendes, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, utvendes, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge, indre listverk, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge, indre listverk, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge, utvendes listverk, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge, utvendes listverk, AMH 2013
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil:Tjugum kyrkje sett mot sørvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje sett mot sørvest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarpartiet, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarpartiet, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, gavlfelt nord i koret, AMH 20133 032.JPG|Tjugum kyrkje, gavlfelt nord i koret, AMH 20133 032.JPG
Fil:Tjugum kyrkje, glasmåleri nord i koret, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, glasmåleri nord i koret, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør i koret, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør i koret, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør i våpenhuset, mot nord, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør i våpenhuset, mot nord, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør mot aust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør mot aust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør mot søraust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør mot søraust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør mot vest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør på galleriet sett mot nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør på galleriet sett mot nordvest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør på sørsida, sett mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør på sørsida, sett mot vest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, korvindauge, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, korvindauge, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, originalfargar, sakristiet, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, originalfargar, sakristiet, AMH 2013.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil:Tjugum kyrkje, altar og kneleskammel, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altar og kneleskammel, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarringen, detalj på sida, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarringen, detalj på sida, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarringen, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarringen, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altartavle, AMH 2013.JPG|Tjugum kyrkje, altartavle, AMH 2013.JPG
Fil:Tjugum kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, benker ved sørveggen, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, benker ved sørveggen, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, benker, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, benker, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, blomstervase, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, blomstervase, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, brurastolar, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, brurastolar, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, døypefont, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, døypefont, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, galleri, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, galleri, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, klokke 1, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, klokke 1, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, klokke, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, klokke, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, kopi av frontale, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, kopi av frontale, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, lesepult, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, lesepult, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, nygotisk altartavle, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, nygotisk altartavle, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, orgel, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, orgel, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, piano, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, piano, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestol, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestol, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, supraport over inngangsdøra, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, supraport over inngangsdøra, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, innskrift, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, innskrift, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, stempel c, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, stempel c, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, stempela, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, stempela, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, stempelb, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, stempelb, AMH 2013.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Parament og tekstil">
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk a, midtparti, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk a, midtparti, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk b, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk b, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj a, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj a, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj b, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj b, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk c, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk c, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk d, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk d, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk d, detalj, AMH 2013.JPG|Tjugum kyrkje, altarduk d, detalj, AMH 2013.JPG
Fil:Tjugum kyrkje, billetvev, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, billetvev, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, båretekke, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, båretekke, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, messehakel b, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, messehakel b, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, fiolett, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, fiolett, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, grønt, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, grønt, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, kvitt, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, kvitt, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, raudt, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, raudt, AMH 2013.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
Fil:Tjugum gard aust for kyrkja, AMH 2013.jpg|Tjugum gard aust for kyrkja, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, bårehus sett frå aust, AMH 2013.jpg|Tjugum, bårehus sett frå aust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, bårehus sett frå nordaust, AMH 2013.jpg|Tjugum, bårehus sett frå nordaust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, bårehus sett frå nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum, bårehus sett frå nordvest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, inngangen til bårehuset, AMH 2013.jpg|Tjugum, inngangen til bårehuset, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkja og garden, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkja og garden, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkjegarden sett frå sør, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkjegarden sett frå sør, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkjegarden sør for kyrkja sett mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkjegarden sør for kyrkja sett mot vest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, norddelen av kyrkjegarden sett mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum, norddelen av kyrkjegarden sett mot vest, AMH 2013.jpg
</gallery>

----

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Balestrand sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:Balestrand kommune]]
[[Kategori:Publiseringsår 2013]]
[[Kategori:Tre]]

Tjugum kyrkje

2021-02-19T16:23:09Z

Kjartan:

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Det er ikkje heilt klart kor lenge Tjugum har vore kyrkjestad. Sjølve kyrkja på Tjugum er ikkje nemnd i Bergens Kalvskinn, ei kyrkjeleg jordebok frå første halvdel av 1300-talet. I innleiinga til faksimileutgåva frå 1989 skriv utgjevarane at grunnlaget for det som står om kyrkjene i Sogn er ein ferdig registrant frå 1316, og at avskrivaren kan ha hoppa over eit par kyrkjer under arbeidet. Dei finn det mistenkjeleg at Tjugum kyrkje ikkje er nemnd, medan kyrkjesoknet er nemnt heile tre gonger (p. 47a og b og p. 48).<ref name="ftn1"> Hødnebø 1989, s 13

</ref> I Diplomatariet (DN) er kyrkja nemnd i … Venteleg har det stått ei stavkyrkje på staden alt frå 1100-talet slik det elles har vore vanleg på kyrkjestadene frå mellomalderen.

Når kyrkja dukkar opp att i kjeldematerialet frå 1600-talet og frametter, er det ei tømmerkyrkje på Tjugum, og denne skal etter tradisjonen ha vorte bygd i 1610.

Tjugum kyrkje var ein del av Leikanger prestegjeld fram til Balestrand prestegjeld vart oppretta ved kgl. Res. 1. mars 1849.<ref name="ftn2"> Bendixens manus

</ref> Tømmerkyrkja vart riven og ei ny kyrkje oppført i 1863.

Som ved mange andre kyrkjer finst det ei segn knytt til bygginga av den første kyrkja. Ho skal ha vore tenkt oppført på Torsnes der materialane var lagde opp i flåte og festa ved stranda. Om natta vart materialane flytta av ukjende krefter og dei vart funne att ved Tjugum der kyrkja vart bygt.

== Stavkyrkja ==
Det finst ingen opplysningar om denne kyrkja.

== Kyrkja frå 1610 ==
Over inngangsdøra til skipet i den etterreformatoriske tømmerkyrkja stod årstalet 1610, og dette har vore tolka som byggjeåret for kyrkja. Dette er truleg ei rett tolking, men det kan merkast at kyrkja i tilfelle er ein tidleg representant for den etterreformatoriske tømmerkyrkjebygginga i bispedømmet. Kring Bergen, Osterøy og Lindås kan ein finna kyrkjebygg frå denne tida, men elles vert kyrkjene gjerne bygde noko seinare på 1600-talet.

Den tidlegaste skriftlege kjelda for kyrka frå 1600-talet er synfaringa frå 1661-65, og ut frå denne er det tydeleg at kyrkja då har hatt alvorlege skader og manglar som måtte utbetrast og ein vil tru at ho ikkje er heilt ny.

Rekneskapsopplysningar med inventarlister for Tjugum kyrkje finst for åra 1667 – 1722. Desse gjev ein del haldepunkt for korleis tømmerkyrkja har vore, opplysningar som, saman med synfaringsnotata og maleri av kyrkja frå […] kan gje oss eit bilete av 1600-talskyrkja på Tjugum.

Bygningen

Som for dei fleste andre kyrkjer finst det to oppgåver over måla på kyrkja, ei frå 1686 og ei frå 1721. Desse skil seg i regelen noko frå kvarandre, sjølv der det ikkje har skjedd viktige bygningsendringar i mellomtida.

Skipet i Tjugum kyrkje var i 1686 16 ½ alen langt og 13 alner breitt. Koret var 8 ½ alen langt og 10 ½ alen breitt. Tårnet, som var særskilt bygd til kyrkja, var 6 alner i kvadrat. Framfor tårnet var det bygt til eit våpenhus.

I 1721 er måla oppgitt slik: Skipet er 16 alner langt og 14 alner breitt, koret er 14 alner langt og 9 alner breitt og våpenhuset er 3 alner langt og 6 alner breitt. Dette må lesast slik at koret er vorte lengre i austleg retning, 5-6 alner, og at våpenhuset har hatt same breidda som tårnet og stukke 3 alner lengre fram mot vest. Både det opphavlege koret og tilbygget må i desse måla vera rekna som kor.

I 1661-65 laut sutaket både over skip og kor skiftast ut. På sørsida som oftast står mest utsett for været, var også tre av sperrene så rotne at dei laut skiftast. Sambandet mellom kor og skip svikta, og tårnet var så dårleg forankra i skipet at det «beweger sig hid og did naar Klochen ringes». Dette siste skulle løysast ved at to lange dragarar vart festa til tårnet og inn over lemen i skipet. Tårnet laut også «bebindes» i 1687-89. Den firkanta tårnhetta var for kort og dekte knapt dei øvre hjørna på tårnet, dette måtte det også gjerast noko med. Takbjelkane på tvers over skipet var for svake, og desse skulle understøttast med bjelkar på begge sider av midtgangen. Elles var kyrkja for lita og trong, og trengde utviding, noko som ein meinte best kunne skje ved at det vart bygt eit tilbygg på sørsida av skipet, men det vart det ikkje noko av.

Men kyrkja vart utvida. Dette skjedde heilt på slutten av århunderet, i 1696-98. Då vart det laga eit nytt utbygg til kyrkja, 10 alner breitt og 7 alner langt, av tømmer. Både ut frå rekneskapsopplysningane og maleriet til Fernley, må dette ha vore ei utviding aust for koret, noko som stemmer med måla frå 1721. Til dette arbeidet hadde kyrkja hjelp av ein snikkar frå Bergen som laga vindaugskarmar, loftgolv og skriftestol og dreia spiler mellom koret og skipet. Tilbygget i aust vart pannetekt i 1705-07.

Etter utbygginga er skriftestolen nemnd fleire gonger, men det er noko uklart kvar denne har vore. Om det ikkje var i det nye tilbygget, som er mest sannsynleg, må det ha vore i det gamle koret, eller mindre truleg på sørsida av koret. Tilbygget vart tjørebredd i 1699, og «det ny chor och schrifftestoel» vart måla innvendes. Det vart i 1702-04 kjøpt 16 alner grønt stoff, «rasch», til gardiner mellom koret og skriftestolen.<ref name="ftn3"> «Rasch», ullstoff av kamgarn. I Historiebogen, Vævning ( [http://www.aksp.dk/index www.aksp.dk/index] ) forklart som «Uldent, ret tarveligt tøj, der er appreteret og presset blankt.»

</ref> Gardinene vart opphengde med jarnstang og massingringar. I 1711-13 er sørsida av skipet, koret og skriftekammeret, tjørebredt. Ein ny skammel, truleg kneleskammel, vart laga kring skriftestolen i 1717-19. Seinare kan innreiinga ha vorte endra slik at det opphavlege koret kan ha blitt inkludert i skipet. Mest 200 år seinare skriv Bendixen at Sakristiet var ope mot kyrkja.<ref name="ftn4"> Bendixens manus

</ref>

I dei eldste bevarte rekneskapane, 1667-69, går det fram at ein har gjort eit stort arbeid for å få fleire og betre sitjeplassar i kyrkja. Det er då bygt nytt galleri («polpitur») med benker og 24 nye benker («stoller») nede i kyrkja, og golvet i kyrkja vart fornya samstundes. Det går seinare fram at kyrkja hadde to galleri, det eine i vest, det andre venteleg på nordsida av kyrkja.

I 1687-89 er det «lagt nyt gulf i kirchen oc choret». Materialen til kyrkja omfattar både bjelkar, golvåsar og hogne bord, like lange som kyrkja, og dei vart truleg frakta frå Vadheimsfjorden («Wadunsfiorden»).

Samstundes vart åtte opplengjer med kne festa til kyrkja. Veggene trengde venteleg å styrkast for å kunna bera det nye pannetaket som vart lagt opp i 1687-89. Det var ein mann som heitte Christen Thøgers som frakta takpannene og ein murmeister dreia hol på pannene og la dei opp. Han hadde hjelp av tre menn til arbeidet med lekter og anna. Nokre år seinare (1690-92) iukvart overskytande takpanner lagde på våpenhuset. Opphavleg hadde kyrkja bordtak som vart tjørebredd.

Før 1690-92 var det ein del mindre arbeid på vindauga i kyrkja, men i den rekneskapsperioden har det skjedd ei gjennomgripande endring i det det er laga rammer og karmar til seks vindauge som er innhogne i veggene. Dei har då truleg erstatta tidlegare mindre vindauge. I 1708-10, eit tiår etter at tilbygget til koret var på plass, vart det kosta eit nyt vindauge bak altartavla, det kan bety at altaret alt då var flytta aust i tilbygget. Det same når det i 1711-13 står at altarfoten er festa med 4 pund jarn.

I 1690-92 vart det laga to halvrunde dører til kyrkja, det kan ha vore ei fløydør til inngangen i vest.

Både skipet og det opphavlege koret fekk kvelva himling, skipet i 1687-89 og koret i 1693-95, få år før utvidinga mot aust. (R) Tilbygget hadde flat himling. Ved bispevisitasen i 1855 peikte bispen på at det loftet over altaret var så lågt at det var «generende» for presten. Medhjelparane meinte dette kunne endrast ved at ein heva himlingen eller laga ein kvelv også her.<ref name="ftn5"> Visitasmelding

</ref>

Tårnet vert omtalt som eit støpultårn, det heiter (S 1721) at det er eit «Stopel Taarn frå Grunden opbygt». På Fernley sitt maleri av kyrkja har tårnet firkanta, bordkledd hjelm, og dette stemmer også med opplysningar i kjeldene. Tårnet vart i 1691 prydd med ein gylt hane med knapp og spir, det var seks bønder som gav denne til kyrkja. Det vart då og festa to krokar i spiret, det vart kjøpt ei hampeline, og så vart tårnet tjørebredd.

Interiør

Heile kyrkja vart måla innvendes i 1690-92, det meste av kostnadene vart dekte av allmugen. I perioden etter, 1693-95 vart det opphavlege koret kvelva og kvelven vart måla.

Etter utvidinga mot aust, vart det nye koret og skriftestolen måla innvendes. I 1702-04 vart dåpshuset og foten til bekkenet, døypefonten, måla.

Bendixen beskriv den innvendige målinga slik:

''Kirken var innvendig malt med vannfarver, der til dels hadde holdt sig godt. Skibet var tønnehvelvet, koret flatt. I himlingen på det første var malt sol, måne og stjerner, på veggene trær og hjort, over inngangsdøren til skibet fremstilles: Skapelsen; over inngangen til koret: Dommen; mellem skib og kor var anbragt spiler og over åpningen en tverrstokk. ''

''I korets tak og på veggene var malt frukter og blomster og dessuten de 4 evangelister.<ref name="ftn6">'' Bendixens manus''

</ref> ''

Når han nemner tre og hjort, kan det tenkjast at malinga har hatt likskap med malinga i Flåm kyrkje.

Glasmaleri. Bendixen har følgjande opplysningar om mala innskrifter på glasrutene:

Innskrifter på glasruter etter BEBs manus:

''På et vindu i koret fantes innbrent i en rute:''<br\>
''Msr. Hans Nielsen Rue''<br\>
''Monsr. Niels Troelsen Wiborg''<br\>
''Og i en annen:''<br\>
''Sign. Jens Lydersen Lind.''<br\>
''På et vindu i skibet, nærmest prekestolen:''<br\>
''Ærværdig, hæderlig og høilærde Mand Mag. Iver Eriksen Leganger''<br\>
''Likeledes:''<br\>
''Velædle Hr. Capitain Georg Fridric von Krog Hæderlig og vellærde Mand Hr. Samuel Bugge, Sogneherre til Legangers Præstegjæld 1691.''<br\>
''På det nederste og vestlig vindu: ''<br\>
''Kongl. Maj. Stiftschriver Hermand Garmand 1691; Kongl, Maj Fouget Hans Blei 1691; Kongl. Maj. Sorenschriver Niels Hansen 1691.''<br\>

Inventar

Alteret vart fornya i 1680-81 (R). Ein fekk då eit altar med skåp inni der ein kunne oppbevara kyrkja sine tekstilar.

Om altartavla skriv Bendixen:

''<nowiki>På alteret stod, da kirken blev revet, en grønnmalt tavle uten billeder og denne gjenkjente jeg liggende på loftet som en av de gamle katekismustavler med rand og utskjæringer i trekanter [-n]; konsoler i gjennembrutt arbeide og gulmalt.</nowiki>''

I 1690 vart det laga himling med treskjæring («billett werch») over preikestolen. Om preikestolen har Bendixen følgjande opplysning:

''… hadde runde buer og synes å ha vært eldre, fra Kristian IV’s tid. Den skal være omdannet til et kråskap.''

I 1690-92 vart det også laga eit nytt dåpshus («funt») til kyrkja. Kvar denne stod, er ikkje sikkert, ofte var desse plasserte bak i kyrkja på nordsida, men her kan det ha vore framme i kyrkja. «Funten» var eit eige avlukke med dør og med dreia spiler i øvre del. I 1699-1701 vart det som nemnt laga ein fot under fonten, det vi kallar døypefont, og dei fire benkene som er nemnde i same setninga, var truleg også inne i dåpshuset.

Etter Bendixen var døypefonten ''<nowiki>kun av et kar i en jernring, men skålene[?] i den eldre døpefont var av tre, og foten hadde form av en stabburstolpe(?). </nowiki>''

Ny brudestol vart laga i 1702-04. Klokkaren har hatt ein eigen sitjeplass som vart festa til veggen i 1690-92. Bendixen fortel at ''De øverste stolestader viste sterke utskjæringer ved inngangen, men de nedre var simplere, til dels uten dører''.<ref name="ftn7"> Bendixens manus

</ref>

Ein forgylt kalk og disk (inv. 1670). Kalken var for liten og vart utvida (R 1675-77) med sølv, soknepresten og nokre frå soknet gav forgyllinga. I inventarlista frå 1702 er det oppgitt ei vekt på 34 ¾ Lod. I døypefonten var det eit massingbekken (inv. 1670 og frametter).

Av lysstell nemner inventarlistene eit par massingstakar med tre armar (1670). I 1704 vart to massingstakar omstøypte Ao 1704 med tillegg av meir massing. Ei lysesaks vart kjøpt Ao 1706. I inventarlista frå 1723 er det oppført ei ny massing lysekrone med 8 doble armar gjeven av Nils Hansen Ruls (?) (Rud?) arvingar, for det har han fått fri begraving.

Parament

Ein ny altarduk av dreiel med frynser kring er nemnd frå 1670 og frametter. Det er også ein gammal lerrets altarduk. Kyrkja hadde, som mange andre kyrkjer i nærleiken, eit randete altarklede av skottetøy.

Inventarlista frå 1670 nemner ein ny messehakel av taft med fløyel. Det er sikkert den same som er nemnt i 1702 som ein silke messehakel med fløyels kross. Ein seinare merknad i margen fortel at denne er kommen til kyrkja i Fresvik. I den siste rekneskapsbolken før kyrkjene vart selde i 1723, er det ført inn ein merknad om 10 riksdalar, 1 pund og 14 skilling som ein ynskjer løyve til å bruka til ein ny messehakel, det er uvisst om dette vart noko av.

Ein ny messeserk er nemnt i inventarlista frå 1670. Ein ny messeserk av 18 alner lerret vart også skaffa i 1678-79.

Eit nytt karnat, ei slags talje, vart kjøpt i 1722.

Av bøker hadde kyrkja ei gammal alterbok som er nemnd i 1702. Ei salmebok in oktavo vart kjøpt i 1701. Inventarlistene har med ei lita klokke i tårnet.

Kyrkjegard og gravminne

I 1687-89 vart det laga ein ny kyrkjegardsport med oppstandarar, tak, dør og hengsler. (R) Også i 1692 vart det laga ein ny port med dør og hengsler. I 1717-19 vart det laga nye kyrkjeled (portar?) både på austsida og vestsida.

= Kyrkja frå 1863 =
Tjugum kyrkje er teikna av arkitekt Christian Heinrich Grosch, men modifisert etter lokalt framlegg i møte for Tjugum sokn 28.3.1862. Dei opphavlege teikningane er ikkje kjende. Kyrkja vart oppført av byggmeister Johannes Øvsthus og mennene hans.

Kyrkja var kvitmåla utvendes då Bendixen undersøkte kyrkja kring 1900, ho var også den gongen tekt med raude panner. Kyrkja vart vesentleg endra i 1940 etter teikningar av arkitekt Johan Lindstrøm. Inngangspartiet vart fornya og den gamle, nygotiske fasaden vart fjerna og erstatta med meir klassiserande former, taket vart heva og gjort lengre i delen vest for lanternen, slik at den opphavlege, åttekanta forma med utbygg i aust og vest meir fekk preg av eit langhus med utbygg på sidene.

== Bygningen ==
=== Vegger ===
Kyrkjerommet er høgreist og rommeleg. Største delen av skipet formar ein åttekant der dei skrå hjørneveggene er om lag halvdelen (360 cm) så lange som langveggene og opningane i aust og vest (ca. 660 cm). Åttekanten opnar seg i full breidde og høgde mot koret i aust og mot ei forlenging av skipet i vest. Alle desse veggene er lafta saman med flat lafteplank i vekslande breidder.

Innvendes er veggene i skipet avslutta oppe med smal list og nede med enkel fotlist, medan veggene i koret er avslutta mot taket med ei breiare, profilert list. Veggflatene er brotne av høge, gavlforma vindaugsopningar, tre i kvar av langveggene og ei i kvar av hjørneveggene og i langveggene i forlengingane mot aust og vest. Lindstrøm sine vindauge i vestre del er delte pga. trappene.

Dei åtte midtromsstolpane deler skipet inn i eit midtrom og ein omgang. Stolpane har breie avfasingar på hjørna over benkenivå, og er avslutta oppe med ei list som nedre markering av kapitel. Kapitela er avslutta med breiare dobbelt listverk øvst mot himlinga.
Mot aust held bygget fram i eit smalare og lægre tilbygg i bindingsverk. Det er delt i to i lengderetning, med dør mellom og med sakristi i sør og tavlerom/kjøkken i nord.

På vestsida var våpenhuset frå først av plassert i den vestre tømmerforlenginga av åttekanten i skipet. Dagens våpenhus, med oppgang til galleriet på begge sider frå vest, vart bygt til på 1940-talet etter Lindstrøm sine teikningar. Veggene i tilbygget er oppførte i reisverk.

Utvendes er veggene kledde med liggjande, glattkanta bord. Hjørna er innkassa med bord med fas over hjørnekloss. Veggene er avslutta nede med eit breiare bord med fas i overkant. Oppe er dei avslutta mot ei innkassing under takskjegget.

=== Portalar og dører ===
Kyrkja har hovudinngang i vest med fløydør inn til våpenhuset og fløydør vidare inn til skipet, i dei austre skråveggene er det enkle dører til kyrkjegarden og frå koret er det to dører mot dei to romma aust for koret. Mellom desse, og frå det nordre av dei ut mot kyrkjegarden, er det også dører. Trappene i våpenhuset fører opp til dører inn mot galleriet.

Eldre foto og Lindstrøms teikningar viser at kyrkja ved oppføringa hadde ein hovudinngang i nygotisk form under eit stort overlys som var avslutta oppe med gavlform. Vestfasaden fekk eit heilt anna uttrykk etter arbeida i 1940 då portalen fekk den klassiserande forma han har i dag. Vindauget over vart fjerna og eit rundt vindauge sett inn i gavlen. Dørene elles i kyrkja har form frå midten av attenhundretalet med tre fyllingar, den i midten høgst. Ein del av dei originale dørvridarane med nøkkelskilt er bevarte.

=== Korskiljet ===
Koret opnar seg i full breidde og høgde mot skipet. Skiljet er markert ved ein høgdeskildnad på to steg i golvnivå der korgolvet formar øvste steg i ei sentral, boga trapp som er flankert av to søyler frå golv til himling. Mellom søylene og veggen er høgdeskildnaden dekt av brystning med ein smal benk på vestsida, og ei låg brystning over benken som rygg.

=== Vindauge ===
Vindauga er i store trekk opphavlege. Dei er monterte inn i karmen og er inndelte ved hjelp av to ståande postar og ni sprosser i høgderetning. Oppe formar sprossene Y og kryssar ein annan i gavlforma. Indre og ytre gerikter er enkle, klassiserande. Glaset kan vera fornya. Det er meir ujamt enn i kyrkjer frå seint 1800-tall, kanskje fordi det er noko eldre. I skråveggene er det grisaillemønstra glas i dei øvre rutene.

Vindauga i koret har tre postar. Sekundært er det her sett inn småruta varevindauge med farga glas i bly. Desse vindauga har fire rammer og kan skruast av. Gavlane har eit enkelt glasmåleri med gul kross med sirkel bak krossmidten og elles små, usymmetriske ruter i fargane som elles finst i blyglaset.

=== Golv og fundament ===
Fundamentet i kyrkja er murt opp av tukta stein og fuga.

Som underlag for golvet er det dels brukt materiale frå den tidlegare kyrkja, og det skal finnast bjelkar med interiørmåling i bjelkelaget. Kyrkja har eit bordgolv av bord med noko vekslande breidde lagde i lengderetning på golvbjelkar. På sidene i skipet er dei lagde i jamne fag. Golvet er måla.

=== Tak ===
Då kyrkja var ny hadde ho eit åttekanta tak som gjekk opp til lanterna med klokkestove. På austsida var taket heva slik at det der var saltak frå austgavlen inn til lanterna. Dette vart endra i 1940 slik at det også i vest vart eit saltak i full høgde. Taket i vest vart også gjort lengre.

Kyrkja har no saltak i aust-vestretning med telttak frå sideskipa opp mot lanterna på begge sider. Saltaket har sperrer og saksesperrer. Sperrene ber smale åsar som underlag for sutak, dels av oppattbrukte, kvitmåla, profilerte bord. Mønet går heilt inn til lanterna. Gratsperrer frå vestre del av skråveggene når også inn til lanterna og møtest under mønet. Dei åtte midtromsstolpane og utveksla mellomstolpar på dei fire rette sidene i åttekanten går opp til ei øvre ramme som både støttar sperreverket og ber eit nord-sørgåande bjelkelag.

Mellomstolpane er avstiva med skråband mot den nedste bjelkeramma. Kneveggen kring denne indre åttekanten og midtskipshimlinga er isolerte ovanfrå. Åttekanten har opphavleg sperreverk med sperrer som kviler på ytterveggene og på den indre åttekanta ramma. Sperrene ber åsar som ber sutak under tegltaket.

Lanterna kviler på det nord-sørgåande bjelkelaget over midtromsstolpane. Her er det laga fundament av tre langsgåande dragarar der dei fire hjørnestolpane er festa og støtta med sjølvvaksne kne og skråstøtter. Over fundamentet, der åttekanttaket er avslutta, er hjørnestolpane omgjevne av ei bjelkeramme, før dei held fram opp til ramma under hjelmen. Mellom dei to rammene er det ekstra hjørnestolpar, mellomstolpar og skråband. Losholtar mellom hjørnestolpane med opplegg for klokkestolen. Automatisert ringing.

Taket er tekt med raude teglpanner.

=== Himling ===
Himlingen i åttekanten er horisontal utafor midtromsstolpane og har åttedelt pyramideform heva ved hjelp av ein knevegg over midtrommet.

Frå ytterhjørna i åttekanten går det horisontale bjelkar inn til midtromsstolpane og desse er underkledde med flate, profilerte himlingsbord. Over bjelkar med profilert listverk mellom midtromsstolpane står låge kneveggen av vertikaltstilte bord og med bjelkar i hjørna. Over kneveggene kviler den pyramideforma, åttekanta himlingen med liggjande bord, smale hjørnestolpar og sentral hengebjelke.

Både i aust og i vest er himlingen gavlforma i det han følgjer saksesperrene i takkonstruksjonen.

=== Tårn ===
Lanterna har klokkestove i enkel firesida form med eit lite spissgavla, inndelt vindauge i kvar vegg. Alle fire sider har gavl og gavlane gavltaka er avslutta innover mot inntrekt åttekanta hjelm avslutta oppe med spir med kule, smijarnsornament, hane og kross. Hjelmen og gavlane er kledde med koparplater utvendes. Gavlane er markerte med spir av tre.

Lindstrøm teikna i 1940 ein åttekanta lanterne med slakt åttekanta pyramidetak og med hjørnemarkeringar i klassisk form. Denne vart ikkje realisert.

== Interiør ==
===Presentasjon av interiøret===
Kyrkja er tradisjonelt innreidd med altar og altarring ved austveggen i koret, preikestol på sørsida i skilje mellom kor og skip og benkeparti på begge sider av ein midtgang som går frå altarringen til inngangsdøra i vest. Vestgalleriet går fram på sidene og fyller tre åttedeler av det opphavlege åttekanta skipet. Galleriet er utvida mot vest i den sentrale delen og inneheld orgel. Kyrkja har elektrisk lys og oppvarming.

===Oversyn over viktige endringar i interiøret===
Kyrkja og interiøret vart vesentleg endra i 1940-41 under leiing av arkitekt Johan Lindstrøm. Kyrkja fekk då også nye benker med rette vangar.

Lindstrøm skriv følgjande i sin arbeidsinstruks til arbeida:

''Korbuens tak utplaneres så det blir gjennemgående list rundt hele kirken. Galleriet fjernes fra hovedvinduene mot nord og syd og forandres i overensstemmelse med tegningene. Galleriets utforming blir som nu med utskårne bord.''

I koret vart det laga ny tavle og ny altarring med klassiserande stilpreg. Den gamle nygotiske altartavla ligg no på kyrkjeloftet. Listene kring dørene i austveggen i koret har vore meir ornnamenterte, desse vart gjort enklare og glatte.

===Fargar===
Det var venteleg dei originale fargane som framleis var i kyrkja då Bendixen var der kring 1900. Han skriv at

''Den indre maling er på veggene fiolett, det gjennembrutte galleri har brune render og hjørner […] Benkene er gulbrune. Over døren i skibet står malt bibelsprog og der er anbragt en liten thorvaldsensk Kristusfigur i gips, på den indvendige side står med store messingtall 1863 […]''.

På veggen inne i eit skåp i sakristiet er det framleis fiolett brystning og okergul vegg, dette er truleg restar av det opphavlege fargeskjemaet. Eldre foto viser at det var måla mørke, vertikale streker i hjørna, avslutta oppe med vegetabilsk ornament.

Domenico Erdmann utarbeidde i 1939 eit framlegg til fargar til interiøret i samband med arbeida kring 1940. Alle flate himlingar i sideskip og under galleriet skulle målast kvite. Taka elles i midtpartiet og koret skulle målast i ein blå farge. Støtter, dragarar, gesimsar galleribrystning og innsida av benkene skulle vera grå med litt blått i. Dørlister og gesimsar skulle stafferast med ein raudbrun farge, eventuelt med innslag av gull. Veggene skulle målast lyst varmgrøne, vindaugalistene blå. Altar og knefall vart grå, staffert med raudt og gull, medan dekklista skulle vera mørkt blå. Altartavla skulle målast i to mørke blå nyansar, staffert med gull og raudt. Benkevangane skulle vera i dei to blåfargane som i altartavla, staffert med gull eller raudt. I koret skulle det liggja eit bastteppe i purpurbrun terrakotta og knefallet skulle kledast med sinoberraudt skinn.

Planen vart gjennomført, men fargesettinga vart etter kvart opplevd som trist, kald og lite vennleg. Restar av blåmåling finst framleis på orgelgalleriet, og av sterkt parisblått på nokre dører. Blåfargen finst også på konsoll-lampettane i våpenhuset.

Førti år seinare, i 1980, fremja så soknerådet på nytt ynskje om å pussa opp kyrkja innvendes etter smaken i tida. Det som skjedde var i hovudsak ei fargeendring av interiøret. Riksantikvaren skisserte tre mogelege løysingar, enten at ein gjekk attende til dei opphavlege fargane, at ein luta av veggene, eller at ein fekk utarbeidd eit nytt fargeskjema. I tilfelle avluting rådde Riksantikvaren til å kontakta målarmeister Atterås frå Hyllestad som hadde utført arbeidet i Sæle kyrkje med godt resultat. Valet fall på luting og Atterås fekk oppdraget. Han leverte også fargeskjema til kompletterande fargar. Veggene og søylene var avluta, himlingen vart måla gråkvit, listene mot taket fekk raud og okergul farge og golvet vart måla grått. Dørene og inventardelar som benker og preikestol vart måla i grønt, raudt og grått.

===Glasmaleri===
Gavlane i vindauga har dels grisaille-dekor, dels glasmaleri, sjå under vindauge.

== Inventar ==
=== Altar ===
Kassealtar laga av plater festa til indre rammeverk. Truleg frå 1940.

=== Altartavle ===
Bendixen omtalar ei eldre altartavle: «Den eldre altertavlen var efter Christie arbeidet i 1636, men var forsvundet».

a) På loftet ligg ei nygotisk altartavle som truleg vart laga til kyrkja og til Brun sitt altarmaleri då kyrkja var ny. Tavla har eit midtfelt med vimperg og spissboga biletfelt og flankerande søyler som endar i fialar. På skriftfelett under biletfeltet står innskrifta «Jeg er Opstandelsen og Livet» med gotisk fraktur.

Maleriet er signert nede i høgre hjørne: C Brun efter A Tidemand. Den oppstadne, iført likklede, stig frontalt ut or steinsarkofagen med senka, utrette hender og med blikket løfta mot det høge. Han er omgitt av lyset ovafrå i skyer. Til venstre ein engel med sigerens palmegrein, i framkant to romerske vaktmenn, slegne til jorda, men med blikket mot den oppstadne.

b) Maleriet er no sett inn i ei klassiserande ramme som vart laga i 1940. Ramma har ein breiare sokkel med innskrifta frå a) på nynorsk: Eg er oppstoda og livet! Joh. 1125 Tavla har eit rektangulært midtfelt der Bruns maleri fyller det meste av flata. Midtfeltet er avslutta oppe med rett gesims krona med kule med kross. Krossen ber drapert likklede. Midtfeltet er flankert av lægre, rette sidefelt med smale, horisontale striper og framforstilte, smale, kanelerte søyler, to på kvar side. Dei ber rett gesims med kule toppa av stjerne. Tavla er grå med staffering i raudt og gull.

=== Altarring ===
Altarringen er frå 1940, med kvadratisk plan med runda hjørne. Port på begge sider i ringen. Den flate handlista kviler på hjørna som har heile vegger inndelte med to horisontale render. Mot vest og på begge sider er midten av ringen open og det er sett inn eit sentralt symbol. Framme er ein sigerskrans med innskrive kristogram i form av chi og jota. Ut frå basen av kransen går to bogar til kvar side, truleg dei fire livsflodene. På sidene ei urne eller ei lykt. Kneleputa er stoppa og trekt med skinn festa med saum. Grå med staffasje i gull og raudt. Grøn handlist.

=== Døypefont ===
Åttekanta døypefont av tre. Kummen er flat med plate med hol for dåpsfat øvst og er elles markert med lister oppe og nede. Skaftet er ein åttekanta stolpe med fire sveifa konsollar i øvre tredel som støtte for kummen og fire sveifa konsollar i nedre del som går ut over den krossforma foten. Midtfeltet er avgrensa ved profilert list. Grå, raud og gul.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen går ut mot midten av skipet mellom sørhjørnet og den søre stolpen i koropninga. Grunnforma er åttekanta, men noko usymmetrisk. I dei sju faga er det sett inn ei stor fylling i ramme. Utvendes er felta artikulert med storfelt og øvre og nedre smalfelt, alt markert med profilerte lister. Hjørnestolpar med fas. Handlista er stoppa og trekt med skinn og kanta med metallfrynser. Preikestolen har flat botn og står på ein åttekanta stolpe med fas og med fire sveifa konsollar under botnen.

Oppgang etter sørveggen i koret med seks steg og med heil vange med to fyllingar. Stolen er grøn med lyse storfelt og med listverk ir raudt og gull.

=== Lesepult ===
Lesebrettet er skrått på ein sarg med rett underside der det i framkant er skore inn tannsnitt. Det er bore av ein kanta stolpe. Foten har tre bein med klossar under endane. Frå stolpen går det tre sveifa konsollar ut under lesebrettet og ut over beina. Fargar som i kyrkja elles.

=== Benker og faste stolar ===
Benkene er i klassiserande stil, truleg 1940. Dei er plasserte i to hovudfelt med benker vende mot aust. Felta flankerer midtgangen og går ut i sideskipa/omgangen. Benkene har rektangulære vangar med utheva midtfelt og er dektet med handlist over tannsnitt. Ryggane er skrå og heile med liggjande fyllingar i ramme. Grøne med raudt.

Ytst mot sør og nord er det enkle veggbenker.

=== Galleri ===
Galleriet er todelt. Den austre hovuddelen er tresida og fyller dei tre vestre delane av omgangen. Før omarbeidinga i 1940, fylte det også sidefelta i nord og sør og var då femsida. Som underlag er det lagt bjelkar mellom ytterveggene og midtromsstolpane, på desse kviler bjelkar som opplegg for golvbjelkar under gallerigolvet.

Fronten i galleriet er av gjennombrotne, sveifa bord sette mellom handlist og fotlist med profilar.

Den vestre delen er dels over vestre del av skipet, dels over våpenhuset. På tvers av skipet mellom dei to austre hjørna i åttekanten ligg ein bjelke som støttar opp under galleriet, vidare fungerer både vestveggen i skipet og vestveggen i våpenhuset som støtte for tettstilte golvbjelkar i lengderetning. Denne delen av galleriet har for ein del avtrappa golv. Orgelet opptek den vestre delen.

Undersida av galleriet er lyst grå, fronten og benkene er grøne.

=== Maleri ===
Kopi av frontale opphengt på sørveggen. Kopien er utført av Solrunn Nes og er for ein del ein rekonstruksjon i det originalen er sterkt skadd. Innskrift ved kopien: Tjugumfrontalen, Rekonstruksjon/kopi av altarfrontalen frå Tjugum kyrkje, ca. 1320. Utført av kunsthistorikar/ikonmålar Solrunn Nes. Gåve frå Balestrand Folkeakademi 1998.

Maleriet er tredelt og midtfeltet viser Kristus på regbogen over klode. Han er plasser i ein åttepassforma mandorla og i sviklane finst framstillingar av evangelistsymbola. Sidefelta er inndelte i ni rektangulære felt, tre høge oppe og nede og tre lægre mellom desse. I dei høge felta er framstilling av personar i gotisk arkitekturboge med fialar og krabbar. I midtrekkja finst tre musikarar på kvar side av midtfeltet. På venstre sida finst S Thadeus, S Bartimeus, S Petrus oppe og S Stephan, S Nicholaus og S Walfrid nede. På høgre sida S Andreas, S Paulus og S Iacob oppe og S Olaus, S Laurens og S mariaM’lena nede. Lyst gul botn, elles grønt, raudt og blått.

===Rituelle kar===

Etter inventarlista i 1670 hadde kyrkja ein forgylt kalk og disk. Kalken var for liten og vart utvida med sølv (Rekneskap 1675-77), soknepresten og nokre frå soknet gav forgyllinga. I inventarlista frå 1702 er det oppgitt ei vekt på 34 ¾ Lod. I døypefonten var det eit massingbekken som er nemnt i inventarlista frå 1670 og frametter.

Ein forgylt kalk og disk (inv. 1670). Kalken var for liten og vart utvida (R 1675-77) med sølv, soknepresten og nokre frå soknet gav forgyllinga. I inventarlista frå 1702 er det oppgitt ei vekt på 34 ¾ Lod. I døypefonten var det eit massingbekken (inv. 1670 og frametter).

''Kalk''

Kalk med kupa frå 1863 og med skaft, nodus og fot truleg frå 1600-talet. Denne kalken vart omtalt i 1702 og det er vel også den som er nemnd i 1670. Han vart utvida i 1675-77 og så igjen til den nye kyrkja i 1863. Den eldre delen er av gylt sølv, kupa er gylt innvendes.

Kupa har isett nebb ca. 5 cm nedafor kanten. Hovudforma er sylindrisk med runda botn og svakt utsvinga kant. Fullstempla i overkant: sju kuler (Bergen), 13 1/3 (sølvinnhald), SB (meister), 4/M (april) og 63 (1863).

Øvre og nedre skaftledd er sylinderforma og er avslutta med tredelt ring oppe under kupa og nede over foten. Nodus har seks glatte bladformer ovafrå og nedafrå ut mot midten som har seks glatte ruter, alt mot siselert botn med sikksakkmønster. Foten er rund og skrår ned og rett ut mot standkant over vid fotplate. Han er avslutta mot nedre skaftledd med tredelt ring og på standkanten er det to riller skilde med siselerte render. På foten, under innskrifta INRI, er det festa ein krusifiksfigur utan kross. Innskrift under fotplata: Anno 1676 udi H: Jens Buggis Preste embedis 19 Aar – M T L M – O D – O T – PMH. W 34 ¾ Lod. Ustempla. Total høgde 22,5 cm, diameter fot 12,2 cm, høgde kristusfigur 3,8 cm, breidde 3,5 cm.

''Disk''

Disk frå 1863 med smal runda rand, runda botn. Fullstempla, som øvre del av kalken. Diameter 14,6 cm, høgde ca. 1,6 cm.

''Vinkanne''

Plett vinkanne med konisk korpus og vidare svungen fot. Lok festa med jekk til s-forma hank. Isett nebb med hengsla lok. Høgde ved hank: 24, 5 cm, diameter fot: 14,7 cm.

''Sjukebodssett''

Kalk av sølv, gylt innvendes. Begeret er slått skeivt i forhold til foten. Stempel under foten: To bøljestriper eller sikksakk, gotisk S, vatnmann(?) og THUNE 13 1/4. Høgde ca. 12,8 cm, diameter fot 6,7 cm. Disken er tallerkforma med smal rand og er gylt innvendes. Under er det sett på ein sylindrisk, lokkforma botn med riller etter kanten og konveks underside. Utan stempel. Diameter 7 cm, høgde 1,7 cm. Til soknebodssettet følgjer ei lita flaske med kork av plett, stempla TH. MARTHINSEN og Ni kvadrat og tårn, og ei lita, sølvfarga oblatøskje.

''Dåpsfat''

[...]

''Kanne''

Kanne i plett, standard sølvsmedvare. Kanna er pæreforma med s-forma hank og vid hellekant. Latinsk kross på korpus. Stempel under botnen: GP og TH. MARTHINSEN. Høgde ved hanken 27,5 cm, diameter fot 11,7 cm.

=== Parament ===
''Altarduk''
Dukane a – f er sydde før 1940 til det gamle altaret og er tilpassa altartavla som ligg på loftet. Dukane a – e er oppbevarte på kyrkjekontoret.

a)Fragment, 21 x 32 cm, av lin med opphøgd broderi i bomull med jesusmonogram, IHS. Bendixen registrerte «en alterduk med smukk bred rand, merket det sammenslyngete IHS». Duken finst ikkje lengre, men fragmentet kan vera frå denne duken.<br\>
b)Tilsvarande duk som c, men med motivet i front er 25 cm høgt og duken er ikkje merkt. Svært slitt. Kan ha vore modell for c.<br\>
c)Altarduk av lin(?), kanta med engelsk ornamentalt broderi. Motiv sentralt i front og på hjørna er større, i fronten 30 cm høgt, etter kanten elles er det enkle blomar med åtte kronblad. Kanten er tunga. Duken er sydd med ei tilpassing til utforminga av altartavla i bakkant. Brodert sentralt bak: TK 1926.<br\>
d)Duk av fin bomull. Broderi med brunt og rosa som viser vinrankeslyngingar. Ei enkel rankebord kring tre sider av duken og eit sentralt krossmotiv av vinranker kring eit sirkulært felt med jesusmonogram. Det sentrale feltet 30,5 cm høgt og 29,5 cm breidt. Borda rundt er 6 cm brei. Duken er laga til den gamle altartavla. Opplysning om tilsvarande duk i Fresvik kyrkje fortel at den duken var ei gåve frå fru sokneprest Sverdrup. Det kan også ha vore tilfelle med denne duken og dei kan ev. ha vorte sydde av fru Sverdrup. Duken i Fresvik skulle i 1909 leggjast til sides og takast vare på til minne om henne.<br\>
e)Duk i lin med 18 cm brei tunga, hekla bord med smale, sidestilte krossar. Duken er tilpassa den gamle altartavla. På små, innlagde felt som har vore plasserte framfor søylene i tavla er det brodert TK til venstre og 1926 til høgre.<br\>
f)Duk av kvitt aidastoff med hardangersaumbord. Duken er sydd med ei tilpassing til utforminga av altartavla i bakkant. Hjørna framme er splitta opp og utstyrt med knappar slik at duken går rettvinkla ned i hjørna.<br\>
g)Duk av kvitt aida-stoff med hardangersaumbord i perlegarn. Borda er 24 cm brei i front og sju cm brei på sidene.<br\>
h)Duk av linnlerret merkt 1958 bak på venstre sida. Border av kvit uttrekkssaum kanta med grå (eller svart?) austmannarenning. Broderte motiv i rutene: Krossar, livstre og PX sentralt framme. Borda i framkant er 27 cm.

''Altarklede''

Raudt altarklede av klede på kyrkjekontoret. Ikkje registrert. (Bendixen: På alteret ligger et rødt kort klæde.)

''Messehakel''

a) Messehakel av plommeraud silkedamask, truleg 1700-talet. På kyrkjekontoret, ikkje registrert. (Bendixen: en messehagl, blomstret, kirsebærrødt silketaft med et stort, helt dekkende kors av gul silke.)<br\>
b) Raud fløyels messehakel av bassgeigetype kanta med og med ryggkross av gullband, ca. 1900. Fôr av tvill i lin med naturfarga renning og raudt innslag. Festa med tre hekter på venstre skulder. Høgde 90 og 98 cm, breidde ved skuldrane 66 cm. (Bendixen: Nu brukes 1 fløiels messehagl, der har et høit kors av gullbånd og kanter av samme slags.)<br\>
c) Kvit messehakel. Til rens, ikkje registrert.

Ein grøn messehakel er under utarbeiding.

''Andre tekstilar''<br\>

a) Biletvev i skipet. [...]<br\>
b) Båreteppe. Teppe i gobelengteknikk med svart kross på kvit botn.

''Messeskjorter''<br\>
Tre messeskjorter finst i kyrkja.

''Gravferdskappe'' frå K. Stormark.<br\>
''Alba'' frå Slabbinck.<br\>
''Preikestolklede'' i biletvevteknikk, utførte av […] Døskeland, Sande i Sunnfjord.

===Lysstell===

''Altarstakar''

a) Altarstakar i massing. Stakane har truleg tidlegare hatt pigg for kubbelys og sekundært fått lyspiper for slankare lys. Høgde utan pipe: 33,5 cm, diameter fot 20,8 cm. Sjå Laberg og Bendixen + rekneskapar.<br\>

b) Altarstakar av plett(?) Stakar i nygotisk stil med lyspipe for kubbelys. Vid, gjennombroten lyskrage over kroneforma lysskål på glatt, konisk skaft med to riller, Profilert overgang til utskrådd fot på høg standkant. Innskrift med gotisk fraktur: Gåve til Tjugum Kyrkje 1893. Ustempla. Høgde 64 cm, diameter fot 27,5 cm. (BEB:2 svære lysestaker med knopp – kapitel øverst og gjennembrutt lyskrans med pigg; på forranden: «Givet til Tjugum kirke 1893».) <br\>

''Lysekrone''

Stor, barokk lysekrone med kort, balusterforma midtstong med tre skiver og tre kuler med midtvulst. Lysekrona må vera den same som er nemnd i inventarlista frå 1723 som ny med 8 doble armar gjeven av Nils Hansen Ru[...]arvingar.

Krona er breiare enn ho er høg. Nede er ho avslutta med stor kule med treledda midtvulst og med knopp mot roseforma bakgrunn. Oppe er ho avslutta med ring for oppheng.

Armane som er festa til dei tre skivene aukar i vidde nedetter og gjev krona konisk form. I dei to øvste skivene heng s-forma ornament med rilla ytterkant. I den tredje og nedste skiva heng s-forma lysarmar med midtknopp og frå denne veks det opp eit svinga ledd som ber eit muslingforma stykke. Dette kan opphavleg ha vore ein reflektor, men er no montert med elektrisk lys. Bendixen kallar det «muslingformet skive eller tapp».<ref name="ftn8"> Bendixens manus

</ref> I enden av lysarmen er det djupe og vide lysskåler monterte med elektriske lys. Dei opphavlege lyspipene er fjerna.

''Lampettar''

a) Lampettar i våpenhuset av tre med konsollform, måla. Det har truleg vore slike lampettar også i kyrkja elles tidlegare.<br\>

b) Toarma massinglampettar i barokk form frå Høvik lys i kyrkjerommet.

=== Klokke ===
Kyrkjaklokke av stål med innskrift mellom riller på halsen: Geg. V. Bochum – Verein Bochum 1893, og på korpus: Ære være Gud i det høieste. Diameter 89 cm, høgde med krone: 81 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
''Orgel''

Orgelet er merkt Olsen og Jørgensen, Christiania – Bergen, Gullmedalje Bergen 1898. Det kom til kyrkja i 1905. Orgelet har to manualar og pedal og følgjande disposisjon:

{| style="border-spacing:0;"
| style="border:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| [?]

Gamba 8’<br\>
Principal 8’<br\>
Octav 4’<br\>
Waldfløite2’<br\>
[?]
| style="border:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Geigenprincipal 8’

Salicional 8’<br\>
Liebl-Gedakt 8’<br\>
Fløite 4’<br\>
Subbas16’<br\>
Cello 8’

|}
Orgelet er måla i dei opphavlege kyrkjefargane med gulbrun ådring og raudbrune lister med gull staffasje. Spelepulten er vend mot altaret, orgelpipene står i eit oppbygg bak orgelkrakken og fyller venstre del av galleriet.

''Piano''

Piano frå Ernst Krause, Berlin. Jugend. Svartlakkert.

=== Bøker ===
Alterbok, bokmål, Kra 1889 <br\>
Alterbok, bokmål, Kra 1889<br\>
Altarbok, nynorsk, Kra 1920<br\>
Altarbok, nynorsk, Oslo 1926<br\>
Tekstbok, bokmål, Kra 1918<br\>
Tekstbok, bokmål, Kra 1918<br\>
Tekstbok, nynorsk, Oslo 1929<br\>
Kollekter, Epistler og Evangelier, bokmål, Kra 1887<br\>

Bibel, Chr 1897<br\>
Bibel, nynorsk, Oslo 1938<br\>
Bibel, nynorsk, Oslo 1966<br\>
Det nye Testamente, nynorsk, Kra 1905<br\>
Det nye Testamente, nynorsk, Kra 1905<br\>

Nynorsk salmebok, Bjørgvin 1929

=== Nummertavler ===
To nummertavler, på skråveggene i aust. Tavlene har enkel ramme med runda dekklist. Dei er delte i to med list og felta har stiftar for oppheng av metallsiffer. Tavla er i to gråfargar med raudbrune lister. Svarte siffer.

=== Møblar ===
''Brurestolar ''av eik med stoppa sete og rygg, trekt med blå fløyel. Tilnærma renessansestil. Umerkte.

Fire enkle ''biedermeierstolar''.

=== Offerkar ===
''Blekkbøsse'' «til de fattige».<br\>
Tre standard ''kollekthovar'', trekte innvendes med skinn.

=== Blomstervasar ===
Ein ''pæreforma vase'' på flat, rund fot med innskrift i versalar: Minnegåve til Tjugum kyrkje 8.3.1976. Stempel D-A, 830 S, Skålvekt og nr 7511/205. Høgde 20,3 cm.

To ''trektforma vasar'' med utbretta rand og med avtrappa fot. På foten innskrift: Gåve til Tjugum Kyrkje Frå Andrine Thorsnes. Stempel 830 S, Lo. Høgde 23,3 cm, diameter oppe: 11,8 cm.

=== Diverse ===
''Sølvskål'' i rokokkoform. Minnegåve. Innskrifter: På korpus: Til P. Rusten og med versalar: Erindring fra Balestrand Herred, Tak for Oprigtig og Trofast Tjeneste i 38 år som Lensmand. På randa med skriveskrift. Anno 1950 gir Anna Christiane Rusten f. Meidell Tjugum kirke denne skål, i minnet om lensmann i Leikanger og Balestrand Peder Christian Rusten *1852 (kross) 1921, og arkitekt Dagfinn Meidell Rusten * 1899 (kross) 1949. «Herren er min hyrde». Diameter oppe 25,5 cm, høgde 11,5 cm. Stempel: sjå foto.

=== Inventar utafor kyrkja ===
På Universitetsmuseet i Bergen er det ein altarfrontale. Denne er sterkt skadd.

Bendixen nemner eit maleri av sorenskrivar Christen Jensen og kona Gye Lauritsdatter, Måleriet er på Bergen Museum.

== Kyrkjegard og gravminne ==

=== Kyrkjegard ===
[...]
Den gamle gravplassen var i 1993 full og det var mykje vatn i grunnen. Kyrkjegardskonsulent Helge Klingberg tilrådde å laga heilt ny gravplass attmed den gamle kyrkjegarden. Kyrkjegarden vart utbygd med nye gravfelt med plass til i alt 450 nye graver.På dei nye gravfelta vart det planta rododendron som omkransa heile den nye gravplassen.

=== Gravminne ===
[...]

===Bygningar knytte til kyrkjegarden===
[...]

Reiskapshuset vart bygt som ei utviding av det tidlegare oppførte bårehuset i 1993 då kyrkjegarden vart utvida. Samstundes vart bårehuset utstyrt med kjøleaggregat. Parkeringsplassen vart utvida med fleire parkeringsplassar.

== Kjelder ==
''Utrykte kjelder''<br\>
Visitasmeldingar, SAB, Bjørgvin Biskop, Visitasmeldinger 6: 1844-1857

''Trykte kjelder''<br\>
Hødnebø 1989 (red.), ''Bergens Kalvskinn'', Oslo 1989

''Oppmålingsteikningar og fotografi''
<references/>

[...]

== Bilete ==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning">
Fil:Tjugum kyrkje sett frå nordvest, AMH 2013.JPG|Tjugum kyrkje sett frå nordvest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje sett frå søraust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje sett frå søraust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, austfasade, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, austfasade, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, bjelke oppattbrukt som sperre, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, bjelke oppattbrukt som sperre, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, del av eldre vindauge i vest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, del av eldre vindauge i vest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, innvendes, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, innvendes, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, utvendes, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, utvendes, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dør, utvends listverk, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dør, utvends listverk, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt a, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt a, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt b, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt b, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, frå klokkestova, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, frå klokkestova, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, frå nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, frå nordvest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, hovudinngang, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, hovudinngang, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, inngangen i søraust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, inngangen i søraust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, klokkeopphenget, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, klokkeopphenget, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, loftet over koret, mot aust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, loftet over koret, mot aust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, loftet under klokkestova, sett mot aust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, loftet under klokkestova, sett mot aust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, midtromshimling og fundament for lanternen, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, midtromshimling og fundament for lanternen, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, midtromshimling og llanternekonstruksjon, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, midtromshimling og llanternekonstruksjon, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, midtromshimling, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, midtromshimling, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, nordfasade, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, nordfasade, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, sett frå nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sett frå nordvest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vestfasade, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vestfasade, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge nord i koret, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge nord i koret, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, utvendes, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, utvendes, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge, indre listverk, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge, indre listverk, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge, utvendes listverk, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge, utvendes listverk, AMH 2013
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil:Tjugum kyrkje sett mot sørvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje sett mot sørvest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarpartiet, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarpartiet, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, gavlfelt nord i koret, AMH 20133 032.JPG|Tjugum kyrkje, gavlfelt nord i koret, AMH 20133 032.JPG
Fil:Tjugum kyrkje, glasmåleri nord i koret, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, glasmåleri nord i koret, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør i koret, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør i koret, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør i våpenhuset, mot nord, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør i våpenhuset, mot nord, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør mot aust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør mot aust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør mot søraust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør mot søraust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør mot vest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør på galleriet sett mot nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør på galleriet sett mot nordvest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør på sørsida, sett mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør på sørsida, sett mot vest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, korvindauge, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, korvindauge, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, originalfargar, sakristiet, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, originalfargar, sakristiet, AMH 2013.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil:Tjugum kyrkje, altar og kneleskammel, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altar og kneleskammel, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarringen, detalj på sida, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarringen, detalj på sida, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarringen, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarringen, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altartavle, AMH 2013.JPG|Tjugum kyrkje, altartavle, AMH 2013.JPG
Fil:Tjugum kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, benker ved sørveggen, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, benker ved sørveggen, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, benker, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, benker, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, blomstervase, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, blomstervase, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, brurastolar, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, brurastolar, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, døypefont, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, døypefont, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, galleri, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, galleri, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, klokke 1, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, klokke 1, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, klokke, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, klokke, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, kopi av frontale, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, kopi av frontale, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, lesepult, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, lesepult, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, nygotisk altartavle, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, nygotisk altartavle, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, orgel, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, orgel, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, piano, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, piano, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestol, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestol, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, supraport over inngangsdøra, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, supraport over inngangsdøra, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, innskrift, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, innskrift, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, stempel c, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, stempel c, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, stempela, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, stempela, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, stempelb, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, stempelb, AMH 2013.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Parament og tekstil">
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk a, midtparti, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk a, midtparti, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk b, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk b, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj a, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj a, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj b, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj b, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk c, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk c, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk d, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk d, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk d, detalj, AMH 2013.JPG|Tjugum kyrkje, altarduk d, detalj, AMH 2013.JPG
Fil:Tjugum kyrkje, billetvev, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, billetvev, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, båretekke, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, båretekke, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, messehakel b, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, messehakel b, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, fiolett, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, fiolett, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, grønt, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, grønt, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, kvitt, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, kvitt, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, raudt, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, raudt, AMH 2013.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
Fil:Tjugum gard aust for kyrkja, AMH 2013.jpg|Tjugum gard aust for kyrkja, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, bårehus sett frå aust, AMH 2013.jpg|Tjugum, bårehus sett frå aust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, bårehus sett frå nordaust, AMH 2013.jpg|Tjugum, bårehus sett frå nordaust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, bårehus sett frå nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum, bårehus sett frå nordvest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, inngangen til bårehuset, AMH 2013.jpg|Tjugum, inngangen til bårehuset, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkja og garden, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkja og garden, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkjegarden sett frå sør, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkjegarden sett frå sør, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkjegarden sør for kyrkja sett mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkjegarden sør for kyrkja sett mot vest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, norddelen av kyrkjegarden sett mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum, norddelen av kyrkjegarden sett mot vest, AMH 2013.jpg
</gallery>

----

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Balestrand sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:Balestrand kommune]]
[[Kategori:Publiseringsår 2013]]
[[Kategori:Tre]]

Tjugum kyrkje

2021-02-19T16:22:00Z

Kjartan:

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Det er ikkje heilt klart kor lenge Tjugum har vore kyrkjestad. Sjølve kyrkja på Tjugum er ikkje nemnd i Bergens Kalvskinn, ei kyrkjeleg jordebok frå første halvdel av 1300-talet. I innleiinga til faksimileutgåva frå 1989 skriv utgjevarane at grunnlaget for det som står om kyrkjene i Sogn er ein ferdig registrant frå 1316, og at avskrivaren kan ha hoppa over eit par kyrkjer under arbeidet. Dei finn det mistenkjeleg at Tjugum kyrkje ikkje er nemnd, medan kyrkjesoknet er nemnt heile tre gonger (p. 47a og b og p. 48).<ref name="ftn1"> Hødnebø 1989, s 13

</ref> I Diplomatariet (DN) er kyrkja nemnd i … Venteleg har det stått ei stavkyrkje på staden alt frå 1100-talet slik det elles har vore vanleg på kyrkjestadene frå mellomalderen.

Når kyrkja dukkar opp att i kjeldematerialet frå 1600-talet og frametter, er det ei tømmerkyrkje på Tjugum, og denne skal etter tradisjonen ha vorte bygd i 1610.

Tjugum kyrkje var ein del av Leikanger prestegjeld fram til Balestrand prestegjeld vart oppretta ved kgl. Res. 1. mars 1849.<ref name="ftn2"> Bendixens manus

</ref> Tømmerkyrkja vart riven og ei ny kyrkje oppført i 1863.

Som ved mange andre kyrkjer finst det ei segn knytt til bygginga av den første kyrkja. Ho skal ha vore tenkt oppført på Torsnes der materialane var lagde opp i flåte og festa ved stranda. Om natta vart materialane flytta av ukjende krefter og dei vart funne att ved Tjugum der kyrkja vart bygt.

== Stavkyrkja ==
Det finst ingen opplysningar om denne kyrkja.

== Kyrkja frå 1610 ==
Over inngangsdøra til skipet i den etterreformatoriske tømmerkyrkja stod årstalet 1610, og dette har vore tolka som byggjeåret for kyrkja. Dette er truleg ei rett tolking, men det kan merkast at kyrkja i tilfelle er ein tidleg representant for den etterreformatoriske tømmerkyrkjebygginga i bispedømmet. Kring Bergen, Osterøy og Lindås kan ein finna kyrkjebygg frå denne tida, men elles vert kyrkjene gjerne bygde noko seinare på 1600-talet.

Den tidlegaste skriftlege kjelda for kyrka frå 1600-talet er synfaringa frå 1661-65, og ut frå denne er det tydeleg at kyrkja då har hatt alvorlege skader og manglar som måtte utbetrast og ein vil tru at ho ikkje er heilt ny.

Rekneskapsopplysningar med inventarlister for Tjugum kyrkje finst for åra 1667 – 1722. Desse gjev ein del haldepunkt for korleis tømmerkyrkja har vore, opplysningar som, saman med synfaringsnotata og maleri av kyrkja frå […] kan gje oss eit bilete av 1600-talskyrkja på Tjugum.

Bygningen

Som for dei fleste andre kyrkjer finst det to oppgåver over måla på kyrkja, ei frå 1686 og ei frå 1721. Desse skil seg i regelen noko frå kvarandre, sjølv der det ikkje har skjedd viktige bygningsendringar i mellomtida.

Skipet i Tjugum kyrkje var i 1686 16 ½ alen langt og 13 alner breitt. Koret var 8 ½ alen langt og 10 ½ alen breitt. Tårnet, som var særskilt bygd til kyrkja, var 6 alner i kvadrat. Framfor tårnet var det bygt til eit våpenhus.

I 1721 er måla oppgitt slik: Skipet er 16 alner langt og 14 alner breitt, koret er 14 alner langt og 9 alner breitt og våpenhuset er 3 alner langt og 6 alner breitt. Dette må lesast slik at koret er vorte lengre i austleg retning, 5-6 alner, og at våpenhuset har hatt same breidda som tårnet og stukke 3 alner lengre fram mot vest. Både det opphavlege koret og tilbygget må i desse måla vera rekna som kor.

I 1661-65 laut sutaket både over skip og kor skiftast ut. På sørsida som oftast står mest utsett for været, var også tre av sperrene så rotne at dei laut skiftast. Sambandet mellom kor og skip svikta, og tårnet var så dårleg forankra i skipet at det «beweger sig hid og did naar Klochen ringes». Dette siste skulle løysast ved at to lange dragarar vart festa til tårnet og inn over lemen i skipet. Tårnet laut også «bebindes» i 1687-89. Den firkanta tårnhetta var for kort og dekte knapt dei øvre hjørna på tårnet, dette måtte det også gjerast noko med. Takbjelkane på tvers over skipet var for svake, og desse skulle understøttast med bjelkar på begge sider av midtgangen. Elles var kyrkja for lita og trong, og trengde utviding, noko som ein meinte best kunne skje ved at det vart bygt eit tilbygg på sørsida av skipet, men det vart det ikkje noko av.

Men kyrkja vart utvida. Dette skjedde heilt på slutten av århunderet, i 1696-98. Då vart det laga eit nytt utbygg til kyrkja, 10 alner breitt og 7 alner langt, av tømmer. Både ut frå rekneskapsopplysningane og maleriet til Fernley, må dette ha vore ei utviding aust for koret, noko som stemmer med måla frå 1721. Til dette arbeidet hadde kyrkja hjelp av ein snikkar frå Bergen som laga vindaugskarmar, loftgolv og skriftestol og dreia spiler mellom koret og skipet. Tilbygget i aust vart pannetekt i 1705-07.

Etter utbygginga er skriftestolen nemnd fleire gonger, men det er noko uklart kvar denne har vore. Om det ikkje var i det nye tilbygget, som er mest sannsynleg, må det ha vore i det gamle koret, eller mindre truleg på sørsida av koret. Tilbygget vart tjørebredd i 1699, og «det ny chor och schrifftestoel» vart måla innvendes. Det vart i 1702-04 kjøpt 16 alner grønt stoff, «rasch», til gardiner mellom koret og skriftestolen.<ref name="ftn3"> «Rasch», ullstoff av kamgarn. I Historiebogen, Vævning ( [http://www.aksp.dk/index www.aksp.dk/index] ) forklart som «Uldent, ret tarveligt tøj, der er appreteret og presset blankt.»

</ref> Gardinene vart opphengde med jarnstang og massingringar. I 1711-13 er sørsida av skipet, koret og skriftekammeret, tjørebredt. Ein ny skammel, truleg kneleskammel, vart laga kring skriftestolen i 1717-19. Seinare kan innreiinga ha vorte endra slik at det opphavlege koret kan ha blitt inkludert i skipet. Mest 200 år seinare skriv Bendixen at Sakristiet var ope mot kyrkja.<ref name="ftn4"> Bendixens manus

</ref>

I dei eldste bevarte rekneskapane, 1667-69, går det fram at ein har gjort eit stort arbeid for å få fleire og betre sitjeplassar i kyrkja. Det er då bygt nytt galleri («polpitur») med benker og 24 nye benker («stoller») nede i kyrkja, og golvet i kyrkja vart fornya samstundes. Det går seinare fram at kyrkja hadde to galleri, det eine i vest, det andre venteleg på nordsida av kyrkja.

I 1687-89 er det «lagt nyt gulf i kirchen oc choret». Materialen til kyrkja omfattar både bjelkar, golvåsar og hogne bord, like lange som kyrkja, og dei vart truleg frakta frå Vadheimsfjorden («Wadunsfiorden»).

Samstundes vart åtte opplengjer med kne festa til kyrkja. Veggene trengde venteleg å styrkast for å kunna bera det nye pannetaket som vart lagt opp i 1687-89. Det var ein mann som heitte Christen Thøgers som frakta takpannene og ein murmeister dreia hol på pannene og la dei opp. Han hadde hjelp av tre menn til arbeidet med lekter og anna. Nokre år seinare (1690-92) iukvart overskytande takpanner lagde på våpenhuset. Opphavleg hadde kyrkja bordtak som vart tjørebredd.

Før 1690-92 var det ein del mindre arbeid på vindauga i kyrkja, men i den rekneskapsperioden har det skjedd ei gjennomgripande endring i det det er laga rammer og karmar til seks vindauge som er innhogne i veggene. Dei har då truleg erstatta tidlegare mindre vindauge. I 1708-10, eit tiår etter at tilbygget til koret var på plass, vart det kosta eit nyt vindauge bak altartavla, det kan bety at altaret alt då var flytta aust i tilbygget. Det same når det i 1711-13 står at altarfoten er festa med 4 pund jarn.

I 1690-92 vart det laga to halvrunde dører til kyrkja, det kan ha vore ei fløydør til inngangen i vest.

Både skipet og det opphavlege koret fekk kvelva himling, skipet i 1687-89 og koret i 1693-95, få år før utvidinga mot aust. (R) Tilbygget hadde flat himling. Ved bispevisitasen i 1855 peikte bispen på at det loftet over altaret var så lågt at det var «generende» for presten. Medhjelparane meinte dette kunne endrast ved at ein heva himlingen eller laga ein kvelv også her.<ref name="ftn5"> Visitasmelding

</ref>

Tårnet vert omtalt som eit støpultårn, det heiter (S 1721) at det er eit «Stopel Taarn frå Grunden opbygt». På Fernley sitt maleri av kyrkja har tårnet firkanta, bordkledd hjelm, og dette stemmer også med opplysningar i kjeldene. Tårnet vart i 1691 prydd med ein gylt hane med knapp og spir, det var seks bønder som gav denne til kyrkja. Det vart då og festa to krokar i spiret, det vart kjøpt ei hampeline, og så vart tårnet tjørebredd.

Interiør

Heile kyrkja vart måla innvendes i 1690-92, det meste av kostnadene vart dekte av allmugen. I perioden etter, 1693-95 vart det opphavlege koret kvelva og kvelven vart måla.

Etter utvidinga mot aust, vart det nye koret og skriftestolen måla innvendes. I 1702-04 vart dåpshuset og foten til bekkenet, døypefonten, måla.

Bendixen beskriv den innvendige målinga slik:

''Kirken var innvendig malt med vannfarver, der til dels hadde holdt sig godt. Skibet var tønnehvelvet, koret flatt. I himlingen på det første var malt sol, måne og stjerner, på veggene trær og hjort, over inngangsdøren til skibet fremstilles: Skapelsen; over inngangen til koret: Dommen; mellem skib og kor var anbragt spiler og over åpningen en tverrstokk. ''

''I korets tak og på veggene var malt frukter og blomster og dessuten de 4 evangelister.<ref name="ftn6">'' Bendixens manus''

</ref> ''

Når han nemner tre og hjort, kan det tenkjast at malinga har hatt likskap med malinga i Flåm kyrkje.

Glasmaleri. Bendixen har følgjande opplysningar om mala innskrifter på glasrutene:

Innskrifter på glasruter etter BEBs manus:

''På et vindu i koret fantes innbrent i en rute:''<br\>
''Msr. Hans Nielsen Rue''<br\>
''Monsr. Niels Troelsen Wiborg''<br\>
''Og i en annen:''<br\>
''Sign. Jens Lydersen Lind.''<br\>
''På et vindu i skibet, nærmest prekestolen:''<br\>
''Ærværdig, hæderlig og høilærde Mand Mag. Iver Eriksen Leganger''<br\>
''Likeledes:''<br\>
''Velædle Hr. Capitain Georg Fridric von Krog Hæderlig og vellærde Mand Hr. Samuel Bugge, Sogneherre til Legangers Præstegjæld 1691.''<br\>
''På det nederste og vestlig vindu: ''<br\>
''Kongl. Maj. Stiftschriver Hermand Garmand 1691; Kongl, Maj Fouget Hans Blei 1691; Kongl. Maj. Sorenschriver Niels Hansen 1691.''<br\>

Inventar

Alteret vart fornya i 1680-81 (R). Ein fekk då eit altar med skåp inni der ein kunne oppbevara kyrkja sine tekstilar.

Om altartavla skriv Bendixen:

''<nowiki>På alteret stod, da kirken blev revet, en grønnmalt tavle uten billeder og denne gjenkjente jeg liggende på loftet som en av de gamle katekismustavler med rand og utskjæringer i trekanter [-n]; konsoler i gjennembrutt arbeide og gulmalt.</nowiki>''

I 1690 vart det laga himling med treskjæring («billett werch») over preikestolen. Om preikestolen har Bendixen følgjande opplysning:

''… hadde runde buer og synes å ha vært eldre, fra Kristian IV’s tid. Den skal være omdannet til et kråskap.''

I 1690-92 vart det også laga eit nytt dåpshus («funt») til kyrkja. Kvar denne stod, er ikkje sikkert, ofte var desse plasserte bak i kyrkja på nordsida, men her kan det ha vore framme i kyrkja. «Funten» var eit eige avlukke med dør og med dreia spiler i øvre del. I 1699-1701 vart det som nemnt laga ein fot under fonten, det vi kallar døypefont, og dei fire benkene som er nemnde i same setninga, var truleg også inne i dåpshuset.

Etter Bendixen var døypefonten ''<nowiki>kun av et kar i en jernring, men skålene[?] i den eldre døpefont var av tre, og foten hadde form av en stabburstolpe(?). </nowiki>''

Ny brudestol vart laga i 1702-04. Klokkaren har hatt ein eigen sitjeplass som vart festa til veggen i 1690-92. Bendixen fortel at ''De øverste stolestader viste sterke utskjæringer ved inngangen, men de nedre var simplere, til dels uten dører''.<ref name="ftn7"> Bendixens manus

</ref>

Ein forgylt kalk og disk (inv. 1670). Kalken var for liten og vart utvida (R 1675-77) med sølv, soknepresten og nokre frå soknet gav forgyllinga. I inventarlista frå 1702 er det oppgitt ei vekt på 34 ¾ Lod. I døypefonten var det eit massingbekken (inv. 1670 og frametter).

Av lysstell nemner inventarlistene eit par massingstakar med tre armar (1670). I 1704 vart to massingstakar omstøypte Ao 1704 med tillegg av meir massing. Ei lysesaks vart kjøpt Ao 1706. I inventarlista frå 1723 er det oppført ei ny massing lysekrone med 8 doble armar gjeven av Nils Hansen Ruls (?) (Rud?) arvingar, for det har han fått fri begraving.

Parament

Ein ny altarduk av dreiel med frynser kring er nemnd frå 1670 og frametter. Det er også ein gammal lerrets altarduk. Kyrkja hadde, som mange andre kyrkjer i nærleiken, eit randete altarklede av skottetøy.

Inventarlista frå 1670 nemner ein ny messehakel av taft med fløyel. Det er sikkert den same som er nemnt i 1702 som ein silke messehakel med fløyels kross. Ein seinare merknad i margen fortel at denne er kommen til kyrkja i Fresvik. I den siste rekneskapsbolken før kyrkjene vart selde i 1723, er det ført inn ein merknad om 10 riksdalar, 1 pund og 14 skilling som ein ynskjer løyve til å bruka til ein ny messehakel, det er uvisst om dette vart noko av.

Ein ny messeserk er nemnt i inventarlista frå 1670. Ein ny messeserk av 18 alner lerret vart også skaffa i 1678-79.

Eit nytt karnat, ei slags talje, vart kjøpt i 1722.

Av bøker hadde kyrkja ei gammal alterbok som er nemnd i 1702. Ei salmebok in oktavo vart kjøpt i 1701. Inventarlistene har med ei lita klokke i tårnet.

Kyrkjegard og gravminne

I 1687-89 vart det laga ein ny kyrkjegardsport med oppstandarar, tak, dør og hengsler. (R) Også i 1692 vart det laga ein ny port med dør og hengsler. I 1717-19 vart det laga nye kyrkjeled (portar?) både på austsida og vestsida.

= Kyrkja frå 1863 =
Tjugum kyrkje er teikna av arkitekt Christian Heinrich Grosch, men modifisert etter lokalt framlegg i møte for Tjugum sokn 28.3.1862. Dei opphavlege teikningane er ikkje kjende. Kyrkja vart oppført av byggmeister Johannes Øvsthus og mennene hans.

Kyrkja var kvitmåla utvendes då Bendixen undersøkte kyrkja kring 1900, ho var også den gongen tekt med raude panner. Kyrkja vart vesentleg endra i 1940 etter teikningar av arkitekt Johan Lindstrøm. Inngangspartiet vart fornya og den gamle, nygotiske fasaden vart fjerna og erstatta med meir klassiserande former, taket vart heva og gjort lengre i delen vest for lanternen, slik at den opphavlege, åttekanta forma med utbygg i aust og vest meir fekk preg av eit langhus med utbygg på sidene.

== Bygningen ==
=== Vegger ===
Kyrkjerommet er høgreist og rommeleg. Største delen av skipet formar ein åttekant der dei skrå hjørneveggene er om lag halvdelen (360 cm) så lange som langveggene og opningane i aust og vest (ca. 660 cm). Åttekanten opnar seg i full breidde og høgde mot koret i aust og mot ei forlenging av skipet i vest. Alle desse veggene er lafta saman med flat lafteplank i vekslande breidder.

Innvendes er veggene i skipet avslutta oppe med smal list og nede med enkel fotlist, medan veggene i koret er avslutta mot taket med ei breiare, profilert list. Veggflatene er brotne av høge, gavlforma vindaugsopningar, tre i kvar av langveggene og ei i kvar av hjørneveggene og i langveggene i forlengingane mot aust og vest. Lindstrøm sine vindauge i vestre del er delte pga. trappene.

Dei åtte midtromsstolpane deler skipet inn i eit midtrom og ein omgang. Stolpane har breie avfasingar på hjørna over benkenivå, og er avslutta oppe med ei list som nedre markering av kapitel. Kapitela er avslutta med breiare dobbelt listverk øvst mot himlinga.
Mot aust held bygget fram i eit smalare og lægre tilbygg i bindingsverk. Det er delt i to i lengderetning, med dør mellom og med sakristi i sør og tavlerom/kjøkken i nord.

På vestsida var våpenhuset frå først av plassert i den vestre tømmerforlenginga av åttekanten i skipet. Dagens våpenhus, med oppgang til galleriet på begge sider frå vest, vart bygt til på 1940-talet etter Lindstrøm sine teikningar. Veggene i tilbygget er oppførte i reisverk.

Utvendes er veggene kledde med liggjande, glattkanta bord. Hjørna er innkassa med bord med fas over hjørnekloss. Veggene er avslutta nede med eit breiare bord med fas i overkant. Oppe er dei avslutta mot ei innkassing under takskjegget.

=== Portalar og dører ===
Kyrkja har hovudinngang i vest med fløydør inn til våpenhuset og fløydør vidare inn til skipet, i dei austre skråveggene er det enkle dører til kyrkjegarden og frå koret er det to dører mot dei to romma aust for koret. Mellom desse, og frå det nordre av dei ut mot kyrkjegarden, er det også dører. Trappene i våpenhuset fører opp til dører inn mot galleriet.

Eldre foto og Lindstrøms teikningar viser at kyrkja ved oppføringa hadde ein hovudinngang i nygotisk form under eit stort overlys som var avslutta oppe med gavlform. Vestfasaden fekk eit heilt anna uttrykk etter arbeida i 1940 då portalen fekk den klassiserande forma han har i dag. Vindauget over vart fjerna og eit rundt vindauge sett inn i gavlen. Dørene elles i kyrkja har form frå midten av attenhundretalet med tre fyllingar, den i midten høgst. Ein del av dei originale dørvridarane med nøkkelskilt er bevarte.

=== Korskiljet ===
Koret opnar seg i full breidde og høgde mot skipet. Skiljet er markert ved ein høgdeskildnad på to steg i golvnivå der korgolvet formar øvste steg i ei sentral, boga trapp som er flankert av to søyler frå golv til himling. Mellom søylene og veggen er høgdeskildnaden dekt av brystning med ein smal benk på vestsida, og ei låg brystning over benken som rygg.

=== Vindauge ===
Vindauga er i store trekk opphavlege. Dei er monterte inn i karmen og er inndelte ved hjelp av to ståande postar og ni sprosser i høgderetning. Oppe formar sprossene Y og kryssar ein annan i gavlforma. Indre og ytre gerikter er enkle, klassiserande. Glaset kan vera fornya. Det er meir ujamt enn i kyrkjer frå seint 1800-tall, kanskje fordi det er noko eldre. I skråveggene er det grisaillemønstra glas i dei øvre rutene.

Vindauga i koret har tre postar. Sekundært er det her sett inn småruta varevindauge med farga glas i bly. Desse vindauga har fire rammer og kan skruast av. Gavlane har eit enkelt glasmåleri med gul kross med sirkel bak krossmidten og elles små, usymmetriske ruter i fargane som elles finst i blyglaset.

=== Golv og fundament ===
Fundamentet i kyrkja er murt opp av tukta stein og fuga.

Som underlag for golvet er det dels brukt materiale frå den tidlegare kyrkja, og det skal finnast bjelkar med interiørmåling i bjelkelaget. Kyrkja har eit bordgolv av bord med noko vekslande breidde lagde i lengderetning på golvbjelkar. På sidene i skipet er dei lagde i jamne fag. Golvet er måla.

=== Tak ===
Då kyrkja var ny hadde ho eit åttekanta tak som gjekk opp til lanterna med klokkestove. På austsida var taket heva slik at det der var saltak frå austgavlen inn til lanterna. Dette vart endra i 1940 slik at det også i vest vart eit saltak i full høgde. Taket i vest vart også gjort lengre.

Kyrkja har no saltak i aust-vestretning med telttak frå sideskipa opp mot lanterna på begge sider. Saltaket har sperrer og saksesperrer. Sperrene ber smale åsar som underlag for sutak, dels av oppattbrukte, kvitmåla, profilerte bord. Mønet går heilt inn til lanterna. Gratsperrer frå vestre del av skråveggene når også inn til lanterna og møtest under mønet. Dei åtte midtromsstolpane og utveksla mellomstolpar på dei fire rette sidene i åttekanten går opp til ei øvre ramme som både støttar sperreverket og ber eit nord-sørgåande bjelkelag.

Mellomstolpane er avstiva med skråband mot den nedste bjelkeramma. Kneveggen kring denne indre åttekanten og midtskipshimlinga er isolerte ovanfrå. Åttekanten har opphavleg sperreverk med sperrer som kviler på ytterveggene og på den indre åttekanta ramma. Sperrene ber åsar som ber sutak under tegltaket.

Lanterna kviler på det nord-sørgåande bjelkelaget over midtromsstolpane. Her er det laga fundament av tre langsgåande dragarar der dei fire hjørnestolpane er festa og støtta med sjølvvaksne kne og skråstøtter. Over fundamentet, der åttekanttaket er avslutta, er hjørnestolpane omgjevne av ei bjelkeramme, før dei held fram opp til ramma under hjelmen. Mellom dei to rammene er det ekstra hjørnestolpar, mellomstolpar og skråband. Losholtar mellom hjørnestolpane med opplegg for klokkestolen. Automatisert ringing.

Taket er tekt med raude teglpanner.

=== Himling ===
Himlingen i åttekanten er horisontal utafor midtromsstolpane og har åttedelt pyramideform heva ved hjelp av ein knevegg over midtrommet.

Frå ytterhjørna i åttekanten går det horisontale bjelkar inn til midtromsstolpane og desse er underkledde med flate, profilerte himlingsbord. Over bjelkar med profilert listverk mellom midtromsstolpane står låge kneveggen av vertikaltstilte bord og med bjelkar i hjørna. Over kneveggene kviler den pyramideforma, åttekanta himlingen med liggjande bord, smale hjørnestolpar og sentral hengebjelke.

Både i aust og i vest er himlingen gavlforma i det han følgjer saksesperrene i takkonstruksjonen.

=== Tårn ===
Lanterna har klokkestove i enkel firesida form med eit lite spissgavla, inndelt vindauge i kvar vegg. Alle fire sider har gavl og gavlane gavltaka er avslutta innover mot inntrekt åttekanta hjelm avslutta oppe med spir med kule, smijarnsornament, hane og kross. Hjelmen og gavlane er kledde med koparplater utvendes. Gavlane er markerte med spir av tre.

Lindstrøm teikna i 1940 ein åttekanta lanterne med slakt åttekanta pyramidetak og med hjørnemarkeringar i klassisk form. Denne vart ikkje realisert.

== Interiør ==
===Presentasjon av interiøret===
Kyrkja er tradisjonelt innreidd med altar og altarring ved austveggen i koret, preikestol på sørsida i skilje mellom kor og skip og benkeparti på begge sider av ein midtgang som går frå altarringen til inngangsdøra i vest. Vestgalleriet går fram på sidene og fyller tre åttedeler av det opphavlege åttekanta skipet. Galleriet er utvida mot vest i den sentrale delen og inneheld orgel. Kyrkja har elektrisk lys og oppvarming.

===Oversyn over viktige endringar i interiøret===
Kyrkja og interiøret vart vesentleg endra i 1940-41 under leiing av arkitekt Johan Lindstrøm. Kyrkja fekk då også nye benker med rette vangar.

Lindstrøm skriv følgjande i sin arbeidsinstruks til arbeida:

''Korbuens tak utplaneres så det blir gjennemgående list rundt hele kirken. Galleriet fjernes fra hovedvinduene mot nord og syd og forandres i overensstemmelse med tegningene. Galleriets utforming blir som nu med utskårne bord.''

I koret vart det laga ny tavle og ny altarring med klassiserande stilpreg. Den gamle nygotiske altartavla ligg no på kyrkjeloftet. Listene kring dørene i austveggen i koret har vore meir ornnamenterte, desse vart gjort enklare og glatte.

===Fargar===
Det var venteleg dei originale fargane som framleis var i kyrkja då Bendixen var der kring 1900. Han skriv at

''Den indre maling er på veggene fiolett, det gjennembrutte galleri har brune render og hjørner […] Benkene er gulbrune. Over døren i skibet står malt bibelsprog og der er anbragt en liten thorvaldsensk Kristusfigur i gips, på den indvendige side står med store messingtall 1863 […]''.

På veggen inne i eit skåp i sakristiet er det framleis fiolett brystning og okergul vegg, dette er truleg restar av det opphavlege fargeskjemaet. Eldre foto viser at det var måla mørke, vertikale streker i hjørna, avslutta oppe med vegetabilsk ornament.

Domenico Erdmann utarbeidde i 1939 eit framlegg til fargar til interiøret i samband med arbeida kring 1940. Alle flate himlingar i sideskip og under galleriet skulle målast kvite. Taka elles i midtpartiet og koret skulle målast i ein blå farge. Støtter, dragarar, gesimsar galleribrystning og innsida av benkene skulle vera grå med litt blått i. Dørlister og gesimsar skulle stafferast med ein raudbrun farge, eventuelt med innslag av gull. Veggene skulle målast lyst varmgrøne, vindaugalistene blå. Altar og knefall vart grå, staffert med raudt og gull, medan dekklista skulle vera mørkt blå. Altartavla skulle målast i to mørke blå nyansar, staffert med gull og raudt. Benkevangane skulle vera i dei to blåfargane som i altartavla, staffert med gull eller raudt. I koret skulle det liggja eit bastteppe i purpurbrun terrakotta og knefallet skulle kledast med sinoberraudt skinn.

Planen vart gjennomført, men fargesettinga vart etter kvart opplevd som trist, kald og lite vennleg. Restar av blåmåling finst framleis på orgelgalleriet, og av sterkt parisblått på nokre dører. Blåfargen finst også på konsoll-lampettane i våpenhuset.

Førti år seinare, i 1980, fremja så soknerådet på nytt ynskje om å pussa opp kyrkja innvendes etter smaken i tida. Det som skjedde var i hovudsak ei fargeendring av interiøret. Riksantikvaren skisserte tre mogelege løysingar, enten at ein gjekk attende til dei opphavlege fargane, at ein luta av veggene, eller at ein fekk utarbeidd eit nytt fargeskjema. I tilfelle avluting rådde Riksantikvaren til å kontakta målarmeister Atterås frå Hyllestad som hadde utført arbeidet i Sæle kyrkje med godt resultat. Valet fall på luting og Atterås fekk oppdraget. Han leverte også fargeskjema til kompletterande fargar. Veggene og søylene var avluta, himlingen vart måla gråkvit, listene mot taket fekk raud og okergul farge og golvet vart måla grått. Dørene og inventardelar som benker og preikestol vart måla i grønt, raudt og grått.

===Glasmaleri===
Gavlane i vindauga har dels grisaille-dekor, dels glasmaleri, sjå under vindauge.

== Inventar ==
=== Altar ===
Kassealtar laga av plater festa til indre rammeverk. Truleg frå 1940.

=== Altartavle ===
Bendixen omtalar ei eldre altartavle: «Den eldre altertavlen var efter Christie arbeidet i 1636, men var forsvundet».

a) På loftet ligg ei nygotisk altartavle som truleg vart laga til kyrkja og til Brun sitt altarmaleri då kyrkja var ny. Tavla har eit midtfelt med vimperg og spissboga biletfelt og flankerande søyler som endar i fialar. På skriftfelett under biletfeltet står innskrifta «Jeg er Opstandelsen og Livet» med gotisk fraktur.

Maleriet er signert nede i høgre hjørne: C Brun efter A Tidemand. Den oppstadne, iført likklede, stig frontalt ut or steinsarkofagen med senka, utrette hender og med blikket løfta mot det høge. Han er omgitt av lyset ovafrå i skyer. Til venstre ein engel med sigerens palmegrein, i framkant to romerske vaktmenn, slegne til jorda, men med blikket mot den oppstadne.

b) Maleriet er no sett inn i ei klassiserande ramme som vart laga i 1940. Ramma har ein breiare sokkel med innskrifta frå a) på nynorsk: Eg er oppstoda og livet! Joh. 1125 Tavla har eit rektangulært midtfelt der Bruns maleri fyller det meste av flata. Midtfeltet er avslutta oppe med rett gesims krona med kule med kross. Krossen ber drapert likklede. Midtfeltet er flankert av lægre, rette sidefelt med smale, horisontale striper og framforstilte, smale, kanelerte søyler, to på kvar side. Dei ber rett gesims med kule toppa av stjerne. Tavla er grå med staffering i raudt og gull.

=== Altarring ===
Altarringen er frå 1940, med kvadratisk plan med runda hjørne. Port på begge sider i ringen. Den flate handlista kviler på hjørna som har heile vegger inndelte med to horisontale render. Mot vest og på begge sider er midten av ringen open og det er sett inn eit sentralt symbol. Framme er ein sigerskrans med innskrive kristogram i form av chi og jota. Ut frå basen av kransen går to bogar til kvar side, truleg dei fire livsflodene. På sidene ei urne eller ei lykt. Kneleputa er stoppa og trekt med skinn festa med saum. Grå med staffasje i gull og raudt. Grøn handlist.

=== Døypefont ===
Åttekanta døypefont av tre. Kummen er flat med plate med hol for dåpsfat øvst og er elles markert med lister oppe og nede. Skaftet er ein åttekanta stolpe med fire sveifa konsollar i øvre tredel som støtte for kummen og fire sveifa konsollar i nedre del som går ut over den krossforma foten. Midtfeltet er avgrensa ved profilert list. Grå, raud og gul.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen går ut mot midten av skipet mellom sørhjørnet og den søre stolpen i koropninga. Grunnforma er åttekanta, men noko usymmetrisk. I dei sju faga er det sett inn ei stor fylling i ramme. Utvendes er felta artikulert med storfelt og øvre og nedre smalfelt, alt markert med profilerte lister. Hjørnestolpar med fas. Handlista er stoppa og trekt med skinn og kanta med metallfrynser. Preikestolen har flat botn og står på ein åttekanta stolpe med fas og med fire sveifa konsollar under botnen.

Oppgang etter sørveggen i koret med seks steg og med heil vange med to fyllingar. Stolen er grøn med lyse storfelt og med listverk ir raudt og gull.

=== Lesepult ===
Lesebrettet er skrått på ein sarg med rett underside der det i framkant er skore inn tannsnitt. Det er bore av ein kanta stolpe. Foten har tre bein med klossar under endane. Frå stolpen går det tre sveifa konsollar ut under lesebrettet og ut over beina. Fargar som i kyrkja elles.

=== Benker og faste stolar ===
Benkene er i klassiserande stil, truleg 1940. Dei er plasserte i to hovudfelt med benker vende mot aust. Felta flankerer midtgangen og går ut i sideskipa/omgangen. Benkene har rektangulære vangar med utheva midtfelt og er dektet med handlist over tannsnitt. Ryggane er skrå og heile med liggjande fyllingar i ramme. Grøne med raudt.

Ytst mot sør og nord er det enkle veggbenker.

=== Galleri ===
Galleriet er todelt. Den austre hovuddelen er tresida og fyller dei tre vestre delane av omgangen. Før omarbeidinga i 1940, fylte det også sidefelta i nord og sør og var då femsida. Som underlag er det lagt bjelkar mellom ytterveggene og midtromsstolpane, på desse kviler bjelkar som opplegg for golvbjelkar under gallerigolvet.

Fronten i galleriet er av gjennombrotne, sveifa bord sette mellom handlist og fotlist med profilar.

Den vestre delen er dels over vestre del av skipet, dels over våpenhuset. På tvers av skipet mellom dei to austre hjørna i åttekanten ligg ein bjelke som støttar opp under galleriet, vidare fungerer både vestveggen i skipet og vestveggen i våpenhuset som støtte for tettstilte golvbjelkar i lengderetning. Denne delen av galleriet har for ein del avtrappa golv. Orgelet opptek den vestre delen.

Undersida av galleriet er lyst grå, fronten og benkene er grøne.

=== Maleri ===
Kopi av frontale opphengt på sørveggen. Kopien er utført av Solrunn Nes og er for ein del ein rekonstruksjon i det originalen er sterkt skadd. Innskrift ved kopien: Tjugumfrontalen, Rekonstruksjon/kopi av altarfrontalen frå Tjugum kyrkje, ca. 1320. Utført av kunsthistorikar/ikonmålar Solrunn Nes. Gåve frå Balestrand Folkeakademi 1998.

Maleriet er tredelt og midtfeltet viser Kristus på regbogen over klode. Han er plasser i ein åttepassforma mandorla og i sviklane finst framstillingar av evangelistsymbola. Sidefelta er inndelte i ni rektangulære felt, tre høge oppe og nede og tre lægre mellom desse. I dei høge felta er framstilling av personar i gotisk arkitekturboge med fialar og krabbar. I midtrekkja finst tre musikarar på kvar side av midtfeltet. På venstre sida finst S Thadeus, S Bartimeus, S Petrus oppe og S Stephan, S Nicholaus og S Walfrid nede. På høgre sida S Andreas, S Paulus og S Iacob oppe og S Olaus, S Laurens og S mariaM’lena nede. Lyst gul botn, elles grønt, raudt og blått.

===Rituelle kar===

Etter inventarlista i 1670 hadde kyrkja ein forgylt kalk og disk. Kalken var for liten og vart utvida med sølv (Rekneskap 1675-77), soknepresten og nokre frå soknet gav forgyllinga. I inventarlista frå 1702 er det oppgitt ei vekt på 34 ¾ Lod. I døypefonten var det eit massingbekken som er nemnt i inventarlista frå 1670 og frametter.

Ein forgylt kalk og disk (inv. 1670). Kalken var for liten og vart utvida (R 1675-77) med sølv, soknepresten og nokre frå soknet gav forgyllinga. I inventarlista frå 1702 er det oppgitt ei vekt på 34 ¾ Lod. I døypefonten var det eit massingbekken (inv. 1670 og frametter).

''Kalk''

Kalk med kupa frå 1863 og med skaft, nodus og fot truleg frå 1600-talet. Denne kalken vart omtalt i 1702 og det er vel også den som er nemnd i 1670. Han vart utvida i 1675-77 og så igjen til den nye kyrkja i 1863. Den eldre delen er av gylt sølv, kupa er gylt innvendes.

Kupa har isett nebb ca. 5 cm nedafor kanten. Hovudforma er sylindrisk med runda botn og svakt utsvinga kant. Fullstempla i overkant: sju kuler (Bergen), 13 1/3 (sølvinnhald), SB (meister), 4/M (april) og 63 (1863).

Øvre og nedre skaftledd er sylinderforma og er avslutta med tredelt ring oppe under kupa og nede over foten. Nodus har seks glatte bladformer ovafrå og nedafrå ut mot midten som har seks glatte ruter, alt mot siselert botn med sikksakkmønster. Foten er rund og skrår ned og rett ut mot standkant over vid fotplate. Han er avslutta mot nedre skaftledd med tredelt ring og på standkanten er det to riller skilde med siselerte render. På foten, under innskrifta INRI, er det festa ein krusifiksfigur utan kross. Innskrift under fotplata: Anno 1676 udi H: Jens Buggis Preste embedis 19 Aar – M T L M – O D – O T – PMH. W 34 ¾ Lod. Ustempla. Total høgde 22,5 cm, diameter fot 12,2 cm, høgde kristusfigur 3,8 cm, breidde 3,5 cm.

''Disk''

Disk frå 1863 med smal runda rand, runda botn. Fullstempla, som øvre del av kalken. Diameter 14,6 cm, høgde ca. 1,6 cm.

''Vinkanne''

Plett vinkanne med konisk korpus og vidare svungen fot. Lok festa med jekk til s-forma hank. Isett nebb med hengsla lok. Høgde ved hank: 24, 5 cm, diameter fot: 14,7 cm.

''Sjukebodssett''

Kalk av sølv, gylt innvendes. Begeret er slått skeivt i forhold til foten. Stempel under foten: To bøljestriper eller sikksakk, gotisk S, vatnmann(?) og THUNE 13 1/4. Høgde ca. 12,8 cm, diameter fot 6,7 cm. Disken er tallerkforma med smal rand og er gylt innvendes. Under er det sett på ein sylindrisk, lokkforma botn med riller etter kanten og konveks underside. Utan stempel. Diameter 7 cm, høgde 1,7 cm. Til soknebodssettet følgjer ei lita flaske med kork av plett, stempla TH. MARTHINSEN og Ni kvadrat og tårn, og ei lita, sølvfarga oblatøskje.

''Dåpsfat''

[...]

''Kanne''

Kanne i plett, standard sølvsmedvare. Kanna er pæreforma med s-forma hank og vid hellekant. Latinsk kross på korpus. Stempel under botnen: GP og TH. MARTHINSEN. Høgde ved hanken 27,5 cm, diameter fot 11,7 cm.

=== Parament ===
''Altarduk''
Dukane a – f er sydde før 1940 til det gamle altaret og er tilpassa altartavla som ligg på loftet. Dukane a – e er oppbevarte på kyrkjekontoret.

a)Fragment, 21 x 32 cm, av lin med opphøgd broderi i bomull med jesusmonogram, IHS. Bendixen registrerte «en alterduk med smukk bred rand, merket det sammenslyngete IHS». Duken finst ikkje lengre, men fragmentet kan vera frå denne duken.<br\>
b)Tilsvarande duk som c, men med motivet i front er 25 cm høgt og duken er ikkje merkt. Svært slitt. Kan ha vore modell for c.<br\>
c)Altarduk av lin(?), kanta med engelsk ornamentalt broderi. Motiv sentralt i front og på hjørna er større, i fronten 30 cm høgt, etter kanten elles er det enkle blomar med åtte kronblad. Kanten er tunga. Duken er sydd med ei tilpassing til utforminga av altartavla i bakkant. Brodert sentralt bak: TK 1926.<br\>
d)Duk av fin bomull. Broderi med brunt og rosa som viser vinrankeslyngingar. Ei enkel rankebord kring tre sider av duken og eit sentralt krossmotiv av vinranker kring eit sirkulært felt med jesusmonogram. Det sentrale feltet 30,5 cm høgt og 29,5 cm breidt. Borda rundt er 6 cm brei. Duken er laga til den gamle altartavla. Opplysning om tilsvarande duk i Fresvik kyrkje fortel at den duken var ei gåve frå fru sokneprest Sverdrup. Det kan også ha vore tilfelle med denne duken og dei kan ev. ha vorte sydde av fru Sverdrup. Duken i Fresvik skulle i 1909 leggjast til sides og takast vare på til minne om henne.<br\>
e)Duk i lin med 18 cm brei tunga, hekla bord med smale, sidestilte krossar. Duken er tilpassa den gamle altartavla. På små, innlagde felt som har vore plasserte framfor søylene i tavla er det brodert TK til venstre og 1926 til høgre.<br\>
f)Duk av kvitt aidastoff med hardangersaumbord. Duken er sydd med ei tilpassing til utforminga av altartavla i bakkant. Hjørna framme er splitta opp og utstyrt med knappar slik at duken går rettvinkla ned i hjørna.<br\>
g)Duk av kvitt aida-stoff med hardangersaumbord i perlegarn. Borda er 24 cm brei i front og sju cm brei på sidene.<br\>
h)Duk av linnlerret merkt 1958 bak på venstre sida. Border av kvit uttrekkssaum kanta med grå (eller svart?) austmannarenning. Broderte motiv i rutene: Krossar, livstre og PX sentralt framme. Borda i framkant er 27 cm.

''Altarklede''

Raudt altarklede av klede på kyrkjekontoret. Ikkje registrert. (Bendixen: På alteret ligger et rødt kort klæde.)

''Messehakel''

a) Messehakel av plommeraud silkedamask, truleg 1700-talet. På kyrkjekontoret, ikkje registrert. (Bendixen: en messehagl, blomstret, kirsebærrødt silketaft med et stort, helt dekkende kors av gul silke.)<br\>
b) Raud fløyels messehakel av bassgeigetype kanta med og med ryggkross av gullband, ca. 1900. Fôr av tvill i lin med naturfarga renning og raudt innslag. Festa med tre hekter på venstre skulder. Høgde 90 og 98 cm, breidde ved skuldrane 66 cm. (Bendixen: Nu brukes 1 fløiels messehagl, der har et høit kors av gullbånd og kanter av samme slags.)<br\>
c) Kvit messehakel. Til rens, ikkje registrert.

Ein grøn messehakel er under utarbeiding.

''Andre tekstilar''<br\>

a) Biletvev i skipet. [...]<br\>
b) Båreteppe. Teppe i gobelengteknikk med svart kross på kvit botn.

''Messeskjorter''<br\>
Tre messeskjorter finst i kyrkja.

''Gravferdskappe'' frå K. Stormark.<br\>
''Alba'' frå Slabbinck.<br\>
''Preikestolklede'' i biletvevteknikk, utførte av […] Døskeland, Sande i Sunnfjord.

===Lysstell===

''Altarstakar''

a) Altarstakar i massing. Stakane har truleg tidlegare hatt pigg for kubbelys og sekundært fått lyspiper for slankare lys. Høgde utan pipe: 33,5 cm, diameter fot 20,8 cm. Sjå Laberg og Bendixen + rekneskapar.<br\>

b) Altarstakar av plett(?) Stakar i nygotisk stil med lyspipe for kubbelys. Vid, gjennombroten lyskrage over kroneforma lysskål på glatt, konisk skaft med to riller, Profilert overgang til utskrådd fot på høg standkant. Innskrift med gotisk fraktur: Gåve til Tjugum Kyrkje 1893. Ustempla. Høgde 64 cm, diameter fot 27,5 cm. (BEB:2 svære lysestaker med knopp – kapitel øverst og gjennembrutt lyskrans med pigg; på forranden: «Givet til Tjugum kirke 1893».) <br\>

''Lysekrone''

Stor, barokk lysekrone med kort, balusterforma midtstong med tre skiver og tre kuler med midtvulst. Lysekrona må vera den same som er nemnd i inventarlista frå 1723 som ny med 8 doble armar gjeven av Nils Hansen Ru[...]arvingar.

Krona er breiare enn ho er høg. Nede er ho avslutta med stor kule med treledda midtvulst og med knopp mot roseforma bakgrunn. Oppe er ho avslutta med ring for oppheng.

Armane som er festa til dei tre skivene aukar i vidde nedetter og gjev krona konisk form. I dei to øvste skivene heng s-forma ornament med rilla ytterkant. I den tredje og nedste skiva heng s-forma lysarmar med midtknopp og frå denne veks det opp eit svinga ledd som ber eit muslingforma stykke. Dette kan opphavleg ha vore ein reflektor, men er no montert med elektrisk lys. Bendixen kallar det «muslingformet skive eller tapp».<ref name="ftn8"> Bendixens manus

</ref> I enden av lysarmen er det djupe og vide lysskåler monterte med elektriske lys. Dei opphavlege lyspipene er fjerna.

''Lampettar''

a) Lampettar i våpenhuset av tre med konsollform, måla. Det har truleg vore slike lampettar også i kyrkja elles tidlegare.<br\>

b) Toarma massinglampettar i barokk form frå Høvik lys i kyrkjerommet.

=== Klokke ===
Kyrkjaklokke av stål med innskrift mellom riller på halsen: Geg. V. Bochum – Verein Bochum 1893, og på korpus: Ære være Gud i det høieste. Diameter 89 cm, høgde med krone: 81 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
''Orgel''

Orgelet er merkt Olsen og Jørgensen, Christiania – Bergen, Gullmedalje Bergen 1898. Det kom til kyrkja i 1905. Orgelet har to manualar og pedal og følgjande disposisjon:

{| style="border-spacing:0;"
| style="border:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| [?]

Gamba 8’<br\>
Principal 8’<br\>
Octav 4’<br\>
Waldfløite2’<br\>
[?]
| style="border:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Geigenprincipal 8’

Salicional 8’<br\>
Liebl-Gedakt 8’<br\>
Fløite 4’<br\>
Subbas16’<br\>
Cello 8’

|}
Orgelet er måla i dei opphavlege kyrkjefargane med gulbrun ådring og raudbrune lister med gull staffasje. Spelepulten er vend mot altaret, orgelpipene står i eit oppbygg bak orgelkrakken og fyller venstre del av galleriet.

''Piano''

Piano frå Ernst Krause, Berlin. Jugend. Svartlakkert.

=== Bøker ===
Alterbok, bokmål, Kra 1889 <br\>
Alterbok, bokmål, Kra 1889<br\>
Altarbok, nynorsk, Kra 1920<br\>
Altarbok, nynorsk, Oslo 1926<br\>
Tekstbok, bokmål, Kra 1918<br\>
Tekstbok, bokmål, Kra 1918<br\>
Tekstbok, nynorsk, Oslo 1929<br\>
Kollekter, Epistler og Evangelier, bokmål, Kra 1887<br\>

Bibel, Chr 1897<br\>
Bibel, nynorsk, Oslo 1938<br\>
Bibel, nynorsk, Oslo 1966<br\>
Det nye Testamente, nynorsk, Kra 1905<br\>
Det nye Testamente, nynorsk, Kra 1905<br\>

Nynorsk salmebok, Bjørgvin 1929

=== Nummertavler ===
To nummertavler, på skråveggene i aust. Tavlene har enkel ramme med runda dekklist. Dei er delte i to med list og felta har stiftar for oppheng av metallsiffer. Tavla er i to gråfargar med raudbrune lister. Svarte siffer.

=== Møblar ===
''Brurestolar ''av eik med stoppa sete og rygg, trekt med blå fløyel. Tilnærma renessansestil. Umerkte.

Fire enkle ''biedermeierstolar''.

=== Offerkar ===
''Blekkbøsse'' «til de fattige».<br\>
Tre standard ''kollekthovar'', trekte innvendes med skinn.

=== Blomstervasar ===
Ein ''pæreforma vase'' på flat, rund fot med innskrift i versalar: Minnegåve til Tjugum kyrkje 8.3.1976. Stempel D-A, 830 S, Skålvekt og nr 7511/205. Høgde 20,3 cm.

To ''trektforma vasar'' med utbretta rand og med avtrappa fot. På foten innskrift: Gåve til Tjugum Kyrkje Frå Andrine Thorsnes. Stempel 830 S, Lo. Høgde 23,3 cm, diameter oppe: 11,8 cm.

=== Diverse ===
''Sølvskål'' i rokokkoform. Minnegåve. Innskrifter: På korpus: Til P. Rusten og med versalar: Erindring fra Balestrand Herred, Tak for Oprigtig og Trofast Tjeneste i 38 år som Lensmand. På randa med skriveskrift. Anno 1950 gir Anna Christiane Rusten f. Meidell Tjugum kirke denne skål, i minnet om lensmann i Leikanger og Balestrand Peder Christian Rusten *1852 (kross) 1921, og arkitekt Dagfinn Meidell Rusten * 1899 (kross) 1949. «Herren er min hyrde». Diameter oppe 25,5 cm, høgde 11,5 cm. Stempel: sjå foto.

=== Inventar utafor kyrkja ===
På Universitetsmuseet i Bergen er det ein altarfrontale. Denne er sterkt skadd.

Bendixen nemner eit maleri av sorenskrivar Christen Jensen og kona Gye Lauritsdatter, Måleriet er på Bergen Museum.

== Kyrkjegard og gravminne ==

=== Kyrkjegard ===
[...]
Den gamle gravplassen var i 1993 full og det var mykje vatn i grunnen. Kyrkjegardskonsulent Helge Klingberg tilrådde å laga heilt ny gravplass attmed den gamle kyrkjegarden. Kyrkjegarden vart utbygd med nye gravfelt med plass til i alt 450 nye graver.På dei nye gravfelta vart det planta rododendron som omkransa heile den nye gravplassen.

=== Gravminne ===
[...]

===Bygningar knytte til kyrkjegarden===
[...]

Reiskapshuset vart bygt som ei utviding av det tidlegare oppførte bårehuset i 1993 då kyrkjegarden vart utvida. Samstundes vart bårehuset utstyrt med kjøleaggregat. Parkeringsplassen vart utvida med fleire parkeringsplassar.

== Kjelder ==
''Utrykte kjelder''<br\>
Visitasmeldingar, SAB, Bjørgvin Biskop, Visitasmeldinger 6: 1844-1857

''Trykte kjelder''<br\>
Hødnebø 1989 (red.), ''Bergens Kalvskinn'', Oslo 1989

''Oppmålingsteikningar og fotografi''
[...]

== Bilete ==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning">
Fil:Tjugum kyrkje sett frå nordvest, AMH 2013.JPG|Tjugum kyrkje sett frå nordvest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje sett frå søraust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje sett frå søraust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, austfasade, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, austfasade, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, bjelke oppattbrukt som sperre, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, bjelke oppattbrukt som sperre, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, del av eldre vindauge i vest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, del av eldre vindauge i vest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, innvendes, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, innvendes, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, utvendes, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, utvendes, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dør, utvends listverk, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dør, utvends listverk, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt a, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt a, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt b, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt b, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, frå klokkestova, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, frå klokkestova, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, frå nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, frå nordvest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, hovudinngang, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, hovudinngang, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, inngangen i søraust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, inngangen i søraust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, klokkeopphenget, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, klokkeopphenget, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, loftet over koret, mot aust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, loftet over koret, mot aust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, loftet under klokkestova, sett mot aust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, loftet under klokkestova, sett mot aust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, midtromshimling og fundament for lanternen, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, midtromshimling og fundament for lanternen, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, midtromshimling og llanternekonstruksjon, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, midtromshimling og llanternekonstruksjon, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, midtromshimling, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, midtromshimling, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, nordfasade, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, nordfasade, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, sett frå nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sett frå nordvest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vestfasade, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vestfasade, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge nord i koret, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge nord i koret, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, utvendes, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, utvendes, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge, indre listverk, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge, indre listverk, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge, utvendes listverk, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge, utvendes listverk, AMH 2013
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil:Tjugum kyrkje sett mot sørvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje sett mot sørvest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarpartiet, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarpartiet, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, gavlfelt nord i koret, AMH 20133 032.JPG|Tjugum kyrkje, gavlfelt nord i koret, AMH 20133 032.JPG
Fil:Tjugum kyrkje, glasmåleri nord i koret, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, glasmåleri nord i koret, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør i koret, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør i koret, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør i våpenhuset, mot nord, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør i våpenhuset, mot nord, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør mot aust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør mot aust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør mot søraust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør mot søraust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør mot vest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør på galleriet sett mot nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør på galleriet sett mot nordvest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør på sørsida, sett mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør på sørsida, sett mot vest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, korvindauge, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, korvindauge, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, originalfargar, sakristiet, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, originalfargar, sakristiet, AMH 2013.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil:Tjugum kyrkje, altar og kneleskammel, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altar og kneleskammel, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarringen, detalj på sida, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarringen, detalj på sida, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarringen, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarringen, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altartavle, AMH 2013.JPG|Tjugum kyrkje, altartavle, AMH 2013.JPG
Fil:Tjugum kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, benker ved sørveggen, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, benker ved sørveggen, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, benker, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, benker, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, blomstervase, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, blomstervase, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, brurastolar, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, brurastolar, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, døypefont, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, døypefont, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, galleri, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, galleri, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, klokke 1, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, klokke 1, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, klokke, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, klokke, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, kopi av frontale, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, kopi av frontale, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, lesepult, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, lesepult, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, nygotisk altartavle, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, nygotisk altartavle, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, orgel, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, orgel, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, piano, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, piano, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestol, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestol, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, supraport over inngangsdøra, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, supraport over inngangsdøra, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, innskrift, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, innskrift, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, stempel c, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, stempel c, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, stempela, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, stempela, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, stempelb, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, stempelb, AMH 2013.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Parament og tekstil">
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk a, midtparti, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk a, midtparti, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk b, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk b, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj a, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj a, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj b, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj b, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk c, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk c, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk d, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk d, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk d, detalj, AMH 2013.JPG|Tjugum kyrkje, altarduk d, detalj, AMH 2013.JPG
Fil:Tjugum kyrkje, billetvev, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, billetvev, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, båretekke, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, båretekke, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, messehakel b, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, messehakel b, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, fiolett, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, fiolett, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, grønt, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, grønt, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, kvitt, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, kvitt, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, raudt, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, raudt, AMH 2013.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
Fil:Tjugum gard aust for kyrkja, AMH 2013.jpg|Tjugum gard aust for kyrkja, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, bårehus sett frå aust, AMH 2013.jpg|Tjugum, bårehus sett frå aust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, bårehus sett frå nordaust, AMH 2013.jpg|Tjugum, bårehus sett frå nordaust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, bårehus sett frå nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum, bårehus sett frå nordvest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, inngangen til bårehuset, AMH 2013.jpg|Tjugum, inngangen til bårehuset, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkja og garden, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkja og garden, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkjegarden sett frå sør, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkjegarden sett frå sør, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkjegarden sør for kyrkja sett mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkjegarden sør for kyrkja sett mot vest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, norddelen av kyrkjegarden sett mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum, norddelen av kyrkjegarden sett mot vest, AMH 2013.jpg
</gallery>

----

<references/>
[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Balestrand sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:Balestrand kommune]]
[[Kategori:Publiseringsår 2013]]
[[Kategori:Tre]]

Tjugum kyrkje

2021-02-19T16:21:31Z

Kjartan:

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Det er ikkje heilt klart kor lenge Tjugum har vore kyrkjestad. Sjølve kyrkja på Tjugum er ikkje nemnd i Bergens Kalvskinn, ei kyrkjeleg jordebok frå første halvdel av 1300-talet. I innleiinga til faksimileutgåva frå 1989 skriv utgjevarane at grunnlaget for det som står om kyrkjene i Sogn er ein ferdig registrant frå 1316, og at avskrivaren kan ha hoppa over eit par kyrkjer under arbeidet. Dei finn det mistenkjeleg at Tjugum kyrkje ikkje er nemnd, medan kyrkjesoknet er nemnt heile tre gonger (p. 47a og b og p. 48).<ref name="ftn1"> Hødnebø 1989, s 13

</ref> I Diplomatariet (DN) er kyrkja nemnd i … Venteleg har det stått ei stavkyrkje på staden alt frå 1100-talet slik det elles har vore vanleg på kyrkjestadene frå mellomalderen.

Når kyrkja dukkar opp att i kjeldematerialet frå 1600-talet og frametter, er det ei tømmerkyrkje på Tjugum, og denne skal etter tradisjonen ha vorte bygd i 1610.

Tjugum kyrkje var ein del av Leikanger prestegjeld fram til Balestrand prestegjeld vart oppretta ved kgl. Res. 1. mars 1849.<ref name="ftn2"> Bendixens manus

</ref> Tømmerkyrkja vart riven og ei ny kyrkje oppført i 1863.

Som ved mange andre kyrkjer finst det ei segn knytt til bygginga av den første kyrkja. Ho skal ha vore tenkt oppført på Torsnes der materialane var lagde opp i flåte og festa ved stranda. Om natta vart materialane flytta av ukjende krefter og dei vart funne att ved Tjugum der kyrkja vart bygt.

== Stavkyrkja ==
Det finst ingen opplysningar om denne kyrkja.

== Kyrkja frå 1610 ==
Over inngangsdøra til skipet i den etterreformatoriske tømmerkyrkja stod årstalet 1610, og dette har vore tolka som byggjeåret for kyrkja. Dette er truleg ei rett tolking, men det kan merkast at kyrkja i tilfelle er ein tidleg representant for den etterreformatoriske tømmerkyrkjebygginga i bispedømmet. Kring Bergen, Osterøy og Lindås kan ein finna kyrkjebygg frå denne tida, men elles vert kyrkjene gjerne bygde noko seinare på 1600-talet.

Den tidlegaste skriftlege kjelda for kyrka frå 1600-talet er synfaringa frå 1661-65, og ut frå denne er det tydeleg at kyrkja då har hatt alvorlege skader og manglar som måtte utbetrast og ein vil tru at ho ikkje er heilt ny.

Rekneskapsopplysningar med inventarlister for Tjugum kyrkje finst for åra 1667 – 1722. Desse gjev ein del haldepunkt for korleis tømmerkyrkja har vore, opplysningar som, saman med synfaringsnotata og maleri av kyrkja frå […] kan gje oss eit bilete av 1600-talskyrkja på Tjugum.

Bygningen

Som for dei fleste andre kyrkjer finst det to oppgåver over måla på kyrkja, ei frå 1686 og ei frå 1721. Desse skil seg i regelen noko frå kvarandre, sjølv der det ikkje har skjedd viktige bygningsendringar i mellomtida.

Skipet i Tjugum kyrkje var i 1686 16 ½ alen langt og 13 alner breitt. Koret var 8 ½ alen langt og 10 ½ alen breitt. Tårnet, som var særskilt bygd til kyrkja, var 6 alner i kvadrat. Framfor tårnet var det bygt til eit våpenhus.

I 1721 er måla oppgitt slik: Skipet er 16 alner langt og 14 alner breitt, koret er 14 alner langt og 9 alner breitt og våpenhuset er 3 alner langt og 6 alner breitt. Dette må lesast slik at koret er vorte lengre i austleg retning, 5-6 alner, og at våpenhuset har hatt same breidda som tårnet og stukke 3 alner lengre fram mot vest. Både det opphavlege koret og tilbygget må i desse måla vera rekna som kor.

I 1661-65 laut sutaket både over skip og kor skiftast ut. På sørsida som oftast står mest utsett for været, var også tre av sperrene så rotne at dei laut skiftast. Sambandet mellom kor og skip svikta, og tårnet var så dårleg forankra i skipet at det «beweger sig hid og did naar Klochen ringes». Dette siste skulle løysast ved at to lange dragarar vart festa til tårnet og inn over lemen i skipet. Tårnet laut også «bebindes» i 1687-89. Den firkanta tårnhetta var for kort og dekte knapt dei øvre hjørna på tårnet, dette måtte det også gjerast noko med. Takbjelkane på tvers over skipet var for svake, og desse skulle understøttast med bjelkar på begge sider av midtgangen. Elles var kyrkja for lita og trong, og trengde utviding, noko som ein meinte best kunne skje ved at det vart bygt eit tilbygg på sørsida av skipet, men det vart det ikkje noko av.

Men kyrkja vart utvida. Dette skjedde heilt på slutten av århunderet, i 1696-98. Då vart det laga eit nytt utbygg til kyrkja, 10 alner breitt og 7 alner langt, av tømmer. Både ut frå rekneskapsopplysningane og maleriet til Fernley, må dette ha vore ei utviding aust for koret, noko som stemmer med måla frå 1721. Til dette arbeidet hadde kyrkja hjelp av ein snikkar frå Bergen som laga vindaugskarmar, loftgolv og skriftestol og dreia spiler mellom koret og skipet. Tilbygget i aust vart pannetekt i 1705-07.

Etter utbygginga er skriftestolen nemnd fleire gonger, men det er noko uklart kvar denne har vore. Om det ikkje var i det nye tilbygget, som er mest sannsynleg, må det ha vore i det gamle koret, eller mindre truleg på sørsida av koret. Tilbygget vart tjørebredd i 1699, og «det ny chor och schrifftestoel» vart måla innvendes. Det vart i 1702-04 kjøpt 16 alner grønt stoff, «rasch», til gardiner mellom koret og skriftestolen.<ref name="ftn3"> «Rasch», ullstoff av kamgarn. I Historiebogen, Vævning ( [http://www.aksp.dk/index www.aksp.dk/index] ) forklart som «Uldent, ret tarveligt tøj, der er appreteret og presset blankt.»

</ref> Gardinene vart opphengde med jarnstang og massingringar. I 1711-13 er sørsida av skipet, koret og skriftekammeret, tjørebredt. Ein ny skammel, truleg kneleskammel, vart laga kring skriftestolen i 1717-19. Seinare kan innreiinga ha vorte endra slik at det opphavlege koret kan ha blitt inkludert i skipet. Mest 200 år seinare skriv Bendixen at Sakristiet var ope mot kyrkja.<ref name="ftn4"> Bendixens manus

</ref>

I dei eldste bevarte rekneskapane, 1667-69, går det fram at ein har gjort eit stort arbeid for å få fleire og betre sitjeplassar i kyrkja. Det er då bygt nytt galleri («polpitur») med benker og 24 nye benker («stoller») nede i kyrkja, og golvet i kyrkja vart fornya samstundes. Det går seinare fram at kyrkja hadde to galleri, det eine i vest, det andre venteleg på nordsida av kyrkja.

I 1687-89 er det «lagt nyt gulf i kirchen oc choret». Materialen til kyrkja omfattar både bjelkar, golvåsar og hogne bord, like lange som kyrkja, og dei vart truleg frakta frå Vadheimsfjorden («Wadunsfiorden»).

Samstundes vart åtte opplengjer med kne festa til kyrkja. Veggene trengde venteleg å styrkast for å kunna bera det nye pannetaket som vart lagt opp i 1687-89. Det var ein mann som heitte Christen Thøgers som frakta takpannene og ein murmeister dreia hol på pannene og la dei opp. Han hadde hjelp av tre menn til arbeidet med lekter og anna. Nokre år seinare (1690-92) iukvart overskytande takpanner lagde på våpenhuset. Opphavleg hadde kyrkja bordtak som vart tjørebredd.

Før 1690-92 var det ein del mindre arbeid på vindauga i kyrkja, men i den rekneskapsperioden har det skjedd ei gjennomgripande endring i det det er laga rammer og karmar til seks vindauge som er innhogne i veggene. Dei har då truleg erstatta tidlegare mindre vindauge. I 1708-10, eit tiår etter at tilbygget til koret var på plass, vart det kosta eit nyt vindauge bak altartavla, det kan bety at altaret alt då var flytta aust i tilbygget. Det same når det i 1711-13 står at altarfoten er festa med 4 pund jarn.

I 1690-92 vart det laga to halvrunde dører til kyrkja, det kan ha vore ei fløydør til inngangen i vest.

Både skipet og det opphavlege koret fekk kvelva himling, skipet i 1687-89 og koret i 1693-95, få år før utvidinga mot aust. (R) Tilbygget hadde flat himling. Ved bispevisitasen i 1855 peikte bispen på at det loftet over altaret var så lågt at det var «generende» for presten. Medhjelparane meinte dette kunne endrast ved at ein heva himlingen eller laga ein kvelv også her.<ref name="ftn5"> Visitasmelding

</ref>

Tårnet vert omtalt som eit støpultårn, det heiter (S 1721) at det er eit «Stopel Taarn frå Grunden opbygt». På Fernley sitt maleri av kyrkja har tårnet firkanta, bordkledd hjelm, og dette stemmer også med opplysningar i kjeldene. Tårnet vart i 1691 prydd med ein gylt hane med knapp og spir, det var seks bønder som gav denne til kyrkja. Det vart då og festa to krokar i spiret, det vart kjøpt ei hampeline, og så vart tårnet tjørebredd.

Interiør

Heile kyrkja vart måla innvendes i 1690-92, det meste av kostnadene vart dekte av allmugen. I perioden etter, 1693-95 vart det opphavlege koret kvelva og kvelven vart måla.

Etter utvidinga mot aust, vart det nye koret og skriftestolen måla innvendes. I 1702-04 vart dåpshuset og foten til bekkenet, døypefonten, måla.

Bendixen beskriv den innvendige målinga slik:

''Kirken var innvendig malt med vannfarver, der til dels hadde holdt sig godt. Skibet var tønnehvelvet, koret flatt. I himlingen på det første var malt sol, måne og stjerner, på veggene trær og hjort, over inngangsdøren til skibet fremstilles: Skapelsen; over inngangen til koret: Dommen; mellem skib og kor var anbragt spiler og over åpningen en tverrstokk. ''

''I korets tak og på veggene var malt frukter og blomster og dessuten de 4 evangelister.<ref name="ftn6">'' Bendixens manus''

</ref> ''

Når han nemner tre og hjort, kan det tenkjast at malinga har hatt likskap med malinga i Flåm kyrkje.

Glasmaleri. Bendixen har følgjande opplysningar om mala innskrifter på glasrutene:

Innskrifter på glasruter etter BEBs manus:

''På et vindu i koret fantes innbrent i en rute:''<br\>
''Msr. Hans Nielsen Rue''<br\>
''Monsr. Niels Troelsen Wiborg''<br\>
''Og i en annen:''<br\>
''Sign. Jens Lydersen Lind.''<br\>
''På et vindu i skibet, nærmest prekestolen:''<br\>
''Ærværdig, hæderlig og høilærde Mand Mag. Iver Eriksen Leganger''<br\>
''Likeledes:''<br\>
''Velædle Hr. Capitain Georg Fridric von Krog Hæderlig og vellærde Mand Hr. Samuel Bugge, Sogneherre til Legangers Præstegjæld 1691.''<br\>
''På det nederste og vestlig vindu: ''<br\>
''Kongl. Maj. Stiftschriver Hermand Garmand 1691; Kongl, Maj Fouget Hans Blei 1691; Kongl. Maj. Sorenschriver Niels Hansen 1691.''<br\>

Inventar

Alteret vart fornya i 1680-81 (R). Ein fekk då eit altar med skåp inni der ein kunne oppbevara kyrkja sine tekstilar.

Om altartavla skriv Bendixen:

''<nowiki>På alteret stod, da kirken blev revet, en grønnmalt tavle uten billeder og denne gjenkjente jeg liggende på loftet som en av de gamle katekismustavler med rand og utskjæringer i trekanter [-n]; konsoler i gjennembrutt arbeide og gulmalt.</nowiki>''

I 1690 vart det laga himling med treskjæring («billett werch») over preikestolen. Om preikestolen har Bendixen følgjande opplysning:

''… hadde runde buer og synes å ha vært eldre, fra Kristian IV’s tid. Den skal være omdannet til et kråskap.''

I 1690-92 vart det også laga eit nytt dåpshus («funt») til kyrkja. Kvar denne stod, er ikkje sikkert, ofte var desse plasserte bak i kyrkja på nordsida, men her kan det ha vore framme i kyrkja. «Funten» var eit eige avlukke med dør og med dreia spiler i øvre del. I 1699-1701 vart det som nemnt laga ein fot under fonten, det vi kallar døypefont, og dei fire benkene som er nemnde i same setninga, var truleg også inne i dåpshuset.

Etter Bendixen var døypefonten ''<nowiki>kun av et kar i en jernring, men skålene[?] i den eldre døpefont var av tre, og foten hadde form av en stabburstolpe(?). </nowiki>''

Ny brudestol vart laga i 1702-04. Klokkaren har hatt ein eigen sitjeplass som vart festa til veggen i 1690-92. Bendixen fortel at ''De øverste stolestader viste sterke utskjæringer ved inngangen, men de nedre var simplere, til dels uten dører''.<ref name="ftn7"> Bendixens manus

</ref>

Ein forgylt kalk og disk (inv. 1670). Kalken var for liten og vart utvida (R 1675-77) med sølv, soknepresten og nokre frå soknet gav forgyllinga. I inventarlista frå 1702 er det oppgitt ei vekt på 34 ¾ Lod. I døypefonten var det eit massingbekken (inv. 1670 og frametter).

Av lysstell nemner inventarlistene eit par massingstakar med tre armar (1670). I 1704 vart to massingstakar omstøypte Ao 1704 med tillegg av meir massing. Ei lysesaks vart kjøpt Ao 1706. I inventarlista frå 1723 er det oppført ei ny massing lysekrone med 8 doble armar gjeven av Nils Hansen Ruls (?) (Rud?) arvingar, for det har han fått fri begraving.

Parament

Ein ny altarduk av dreiel med frynser kring er nemnd frå 1670 og frametter. Det er også ein gammal lerrets altarduk. Kyrkja hadde, som mange andre kyrkjer i nærleiken, eit randete altarklede av skottetøy.

Inventarlista frå 1670 nemner ein ny messehakel av taft med fløyel. Det er sikkert den same som er nemnt i 1702 som ein silke messehakel med fløyels kross. Ein seinare merknad i margen fortel at denne er kommen til kyrkja i Fresvik. I den siste rekneskapsbolken før kyrkjene vart selde i 1723, er det ført inn ein merknad om 10 riksdalar, 1 pund og 14 skilling som ein ynskjer løyve til å bruka til ein ny messehakel, det er uvisst om dette vart noko av.

Ein ny messeserk er nemnt i inventarlista frå 1670. Ein ny messeserk av 18 alner lerret vart også skaffa i 1678-79.

Eit nytt karnat, ei slags talje, vart kjøpt i 1722.

Av bøker hadde kyrkja ei gammal alterbok som er nemnd i 1702. Ei salmebok in oktavo vart kjøpt i 1701. Inventarlistene har med ei lita klokke i tårnet.

Kyrkjegard og gravminne

I 1687-89 vart det laga ein ny kyrkjegardsport med oppstandarar, tak, dør og hengsler. (R) Også i 1692 vart det laga ein ny port med dør og hengsler. I 1717-19 vart det laga nye kyrkjeled (portar?) både på austsida og vestsida.

= Kyrkja frå 1863 =
Tjugum kyrkje er teikna av arkitekt Christian Heinrich Grosch, men modifisert etter lokalt framlegg i møte for Tjugum sokn 28.3.1862. Dei opphavlege teikningane er ikkje kjende. Kyrkja vart oppført av byggmeister Johannes Øvsthus og mennene hans.

Kyrkja var kvitmåla utvendes då Bendixen undersøkte kyrkja kring 1900, ho var også den gongen tekt med raude panner. Kyrkja vart vesentleg endra i 1940 etter teikningar av arkitekt Johan Lindstrøm. Inngangspartiet vart fornya og den gamle, nygotiske fasaden vart fjerna og erstatta med meir klassiserande former, taket vart heva og gjort lengre i delen vest for lanternen, slik at den opphavlege, åttekanta forma med utbygg i aust og vest meir fekk preg av eit langhus med utbygg på sidene.

== Bygningen ==
=== Vegger ===
Kyrkjerommet er høgreist og rommeleg. Største delen av skipet formar ein åttekant der dei skrå hjørneveggene er om lag halvdelen (360 cm) så lange som langveggene og opningane i aust og vest (ca. 660 cm). Åttekanten opnar seg i full breidde og høgde mot koret i aust og mot ei forlenging av skipet i vest. Alle desse veggene er lafta saman med flat lafteplank i vekslande breidder.

Innvendes er veggene i skipet avslutta oppe med smal list og nede med enkel fotlist, medan veggene i koret er avslutta mot taket med ei breiare, profilert list. Veggflatene er brotne av høge, gavlforma vindaugsopningar, tre i kvar av langveggene og ei i kvar av hjørneveggene og i langveggene i forlengingane mot aust og vest. Lindstrøm sine vindauge i vestre del er delte pga. trappene.

Dei åtte midtromsstolpane deler skipet inn i eit midtrom og ein omgang. Stolpane har breie avfasingar på hjørna over benkenivå, og er avslutta oppe med ei list som nedre markering av kapitel. Kapitela er avslutta med breiare dobbelt listverk øvst mot himlinga.
Mot aust held bygget fram i eit smalare og lægre tilbygg i bindingsverk. Det er delt i to i lengderetning, med dør mellom og med sakristi i sør og tavlerom/kjøkken i nord.

På vestsida var våpenhuset frå først av plassert i den vestre tømmerforlenginga av åttekanten i skipet. Dagens våpenhus, med oppgang til galleriet på begge sider frå vest, vart bygt til på 1940-talet etter Lindstrøm sine teikningar. Veggene i tilbygget er oppførte i reisverk.

Utvendes er veggene kledde med liggjande, glattkanta bord. Hjørna er innkassa med bord med fas over hjørnekloss. Veggene er avslutta nede med eit breiare bord med fas i overkant. Oppe er dei avslutta mot ei innkassing under takskjegget.

=== Portalar og dører ===
Kyrkja har hovudinngang i vest med fløydør inn til våpenhuset og fløydør vidare inn til skipet, i dei austre skråveggene er det enkle dører til kyrkjegarden og frå koret er det to dører mot dei to romma aust for koret. Mellom desse, og frå det nordre av dei ut mot kyrkjegarden, er det også dører. Trappene i våpenhuset fører opp til dører inn mot galleriet.

Eldre foto og Lindstrøms teikningar viser at kyrkja ved oppføringa hadde ein hovudinngang i nygotisk form under eit stort overlys som var avslutta oppe med gavlform. Vestfasaden fekk eit heilt anna uttrykk etter arbeida i 1940 då portalen fekk den klassiserande forma han har i dag. Vindauget over vart fjerna og eit rundt vindauge sett inn i gavlen. Dørene elles i kyrkja har form frå midten av attenhundretalet med tre fyllingar, den i midten høgst. Ein del av dei originale dørvridarane med nøkkelskilt er bevarte.

=== Korskiljet ===
Koret opnar seg i full breidde og høgde mot skipet. Skiljet er markert ved ein høgdeskildnad på to steg i golvnivå der korgolvet formar øvste steg i ei sentral, boga trapp som er flankert av to søyler frå golv til himling. Mellom søylene og veggen er høgdeskildnaden dekt av brystning med ein smal benk på vestsida, og ei låg brystning over benken som rygg.

=== Vindauge ===
Vindauga er i store trekk opphavlege. Dei er monterte inn i karmen og er inndelte ved hjelp av to ståande postar og ni sprosser i høgderetning. Oppe formar sprossene Y og kryssar ein annan i gavlforma. Indre og ytre gerikter er enkle, klassiserande. Glaset kan vera fornya. Det er meir ujamt enn i kyrkjer frå seint 1800-tall, kanskje fordi det er noko eldre. I skråveggene er det grisaillemønstra glas i dei øvre rutene.

Vindauga i koret har tre postar. Sekundært er det her sett inn småruta varevindauge med farga glas i bly. Desse vindauga har fire rammer og kan skruast av. Gavlane har eit enkelt glasmåleri med gul kross med sirkel bak krossmidten og elles små, usymmetriske ruter i fargane som elles finst i blyglaset.

=== Golv og fundament ===
Fundamentet i kyrkja er murt opp av tukta stein og fuga.

Som underlag for golvet er det dels brukt materiale frå den tidlegare kyrkja, og det skal finnast bjelkar med interiørmåling i bjelkelaget. Kyrkja har eit bordgolv av bord med noko vekslande breidde lagde i lengderetning på golvbjelkar. På sidene i skipet er dei lagde i jamne fag. Golvet er måla.

=== Tak ===
Då kyrkja var ny hadde ho eit åttekanta tak som gjekk opp til lanterna med klokkestove. På austsida var taket heva slik at det der var saltak frå austgavlen inn til lanterna. Dette vart endra i 1940 slik at det også i vest vart eit saltak i full høgde. Taket i vest vart også gjort lengre.

Kyrkja har no saltak i aust-vestretning med telttak frå sideskipa opp mot lanterna på begge sider. Saltaket har sperrer og saksesperrer. Sperrene ber smale åsar som underlag for sutak, dels av oppattbrukte, kvitmåla, profilerte bord. Mønet går heilt inn til lanterna. Gratsperrer frå vestre del av skråveggene når også inn til lanterna og møtest under mønet. Dei åtte midtromsstolpane og utveksla mellomstolpar på dei fire rette sidene i åttekanten går opp til ei øvre ramme som både støttar sperreverket og ber eit nord-sørgåande bjelkelag.

Mellomstolpane er avstiva med skråband mot den nedste bjelkeramma. Kneveggen kring denne indre åttekanten og midtskipshimlinga er isolerte ovanfrå. Åttekanten har opphavleg sperreverk med sperrer som kviler på ytterveggene og på den indre åttekanta ramma. Sperrene ber åsar som ber sutak under tegltaket.

Lanterna kviler på det nord-sørgåande bjelkelaget over midtromsstolpane. Her er det laga fundament av tre langsgåande dragarar der dei fire hjørnestolpane er festa og støtta med sjølvvaksne kne og skråstøtter. Over fundamentet, der åttekanttaket er avslutta, er hjørnestolpane omgjevne av ei bjelkeramme, før dei held fram opp til ramma under hjelmen. Mellom dei to rammene er det ekstra hjørnestolpar, mellomstolpar og skråband. Losholtar mellom hjørnestolpane med opplegg for klokkestolen. Automatisert ringing.

Taket er tekt med raude teglpanner.

=== Himling ===
Himlingen i åttekanten er horisontal utafor midtromsstolpane og har åttedelt pyramideform heva ved hjelp av ein knevegg over midtrommet.

Frå ytterhjørna i åttekanten går det horisontale bjelkar inn til midtromsstolpane og desse er underkledde med flate, profilerte himlingsbord. Over bjelkar med profilert listverk mellom midtromsstolpane står låge kneveggen av vertikaltstilte bord og med bjelkar i hjørna. Over kneveggene kviler den pyramideforma, åttekanta himlingen med liggjande bord, smale hjørnestolpar og sentral hengebjelke.

Både i aust og i vest er himlingen gavlforma i det han følgjer saksesperrene i takkonstruksjonen.

=== Tårn ===
Lanterna har klokkestove i enkel firesida form med eit lite spissgavla, inndelt vindauge i kvar vegg. Alle fire sider har gavl og gavlane gavltaka er avslutta innover mot inntrekt åttekanta hjelm avslutta oppe med spir med kule, smijarnsornament, hane og kross. Hjelmen og gavlane er kledde med koparplater utvendes. Gavlane er markerte med spir av tre.

Lindstrøm teikna i 1940 ein åttekanta lanterne med slakt åttekanta pyramidetak og med hjørnemarkeringar i klassisk form. Denne vart ikkje realisert.

== Interiør ==
===Presentasjon av interiøret===
Kyrkja er tradisjonelt innreidd med altar og altarring ved austveggen i koret, preikestol på sørsida i skilje mellom kor og skip og benkeparti på begge sider av ein midtgang som går frå altarringen til inngangsdøra i vest. Vestgalleriet går fram på sidene og fyller tre åttedeler av det opphavlege åttekanta skipet. Galleriet er utvida mot vest i den sentrale delen og inneheld orgel. Kyrkja har elektrisk lys og oppvarming.

===Oversyn over viktige endringar i interiøret===
Kyrkja og interiøret vart vesentleg endra i 1940-41 under leiing av arkitekt Johan Lindstrøm. Kyrkja fekk då også nye benker med rette vangar.

Lindstrøm skriv følgjande i sin arbeidsinstruks til arbeida:

''Korbuens tak utplaneres så det blir gjennemgående list rundt hele kirken. Galleriet fjernes fra hovedvinduene mot nord og syd og forandres i overensstemmelse med tegningene. Galleriets utforming blir som nu med utskårne bord.''

I koret vart det laga ny tavle og ny altarring med klassiserande stilpreg. Den gamle nygotiske altartavla ligg no på kyrkjeloftet. Listene kring dørene i austveggen i koret har vore meir ornnamenterte, desse vart gjort enklare og glatte.

===Fargar===
Det var venteleg dei originale fargane som framleis var i kyrkja då Bendixen var der kring 1900. Han skriv at

''Den indre maling er på veggene fiolett, det gjennembrutte galleri har brune render og hjørner […] Benkene er gulbrune. Over døren i skibet står malt bibelsprog og der er anbragt en liten thorvaldsensk Kristusfigur i gips, på den indvendige side står med store messingtall 1863 […]''.

På veggen inne i eit skåp i sakristiet er det framleis fiolett brystning og okergul vegg, dette er truleg restar av det opphavlege fargeskjemaet. Eldre foto viser at det var måla mørke, vertikale streker i hjørna, avslutta oppe med vegetabilsk ornament.

Domenico Erdmann utarbeidde i 1939 eit framlegg til fargar til interiøret i samband med arbeida kring 1940. Alle flate himlingar i sideskip og under galleriet skulle målast kvite. Taka elles i midtpartiet og koret skulle målast i ein blå farge. Støtter, dragarar, gesimsar galleribrystning og innsida av benkene skulle vera grå med litt blått i. Dørlister og gesimsar skulle stafferast med ein raudbrun farge, eventuelt med innslag av gull. Veggene skulle målast lyst varmgrøne, vindaugalistene blå. Altar og knefall vart grå, staffert med raudt og gull, medan dekklista skulle vera mørkt blå. Altartavla skulle målast i to mørke blå nyansar, staffert med gull og raudt. Benkevangane skulle vera i dei to blåfargane som i altartavla, staffert med gull eller raudt. I koret skulle det liggja eit bastteppe i purpurbrun terrakotta og knefallet skulle kledast med sinoberraudt skinn.

Planen vart gjennomført, men fargesettinga vart etter kvart opplevd som trist, kald og lite vennleg. Restar av blåmåling finst framleis på orgelgalleriet, og av sterkt parisblått på nokre dører. Blåfargen finst også på konsoll-lampettane i våpenhuset.

Førti år seinare, i 1980, fremja så soknerådet på nytt ynskje om å pussa opp kyrkja innvendes etter smaken i tida. Det som skjedde var i hovudsak ei fargeendring av interiøret. Riksantikvaren skisserte tre mogelege løysingar, enten at ein gjekk attende til dei opphavlege fargane, at ein luta av veggene, eller at ein fekk utarbeidd eit nytt fargeskjema. I tilfelle avluting rådde Riksantikvaren til å kontakta målarmeister Atterås frå Hyllestad som hadde utført arbeidet i Sæle kyrkje med godt resultat. Valet fall på luting og Atterås fekk oppdraget. Han leverte også fargeskjema til kompletterande fargar. Veggene og søylene var avluta, himlingen vart måla gråkvit, listene mot taket fekk raud og okergul farge og golvet vart måla grått. Dørene og inventardelar som benker og preikestol vart måla i grønt, raudt og grått.

===Glasmaleri===
Gavlane i vindauga har dels grisaille-dekor, dels glasmaleri, sjå under vindauge.

== Inventar ==
=== Altar ===
Kassealtar laga av plater festa til indre rammeverk. Truleg frå 1940.

=== Altartavle ===
Bendixen omtalar ei eldre altartavle: «Den eldre altertavlen var efter Christie arbeidet i 1636, men var forsvundet».

a) På loftet ligg ei nygotisk altartavle som truleg vart laga til kyrkja og til Brun sitt altarmaleri då kyrkja var ny. Tavla har eit midtfelt med vimperg og spissboga biletfelt og flankerande søyler som endar i fialar. På skriftfelett under biletfeltet står innskrifta «Jeg er Opstandelsen og Livet» med gotisk fraktur.

Maleriet er signert nede i høgre hjørne: C Brun efter A Tidemand. Den oppstadne, iført likklede, stig frontalt ut or steinsarkofagen med senka, utrette hender og med blikket løfta mot det høge. Han er omgitt av lyset ovafrå i skyer. Til venstre ein engel med sigerens palmegrein, i framkant to romerske vaktmenn, slegne til jorda, men med blikket mot den oppstadne.

b) Maleriet er no sett inn i ei klassiserande ramme som vart laga i 1940. Ramma har ein breiare sokkel med innskrifta frå a) på nynorsk: Eg er oppstoda og livet! Joh. 1125 Tavla har eit rektangulært midtfelt der Bruns maleri fyller det meste av flata. Midtfeltet er avslutta oppe med rett gesims krona med kule med kross. Krossen ber drapert likklede. Midtfeltet er flankert av lægre, rette sidefelt med smale, horisontale striper og framforstilte, smale, kanelerte søyler, to på kvar side. Dei ber rett gesims med kule toppa av stjerne. Tavla er grå med staffering i raudt og gull.

=== Altarring ===
Altarringen er frå 1940, med kvadratisk plan med runda hjørne. Port på begge sider i ringen. Den flate handlista kviler på hjørna som har heile vegger inndelte med to horisontale render. Mot vest og på begge sider er midten av ringen open og det er sett inn eit sentralt symbol. Framme er ein sigerskrans med innskrive kristogram i form av chi og jota. Ut frå basen av kransen går to bogar til kvar side, truleg dei fire livsflodene. På sidene ei urne eller ei lykt. Kneleputa er stoppa og trekt med skinn festa med saum. Grå med staffasje i gull og raudt. Grøn handlist.

=== Døypefont ===
Åttekanta døypefont av tre. Kummen er flat med plate med hol for dåpsfat øvst og er elles markert med lister oppe og nede. Skaftet er ein åttekanta stolpe med fire sveifa konsollar i øvre tredel som støtte for kummen og fire sveifa konsollar i nedre del som går ut over den krossforma foten. Midtfeltet er avgrensa ved profilert list. Grå, raud og gul.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen går ut mot midten av skipet mellom sørhjørnet og den søre stolpen i koropninga. Grunnforma er åttekanta, men noko usymmetrisk. I dei sju faga er det sett inn ei stor fylling i ramme. Utvendes er felta artikulert med storfelt og øvre og nedre smalfelt, alt markert med profilerte lister. Hjørnestolpar med fas. Handlista er stoppa og trekt med skinn og kanta med metallfrynser. Preikestolen har flat botn og står på ein åttekanta stolpe med fas og med fire sveifa konsollar under botnen.

Oppgang etter sørveggen i koret med seks steg og med heil vange med to fyllingar. Stolen er grøn med lyse storfelt og med listverk ir raudt og gull.

=== Lesepult ===
Lesebrettet er skrått på ein sarg med rett underside der det i framkant er skore inn tannsnitt. Det er bore av ein kanta stolpe. Foten har tre bein med klossar under endane. Frå stolpen går det tre sveifa konsollar ut under lesebrettet og ut over beina. Fargar som i kyrkja elles.

=== Benker og faste stolar ===
Benkene er i klassiserande stil, truleg 1940. Dei er plasserte i to hovudfelt med benker vende mot aust. Felta flankerer midtgangen og går ut i sideskipa/omgangen. Benkene har rektangulære vangar med utheva midtfelt og er dektet med handlist over tannsnitt. Ryggane er skrå og heile med liggjande fyllingar i ramme. Grøne med raudt.

Ytst mot sør og nord er det enkle veggbenker.

=== Galleri ===
Galleriet er todelt. Den austre hovuddelen er tresida og fyller dei tre vestre delane av omgangen. Før omarbeidinga i 1940, fylte det også sidefelta i nord og sør og var då femsida. Som underlag er det lagt bjelkar mellom ytterveggene og midtromsstolpane, på desse kviler bjelkar som opplegg for golvbjelkar under gallerigolvet.

Fronten i galleriet er av gjennombrotne, sveifa bord sette mellom handlist og fotlist med profilar.

Den vestre delen er dels over vestre del av skipet, dels over våpenhuset. På tvers av skipet mellom dei to austre hjørna i åttekanten ligg ein bjelke som støttar opp under galleriet, vidare fungerer både vestveggen i skipet og vestveggen i våpenhuset som støtte for tettstilte golvbjelkar i lengderetning. Denne delen av galleriet har for ein del avtrappa golv. Orgelet opptek den vestre delen.

Undersida av galleriet er lyst grå, fronten og benkene er grøne.

=== Maleri ===
Kopi av frontale opphengt på sørveggen. Kopien er utført av Solrunn Nes og er for ein del ein rekonstruksjon i det originalen er sterkt skadd. Innskrift ved kopien: Tjugumfrontalen, Rekonstruksjon/kopi av altarfrontalen frå Tjugum kyrkje, ca. 1320. Utført av kunsthistorikar/ikonmålar Solrunn Nes. Gåve frå Balestrand Folkeakademi 1998.

Maleriet er tredelt og midtfeltet viser Kristus på regbogen over klode. Han er plasser i ein åttepassforma mandorla og i sviklane finst framstillingar av evangelistsymbola. Sidefelta er inndelte i ni rektangulære felt, tre høge oppe og nede og tre lægre mellom desse. I dei høge felta er framstilling av personar i gotisk arkitekturboge med fialar og krabbar. I midtrekkja finst tre musikarar på kvar side av midtfeltet. På venstre sida finst S Thadeus, S Bartimeus, S Petrus oppe og S Stephan, S Nicholaus og S Walfrid nede. På høgre sida S Andreas, S Paulus og S Iacob oppe og S Olaus, S Laurens og S mariaM’lena nede. Lyst gul botn, elles grønt, raudt og blått.

===Rituelle kar===

Etter inventarlista i 1670 hadde kyrkja ein forgylt kalk og disk. Kalken var for liten og vart utvida med sølv (Rekneskap 1675-77), soknepresten og nokre frå soknet gav forgyllinga. I inventarlista frå 1702 er det oppgitt ei vekt på 34 ¾ Lod. I døypefonten var det eit massingbekken som er nemnt i inventarlista frå 1670 og frametter.

Ein forgylt kalk og disk (inv. 1670). Kalken var for liten og vart utvida (R 1675-77) med sølv, soknepresten og nokre frå soknet gav forgyllinga. I inventarlista frå 1702 er det oppgitt ei vekt på 34 ¾ Lod. I døypefonten var det eit massingbekken (inv. 1670 og frametter).

''Kalk''

Kalk med kupa frå 1863 og med skaft, nodus og fot truleg frå 1600-talet. Denne kalken vart omtalt i 1702 og det er vel også den som er nemnd i 1670. Han vart utvida i 1675-77 og så igjen til den nye kyrkja i 1863. Den eldre delen er av gylt sølv, kupa er gylt innvendes.

Kupa har isett nebb ca. 5 cm nedafor kanten. Hovudforma er sylindrisk med runda botn og svakt utsvinga kant. Fullstempla i overkant: sju kuler (Bergen), 13 1/3 (sølvinnhald), SB (meister), 4/M (april) og 63 (1863).

Øvre og nedre skaftledd er sylinderforma og er avslutta med tredelt ring oppe under kupa og nede over foten. Nodus har seks glatte bladformer ovafrå og nedafrå ut mot midten som har seks glatte ruter, alt mot siselert botn med sikksakkmønster. Foten er rund og skrår ned og rett ut mot standkant over vid fotplate. Han er avslutta mot nedre skaftledd med tredelt ring og på standkanten er det to riller skilde med siselerte render. På foten, under innskrifta INRI, er det festa ein krusifiksfigur utan kross. Innskrift under fotplata: Anno 1676 udi H: Jens Buggis Preste embedis 19 Aar – M T L M – O D – O T – PMH. W 34 ¾ Lod. Ustempla. Total høgde 22,5 cm, diameter fot 12,2 cm, høgde kristusfigur 3,8 cm, breidde 3,5 cm.

''Disk''

Disk frå 1863 med smal runda rand, runda botn. Fullstempla, som øvre del av kalken. Diameter 14,6 cm, høgde ca. 1,6 cm.

''Vinkanne''

Plett vinkanne med konisk korpus og vidare svungen fot. Lok festa med jekk til s-forma hank. Isett nebb med hengsla lok. Høgde ved hank: 24, 5 cm, diameter fot: 14,7 cm.

''Sjukebodssett''

Kalk av sølv, gylt innvendes. Begeret er slått skeivt i forhold til foten. Stempel under foten: To bøljestriper eller sikksakk, gotisk S, vatnmann(?) og THUNE 13 1/4. Høgde ca. 12,8 cm, diameter fot 6,7 cm. Disken er tallerkforma med smal rand og er gylt innvendes. Under er det sett på ein sylindrisk, lokkforma botn med riller etter kanten og konveks underside. Utan stempel. Diameter 7 cm, høgde 1,7 cm. Til soknebodssettet følgjer ei lita flaske med kork av plett, stempla TH. MARTHINSEN og Ni kvadrat og tårn, og ei lita, sølvfarga oblatøskje.

''Dåpsfat''

[...]

''Kanne''

Kanne i plett, standard sølvsmedvare. Kanna er pæreforma med s-forma hank og vid hellekant. Latinsk kross på korpus. Stempel under botnen: GP og TH. MARTHINSEN. Høgde ved hanken 27,5 cm, diameter fot 11,7 cm.

=== Parament ===
''Altarduk''
Dukane a – f er sydde før 1940 til det gamle altaret og er tilpassa altartavla som ligg på loftet. Dukane a – e er oppbevarte på kyrkjekontoret.

a)Fragment, 21 x 32 cm, av lin med opphøgd broderi i bomull med jesusmonogram, IHS. Bendixen registrerte «en alterduk med smukk bred rand, merket det sammenslyngete IHS». Duken finst ikkje lengre, men fragmentet kan vera frå denne duken.<br\>
b)Tilsvarande duk som c, men med motivet i front er 25 cm høgt og duken er ikkje merkt. Svært slitt. Kan ha vore modell for c.<br\>
c)Altarduk av lin(?), kanta med engelsk ornamentalt broderi. Motiv sentralt i front og på hjørna er større, i fronten 30 cm høgt, etter kanten elles er det enkle blomar med åtte kronblad. Kanten er tunga. Duken er sydd med ei tilpassing til utforminga av altartavla i bakkant. Brodert sentralt bak: TK 1926.<br\>
d)Duk av fin bomull. Broderi med brunt og rosa som viser vinrankeslyngingar. Ei enkel rankebord kring tre sider av duken og eit sentralt krossmotiv av vinranker kring eit sirkulært felt med jesusmonogram. Det sentrale feltet 30,5 cm høgt og 29,5 cm breidt. Borda rundt er 6 cm brei. Duken er laga til den gamle altartavla. Opplysning om tilsvarande duk i Fresvik kyrkje fortel at den duken var ei gåve frå fru sokneprest Sverdrup. Det kan også ha vore tilfelle med denne duken og dei kan ev. ha vorte sydde av fru Sverdrup. Duken i Fresvik skulle i 1909 leggjast til sides og takast vare på til minne om henne.<br\>
e)Duk i lin med 18 cm brei tunga, hekla bord med smale, sidestilte krossar. Duken er tilpassa den gamle altartavla. På små, innlagde felt som har vore plasserte framfor søylene i tavla er det brodert TK til venstre og 1926 til høgre.<br\>
f)Duk av kvitt aidastoff med hardangersaumbord. Duken er sydd med ei tilpassing til utforminga av altartavla i bakkant. Hjørna framme er splitta opp og utstyrt med knappar slik at duken går rettvinkla ned i hjørna.<br\>
g)Duk av kvitt aida-stoff med hardangersaumbord i perlegarn. Borda er 24 cm brei i front og sju cm brei på sidene.<br\>
h)Duk av linnlerret merkt 1958 bak på venstre sida. Border av kvit uttrekkssaum kanta med grå (eller svart?) austmannarenning. Broderte motiv i rutene: Krossar, livstre og PX sentralt framme. Borda i framkant er 27 cm.

''Altarklede''

Raudt altarklede av klede på kyrkjekontoret. Ikkje registrert. (Bendixen: På alteret ligger et rødt kort klæde.)

''Messehakel''

a) Messehakel av plommeraud silkedamask, truleg 1700-talet. På kyrkjekontoret, ikkje registrert. (Bendixen: en messehagl, blomstret, kirsebærrødt silketaft med et stort, helt dekkende kors av gul silke.)<br\>
b) Raud fløyels messehakel av bassgeigetype kanta med og med ryggkross av gullband, ca. 1900. Fôr av tvill i lin med naturfarga renning og raudt innslag. Festa med tre hekter på venstre skulder. Høgde 90 og 98 cm, breidde ved skuldrane 66 cm. (Bendixen: Nu brukes 1 fløiels messehagl, der har et høit kors av gullbånd og kanter av samme slags.)<br\>
c) Kvit messehakel. Til rens, ikkje registrert.

Ein grøn messehakel er under utarbeiding.

''Andre tekstilar''<br\>

a) Biletvev i skipet. [...]<br\>
b) Båreteppe. Teppe i gobelengteknikk med svart kross på kvit botn.

''Messeskjorter''<br\>
Tre messeskjorter finst i kyrkja.

''Gravferdskappe'' frå K. Stormark.<br\>
''Alba'' frå Slabbinck.<br\>
''Preikestolklede'' i biletvevteknikk, utførte av […] Døskeland, Sande i Sunnfjord.

===Lysstell===

''Altarstakar''

a) Altarstakar i massing. Stakane har truleg tidlegare hatt pigg for kubbelys og sekundært fått lyspiper for slankare lys. Høgde utan pipe: 33,5 cm, diameter fot 20,8 cm. Sjå Laberg og Bendixen + rekneskapar.<br\>

b) Altarstakar av plett(?) Stakar i nygotisk stil med lyspipe for kubbelys. Vid, gjennombroten lyskrage over kroneforma lysskål på glatt, konisk skaft med to riller, Profilert overgang til utskrådd fot på høg standkant. Innskrift med gotisk fraktur: Gåve til Tjugum Kyrkje 1893. Ustempla. Høgde 64 cm, diameter fot 27,5 cm. (BEB:2 svære lysestaker med knopp – kapitel øverst og gjennembrutt lyskrans med pigg; på forranden: «Givet til Tjugum kirke 1893».) <br\>

''Lysekrone''

Stor, barokk lysekrone med kort, balusterforma midtstong med tre skiver og tre kuler med midtvulst. Lysekrona må vera den same som er nemnd i inventarlista frå 1723 som ny med 8 doble armar gjeven av Nils Hansen Ru[...]arvingar.

Krona er breiare enn ho er høg. Nede er ho avslutta med stor kule med treledda midtvulst og med knopp mot roseforma bakgrunn. Oppe er ho avslutta med ring for oppheng.

Armane som er festa til dei tre skivene aukar i vidde nedetter og gjev krona konisk form. I dei to øvste skivene heng s-forma ornament med rilla ytterkant. I den tredje og nedste skiva heng s-forma lysarmar med midtknopp og frå denne veks det opp eit svinga ledd som ber eit muslingforma stykke. Dette kan opphavleg ha vore ein reflektor, men er no montert med elektrisk lys. Bendixen kallar det «muslingformet skive eller tapp».<ref name="ftn8"> Bendixens manus

</ref> I enden av lysarmen er det djupe og vide lysskåler monterte med elektriske lys. Dei opphavlege lyspipene er fjerna.

''Lampettar''

a) Lampettar i våpenhuset av tre med konsollform, måla. Det har truleg vore slike lampettar også i kyrkja elles tidlegare.<br\>

b) Toarma massinglampettar i barokk form frå Høvik lys i kyrkjerommet.

=== Klokke ===
Kyrkjaklokke av stål med innskrift mellom riller på halsen: Geg. V. Bochum – Verein Bochum 1893, og på korpus: Ære være Gud i det høieste. Diameter 89 cm, høgde med krone: 81 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
''Orgel''

Orgelet er merkt Olsen og Jørgensen, Christiania – Bergen, Gullmedalje Bergen 1898. Det kom til kyrkja i 1905. Orgelet har to manualar og pedal og følgjande disposisjon:

{| style="border-spacing:0;"
| style="border:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| [?]

Gamba 8’<br\>
Principal 8’<br\>
Octav 4’<br\>
Waldfløite2’<br\>
[?]
| style="border:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Geigenprincipal 8’

Salicional 8’<br\>
Liebl-Gedakt 8’<br\>
Fløite 4’<br\>
Subbas16’<br\>
Cello 8’

|}
Orgelet er måla i dei opphavlege kyrkjefargane med gulbrun ådring og raudbrune lister med gull staffasje. Spelepulten er vend mot altaret, orgelpipene står i eit oppbygg bak orgelkrakken og fyller venstre del av galleriet.

''Piano''

Piano frå Ernst Krause, Berlin. Jugend. Svartlakkert.

=== Bøker ===
Alterbok, bokmål, Kra 1889 <br\>
Alterbok, bokmål, Kra 1889<br\>
Altarbok, nynorsk, Kra 1920<br\>
Altarbok, nynorsk, Oslo 1926<br\>
Tekstbok, bokmål, Kra 1918<br\>
Tekstbok, bokmål, Kra 1918<br\>
Tekstbok, nynorsk, Oslo 1929<br\>
Kollekter, Epistler og Evangelier, bokmål, Kra 1887<br\>

Bibel, Chr 1897<br\>
Bibel, nynorsk, Oslo 1938<br\>
Bibel, nynorsk, Oslo 1966<br\>
Det nye Testamente, nynorsk, Kra 1905<br\>
Det nye Testamente, nynorsk, Kra 1905<br\>

Nynorsk salmebok, Bjørgvin 1929

=== Nummertavler ===
To nummertavler, på skråveggene i aust. Tavlene har enkel ramme med runda dekklist. Dei er delte i to med list og felta har stiftar for oppheng av metallsiffer. Tavla er i to gråfargar med raudbrune lister. Svarte siffer.

=== Møblar ===
''Brurestolar ''av eik med stoppa sete og rygg, trekt med blå fløyel. Tilnærma renessansestil. Umerkte.

Fire enkle ''biedermeierstolar''.

=== Offerkar ===
''Blekkbøsse'' «til de fattige».<br\>
Tre standard ''kollekthovar'', trekte innvendes med skinn.

=== Blomstervasar ===
Ein ''pæreforma vase'' på flat, rund fot med innskrift i versalar: Minnegåve til Tjugum kyrkje 8.3.1976. Stempel D-A, 830 S, Skålvekt og nr 7511/205. Høgde 20,3 cm.

To ''trektforma vasar'' med utbretta rand og med avtrappa fot. På foten innskrift: Gåve til Tjugum Kyrkje Frå Andrine Thorsnes. Stempel 830 S, Lo. Høgde 23,3 cm, diameter oppe: 11,8 cm.

=== Diverse ===
''Sølvskål'' i rokokkoform. Minnegåve. Innskrifter: På korpus: Til P. Rusten og med versalar: Erindring fra Balestrand Herred, Tak for Oprigtig og Trofast Tjeneste i 38 år som Lensmand. På randa med skriveskrift. Anno 1950 gir Anna Christiane Rusten f. Meidell Tjugum kirke denne skål, i minnet om lensmann i Leikanger og Balestrand Peder Christian Rusten *1852 (kross) 1921, og arkitekt Dagfinn Meidell Rusten * 1899 (kross) 1949. «Herren er min hyrde». Diameter oppe 25,5 cm, høgde 11,5 cm. Stempel: sjå foto.

=== Inventar utafor kyrkja ===
På Universitetsmuseet i Bergen er det ein altarfrontale. Denne er sterkt skadd.

Bendixen nemner eit maleri av sorenskrivar Christen Jensen og kona Gye Lauritsdatter, Måleriet er på Bergen Museum.

== Kyrkjegard og gravminne ==

=== Kyrkjegard ===
[...]
Den gamle gravplassen var i 1993 full og det var mykje vatn i grunnen. Kyrkjegardskonsulent Helge Klingberg tilrådde å laga heilt ny gravplass attmed den gamle kyrkjegarden. Kyrkjegarden vart utbygd med nye gravfelt med plass til i alt 450 nye graver.På dei nye gravfelta vart det planta rododendron som omkransa heile den nye gravplassen.

=== Gravminne ===
[...]

===Bygningar knytte til kyrkjegarden===
[...]

Reiskapshuset vart bygt som ei utviding av det tidlegare oppførte bårehuset i 1993 då kyrkjegarden vart utvida. Samstundes vart bårehuset utstyrt med kjøleaggregat. Parkeringsplassen vart utvida med fleire parkeringsplassar.

== Kjelder ==
''Utrykte kjelder''<br\>
Visitasmeldingar, SAB, Bjørgvin Biskop, Visitasmeldinger 6: 1844-1857

''Trykte kjelder''<br\>
Hødnebø 1989 (red.), ''Bergens Kalvskinn'', Oslo 1989

''Oppmålingsteikningar og fotografi''
[...]

== Bilete ==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning">
Fil:Tjugum kyrkje sett frå nordvest, AMH 2013.JPG|Tjugum kyrkje sett frå nordvest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje sett frå søraust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje sett frå søraust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, austfasade, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, austfasade, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, bjelke oppattbrukt som sperre, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, bjelke oppattbrukt som sperre, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, del av eldre vindauge i vest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, del av eldre vindauge i vest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, innvendes, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, innvendes, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, utvendes, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, utvendes, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dør, utvends listverk, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dør, utvends listverk, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt a, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt a, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt b, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt b, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, frå klokkestova, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, frå klokkestova, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, frå nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, frå nordvest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, hovudinngang, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, hovudinngang, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, inngangen i søraust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, inngangen i søraust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, klokkeopphenget, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, klokkeopphenget, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, loftet over koret, mot aust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, loftet over koret, mot aust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, loftet under klokkestova, sett mot aust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, loftet under klokkestova, sett mot aust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, midtromshimling og fundament for lanternen, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, midtromshimling og fundament for lanternen, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, midtromshimling og llanternekonstruksjon, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, midtromshimling og llanternekonstruksjon, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, midtromshimling, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, midtromshimling, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, nordfasade, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, nordfasade, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, sett frå nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sett frå nordvest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vestfasade, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vestfasade, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge nord i koret, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge nord i koret, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, utvendes, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, utvendes, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge, indre listverk, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge, indre listverk, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge, utvendes listverk, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge, utvendes listverk, AMH 2013
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil:Tjugum kyrkje sett mot sørvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje sett mot sørvest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarpartiet, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarpartiet, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, gavlfelt nord i koret, AMH 20133 032.JPG|Tjugum kyrkje, gavlfelt nord i koret, AMH 20133 032.JPG
Fil:Tjugum kyrkje, glasmåleri nord i koret, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, glasmåleri nord i koret, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør i koret, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør i koret, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør i våpenhuset, mot nord, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør i våpenhuset, mot nord, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør mot aust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør mot aust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør mot søraust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør mot søraust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør mot vest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør på galleriet sett mot nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør på galleriet sett mot nordvest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør på sørsida, sett mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør på sørsida, sett mot vest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, korvindauge, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, korvindauge, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, originalfargar, sakristiet, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, originalfargar, sakristiet, AMH 2013.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil:Tjugum kyrkje, altar og kneleskammel, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altar og kneleskammel, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarringen, detalj på sida, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarringen, detalj på sida, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarringen, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarringen, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altartavle, AMH 2013.JPG|Tjugum kyrkje, altartavle, AMH 2013.JPG
Fil:Tjugum kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, benker ved sørveggen, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, benker ved sørveggen, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, benker, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, benker, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, blomstervase, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, blomstervase, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, brurastolar, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, brurastolar, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, døypefont, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, døypefont, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, galleri, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, galleri, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, klokke 1, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, klokke 1, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, klokke, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, klokke, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, kopi av frontale, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, kopi av frontale, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, lesepult, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, lesepult, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, nygotisk altartavle, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, nygotisk altartavle, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, orgel, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, orgel, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, piano, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, piano, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestol, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestol, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, supraport over inngangsdøra, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, supraport over inngangsdøra, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, innskrift, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, innskrift, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, stempel c, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, stempel c, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, stempela, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, stempela, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, stempelb, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, stempelb, AMH 2013.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Parament og tekstil">
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk a, midtparti, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk a, midtparti, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk b, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk b, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj a, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj a, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj b, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj b, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk c, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk c, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk d, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk d, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk d, detalj, AMH 2013.JPG|Tjugum kyrkje, altarduk d, detalj, AMH 2013.JPG
Fil:Tjugum kyrkje, billetvev, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, billetvev, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, båretekke, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, båretekke, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, messehakel b, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, messehakel b, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, fiolett, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, fiolett, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, grønt, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, grønt, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, kvitt, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, kvitt, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, raudt, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, raudt, AMH 2013.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
Fil:Tjugum gard aust for kyrkja, AMH 2013.jpg|Tjugum gard aust for kyrkja, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, bårehus sett frå aust, AMH 2013.jpg|Tjugum, bårehus sett frå aust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, bårehus sett frå nordaust, AMH 2013.jpg|Tjugum, bårehus sett frå nordaust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, bårehus sett frå nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum, bårehus sett frå nordvest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, inngangen til bårehuset, AMH 2013.jpg|Tjugum, inngangen til bårehuset, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkja og garden, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkja og garden, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkjegarden sett frå sør, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkjegarden sett frå sør, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkjegarden sør for kyrkja sett mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkjegarden sør for kyrkja sett mot vest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, norddelen av kyrkjegarden sett mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum, norddelen av kyrkjegarden sett mot vest, AMH 2013.jpg
</gallery>

----
[...]
<references/>
[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Balestrand sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:Balestrand kommune]]
[[Kategori:Publiseringsår 2013]]
[[Kategori:Tre]]

Tjugum kyrkje

2021-02-19T16:21:10Z

Kjartan:

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Det er ikkje heilt klart kor lenge Tjugum har vore kyrkjestad. Sjølve kyrkja på Tjugum er ikkje nemnd i Bergens Kalvskinn, ei kyrkjeleg jordebok frå første halvdel av 1300-talet. I innleiinga til faksimileutgåva frå 1989 skriv utgjevarane at grunnlaget for det som står om kyrkjene i Sogn er ein ferdig registrant frå 1316, og at avskrivaren kan ha hoppa over eit par kyrkjer under arbeidet. Dei finn det mistenkjeleg at Tjugum kyrkje ikkje er nemnd, medan kyrkjesoknet er nemnt heile tre gonger (p. 47a og b og p. 48).<ref name="ftn1"> Hødnebø 1989, s 13

</ref> I Diplomatariet (DN) er kyrkja nemnd i … Venteleg har det stått ei stavkyrkje på staden alt frå 1100-talet slik det elles har vore vanleg på kyrkjestadene frå mellomalderen.

Når kyrkja dukkar opp att i kjeldematerialet frå 1600-talet og frametter, er det ei tømmerkyrkje på Tjugum, og denne skal etter tradisjonen ha vorte bygd i 1610.

Tjugum kyrkje var ein del av Leikanger prestegjeld fram til Balestrand prestegjeld vart oppretta ved kgl. Res. 1. mars 1849.<ref name="ftn2"> Bendixens manus

</ref> Tømmerkyrkja vart riven og ei ny kyrkje oppført i 1863.

Som ved mange andre kyrkjer finst det ei segn knytt til bygginga av den første kyrkja. Ho skal ha vore tenkt oppført på Torsnes der materialane var lagde opp i flåte og festa ved stranda. Om natta vart materialane flytta av ukjende krefter og dei vart funne att ved Tjugum der kyrkja vart bygt.

== Stavkyrkja ==
Det finst ingen opplysningar om denne kyrkja.

== Kyrkja frå 1610 ==
Over inngangsdøra til skipet i den etterreformatoriske tømmerkyrkja stod årstalet 1610, og dette har vore tolka som byggjeåret for kyrkja. Dette er truleg ei rett tolking, men det kan merkast at kyrkja i tilfelle er ein tidleg representant for den etterreformatoriske tømmerkyrkjebygginga i bispedømmet. Kring Bergen, Osterøy og Lindås kan ein finna kyrkjebygg frå denne tida, men elles vert kyrkjene gjerne bygde noko seinare på 1600-talet.

Den tidlegaste skriftlege kjelda for kyrka frå 1600-talet er synfaringa frå 1661-65, og ut frå denne er det tydeleg at kyrkja då har hatt alvorlege skader og manglar som måtte utbetrast og ein vil tru at ho ikkje er heilt ny.

Rekneskapsopplysningar med inventarlister for Tjugum kyrkje finst for åra 1667 – 1722. Desse gjev ein del haldepunkt for korleis tømmerkyrkja har vore, opplysningar som, saman med synfaringsnotata og maleri av kyrkja frå […] kan gje oss eit bilete av 1600-talskyrkja på Tjugum.

Bygningen

Som for dei fleste andre kyrkjer finst det to oppgåver over måla på kyrkja, ei frå 1686 og ei frå 1721. Desse skil seg i regelen noko frå kvarandre, sjølv der det ikkje har skjedd viktige bygningsendringar i mellomtida.

Skipet i Tjugum kyrkje var i 1686 16 ½ alen langt og 13 alner breitt. Koret var 8 ½ alen langt og 10 ½ alen breitt. Tårnet, som var særskilt bygd til kyrkja, var 6 alner i kvadrat. Framfor tårnet var det bygt til eit våpenhus.

I 1721 er måla oppgitt slik: Skipet er 16 alner langt og 14 alner breitt, koret er 14 alner langt og 9 alner breitt og våpenhuset er 3 alner langt og 6 alner breitt. Dette må lesast slik at koret er vorte lengre i austleg retning, 5-6 alner, og at våpenhuset har hatt same breidda som tårnet og stukke 3 alner lengre fram mot vest. Både det opphavlege koret og tilbygget må i desse måla vera rekna som kor.

I 1661-65 laut sutaket både over skip og kor skiftast ut. På sørsida som oftast står mest utsett for været, var også tre av sperrene så rotne at dei laut skiftast. Sambandet mellom kor og skip svikta, og tårnet var så dårleg forankra i skipet at det «beweger sig hid og did naar Klochen ringes». Dette siste skulle løysast ved at to lange dragarar vart festa til tårnet og inn over lemen i skipet. Tårnet laut også «bebindes» i 1687-89. Den firkanta tårnhetta var for kort og dekte knapt dei øvre hjørna på tårnet, dette måtte det også gjerast noko med. Takbjelkane på tvers over skipet var for svake, og desse skulle understøttast med bjelkar på begge sider av midtgangen. Elles var kyrkja for lita og trong, og trengde utviding, noko som ein meinte best kunne skje ved at det vart bygt eit tilbygg på sørsida av skipet, men det vart det ikkje noko av.

Men kyrkja vart utvida. Dette skjedde heilt på slutten av århunderet, i 1696-98. Då vart det laga eit nytt utbygg til kyrkja, 10 alner breitt og 7 alner langt, av tømmer. Både ut frå rekneskapsopplysningane og maleriet til Fernley, må dette ha vore ei utviding aust for koret, noko som stemmer med måla frå 1721. Til dette arbeidet hadde kyrkja hjelp av ein snikkar frå Bergen som laga vindaugskarmar, loftgolv og skriftestol og dreia spiler mellom koret og skipet. Tilbygget i aust vart pannetekt i 1705-07.

Etter utbygginga er skriftestolen nemnd fleire gonger, men det er noko uklart kvar denne har vore. Om det ikkje var i det nye tilbygget, som er mest sannsynleg, må det ha vore i det gamle koret, eller mindre truleg på sørsida av koret. Tilbygget vart tjørebredd i 1699, og «det ny chor och schrifftestoel» vart måla innvendes. Det vart i 1702-04 kjøpt 16 alner grønt stoff, «rasch», til gardiner mellom koret og skriftestolen.<ref name="ftn3"> «Rasch», ullstoff av kamgarn. I Historiebogen, Vævning ( [http://www.aksp.dk/index www.aksp.dk/index] ) forklart som «Uldent, ret tarveligt tøj, der er appreteret og presset blankt.»

</ref> Gardinene vart opphengde med jarnstang og massingringar. I 1711-13 er sørsida av skipet, koret og skriftekammeret, tjørebredt. Ein ny skammel, truleg kneleskammel, vart laga kring skriftestolen i 1717-19. Seinare kan innreiinga ha vorte endra slik at det opphavlege koret kan ha blitt inkludert i skipet. Mest 200 år seinare skriv Bendixen at Sakristiet var ope mot kyrkja.<ref name="ftn4"> Bendixens manus

</ref>

I dei eldste bevarte rekneskapane, 1667-69, går det fram at ein har gjort eit stort arbeid for å få fleire og betre sitjeplassar i kyrkja. Det er då bygt nytt galleri («polpitur») med benker og 24 nye benker («stoller») nede i kyrkja, og golvet i kyrkja vart fornya samstundes. Det går seinare fram at kyrkja hadde to galleri, det eine i vest, det andre venteleg på nordsida av kyrkja.

I 1687-89 er det «lagt nyt gulf i kirchen oc choret». Materialen til kyrkja omfattar både bjelkar, golvåsar og hogne bord, like lange som kyrkja, og dei vart truleg frakta frå Vadheimsfjorden («Wadunsfiorden»).

Samstundes vart åtte opplengjer med kne festa til kyrkja. Veggene trengde venteleg å styrkast for å kunna bera det nye pannetaket som vart lagt opp i 1687-89. Det var ein mann som heitte Christen Thøgers som frakta takpannene og ein murmeister dreia hol på pannene og la dei opp. Han hadde hjelp av tre menn til arbeidet med lekter og anna. Nokre år seinare (1690-92) iukvart overskytande takpanner lagde på våpenhuset. Opphavleg hadde kyrkja bordtak som vart tjørebredd.

Før 1690-92 var det ein del mindre arbeid på vindauga i kyrkja, men i den rekneskapsperioden har det skjedd ei gjennomgripande endring i det det er laga rammer og karmar til seks vindauge som er innhogne i veggene. Dei har då truleg erstatta tidlegare mindre vindauge. I 1708-10, eit tiår etter at tilbygget til koret var på plass, vart det kosta eit nyt vindauge bak altartavla, det kan bety at altaret alt då var flytta aust i tilbygget. Det same når det i 1711-13 står at altarfoten er festa med 4 pund jarn.

I 1690-92 vart det laga to halvrunde dører til kyrkja, det kan ha vore ei fløydør til inngangen i vest.

Både skipet og det opphavlege koret fekk kvelva himling, skipet i 1687-89 og koret i 1693-95, få år før utvidinga mot aust. (R) Tilbygget hadde flat himling. Ved bispevisitasen i 1855 peikte bispen på at det loftet over altaret var så lågt at det var «generende» for presten. Medhjelparane meinte dette kunne endrast ved at ein heva himlingen eller laga ein kvelv også her.<ref name="ftn5"> Visitasmelding

</ref>

Tårnet vert omtalt som eit støpultårn, det heiter (S 1721) at det er eit «Stopel Taarn frå Grunden opbygt». På Fernley sitt maleri av kyrkja har tårnet firkanta, bordkledd hjelm, og dette stemmer også med opplysningar i kjeldene. Tårnet vart i 1691 prydd med ein gylt hane med knapp og spir, det var seks bønder som gav denne til kyrkja. Det vart då og festa to krokar i spiret, det vart kjøpt ei hampeline, og så vart tårnet tjørebredd.

Interiør

Heile kyrkja vart måla innvendes i 1690-92, det meste av kostnadene vart dekte av allmugen. I perioden etter, 1693-95 vart det opphavlege koret kvelva og kvelven vart måla.

Etter utvidinga mot aust, vart det nye koret og skriftestolen måla innvendes. I 1702-04 vart dåpshuset og foten til bekkenet, døypefonten, måla.

Bendixen beskriv den innvendige målinga slik:

''Kirken var innvendig malt med vannfarver, der til dels hadde holdt sig godt. Skibet var tønnehvelvet, koret flatt. I himlingen på det første var malt sol, måne og stjerner, på veggene trær og hjort, over inngangsdøren til skibet fremstilles: Skapelsen; over inngangen til koret: Dommen; mellem skib og kor var anbragt spiler og over åpningen en tverrstokk. ''

''I korets tak og på veggene var malt frukter og blomster og dessuten de 4 evangelister.<ref name="ftn6">'' Bendixens manus''

</ref> ''

Når han nemner tre og hjort, kan det tenkjast at malinga har hatt likskap med malinga i Flåm kyrkje.

Glasmaleri. Bendixen har følgjande opplysningar om mala innskrifter på glasrutene:

Innskrifter på glasruter etter BEBs manus:

''På et vindu i koret fantes innbrent i en rute:''<br\>
''Msr. Hans Nielsen Rue''<br\>
''Monsr. Niels Troelsen Wiborg''<br\>
''Og i en annen:''<br\>
''Sign. Jens Lydersen Lind.''<br\>
''På et vindu i skibet, nærmest prekestolen:''<br\>
''Ærværdig, hæderlig og høilærde Mand Mag. Iver Eriksen Leganger''<br\>
''Likeledes:''<br\>
''Velædle Hr. Capitain Georg Fridric von Krog Hæderlig og vellærde Mand Hr. Samuel Bugge, Sogneherre til Legangers Præstegjæld 1691.''<br\>
''På det nederste og vestlig vindu: ''<br\>
''Kongl. Maj. Stiftschriver Hermand Garmand 1691; Kongl, Maj Fouget Hans Blei 1691; Kongl. Maj. Sorenschriver Niels Hansen 1691.''<br\>

Inventar

Alteret vart fornya i 1680-81 (R). Ein fekk då eit altar med skåp inni der ein kunne oppbevara kyrkja sine tekstilar.

Om altartavla skriv Bendixen:

''<nowiki>På alteret stod, da kirken blev revet, en grønnmalt tavle uten billeder og denne gjenkjente jeg liggende på loftet som en av de gamle katekismustavler med rand og utskjæringer i trekanter [-n]; konsoler i gjennembrutt arbeide og gulmalt.</nowiki>''

I 1690 vart det laga himling med treskjæring («billett werch») over preikestolen. Om preikestolen har Bendixen følgjande opplysning:

''… hadde runde buer og synes å ha vært eldre, fra Kristian IV’s tid. Den skal være omdannet til et kråskap.''

I 1690-92 vart det også laga eit nytt dåpshus («funt») til kyrkja. Kvar denne stod, er ikkje sikkert, ofte var desse plasserte bak i kyrkja på nordsida, men her kan det ha vore framme i kyrkja. «Funten» var eit eige avlukke med dør og med dreia spiler i øvre del. I 1699-1701 vart det som nemnt laga ein fot under fonten, det vi kallar døypefont, og dei fire benkene som er nemnde i same setninga, var truleg også inne i dåpshuset.

Etter Bendixen var døypefonten ''<nowiki>kun av et kar i en jernring, men skålene[?] i den eldre døpefont var av tre, og foten hadde form av en stabburstolpe(?). </nowiki>''

Ny brudestol vart laga i 1702-04. Klokkaren har hatt ein eigen sitjeplass som vart festa til veggen i 1690-92. Bendixen fortel at ''De øverste stolestader viste sterke utskjæringer ved inngangen, men de nedre var simplere, til dels uten dører''.<ref name="ftn7"> Bendixens manus

</ref>

Ein forgylt kalk og disk (inv. 1670). Kalken var for liten og vart utvida (R 1675-77) med sølv, soknepresten og nokre frå soknet gav forgyllinga. I inventarlista frå 1702 er det oppgitt ei vekt på 34 ¾ Lod. I døypefonten var det eit massingbekken (inv. 1670 og frametter).

Av lysstell nemner inventarlistene eit par massingstakar med tre armar (1670). I 1704 vart to massingstakar omstøypte Ao 1704 med tillegg av meir massing. Ei lysesaks vart kjøpt Ao 1706. I inventarlista frå 1723 er det oppført ei ny massing lysekrone med 8 doble armar gjeven av Nils Hansen Ruls (?) (Rud?) arvingar, for det har han fått fri begraving.

Parament

Ein ny altarduk av dreiel med frynser kring er nemnd frå 1670 og frametter. Det er også ein gammal lerrets altarduk. Kyrkja hadde, som mange andre kyrkjer i nærleiken, eit randete altarklede av skottetøy.

Inventarlista frå 1670 nemner ein ny messehakel av taft med fløyel. Det er sikkert den same som er nemnt i 1702 som ein silke messehakel med fløyels kross. Ein seinare merknad i margen fortel at denne er kommen til kyrkja i Fresvik. I den siste rekneskapsbolken før kyrkjene vart selde i 1723, er det ført inn ein merknad om 10 riksdalar, 1 pund og 14 skilling som ein ynskjer løyve til å bruka til ein ny messehakel, det er uvisst om dette vart noko av.

Ein ny messeserk er nemnt i inventarlista frå 1670. Ein ny messeserk av 18 alner lerret vart også skaffa i 1678-79.

Eit nytt karnat, ei slags talje, vart kjøpt i 1722.

Av bøker hadde kyrkja ei gammal alterbok som er nemnd i 1702. Ei salmebok in oktavo vart kjøpt i 1701. Inventarlistene har med ei lita klokke i tårnet.

Kyrkjegard og gravminne

I 1687-89 vart det laga ein ny kyrkjegardsport med oppstandarar, tak, dør og hengsler. (R) Også i 1692 vart det laga ein ny port med dør og hengsler. I 1717-19 vart det laga nye kyrkjeled (portar?) både på austsida og vestsida.

= Kyrkja frå 1863 =
Tjugum kyrkje er teikna av arkitekt Christian Heinrich Grosch, men modifisert etter lokalt framlegg i møte for Tjugum sokn 28.3.1862. Dei opphavlege teikningane er ikkje kjende. Kyrkja vart oppført av byggmeister Johannes Øvsthus og mennene hans.

Kyrkja var kvitmåla utvendes då Bendixen undersøkte kyrkja kring 1900, ho var også den gongen tekt med raude panner. Kyrkja vart vesentleg endra i 1940 etter teikningar av arkitekt Johan Lindstrøm. Inngangspartiet vart fornya og den gamle, nygotiske fasaden vart fjerna og erstatta med meir klassiserande former, taket vart heva og gjort lengre i delen vest for lanternen, slik at den opphavlege, åttekanta forma med utbygg i aust og vest meir fekk preg av eit langhus med utbygg på sidene.

== Bygningen ==
=== Vegger ===
Kyrkjerommet er høgreist og rommeleg. Største delen av skipet formar ein åttekant der dei skrå hjørneveggene er om lag halvdelen (360 cm) så lange som langveggene og opningane i aust og vest (ca. 660 cm). Åttekanten opnar seg i full breidde og høgde mot koret i aust og mot ei forlenging av skipet i vest. Alle desse veggene er lafta saman med flat lafteplank i vekslande breidder.

Innvendes er veggene i skipet avslutta oppe med smal list og nede med enkel fotlist, medan veggene i koret er avslutta mot taket med ei breiare, profilert list. Veggflatene er brotne av høge, gavlforma vindaugsopningar, tre i kvar av langveggene og ei i kvar av hjørneveggene og i langveggene i forlengingane mot aust og vest. Lindstrøm sine vindauge i vestre del er delte pga. trappene.

Dei åtte midtromsstolpane deler skipet inn i eit midtrom og ein omgang. Stolpane har breie avfasingar på hjørna over benkenivå, og er avslutta oppe med ei list som nedre markering av kapitel. Kapitela er avslutta med breiare dobbelt listverk øvst mot himlinga.
Mot aust held bygget fram i eit smalare og lægre tilbygg i bindingsverk. Det er delt i to i lengderetning, med dør mellom og med sakristi i sør og tavlerom/kjøkken i nord.

På vestsida var våpenhuset frå først av plassert i den vestre tømmerforlenginga av åttekanten i skipet. Dagens våpenhus, med oppgang til galleriet på begge sider frå vest, vart bygt til på 1940-talet etter Lindstrøm sine teikningar. Veggene i tilbygget er oppførte i reisverk.

Utvendes er veggene kledde med liggjande, glattkanta bord. Hjørna er innkassa med bord med fas over hjørnekloss. Veggene er avslutta nede med eit breiare bord med fas i overkant. Oppe er dei avslutta mot ei innkassing under takskjegget.

=== Portalar og dører ===
Kyrkja har hovudinngang i vest med fløydør inn til våpenhuset og fløydør vidare inn til skipet, i dei austre skråveggene er det enkle dører til kyrkjegarden og frå koret er det to dører mot dei to romma aust for koret. Mellom desse, og frå det nordre av dei ut mot kyrkjegarden, er det også dører. Trappene i våpenhuset fører opp til dører inn mot galleriet.

Eldre foto og Lindstrøms teikningar viser at kyrkja ved oppføringa hadde ein hovudinngang i nygotisk form under eit stort overlys som var avslutta oppe med gavlform. Vestfasaden fekk eit heilt anna uttrykk etter arbeida i 1940 då portalen fekk den klassiserande forma han har i dag. Vindauget over vart fjerna og eit rundt vindauge sett inn i gavlen. Dørene elles i kyrkja har form frå midten av attenhundretalet med tre fyllingar, den i midten høgst. Ein del av dei originale dørvridarane med nøkkelskilt er bevarte.

=== Korskiljet ===
Koret opnar seg i full breidde og høgde mot skipet. Skiljet er markert ved ein høgdeskildnad på to steg i golvnivå der korgolvet formar øvste steg i ei sentral, boga trapp som er flankert av to søyler frå golv til himling. Mellom søylene og veggen er høgdeskildnaden dekt av brystning med ein smal benk på vestsida, og ei låg brystning over benken som rygg.

=== Vindauge ===
Vindauga er i store trekk opphavlege. Dei er monterte inn i karmen og er inndelte ved hjelp av to ståande postar og ni sprosser i høgderetning. Oppe formar sprossene Y og kryssar ein annan i gavlforma. Indre og ytre gerikter er enkle, klassiserande. Glaset kan vera fornya. Det er meir ujamt enn i kyrkjer frå seint 1800-tall, kanskje fordi det er noko eldre. I skråveggene er det grisaillemønstra glas i dei øvre rutene.

Vindauga i koret har tre postar. Sekundært er det her sett inn småruta varevindauge med farga glas i bly. Desse vindauga har fire rammer og kan skruast av. Gavlane har eit enkelt glasmåleri med gul kross med sirkel bak krossmidten og elles små, usymmetriske ruter i fargane som elles finst i blyglaset.

=== Golv og fundament ===
Fundamentet i kyrkja er murt opp av tukta stein og fuga.

Som underlag for golvet er det dels brukt materiale frå den tidlegare kyrkja, og det skal finnast bjelkar med interiørmåling i bjelkelaget. Kyrkja har eit bordgolv av bord med noko vekslande breidde lagde i lengderetning på golvbjelkar. På sidene i skipet er dei lagde i jamne fag. Golvet er måla.

=== Tak ===
Då kyrkja var ny hadde ho eit åttekanta tak som gjekk opp til lanterna med klokkestove. På austsida var taket heva slik at det der var saltak frå austgavlen inn til lanterna. Dette vart endra i 1940 slik at det også i vest vart eit saltak i full høgde. Taket i vest vart også gjort lengre.

Kyrkja har no saltak i aust-vestretning med telttak frå sideskipa opp mot lanterna på begge sider. Saltaket har sperrer og saksesperrer. Sperrene ber smale åsar som underlag for sutak, dels av oppattbrukte, kvitmåla, profilerte bord. Mønet går heilt inn til lanterna. Gratsperrer frå vestre del av skråveggene når også inn til lanterna og møtest under mønet. Dei åtte midtromsstolpane og utveksla mellomstolpar på dei fire rette sidene i åttekanten går opp til ei øvre ramme som både støttar sperreverket og ber eit nord-sørgåande bjelkelag.

Mellomstolpane er avstiva med skråband mot den nedste bjelkeramma. Kneveggen kring denne indre åttekanten og midtskipshimlinga er isolerte ovanfrå. Åttekanten har opphavleg sperreverk med sperrer som kviler på ytterveggene og på den indre åttekanta ramma. Sperrene ber åsar som ber sutak under tegltaket.

Lanterna kviler på det nord-sørgåande bjelkelaget over midtromsstolpane. Her er det laga fundament av tre langsgåande dragarar der dei fire hjørnestolpane er festa og støtta med sjølvvaksne kne og skråstøtter. Over fundamentet, der åttekanttaket er avslutta, er hjørnestolpane omgjevne av ei bjelkeramme, før dei held fram opp til ramma under hjelmen. Mellom dei to rammene er det ekstra hjørnestolpar, mellomstolpar og skråband. Losholtar mellom hjørnestolpane med opplegg for klokkestolen. Automatisert ringing.

Taket er tekt med raude teglpanner.

=== Himling ===
Himlingen i åttekanten er horisontal utafor midtromsstolpane og har åttedelt pyramideform heva ved hjelp av ein knevegg over midtrommet.

Frå ytterhjørna i åttekanten går det horisontale bjelkar inn til midtromsstolpane og desse er underkledde med flate, profilerte himlingsbord. Over bjelkar med profilert listverk mellom midtromsstolpane står låge kneveggen av vertikaltstilte bord og med bjelkar i hjørna. Over kneveggene kviler den pyramideforma, åttekanta himlingen med liggjande bord, smale hjørnestolpar og sentral hengebjelke.

Både i aust og i vest er himlingen gavlforma i det han følgjer saksesperrene i takkonstruksjonen.

=== Tårn ===
Lanterna har klokkestove i enkel firesida form med eit lite spissgavla, inndelt vindauge i kvar vegg. Alle fire sider har gavl og gavlane gavltaka er avslutta innover mot inntrekt åttekanta hjelm avslutta oppe med spir med kule, smijarnsornament, hane og kross. Hjelmen og gavlane er kledde med koparplater utvendes. Gavlane er markerte med spir av tre.

Lindstrøm teikna i 1940 ein åttekanta lanterne med slakt åttekanta pyramidetak og med hjørnemarkeringar i klassisk form. Denne vart ikkje realisert.

== Interiør ==
===Presentasjon av interiøret===
Kyrkja er tradisjonelt innreidd med altar og altarring ved austveggen i koret, preikestol på sørsida i skilje mellom kor og skip og benkeparti på begge sider av ein midtgang som går frå altarringen til inngangsdøra i vest. Vestgalleriet går fram på sidene og fyller tre åttedeler av det opphavlege åttekanta skipet. Galleriet er utvida mot vest i den sentrale delen og inneheld orgel. Kyrkja har elektrisk lys og oppvarming.

===Oversyn over viktige endringar i interiøret===
Kyrkja og interiøret vart vesentleg endra i 1940-41 under leiing av arkitekt Johan Lindstrøm. Kyrkja fekk då også nye benker med rette vangar.

Lindstrøm skriv følgjande i sin arbeidsinstruks til arbeida:

''Korbuens tak utplaneres så det blir gjennemgående list rundt hele kirken. Galleriet fjernes fra hovedvinduene mot nord og syd og forandres i overensstemmelse med tegningene. Galleriets utforming blir som nu med utskårne bord.''

I koret vart det laga ny tavle og ny altarring med klassiserande stilpreg. Den gamle nygotiske altartavla ligg no på kyrkjeloftet. Listene kring dørene i austveggen i koret har vore meir ornnamenterte, desse vart gjort enklare og glatte.

===Fargar===
Det var venteleg dei originale fargane som framleis var i kyrkja då Bendixen var der kring 1900. Han skriv at

''Den indre maling er på veggene fiolett, det gjennembrutte galleri har brune render og hjørner […] Benkene er gulbrune. Over døren i skibet står malt bibelsprog og der er anbragt en liten thorvaldsensk Kristusfigur i gips, på den indvendige side står med store messingtall 1863 […]''.

På veggen inne i eit skåp i sakristiet er det framleis fiolett brystning og okergul vegg, dette er truleg restar av det opphavlege fargeskjemaet. Eldre foto viser at det var måla mørke, vertikale streker i hjørna, avslutta oppe med vegetabilsk ornament.

Domenico Erdmann utarbeidde i 1939 eit framlegg til fargar til interiøret i samband med arbeida kring 1940. Alle flate himlingar i sideskip og under galleriet skulle målast kvite. Taka elles i midtpartiet og koret skulle målast i ein blå farge. Støtter, dragarar, gesimsar galleribrystning og innsida av benkene skulle vera grå med litt blått i. Dørlister og gesimsar skulle stafferast med ein raudbrun farge, eventuelt med innslag av gull. Veggene skulle målast lyst varmgrøne, vindaugalistene blå. Altar og knefall vart grå, staffert med raudt og gull, medan dekklista skulle vera mørkt blå. Altartavla skulle målast i to mørke blå nyansar, staffert med gull og raudt. Benkevangane skulle vera i dei to blåfargane som i altartavla, staffert med gull eller raudt. I koret skulle det liggja eit bastteppe i purpurbrun terrakotta og knefallet skulle kledast med sinoberraudt skinn.

Planen vart gjennomført, men fargesettinga vart etter kvart opplevd som trist, kald og lite vennleg. Restar av blåmåling finst framleis på orgelgalleriet, og av sterkt parisblått på nokre dører. Blåfargen finst også på konsoll-lampettane i våpenhuset.

Førti år seinare, i 1980, fremja så soknerådet på nytt ynskje om å pussa opp kyrkja innvendes etter smaken i tida. Det som skjedde var i hovudsak ei fargeendring av interiøret. Riksantikvaren skisserte tre mogelege løysingar, enten at ein gjekk attende til dei opphavlege fargane, at ein luta av veggene, eller at ein fekk utarbeidd eit nytt fargeskjema. I tilfelle avluting rådde Riksantikvaren til å kontakta målarmeister Atterås frå Hyllestad som hadde utført arbeidet i Sæle kyrkje med godt resultat. Valet fall på luting og Atterås fekk oppdraget. Han leverte også fargeskjema til kompletterande fargar. Veggene og søylene var avluta, himlingen vart måla gråkvit, listene mot taket fekk raud og okergul farge og golvet vart måla grått. Dørene og inventardelar som benker og preikestol vart måla i grønt, raudt og grått.

===Glasmaleri===
Gavlane i vindauga har dels grisaille-dekor, dels glasmaleri, sjå under vindauge.

== Inventar ==
=== Altar ===
Kassealtar laga av plater festa til indre rammeverk. Truleg frå 1940.

=== Altartavle ===
Bendixen omtalar ei eldre altartavle: «Den eldre altertavlen var efter Christie arbeidet i 1636, men var forsvundet».

a) På loftet ligg ei nygotisk altartavle som truleg vart laga til kyrkja og til Brun sitt altarmaleri då kyrkja var ny. Tavla har eit midtfelt med vimperg og spissboga biletfelt og flankerande søyler som endar i fialar. På skriftfelett under biletfeltet står innskrifta «Jeg er Opstandelsen og Livet» med gotisk fraktur.

Maleriet er signert nede i høgre hjørne: C Brun efter A Tidemand. Den oppstadne, iført likklede, stig frontalt ut or steinsarkofagen med senka, utrette hender og med blikket løfta mot det høge. Han er omgitt av lyset ovafrå i skyer. Til venstre ein engel med sigerens palmegrein, i framkant to romerske vaktmenn, slegne til jorda, men med blikket mot den oppstadne.

b) Maleriet er no sett inn i ei klassiserande ramme som vart laga i 1940. Ramma har ein breiare sokkel med innskrifta frå a) på nynorsk: Eg er oppstoda og livet! Joh. 1125 Tavla har eit rektangulært midtfelt der Bruns maleri fyller det meste av flata. Midtfeltet er avslutta oppe med rett gesims krona med kule med kross. Krossen ber drapert likklede. Midtfeltet er flankert av lægre, rette sidefelt med smale, horisontale striper og framforstilte, smale, kanelerte søyler, to på kvar side. Dei ber rett gesims med kule toppa av stjerne. Tavla er grå med staffering i raudt og gull.

=== Altarring ===
Altarringen er frå 1940, med kvadratisk plan med runda hjørne. Port på begge sider i ringen. Den flate handlista kviler på hjørna som har heile vegger inndelte med to horisontale render. Mot vest og på begge sider er midten av ringen open og det er sett inn eit sentralt symbol. Framme er ein sigerskrans med innskrive kristogram i form av chi og jota. Ut frå basen av kransen går to bogar til kvar side, truleg dei fire livsflodene. På sidene ei urne eller ei lykt. Kneleputa er stoppa og trekt med skinn festa med saum. Grå med staffasje i gull og raudt. Grøn handlist.

=== Døypefont ===
Åttekanta døypefont av tre. Kummen er flat med plate med hol for dåpsfat øvst og er elles markert med lister oppe og nede. Skaftet er ein åttekanta stolpe med fire sveifa konsollar i øvre tredel som støtte for kummen og fire sveifa konsollar i nedre del som går ut over den krossforma foten. Midtfeltet er avgrensa ved profilert list. Grå, raud og gul.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen går ut mot midten av skipet mellom sørhjørnet og den søre stolpen i koropninga. Grunnforma er åttekanta, men noko usymmetrisk. I dei sju faga er det sett inn ei stor fylling i ramme. Utvendes er felta artikulert med storfelt og øvre og nedre smalfelt, alt markert med profilerte lister. Hjørnestolpar med fas. Handlista er stoppa og trekt med skinn og kanta med metallfrynser. Preikestolen har flat botn og står på ein åttekanta stolpe med fas og med fire sveifa konsollar under botnen.

Oppgang etter sørveggen i koret med seks steg og med heil vange med to fyllingar. Stolen er grøn med lyse storfelt og med listverk ir raudt og gull.

=== Lesepult ===
Lesebrettet er skrått på ein sarg med rett underside der det i framkant er skore inn tannsnitt. Det er bore av ein kanta stolpe. Foten har tre bein med klossar under endane. Frå stolpen går det tre sveifa konsollar ut under lesebrettet og ut over beina. Fargar som i kyrkja elles.

=== Benker og faste stolar ===
Benkene er i klassiserande stil, truleg 1940. Dei er plasserte i to hovudfelt med benker vende mot aust. Felta flankerer midtgangen og går ut i sideskipa/omgangen. Benkene har rektangulære vangar med utheva midtfelt og er dektet med handlist over tannsnitt. Ryggane er skrå og heile med liggjande fyllingar i ramme. Grøne med raudt.

Ytst mot sør og nord er det enkle veggbenker.

=== Galleri ===
Galleriet er todelt. Den austre hovuddelen er tresida og fyller dei tre vestre delane av omgangen. Før omarbeidinga i 1940, fylte det også sidefelta i nord og sør og var då femsida. Som underlag er det lagt bjelkar mellom ytterveggene og midtromsstolpane, på desse kviler bjelkar som opplegg for golvbjelkar under gallerigolvet.

Fronten i galleriet er av gjennombrotne, sveifa bord sette mellom handlist og fotlist med profilar.

Den vestre delen er dels over vestre del av skipet, dels over våpenhuset. På tvers av skipet mellom dei to austre hjørna i åttekanten ligg ein bjelke som støttar opp under galleriet, vidare fungerer både vestveggen i skipet og vestveggen i våpenhuset som støtte for tettstilte golvbjelkar i lengderetning. Denne delen av galleriet har for ein del avtrappa golv. Orgelet opptek den vestre delen.

Undersida av galleriet er lyst grå, fronten og benkene er grøne.

=== Maleri ===
Kopi av frontale opphengt på sørveggen. Kopien er utført av Solrunn Nes og er for ein del ein rekonstruksjon i det originalen er sterkt skadd. Innskrift ved kopien: Tjugumfrontalen, Rekonstruksjon/kopi av altarfrontalen frå Tjugum kyrkje, ca. 1320. Utført av kunsthistorikar/ikonmålar Solrunn Nes. Gåve frå Balestrand Folkeakademi 1998.

Maleriet er tredelt og midtfeltet viser Kristus på regbogen over klode. Han er plasser i ein åttepassforma mandorla og i sviklane finst framstillingar av evangelistsymbola. Sidefelta er inndelte i ni rektangulære felt, tre høge oppe og nede og tre lægre mellom desse. I dei høge felta er framstilling av personar i gotisk arkitekturboge med fialar og krabbar. I midtrekkja finst tre musikarar på kvar side av midtfeltet. På venstre sida finst S Thadeus, S Bartimeus, S Petrus oppe og S Stephan, S Nicholaus og S Walfrid nede. På høgre sida S Andreas, S Paulus og S Iacob oppe og S Olaus, S Laurens og S mariaM’lena nede. Lyst gul botn, elles grønt, raudt og blått.

===Rituelle kar===

Etter inventarlista i 1670 hadde kyrkja ein forgylt kalk og disk. Kalken var for liten og vart utvida med sølv (Rekneskap 1675-77), soknepresten og nokre frå soknet gav forgyllinga. I inventarlista frå 1702 er det oppgitt ei vekt på 34 ¾ Lod. I døypefonten var det eit massingbekken som er nemnt i inventarlista frå 1670 og frametter.

Ein forgylt kalk og disk (inv. 1670). Kalken var for liten og vart utvida (R 1675-77) med sølv, soknepresten og nokre frå soknet gav forgyllinga. I inventarlista frå 1702 er det oppgitt ei vekt på 34 ¾ Lod. I døypefonten var det eit massingbekken (inv. 1670 og frametter).

''Kalk''

Kalk med kupa frå 1863 og med skaft, nodus og fot truleg frå 1600-talet. Denne kalken vart omtalt i 1702 og det er vel også den som er nemnd i 1670. Han vart utvida i 1675-77 og så igjen til den nye kyrkja i 1863. Den eldre delen er av gylt sølv, kupa er gylt innvendes.

Kupa har isett nebb ca. 5 cm nedafor kanten. Hovudforma er sylindrisk med runda botn og svakt utsvinga kant. Fullstempla i overkant: sju kuler (Bergen), 13 1/3 (sølvinnhald), SB (meister), 4/M (april) og 63 (1863).

Øvre og nedre skaftledd er sylinderforma og er avslutta med tredelt ring oppe under kupa og nede over foten. Nodus har seks glatte bladformer ovafrå og nedafrå ut mot midten som har seks glatte ruter, alt mot siselert botn med sikksakkmønster. Foten er rund og skrår ned og rett ut mot standkant over vid fotplate. Han er avslutta mot nedre skaftledd med tredelt ring og på standkanten er det to riller skilde med siselerte render. På foten, under innskrifta INRI, er det festa ein krusifiksfigur utan kross. Innskrift under fotplata: Anno 1676 udi H: Jens Buggis Preste embedis 19 Aar – M T L M – O D – O T – PMH. W 34 ¾ Lod. Ustempla. Total høgde 22,5 cm, diameter fot 12,2 cm, høgde kristusfigur 3,8 cm, breidde 3,5 cm.

''Disk''

Disk frå 1863 med smal runda rand, runda botn. Fullstempla, som øvre del av kalken. Diameter 14,6 cm, høgde ca. 1,6 cm.

''Vinkanne''

Plett vinkanne med konisk korpus og vidare svungen fot. Lok festa med jekk til s-forma hank. Isett nebb med hengsla lok. Høgde ved hank: 24, 5 cm, diameter fot: 14,7 cm.

''Sjukebodssett''

Kalk av sølv, gylt innvendes. Begeret er slått skeivt i forhold til foten. Stempel under foten: To bøljestriper eller sikksakk, gotisk S, vatnmann(?) og THUNE 13 1/4. Høgde ca. 12,8 cm, diameter fot 6,7 cm. Disken er tallerkforma med smal rand og er gylt innvendes. Under er det sett på ein sylindrisk, lokkforma botn med riller etter kanten og konveks underside. Utan stempel. Diameter 7 cm, høgde 1,7 cm. Til soknebodssettet følgjer ei lita flaske med kork av plett, stempla TH. MARTHINSEN og Ni kvadrat og tårn, og ei lita, sølvfarga oblatøskje.

''Dåpsfat''

[...]

''Kanne''

Kanne i plett, standard sølvsmedvare. Kanna er pæreforma med s-forma hank og vid hellekant. Latinsk kross på korpus. Stempel under botnen: GP og TH. MARTHINSEN. Høgde ved hanken 27,5 cm, diameter fot 11,7 cm.

=== Parament ===
''Altarduk''
Dukane a – f er sydde før 1940 til det gamle altaret og er tilpassa altartavla som ligg på loftet. Dukane a – e er oppbevarte på kyrkjekontoret.

a)Fragment, 21 x 32 cm, av lin med opphøgd broderi i bomull med jesusmonogram, IHS. Bendixen registrerte «en alterduk med smukk bred rand, merket det sammenslyngete IHS». Duken finst ikkje lengre, men fragmentet kan vera frå denne duken.<br\>
b)Tilsvarande duk som c, men med motivet i front er 25 cm høgt og duken er ikkje merkt. Svært slitt. Kan ha vore modell for c.<br\>
c)Altarduk av lin(?), kanta med engelsk ornamentalt broderi. Motiv sentralt i front og på hjørna er større, i fronten 30 cm høgt, etter kanten elles er det enkle blomar med åtte kronblad. Kanten er tunga. Duken er sydd med ei tilpassing til utforminga av altartavla i bakkant. Brodert sentralt bak: TK 1926.<br\>
d)Duk av fin bomull. Broderi med brunt og rosa som viser vinrankeslyngingar. Ei enkel rankebord kring tre sider av duken og eit sentralt krossmotiv av vinranker kring eit sirkulært felt med jesusmonogram. Det sentrale feltet 30,5 cm høgt og 29,5 cm breidt. Borda rundt er 6 cm brei. Duken er laga til den gamle altartavla. Opplysning om tilsvarande duk i Fresvik kyrkje fortel at den duken var ei gåve frå fru sokneprest Sverdrup. Det kan også ha vore tilfelle med denne duken og dei kan ev. ha vorte sydde av fru Sverdrup. Duken i Fresvik skulle i 1909 leggjast til sides og takast vare på til minne om henne.<br\>
e)Duk i lin med 18 cm brei tunga, hekla bord med smale, sidestilte krossar. Duken er tilpassa den gamle altartavla. På små, innlagde felt som har vore plasserte framfor søylene i tavla er det brodert TK til venstre og 1926 til høgre.<br\>
f)Duk av kvitt aidastoff med hardangersaumbord. Duken er sydd med ei tilpassing til utforminga av altartavla i bakkant. Hjørna framme er splitta opp og utstyrt med knappar slik at duken går rettvinkla ned i hjørna.<br\>
g)Duk av kvitt aida-stoff med hardangersaumbord i perlegarn. Borda er 24 cm brei i front og sju cm brei på sidene.<br\>
h)Duk av linnlerret merkt 1958 bak på venstre sida. Border av kvit uttrekkssaum kanta med grå (eller svart?) austmannarenning. Broderte motiv i rutene: Krossar, livstre og PX sentralt framme. Borda i framkant er 27 cm.

''Altarklede''

Raudt altarklede av klede på kyrkjekontoret. Ikkje registrert. (Bendixen: På alteret ligger et rødt kort klæde.)

''Messehakel''

a) Messehakel av plommeraud silkedamask, truleg 1700-talet. På kyrkjekontoret, ikkje registrert. (Bendixen: en messehagl, blomstret, kirsebærrødt silketaft med et stort, helt dekkende kors av gul silke.)<br\>
b) Raud fløyels messehakel av bassgeigetype kanta med og med ryggkross av gullband, ca. 1900. Fôr av tvill i lin med naturfarga renning og raudt innslag. Festa med tre hekter på venstre skulder. Høgde 90 og 98 cm, breidde ved skuldrane 66 cm. (Bendixen: Nu brukes 1 fløiels messehagl, der har et høit kors av gullbånd og kanter av samme slags.)<br\>
c) Kvit messehakel. Til rens, ikkje registrert.

Ein grøn messehakel er under utarbeiding.

''Andre tekstilar''<br\>

a) Biletvev i skipet. [...]<br\>
b) Båreteppe. Teppe i gobelengteknikk med svart kross på kvit botn.

''Messeskjorter''<br\>
Tre messeskjorter finst i kyrkja.

''Gravferdskappe'' frå K. Stormark.<br\>
''Alba'' frå Slabbinck.<br\>
''Preikestolklede'' i biletvevteknikk, utførte av […] Døskeland, Sande i Sunnfjord.

===Lysstell===

''Altarstakar''

a) Altarstakar i massing. Stakane har truleg tidlegare hatt pigg for kubbelys og sekundært fått lyspiper for slankare lys. Høgde utan pipe: 33,5 cm, diameter fot 20,8 cm. Sjå Laberg og Bendixen + rekneskapar.<br\>

b) Altarstakar av plett(?) Stakar i nygotisk stil med lyspipe for kubbelys. Vid, gjennombroten lyskrage over kroneforma lysskål på glatt, konisk skaft med to riller, Profilert overgang til utskrådd fot på høg standkant. Innskrift med gotisk fraktur: Gåve til Tjugum Kyrkje 1893. Ustempla. Høgde 64 cm, diameter fot 27,5 cm. (BEB:2 svære lysestaker med knopp – kapitel øverst og gjennembrutt lyskrans med pigg; på forranden: «Givet til Tjugum kirke 1893».) <br\>

''Lysekrone''

Stor, barokk lysekrone med kort, balusterforma midtstong med tre skiver og tre kuler med midtvulst. Lysekrona må vera den same som er nemnd i inventarlista frå 1723 som ny med 8 doble armar gjeven av Nils Hansen Ru[...]arvingar.

Krona er breiare enn ho er høg. Nede er ho avslutta med stor kule med treledda midtvulst og med knopp mot roseforma bakgrunn. Oppe er ho avslutta med ring for oppheng.

Armane som er festa til dei tre skivene aukar i vidde nedetter og gjev krona konisk form. I dei to øvste skivene heng s-forma ornament med rilla ytterkant. I den tredje og nedste skiva heng s-forma lysarmar med midtknopp og frå denne veks det opp eit svinga ledd som ber eit muslingforma stykke. Dette kan opphavleg ha vore ein reflektor, men er no montert med elektrisk lys. Bendixen kallar det «muslingformet skive eller tapp».<ref name="ftn8"> Bendixens manus

</ref> I enden av lysarmen er det djupe og vide lysskåler monterte med elektriske lys. Dei opphavlege lyspipene er fjerna.

''Lampettar''

a) Lampettar i våpenhuset av tre med konsollform, måla. Det har truleg vore slike lampettar også i kyrkja elles tidlegare.<br\>

b) Toarma massinglampettar i barokk form frå Høvik lys i kyrkjerommet.

=== Klokke ===
Kyrkjaklokke av stål med innskrift mellom riller på halsen: Geg. V. Bochum – Verein Bochum 1893, og på korpus: Ære være Gud i det høieste. Diameter 89 cm, høgde med krone: 81 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
''Orgel''

Orgelet er merkt Olsen og Jørgensen, Christiania – Bergen, Gullmedalje Bergen 1898. Det kom til kyrkja i 1905. Orgelet har to manualar og pedal og følgjande disposisjon:

{| style="border-spacing:0;"
| style="border:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| [?]

Gamba 8’<br\>
Principal 8’<br\>
Octav 4’<br\>
Waldfløite2’<br\>
[?]
| style="border:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Geigenprincipal 8’

Salicional 8’<br\>
Liebl-Gedakt 8’<br\>
Fløite 4’<br\>
Subbas16’<br\>
Cello 8’

|}
Orgelet er måla i dei opphavlege kyrkjefargane med gulbrun ådring og raudbrune lister med gull staffasje. Spelepulten er vend mot altaret, orgelpipene står i eit oppbygg bak orgelkrakken og fyller venstre del av galleriet.

''Piano''

Piano frå Ernst Krause, Berlin. Jugend. Svartlakkert.

=== Bøker ===
Alterbok, bokmål, Kra 1889 <br\>
Alterbok, bokmål, Kra 1889<br\>
Altarbok, nynorsk, Kra 1920<br\>
Altarbok, nynorsk, Oslo 1926<br\>
Tekstbok, bokmål, Kra 1918<br\>
Tekstbok, bokmål, Kra 1918<br\>
Tekstbok, nynorsk, Oslo 1929<br\>
Kollekter, Epistler og Evangelier, bokmål, Kra 1887<br\>

Bibel, Chr 1897<br\>
Bibel, nynorsk, Oslo 1938<br\>
Bibel, nynorsk, Oslo 1966<br\>
Det nye Testamente, nynorsk, Kra 1905<br\>
Det nye Testamente, nynorsk, Kra 1905<br\>

Nynorsk salmebok, Bjørgvin 1929

=== Nummertavler ===
To nummertavler, på skråveggene i aust. Tavlene har enkel ramme med runda dekklist. Dei er delte i to med list og felta har stiftar for oppheng av metallsiffer. Tavla er i to gråfargar med raudbrune lister. Svarte siffer.

=== Møblar ===
''Brurestolar ''av eik med stoppa sete og rygg, trekt med blå fløyel. Tilnærma renessansestil. Umerkte.

Fire enkle ''biedermeierstolar''.

=== Offerkar ===
''Blekkbøsse'' «til de fattige».<br\>
Tre standard ''kollekthovar'', trekte innvendes med skinn.

=== Blomstervasar ===
Ein ''pæreforma vase'' på flat, rund fot med innskrift i versalar: Minnegåve til Tjugum kyrkje 8.3.1976. Stempel D-A, 830 S, Skålvekt og nr 7511/205. Høgde 20,3 cm.

To ''trektforma vasar'' med utbretta rand og med avtrappa fot. På foten innskrift: Gåve til Tjugum Kyrkje Frå Andrine Thorsnes. Stempel 830 S, Lo. Høgde 23,3 cm, diameter oppe: 11,8 cm.

=== Diverse ===
''Sølvskål'' i rokokkoform. Minnegåve. Innskrifter: På korpus: Til P. Rusten og med versalar: Erindring fra Balestrand Herred, Tak for Oprigtig og Trofast Tjeneste i 38 år som Lensmand. På randa med skriveskrift. Anno 1950 gir Anna Christiane Rusten f. Meidell Tjugum kirke denne skål, i minnet om lensmann i Leikanger og Balestrand Peder Christian Rusten *1852 (kross) 1921, og arkitekt Dagfinn Meidell Rusten * 1899 (kross) 1949. «Herren er min hyrde». Diameter oppe 25,5 cm, høgde 11,5 cm. Stempel: sjå foto.

=== Inventar utafor kyrkja ===
På Universitetsmuseet i Bergen er det ein altarfrontale. Denne er sterkt skadd.

Bendixen nemner eit maleri av sorenskrivar Christen Jensen og kona Gye Lauritsdatter, Måleriet er på Bergen Museum.

== Kyrkjegard og gravminne ==

=== Kyrkjegard ===
[...]
Den gamle gravplassen var i 1993 full og det var mykje vatn i grunnen. Kyrkjegardskonsulent Helge Klingberg tilrådde å laga heilt ny gravplass attmed den gamle kyrkjegarden. Kyrkjegarden vart utbygd med nye gravfelt med plass til i alt 450 nye graver.På dei nye gravfelta vart det planta rododendron som omkransa heile den nye gravplassen.

=== Gravminne ===
[...]

===Bygningar knytte til kyrkjegarden===
[...]

Reiskapshuset vart bygt som ei utviding av det tidlegare oppførte bårehuset i 1993 då kyrkjegarden vart utvida. Samstundes vart bårehuset utstyrt med kjøleaggregat. Parkeringsplassen vart utvida med fleire parkeringsplassar.

== Kjelder ==
''Utrykte kjelder''<br\>
Visitasmeldingar, SAB, Bjørgvin Biskop, Visitasmeldinger 6: 1844-1857

''Trykte kjelder''<br\>
Hødnebø 1989 (red.), ''Bergens Kalvskinn'', Oslo 1989

''Oppmålingsteikningar og fotografi''
[...]

== Bilete ==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning">
Fil:Tjugum kyrkje sett frå nordvest, AMH 2013.JPG|Tjugum kyrkje sett frå nordvest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje sett frå søraust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje sett frå søraust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, austfasade, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, austfasade, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, bjelke oppattbrukt som sperre, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, bjelke oppattbrukt som sperre, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, del av eldre vindauge i vest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, del av eldre vindauge i vest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, innvendes, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, innvendes, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, utvendes, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, utvendes, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dør, utvends listverk, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dør, utvends listverk, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt a, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt a, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt b, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt b, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, frå klokkestova, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, frå klokkestova, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, frå nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, frå nordvest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, hovudinngang, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, hovudinngang, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, inngangen i søraust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, inngangen i søraust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, klokkeopphenget, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, klokkeopphenget, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, loftet over koret, mot aust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, loftet over koret, mot aust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, loftet under klokkestova, sett mot aust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, loftet under klokkestova, sett mot aust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, midtromshimling og fundament for lanternen, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, midtromshimling og fundament for lanternen, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, midtromshimling og llanternekonstruksjon, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, midtromshimling og llanternekonstruksjon, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, midtromshimling, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, midtromshimling, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, nordfasade, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, nordfasade, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, sett frå nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sett frå nordvest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vestfasade, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vestfasade, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge nord i koret, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge nord i koret, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, utvendes, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, utvendes, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge, indre listverk, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge, indre listverk, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge, utvendes listverk, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge, utvendes listverk, AMH 2013
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil:Tjugum kyrkje sett mot sørvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje sett mot sørvest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarpartiet, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarpartiet, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, gavlfelt nord i koret, AMH 20133 032.JPG|Tjugum kyrkje, gavlfelt nord i koret, AMH 20133 032.JPG
Fil:Tjugum kyrkje, glasmåleri nord i koret, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, glasmåleri nord i koret, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør i koret, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør i koret, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør i våpenhuset, mot nord, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør i våpenhuset, mot nord, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør mot aust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør mot aust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør mot søraust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør mot søraust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør mot vest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør på galleriet sett mot nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør på galleriet sett mot nordvest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør på sørsida, sett mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør på sørsida, sett mot vest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, korvindauge, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, korvindauge, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, originalfargar, sakristiet, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, originalfargar, sakristiet, AMH 2013.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil:Tjugum kyrkje, altar og kneleskammel, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altar og kneleskammel, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarringen, detalj på sida, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarringen, detalj på sida, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarringen, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarringen, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altartavle, AMH 2013.JPG|Tjugum kyrkje, altartavle, AMH 2013.JPG
Fil:Tjugum kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, benker ved sørveggen, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, benker ved sørveggen, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, benker, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, benker, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, blomstervase, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, blomstervase, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, brurastolar, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, brurastolar, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, døypefont, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, døypefont, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, galleri, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, galleri, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, klokke 1, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, klokke 1, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, klokke, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, klokke, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, kopi av frontale, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, kopi av frontale, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, lesepult, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, lesepult, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, nygotisk altartavle, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, nygotisk altartavle, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, orgel, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, orgel, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, piano, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, piano, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestol, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestol, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, supraport over inngangsdøra, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, supraport over inngangsdøra, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, innskrift, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, innskrift, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, stempel c, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, stempel c, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, stempela, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, stempela, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, stempelb, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, stempelb, AMH 2013.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Parament og tekstil">
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk a, midtparti, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk a, midtparti, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk b, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk b, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj a, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj a, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj b, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj b, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk c, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk c, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk d, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk d, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk d, detalj, AMH 2013.JPG|Tjugum kyrkje, altarduk d, detalj, AMH 2013.JPG
Fil:Tjugum kyrkje, billetvev, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, billetvev, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, båretekke, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, båretekke, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, messehakel b, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, messehakel b, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, fiolett, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, fiolett, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, grønt, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, grønt, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, kvitt, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, kvitt, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, raudt, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, raudt, AMH 2013.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
Fil:Tjugum gard aust for kyrkja, AMH 2013.jpg|Tjugum gard aust for kyrkja, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, bårehus sett frå aust, AMH 2013.jpg|Tjugum, bårehus sett frå aust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, bårehus sett frå nordaust, AMH 2013.jpg|Tjugum, bårehus sett frå nordaust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, bårehus sett frå nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum, bårehus sett frå nordvest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, inngangen til bårehuset, AMH 2013.jpg|Tjugum, inngangen til bårehuset, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkja og garden, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkja og garden, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkjegarden sett frå sør, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkjegarden sett frå sør, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkjegarden sør for kyrkja sett mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkjegarden sør for kyrkja sett mot vest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, norddelen av kyrkjegarden sett mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum, norddelen av kyrkjegarden sett mot vest, AMH 2013.jpg
</gallery>

----
<references/>
[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Balestrand sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:Balestrand kommune]]
[[Kategori:Publiseringsår 2013]]
[[Kategori:Tre]]

Undredal kyrkje

2021-02-19T16:18:15Z

Kjartan:

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff, Elisabeth Andersen''

===Bakgrunn===
Undredal kyrkje er den minste stavkyrkja i landet som framleis er i bruk som soknekyrkje. Ytre sett står ho no fram som ei kvitkledd 1600-talskyrkje som ligg med høg grunnmur under koret i aust i vestskråninga eit stykke opp frå sjøen i den vesle fjordbygda i Aurland kommune. Dalen strekkjer seg oppetter, og vegen i dalbotnen møter riksvegen der han opnar seg mellom tunnellar til Flåm på den eine sida og Gudvangen på den andre.

Det er bevart rekneskapar for Undredal kyrkje for tidsrommet 1667 – 1723. I denne perioden skjedde ein del viktige endringar med kyrkja. Magne Essen, som arbeidde med mange av kyrkjene i Sogn og i Hordaland, var i Undredal i 1667 -1669 saman med sine eigne folk. Dei skifte ut svillene under tømmerkoret. Koret vart skrudd opp og nye sviller lagt under og koret og skipet vart bundne saman med to lange «hessier», det same ordet som hesjer. Det vart då også lagt ein «døgtig» steinmur under både skip og kor.

===Bygningen===
Hovuddelen av skipet, det som no utgjer austre delen, er den opphavlege stavkyrkja. Vest for denne er det på eit tidspunkt oppført eit støpultårn med fire hjørnestavar. Dette er sekundært bygt inn i skipet som ei vestre forlenging i bindingsverk. I aust er det sekundært sett til eit tømra kor som er litt lægre enn skipet. Utafor forlenginga av skipet mot vest er det sett til eit våpenhus i bindingsverk. Heile kyrkja er bordkledd og kvitmåla utvendes.

=== Vegger ===
[...]

I stavkyrkjedelen er hjørnestolpane og nord- og sørveggen med stavlegjer, sviller og veggplankar bevarte. Stavlegjene og svillene i aust og vest er også for det meste bevarte og oppe i alle fire hjørne er det horisontale kne med nedfelt, rettvinkla og sverta profil. Ved vestveggen er det sett inn eit nytt kne på nordsida. Øvre stavlegje, over dei horisontale hjørneknea, er breiare enn nedre og har rettvinkla profil på innsida, denne ligg som takanfang. Øvre og nedre stavlegje har nedsenkt, rettvinkla og sverta profil innvendes. Utvendes er dei ikkje undersøkte. Svillene har dette profilet mot overkant både innvendes og utvendes. I svillene er det trekanta drypphol utvendes.

Veggplankane i nord- og sørveggen sette inn på vanleg måte Det er 11 breie veggplankar på nordsida og 11 breie og eit smalt på sørsida. Innvendes er dei glatte, utvendes er dei runda med eit breitt, flatt profil mot notkanten. Austveggen har att litt av sideborda ved stolpane som feste for korbogen. I gavlane er veggplankane dels bevarte og tilgjengelege frå utsida. Veggborda her er også krumma utvendes og endar mot notdelen med brei, flat profil. Fjørdelen har fjør og sprang inn mot den flate innsida. Veggene er bordkledde utvendes, men nedre del var tilgjengelege ved ein reparasjon i samband med Stavkyrkjeprogrammet vinteren 2011/12. Nota i hjørnestavane for vestveggen er dekte med innsette lister i sør og står open i nord.

Veggene har somme stader merke etter bygningsendringar og tidlegare inventar. Både sør og nordveggen har spor etter benkefjøler og ryggar som har stått før draperimålinga er påført. På sørsida er det merke etter benker som ligg høgre og med større avstand enn resten, og er litt amfiskrådde. Dette er truleg den eldste benkesituasjonen.

I første planke frå aust i nordveggen er det mange gjennomgåande festemerke etter midten i full høgd, frå ulike situasjonar. Det er også skuggespor i målinga frå ting som har vore festa. Planken har eit djupt, avskava loddbeint spor i nedre del.

Andre planke har to attspunsa hol i vel 1 m høgde, ca. 5-6 cm i diameter og fleire attspunsa hol høgre oppe.

Det sjette bordet har eit spor i overkant av vindauga. Sporet er om lag 3,5 x 10. Det er attspunsa med utsparing frå nedkanten og nedetter. Tilsvarande spor finst også på det første bordet og på tilsvarande stad på sørveggen.

Det finst nagleendar om lag 20 cm over syllstokken. Desse er 1,5 x 1,5 cm.

Bak i stavkyrkja, på 8.-9. veggplanke og ved vestre hjørnestolpe, er det attspunsing av bjelkehol i veggen, om lag 15 x 15 cm, og 180 cm over syllstokken. Tilsvarande bjelkehol finst i sørveggen. Bjelkane har truleg bore eit vestgalleri.

Under det som kan ha vore galleriet, er det på nordsida ei attspunsa vindaugsopning, 51 cm brei og 57 cm høg, venteleg lys inn til eit dåpshus.

I sørveggen er det også ein del merke. I sjuande bordet frå vest er det skore eit hol midt i bordet, 74 x 17 cm, med underkant 66 cm over syllstokken. Attspunsinga er festa med nagle i underkant og kan løysast frå, den har vore tolka som eit relikviegøyme.

Det nemnde sporet etter stolestader er eit skuggespor som går skrår noko ned frametter mot vindauget og som har fire attspunsa hol inn i veggen, rektangulære, ståande, om lag 3 x 10 cm. Spora kan vera eldre enn utvidinga av kyrkja mot vest. Tilsvarande merke, men utan skuggespor, finst også på nordveggen framfor der dåpshuset kan ha stått og fram til vindauget.

Vestgavlen av stavkyrkja er tilgjengeleg oppe under mønet. Han er ført heilt opp med ståande stavkyrkjeplank som venteleg er sette ned i not i øvre stavlegje. Veggborda går opp i ei not i skråstilte gavlsperrer. Borda er runda på utsida og endar med brei, rett profil ved notenden. Fjørenden har fjør og knekk ut mot den glatte innsida. Gavlsperrene har tilsvarande brei, flat profil ned mot notkanten.

Mellom øvre og nedre stavlegje i vest er det restar av tverrgåande, liggjande plankar to stader, om lag ein meter frå hjørnestolpen på kvar side. Desse kan ha samband med det tidlegare galleriet eller dei kan ha gått mot vest.

I aust ser det ut som det har vore bygningselement sette inn i høgderetning mellom øvre og nedre stavlegje, like innafor hjørneknea. Nedre stavlegje i aust er ikkje gjennomgåande no. Eit lite stykke på midten, om lag 20 cm langt, er teke vekk og sett inn att på eit tidspunkt før måling av svart frakturskrift på kvit botn er utført. Dette kan vera attspunsing for eit hol for del av korskilje. Det er to flate hakk opp i nedre del av øvre stavlegje mot skipet. Desse kan vera merkje etter sidestolpar i eit tidlegare korskilje.

''Koret'' er lafta med tre vegger og sett inn til hjørnestolpane i stavkyrkja frå aust. Det ser ut som eit arbeid frå 1600-talet. Stokkane er flate innvendes med profil med holrenne og v-forma snitt til kvar side både oppe og nede. Både i austhjørna og ved hjørnestolpane i vest er skøyten dekt av ei holrenneforma list med sprang og vulst på begge sider. Lista er festa med handsmidd spikar.

Veggene i koret har åtte synlege omfar. Den øvre stokken i aust er utskift og går tvers over ei tidlegare opning for vindauge i austveggen. Same slag stokkar ser ut til å vera brukte i gavlveggen i aust som elles i tømmerveggene. Oppmålingsteikning av Jørgen Jensenius viser opplengjer på austveggen under kledninga.<ref name="ftn1"> Jensenius, oppmålingsteikning

</ref>

Den ''vestre delen av skipet'', som er bygd kring støpultårnet, er bygt i bindingsverk der den indre kledninga dels er oppattbrukte bord frå fotpanel som har stått kring heile kyrkja og som vart teke ned kring 1860. Veggene kviler på ei grunnramme. I vestveggen er borda monterte ståande, i sideveggen liggjande. Utvendes er vestdelen kledd som kyrkja elles.

På vestsida av dei austre tårnstolpane er det trekanta utsparingar med spissen ned, truleg feste for opphavlege, vestgåande ledd, om lag 220-240 cm over noverande golv.

''Våpenhuset'' har vegger av bindingsverk med ståande bordkledning innvendes, liggjande utvendes. Nedst på langveggene er det liggjande bord. I hjørna er det sett inn holrenneforma lister med vulst ved kantane, som i koret, men mindre. Også her feste med handsmidd spikar. Dei øvre stokkane i sideveggene er førde gjennom vestveggen av vestre del av skipet og festa til dei vestre tårnstolpane. Dette kan også gjelda dei nedre stokkane.

Den utvendige kledinga av kyrkja er dels av gamle, dels nye, glattkanta, sulagde bord av fleire ulike breidder, og veggene er avslutta nede med vatnbord.

=== Portalar og dører ===
Kyrkja har inngang i vestveggen og vest i våpenhuset. Begge dørene er nyare, truleg frå kring 1900. Ytterdøra i våpenhuset er ei sveitserstildør med 2 x 4 fyllingar i ramme. Døra vest i skipet er ei fyllingsdør med tre kvadratiske fyllingar. Utvendes er ho kledd med plate.

=== Korskiljet ===
Dagens korskilje er ein boge i full høgde og breidde i opninga mellom kor og skip. Bogen er markert med profilert listverk festa til hjørnestolpane og i overkant svingar dette inn mot nedre stavlegje i austveggenveggen der det sluttar og berre kantbordet er vidareført under stavlegjen. Golvet i koret ligg i same høgd som under benkene, medan midtgangen er eit grundt steg lægre og endar ved korskiljet.

=== Vindauge ===
I 1684-86 vart det, etter at stiftsskrivaren hadde vore på synfaring, sett inn fem nye vindauge med rammer og jarnbeslag. I 1702-04, samstundes som «det ny tillbygg», kanskje utvidinga av skipet mot vest, vart kvelva og bordkledd, vart det sett inn eit lite nytt vindauge med ramme. I 1705-1707 vart det laga ei ny luke framfor holet i vestre bryst, og ei luke for vindauga på nordsida av kyrkja vart vølt.

Det er merke i veggene etter tidlegare vindauge. Eit vindauge i austveggen i koret er attspunsa, og sameleis eit vindauge på nordsida ved inngangen i den gamle stavkyrkja, truleg ved eit dåpsrom. Det er også merke etter tidlegare vindauge ved nokre av dei vindauga som finst i kyrkja i dag.

Kyrkja har i dag tre vindauge på kvar side, alle i same form og frå same tid og symmetrisk plasserte med to i koret, to i stavkyrkjeskipet og to i tårndelen. Desse vindauga har to rammer og er avslutta oppe med at den øvre delen av kvar ramme er forma som ein halv gavl inn mot midtposten, og delt i to med stråleforma sprosse. Det nedre rektangelet i ramma er inndelt i småruter med sprosser, åtte ruter på vindauga i skipet og seks i koret.

Midtposten skrår inn mot midten der han er avslutta med sprang og vulst. Sprossene har også vulstformer og eit sprang. Vindauget ligg i ytre veggliv. Innafor dette er det sett inn heile varevindauge som er enkle ruter festa til karmen med lister på begge sider. Innvendes har vindauga profilerte gerikter som følgjer vindaugsforma. Undergerikten går litt ut til sida og er skrått avslutta.

=== Golv og fundament ===
Kyrkja står på eit steinfundament og mot vest på ein høg grunnmur av skifrig stein med utvendig puss, dels.

Golvet i kyrkja i dag er eit bordgolv''' '''med ujamnt breie bord, der alle golvborda ligg i lengderetning og er feste til golvbjelkar med handsmidd spikar. Golvet er ikkje handsama eller kan vera luta. Golvet i midtgangen ligg eit lågt steg under golvet under benkene og i koret. Våpenhuset har tilsvarande golv, men dette ligg høgre. Golvet har ikkje merke etter tidlegare benkefeste eller anna inventar.

=== Tak ===
Kyrkja har saltak over stavkyrkjedelen og dette går fram på sidene av tårnet i vestre del av skipet. Over koret i aust og våpenhuset i vest ligg det også saltak, alle tekte med raud pannestein. Vindskiene på kyrkja er feste nede til innkassingar av nedre og ytre del av takverket. Borda har karnissprofil.

Stavkyrkja har sperretak med fire sperreband i tillegg til gavlsperrene. Sperrebanda er vanlege stavkyrkjeband med sperrer, saksesperrer og hanebjelke. Dei ulike delane i øvre del er lagde på einannan på halv ved og sikra med trenaglar. Under hanebjelken mellom saksesperrene er det i hjørna laska på sviklar som saman med dei faste elementa utgjer ein boge som har fått eit ekstra sprang nede mot saksesperrene. Denne bogen er understreka ved at det er trekt eit nedsenkt, rettvinkla og sverta profil etter bogekanten. Takstolen har truleg frå først av stått open. I overkant av sperrene er det skore ned hakk for to smale åsar på kvar side av taket. Åsane har smale, nedsenkte rettvinkla profilar mot kantane. Sperrene ber sulagt tak som underlag for raud pannestein. Taket over koret er ikkje undersøkt, heller ikkje taket over våpenhuset.

=== Himlingar ===
Rekneskapane har følgjande opplysningar: I 1687-89 vart det betalt for fem tylfter bord til kvelv i koret. I 1693-95 vart det laga kvelv i skipet av seks tylfter bord. I 1699-1701 vart det laga ny kvelving i «den yderste part af kierchen». Det kan bety utvidinga kring tårnet. Det er ikkje rekneskapsopplysningar som fortel om denne utvidinga, men det er likevel rimeleg å tolka det slik. Det vart brukt åtte tylfter bord til denne kvelvinga. Men også i 1702-04 er det opplysningar om kvelving som kan knytast til utvidinga av skipet mot vest. Det er då brukt 6 tylfter bord til paneling og kvelving og gjeve to riksdalar i arbeidsløn for «det ny tillbygg at hwelfwe och inden till at panele». To «krumme træer» er brukte til å festa kvelvinga på.

Det ligg framleis tønnekvelvar i kor og skip. Det er rimeleg å tru at stavkyrkja hadde open takstol frå først av, og at himlinga over skipet vart sett opp i samband med utvidinga mot vest.

Himlinga har same snitt i heile det rommet som no utgjer skipet. Ho skrår opp på begge sider og rundar av mot eit flatt midtparti. I skipet er himlinga tredelt i lengderetning. To delar over stavkyrkjerommet, og ein over tårnedelen i vest. Delane er markerte ved ei list med karnissprofil som lig på tvers under himlinga. Bordlengdene er avgrensa av inndelinga. Nærast gavlveggen aust i skipet er det list med eit anna profil på begge sider. Lengst i vest er det ei luke til loftet sentralt i himlinga.

Kvelven over koret har eit anna snitt, rundare. Taklista i aust er skoren ut i bogar feste til veggen, og det er trekt eit karnissprofil etter kanten. Borda er lagde i to skift, men utan dekkande list over skøyten. Ved oppgangen til preikestolen er det eit lite felt med fire ca. 40 cm lange bord. Himlinga er festa ved skøyten og to stader elles til bogar i overkant. Under vestre ende av himlinga er det lagt eit breitt bord med karnissprofil mot aust.

Våpenhuset har flat himling, men med eit skråstilt bord på kvar side, truleg lagt slik for å vinna meir takhøgde. Under heile himlinga er det festa ei taklist medkarnissprofil.

=== Tårn ===
Rekneskapane fortel at tårnet hadde blese ned og vart bygt oppatt på nytt i 1693-95, men det var då truleg berre snakk om spiret, ettersom materialutgiftene berre omfattar eit 10 alner langt spir, fire sviller (hjørnesperrer?) på 8 alner og tre tylfter sidebord.

Frå himlingshøgd går det skråstøtter frå tårnstolpane opp til ei kraftig ramme over bindingsverkvegger nedst i klokkehuset, Over dette er veggene lafta. Det er lagt inn tre aust-vestgåande bjelkar over toppramma som ber dei to klokkene i tårnet. I tre vegger er det lydluker, Tømmerveggene startar over desse. I dei øvre tømmerstokkane er det kløfta ned to kraftige bjelkar som ligg som tang om kongen som kviler på midtbjelken i det bjelkelaget som ber klokkene. Hjelmen har inntrekt skjørt og åtte gratsperrer som er feste i skrålagde, kraftige fornya bjelkar over øvre ramme. Hjelmen er kledd med liggjande bord di øvre del.

Det kan tenkjast at tårnet i ein fase har vore eit frittståande støpultårn vest for stavkyrkja. Dei austre tårnstolpane er sekundært utveksla i nedre del, om lag 50 cm over golvet står dei på ei samanspikra firkanta blokk med noko vidare snitt enn stolpen. Utsida av veststolpaneer ikkje tilgjegeleg. Utsida av auststolpane har restar av naglar med jamne mellomrom oppetter, truleg som feste for veggbord. Tårnstolpane har vore farga rosa og kvitt etter at dei vart ståande berre. Begge auststolpane har trekanta hakk inn på vestsida. Hakka har truleg samband med reisinga av stolpane. Alle fire stolpane har eit om lag 5 cm djupt, litt skrådd opp innover, og 10-15 cm breitt hakk med naglehol , i rafteøgd innover mot langsidene. I ein situasjon der tårnfoten kan ha fungert som våpenhus framfor stavkyrkja, kan desse ha vore feste for avstiving i tårnet, ev også for himling over våpenhuset. Dei austre tårnstolpane er festa med jarnstag til nedre, vestre stavlegje i stavkyrkjeveggen og gjennom det horisontale hjørnekneet der det er festa med mutter og kiled.

Dei vestre hjørnestolpane i stavkyrkja er i den utvendige, synlege delen avskava slik at snitte ligg 1-2 cm lengre inne enn på stolpen over. Det er ikkje tjørespor på denne nedre delen. Og det er naglehol i veden. Her har det truleg vore festa skalkar i forma av ein klokkebase nede på hjørnestolpane. Gavlveggen i vest er teken vekk over øvre stavlegje og opp til himlinga. Over denne står mykje av gavlveggen framleis att.

=== Tilbygg ===
Kanskje ein kronologisk gjennomgang av bygningshistoria, heilt kort.

Dei gamle svalane vart nedrevne i 1684-86, og veggen vart så bordkledd (rekneskap). Same åra vart det laga ny dør for våpenhuset.

== Interiør ==
Fyrste inntrykk av interiøret i Undredal kyrkje minner lite om eit mellomaldersk stavkyrkjerom. Veggar og kvelv er dekorerte med maleri frå 1600-og 1700-tallet og kyrkjerommet har eit tradisjonelt interiør med alter og altertavle sentralt plassert aust i koret og med ein liten firkanta alterring framfor alteret. Sørvest i koret er det oppgang til preikestolen. Eit lite flyttbart orgel er plassert nord i koret. Ved langveggene i koret er det plassert ein benk på kvar side, og ein klokkar- og medhjelparbenk i sør-austre hjørne. I det vesle skipet står preikestolen i søraust og rommet har benkeparti på begge sider av ein midtgang. Kyrkja har no elektrisk lys og oppvarming, men det vert nytta stearinlys i den eine krona i midtgangen.

=== Fargar ===
Frå rekneskapane veit vi at interiøret, skip og kor, vart måla i 1696-98. I 1702-04 vart «det ny tillbyg», truleg utvidinga av skipet mot vest, måla.

Målinga på veggene i skipet frå 1600-talet har brystning og akantusrankar i gult, raudt, grønt og svart på lys gråkvit botn og er måla i limfargar. Himlingen er dekorert med stjerner, englar og andre figurar.

Denne målinga har vore overmåla fleire gonger, først med beingult med malt dekor. Dette vart igjen overmåla med ein noko kraftig raudfarge med blå lister. Den siste dekkande overmålinga var i bleikraudt og kvitt.

I 1962 vart overmålinga teken vekk og den opphavlege målinga restaurert av Ola Seter.<ref name="ftn2"> Seters dagbok 1962. Ra arkivA-288

</ref> Benkene var måla lyst grå.

Av mellomalderdekor var det lite att. Men små spor finst framleis, til dømes seks utskårne vigselkrossar eller konsekrasjonskrossar, 7-9 cm høge: ein på kvar av dei fire hjørnestolpane og midt på kvar langvegg. Opphavleg har det vore 12 krossar, som symbol på dei tolv apostlane. Det er også spor etter grafitti frå mellomalderen. Det er ikkje uvaneleg å finne slike spor i kyrkjer.<ref name="ftn3"> [#_ENREF_2 Blindheim (1985]): 11-16

</ref>

==== Kor ====
Koret har tønnekvelv dekorert med stjerner og englar: 11 basunblåsande englar og ni englehovud med vengjer. Desse er sterkt restaurerte av Seter. Detaljane er måla med svart, kvitt, raudt og gul oker. Himlingen er dekt av mange okerfarga stjerner på blå botn. Dei fleste stjernene i taket er rekonstruerte i sjablongteknikk. Under avdekkinga kom det fram måla skyer som låg over stjernehimmelen og englefigurane.

Rundt veggene i koret er det måla draperi i brystninga ca. 115 cm opp frå golvet. Dette er for det meste måla av Seter. På nordveggen i koret er det synlege spor etter eldre dekor over brystninga. Det er ranker og tulipanar i raudt og gråblått med svart kontur mot gråkvit botnfarge. Over dette laget kan det vera spor etter gul måling. Over den gule målinga er det spor etter lerret/lerretstapet. Alt dette er dekt med tynn rosa lasur av Seter.
[...]

Dekoren på austveggen er utydeleg, men rik. Rankene over brystninga minner ikkje om rankane på nordveggen i koret. Over det eldste dekorlaget verkar det som det ligg restar etter papirtapet med spor etter svart skrift. Over dette er det raud måling. I bogefeltet oppe kan det sjå ut som om det er svarte rankar i botn, over desse er det restar etter papirtapet med skrift og dekor. Det er tre skriftfelt, det i midten kan ha ‘Fadervår’ under englehovud med vengjer. Feltet kan ha fungert som altertavle med papir som underlag, limt til veggen for å gje eit jamt underlag.
[...]

Over brystninga på sørveggen er dekoren utydeleg, men minner om eldste dekorlaget over brystninga på austveggen. Det heile er dekt med eit tynt, rosa målingslag.

I korbogen mot skipet er det svart skrift på kvit bakgrunn, med spor av dekor.

==== Skip ====
Midt på sørveggen er det to små felt med grafitti, markerte av Seter med svart måla ramme. Figurane er rissa inn i treverket.

På planke nummer tre frå sørvestre hjørnestolpe, ca. 92-108 cm over svillene, er det rissa inn nokre figurar. Øvst er det to avlange ringsett, eit vertikalt og eit horisontalt, som er fletta i kvarandre fleire gonger slik at det ser ut som ein knute, eit internasjonalt symbol brukt frå romartida. Rett under denne er det rissa inn ein dyrefigur, ca. 7 cm brei, med hovudet vendt bakover og halen opp mellom beina. Under framlabbane til dyret er det skissa inn overkroppen til eit menneske. Mindre synleg er dei samansette valknutane, ein vertikal og ein horisontal som samen utgjer ein kross.

På planke nummer seks ca. ein meter frå svillen er ein mannsfigur, ca. 9 cm høg. Han er kledd i knebukser og har hue på hovudet. Han held ei øks mellom hendene, heva til hoggs, kan henda ein handtverkar.

På skipets nord- og sørvegg er det måla drapert brystningsdekor som er ca. 1,3 m høg, med svart og raud strek på lys botn. På brystningsdekoren er det spor etter fleire dekorlag, som er synlege i feste for dei eldre benkeradene som er fjerna. Men her kan det også sjå ut som Seter har måla over spora med ein raud farge. Ein raud delestrek, ca. 3 cm, med svarte konturar på kvar side, avsluttar brystningsfeltet oppe. Over brystninga er det blomsterrankar som spring ut frå ein 40 cm høg vase med tulipanar, fantasiblomar og akantus som breier seg ut mot hjørnestolpane. Rankene er måla med svart kontur fylt med raudt og grønt på lys grunn. Det er for det meste lik dekor på nord- og sørveggen, med nokre unntak. På sørveggen ved preikestolen er det måla eksotiske tre som dekor. På den vestre delen av nordveggen, der det tidligare sto eit dåpshus, er det i tillegg til blad og blomar, måla fleire runde frukter, kan henda eple.

I den nyare vestre delen av skipet, vest for vestveggen i stavkyrkjedelen, er det måla rankemotiv og brystningsdraperi i svart, raudt og kvitt. Desse er annleis enn det som er måla i skipet. Plankane er her brukte opp att, men er for tynne til å vera frå det gamle koret. Motiva er no vilkårleg sette saman, slik at dei vert brotne fleire gonger. Det er berre på vestveggen mot våpenhuset, frå døropninga til hjørnet i nord, at mønsteret i måleria heng saman.

Himlingen i skipet har stjernehimmel måla over figurane. Det er også ei sol midt i austre himlingsdel og ein måne midt i vestre del. Figurane i himlingen er ikkje like lette å tyda, då dei er øydelagde og dårleg tekne vare på. Det kan sjå ut som englar og fabeldyr i kamp. Englar og figurar held våpen i hendene og ein av figurane er krossfesta. Kan henda motivet er frå Johannes openberring.

På lista mellom himling og vegg går det eit skriftfelt. Det har svart skrift på grå botn, som er flekkvis avdekka og retusjert. Det er ikkje lett å tyda kva som har stått der, men over korbogen står det “bestandighet til Dig er eit Lys paa vaar Sandhed”. I gavlfeltet over korbogen er ei måla framstilling av den krossfeste. Toppen av krossen manglar. Hovudskallen er måla ved sida av krossen, ikkje ved krossfoten, som er det vanlege. Det er måla kvite skykrinsar på begge sider av krossen på svart bakgrunn.

Himlinga i den vestre, nyare delen av skipet er kvitmåla, og Seter fann ikkje noko spor etter dekor under målinga.

==== Våpenhus ====
Nord- og sørveggen i våpenhuset har også rankedekor. Midt på nordveggen er det ein vase med tulipan, blad og eple som brer seg mot kvar side, medan det på sørsida er gjenbrukte plankar som er sett opp tilfeldig, med blad, rankar og epler. Veggen mot vest er også satt saman av plankar frå ulike stader, slik at rankemotiv med eple og druer ikkje heng saman.

== Inventar ==
Av det opphavlege mellomalderinventaret er det berre klokka som er bevart. I Bendixens manus står det at av inventar fans det i 1902 berre «en tarvelig kalk og muligens en klokke».<ref name="ftn4"> Bendixen FNFB 1902: 179

</ref> Klokka er frå mellomalderen og heng i nordvestre hjørnet i skipet. Kalken er frå 1600-tallet og inventaret elles er også etterreformatorisk. I den eldste inventarlista frå 1686 er det sparsamt med utstyr i kyrkja. Det som er att i kyrkja frå denne lista er kalken, disken og dåpsfatet i tillegg til mellomalderklokka.

=== Altar ===
Altaret er eit kassealtar av tre. Høgde 92 cm, breidde 123 cm, djupn 60 cm. På baksida av alteret er det festa ei treplate som endar i ein kross som altertavla er festa til. Altaret er dekt med eit grønt vove teppe festa med stiftar etter bakkanten på altaret.

=== Altertavle ===
Kyrkja har ikkje alltid har hatt altertavle. I synfaringa frå 1686 står det: « Vindue i Kirchen och i Chorit Eet istedenfor Altertafle».<ref name="ftn5"> Statsarkivet Bergen, stiftsamtmannen, Boks 1725, legg 3

</ref> Vidare står det at det skal gjerast ein «liden Altertaffle efter som ingen er».<ref name="ftn6"> Ein altertavle er ikkje nevt i inventarliste frå 1702, 1711, 1714.

</ref> Men om denne vart laga, veit vi ikkje, for tavla er ikkje er nemnd i rekneskapen. Kan henda har austveggen hatt ein dekor som har fungert som altartavle.

Ein kross fungerte som altertavle før Ole Ohnstads (1861-1943) store Lasarus-bilete kom til kyrkja omkring 1900. Ohnstad vart prest og kom sjølv frå Undredal. Han måla to tavler til Undredal kyrkje. Den største, Jesus som vekkjer opp Lasarus, var altertavle fram til 1962, då vart ho flytta til Aurland bedehus. Den minste, som no er altertavle, viser Kristus på krossen, der Kristusfiguren dekkjer heile biletet slik at krossendane forsvinn bak ramma. Motivet er måla på papp med ei bronsert omramming. Høgde 110 cm, breidde 86 cm med ramme.

=== Alterring ===
Alterringen er firkanta med brotne hjørne, altaret er på austre side, og ringen har port framme i vestre side. Knefallet er stoppa og trekt med brunt skinn, festa med stiftar til veggen i knefallet. Handlista er flat og profilert og boren av eit rekkverk av gråmåla, balusterforma bord. Golvet i altarringen ligg eit steg høgre enn golvet i koret.

=== Døypefont ===
Dåpshus, «funtt», vart laga nede i skipet i 1684-86 (rekneskap). I 1699-1701 vart det laga nye hengsler til lukene og døra i funten.

Den opphavlege døypefonten vart erstatta av eit dåpsfat i 1680, "Kiøbt itt bechen till daaben for 1 Rdr. 3 ",<ref name="ftn7"> SAB stiftsamtmannens arkiv L. Nr. : 1725. Undredal nr. 1.

</ref> som var til å setja ned i ein jarnring. Ringen vert i dag festa til vangen på den fremste kyrkjebenken. I 1902 skriv Bedixen at det ikkje finst døypefont i kyrkja, men berre eit «tarveligt, hvidmalet og bronceret fad, der legges i en jernring paa den øverste bænk».<ref name="ftn8"> Bendixen FNFB 1902: 179

</ref> Sjå ''Rituelle kar''.

=== Preikestol med oppgang ===
Det vart laga ny preikestol av «snedcherwerch» til kyrkja i 1696-98 (rekneskap).

I synfaring frå 1661-1665 vart det gjort merknad om at preikestolen skulle flyttast noko høgre opp<ref name="ftn9"> Riksarkivet, Rentek., reknesk., A.d. Bergen stift 56. Synfaring 1661-1665, Sogn. Undredal 2

</ref> og i 1686 at han skulle forandrast «noget schicheligere».<ref name="ftn10"> Statsarkivet Bergen, stiftsamtmannen, Boks 1725, legg 3

</ref> Rekneskapen fortel etterpå at preikestolen er blitt forandra «effter ordre».<ref name="ftn11"> SAB Stiftsamtmannens arkiv. L. nr. (boks nr 1725. Utgifter 1696, 1697 og 1698. Undredal nr. 3

</ref> Men i 1696-98 fekk kyrkja ein ny preikestol: “For en ny predichestoel af snedcherwerch, med opsettelse”. <ref name="ftn12"> SAB Stiftsamtmannens arkiv. L. nr. (boks nr 1725. Utgifter 1696, 1697 og 1698. Undredal nr. 8

</ref>

Preikestolen har tre sider ut mot kyrkjerommet. Kvart storfelt har ei større fylling med måla englehovud med vengjer og blomsterdekor i ein portalforma ramme over ein mindre oval fylling med måla blomsterdekor. Felta er skilde på utsida med runde hjørnesøyler som kviler på hjørnepostament med måla dekorfelt. Søylene har korintiske kapitel og er toppa av englehovud med vengjer, som er festa i hjørna på det øvre smalfeltet. Dekkplata svingar ut i firkantar over englehovuda. Preikestolen er boren av ein enkel baluster.

Det øvre smalfeltet på norsida av preikestolen har innskrift “Anno", som på midtfelten held fram i "1696”; utskore i tre og limt på. Den siste o-en i Anno manglar. På nordre storfelt står det vidare at preikestolen vart «Bekostet af Peder Hansen og Karel Olsen 1696». Peder Hansen var lensmann i Undredal og Karel Olsen var son til lensmannen i Flåm.<ref name="ftn13"> Djupedal: Undredal, kyrkja og bygda, 1997: 136

</ref>

Preikestolen vart sett i stand ein gong mot slutten av 1700-tallet. På det midtre storfeltet står det «reParreret af Lensmanden Halsten Nielsen, Hans Ellingsen, Johans Hansen». Desse tre eigde kyrkja frå 1788.

Det tredje og siste feltet, inn mot sørveggen, har inga påmåla innskrift.

Frå koret er det oppgang til preikestolen i form av to trappesteg med rekkverk av to enkle, vertikalstilte profilerte panelbord og ein smal, åttekanta meklar.

Målinga på preikestolen er overmåla med hovudfarge i brunraudt, dekor i raudt, kvit, brunleg, og gult med svarte konturar, og det er spor etter skrift under noverande skriftfelt.(undersøkes av konservatorer). Søylene er marmorerte i grått og brunt.

=== Benker og faste stolar ===
Det vart laga to lange benker, «stooler» i koret og ein til presten i 1684-86. I 1696-98 vart det laga ein brudestol. Han som la kvelving ytst i skipet i 1699-1701 laga også nye benker nedst i kyrkja.(Rekneskapar.)

På kvar side av midtgangen i skipet står det åtte nyare kyrkjebenker av ubehandla furu. Dei er frå 1987, då vart dei gamle bytt ut. Det er spor i veggene etter feste av rygg og sete frå dei gamle benkeradene, men det er ikkje spor i det nyare golvet. Det er like mange benkerader som tidlegare. Setefjølene er breie med innsvinga kant mot den enkle bua benkevangen, og to parallelle bord til ryggstøtte. Benkene ved tårnstolpane er halvparten så lange som resten. Det står også ein ekstra kyrkjebenk på nordsida av koret. Benkene er laga ved Kaupanger snikkarverkstad''' '''A/S ved Ole Fredskil.

''Fast stol i koret. ''I søraustre hjørne av koret er det ein liten veggfast klokkar- og medhjelparbenk. Denne er lukka med brystning mot nord og ei hengsla dør mot vest. Begge har profilert ramme med enkel fylling.

''Brudebenk. ''På sørsida av koret står ein brudebenk frå 1696/98.<ref name="ftn14"> SAB stiftsamntmannens arikiv: “En brudestoel” 5£.

</ref> Brudebenken er ein umåla trebenk med utskjæringar og eit utskåre hjarte i ryggbrettet. Tilsvarande benker finst i kyrkjene i Flåm og Aurland.

''Kneleskammel''. Den eine kneleskammelen er i ubehandla tre frå 1647 og har innskoren dekor og årstall, bumerke, jesusmonogrammet IHS, og namnet Andres er innskore. Det må vera Anders Underdal som i 1647 var den største skattebetalaren i bygda.

Den andre kneleskammelen er nyare og i ubehandla tre, oversida er trekt med skai som er festa med kraftig saum rundt øvre kant. Begge langsider har innrissa doble X-ar frå topp til botn.

===Rituelle kar===

==== Kalk ====
''Kalk ''av sølv nemnd første gong i inventarlista frå 1686. Kupa er djupt runda. Øvre og nedre skaftledd er sylinderforma og avslutta oppe og nede med tvinna band. Nodus har små, drevne tunger mot glatt midtkant. Foten skrår rett ut og svingar så ut mot rett standkant. På sida av kupa er siselert to tomme våpenskjold med sløyfe over. Siselert bord kring ytterkant av foten. Riller på standkant. Inventarlistene har med vekta som er 9 Lod og 2 eller 1 ½ quintin.Under foten er vekta innrissa: V IIII Lod y. Høgde 15 cm, diameter kupa 8 cm, diameter fot 8 cm.

''Særkalkar ''av sølv 30 stk. H: 7,5 cm. To typar: 15 enkle utan dekor og 15 med kors på kulpa og inngravering på fot: "Undredal kyrkje 1938".

==== Disk ====
a) ''Disk'' i sølv frå same tid som kalken. Han er nemnd i inventarlistene frå 1686 "kalch och Disch af Sølv gansche liden 9 Lod ii quintin".<ref name="ftn15"> SAB stiftsamntmannens arikiv. Boks 1725 legg 3 
</ref> Disken er enkel med to smale innrissa band parallelt innafor kanten og eit lite stempel, ein R med strek over, på randa. Diameter 9 cm.

b) ''Disk ''av sølv 16,5 cm.

==== Vinkanne ====
''Rebekkakrukke'', grå- og kvit-spetta fajanse med brun kross på sida. Slutten av 1800-talet. Høgde 29 cm.

==== Dåpsfat ====
Dåpsfatet er frå 1680, og er eit koparfat med rik dreven dekor. Hovudmotivet er ein løvefigur med krone i botnen av fatet. Framlabbane grip om ei øks, og skaftet på øksa formar ein sirkel kring løva. Motivet er omgitt av ein snodd sirkel. Randa har rankedekor. På baksida restar av måling og initialane CEW. Dåpsfatet var på eit tidspunkt kvitmåla, men i 1962 vart målinga fjerna. Fatet måler 46,5 cm i diameter og er 8 cm høgt.

==== Kanne ====
Enkel dåpskanne av massing frå 1997. Innskrift på den eine sida av korpus: Undredal 825 årsjubileum. Gåve frå bygdefolket. Kanna er 27,5 cm høg og 14 cm i diameter i botn.

=== Parament ===
I dei første Inventarlistene har kyrkja ein kvitt altarduk av lerret, eit raudt, lite kledes altarklede, ein gammal messehakel og ein gammal messeserk.

==== Altarklede ====
Kyrkja har grønt, fiolett og raudt altarklede i nyare grov ullkypert. Under desse heng restar av eit ullklede frå 16- eller 1700-talet. Kledet dekkjer fronten og framdelen av sidene på alteret. Det er kypertvove i ei breidde på 60 cm etter valking og er sydd saman i to breidder i høgderetning. Jaretrådane er tjukkare enn renningstrådane elles.

==== Messehakel ====
I 1709 fekk kyrkja ein ny ''messehakel'' av raud fløyel med kross av gullgaluner. Ei opplysning om mellomfôr, lese som «teel» eller «trel», er usikker. Det kan vera denne messehakelen som framleis finst i kyrkja. Messehakelen har hovudstoff i glest voven raud plysj på lys botn og ein kross av smal, applikert metallknipling. Mangelfullt dokumentert.

===Lysstell===

I dei første inventarlistene har kyrkja ein massingstake med to piper. To lysestakar i massing vart gjevne til kyrkja i 1702.

==== Altarstakar ====
Kyrkja har framleis dei to stakane av massing frå 1702. Stakane har pigg, vid lysplate, balusterforma skaft og vid, flat fotplate. På skaftet er det festa skjold som kviler i eit hakk. Innskrift på det eine skjoldet: P.H.S og T.Ø.S og ANNO, innskrift på det andre: J.P.S og L.O. S og årstalet 1702. Høgde 23 cm.

==== Lysekrone ====
Midt i skipet heng ei spesiell fem-arma lysekrone av utskore lindetre og med s-forma lysarmar av massing.<ref name="ftn16"> NIKU oppdragsrapport: Thierry Ford: “Undredal lysekrone, konservering rapport” 2003

</ref> Krona er avslutta opp med ein naken kvinnefigur på ein liten klode med vengjer. Med den løfta høgre handa held ho eit atributt og toppen av eit segl som spenner seg ut bak ryggen og endar i folder framfor underlivet hennar og er hald fast ved venstre hofte med vestre hand. Det er gudinna for lukke, Fortuna. Ho står også for handel og sjøfart, og vert ofte vist med segl i hendene, som på denne lysekrona. Kloden kviler på laurbærkrans. Sentrum av krona er ei større kule dekt med nedoverretta laurbærblad og til denne er det festa fem naturalistisk framstilte hjortehovud med store øyre og horn. Lysarmane av massing er festa bak på nakken av hjortehovuda. Under laurbærkula er det festa perlerader og frå desse går det ut ein kongleliknande eller drueklaseforma knopp, dekt av begerblad i akantusform. Krona er måla i ulike gule og brune tonar, lys karnasjonsfarge, raudt, grønt og gull.

Lysekrona er vanskeleg å datera fordi ho truleg er sett saman av delar med ulik alder og opphav. Den kan minne om ein type lysstell som vert kalla ''Leuchterweibchen ''eller ''Lüsterweibchen. ''Desse kjem frå det området som dekkjer sør-Tyskland, Østerike og Sveits.<ref name="ftn17"> NIKU rapport s. 4; Baxandall, M 1980, ''The Limewood Sculpture of Renaissance Germany, ''s. 102

</ref> Dei hadde utskorne kvinnefigurar og horn sette saman. Figurane kunne vere religiøse figurar eller mytologiske figurar, som ofte vart valde på 1600-tallet. Slike lysekroner var populære fram mot 1800-tallet. Korleis krona kom til kyrkja veit ein ikkje. Den tidlegaste referansen til Lysekrona er frå 1824.<ref name="ftn18"> Bendixen, Undredal kirke i Sogn: 205

</ref>

I koret er det to punktlys over korbogen mot skipet. I skipet er det tre elektriske femarma lysekroner i bronse.

=== Klokker ===
Etter rekneskapane hadde kyrkja to små klokker i 1690 og frametter. Den eine er truleg identisk med klokke a.

a) Mellomalderklokke i nordvestre hjørne i skipet, truleg frå 1300-talet. Klokka har etter måten flat kroneplate der det er festa ei krone av midtboge og seks runda bøylar. Frå kroneplata svingar hua ned og ut, og rundar jamt over mot smal, skrådd korpus som nede er markert med to riller over ut- og nedbøygd slagring med flat underkant. Gammal kolv. Klokka vert nytta til avsluttingsslaga ved gudstenester. Diameter 44 cm, høgde med krone 48 cm, utan 40 cm.

b) <nowiki>Klokke med innskrift på korpus: STÖBT I BERGEN AF M.K. SKIÖBERG [1]824. Diameter 42,5 cm, høgde utan krone 30 cm, med krone 28 cm.</nowiki>

c) Ny klokke. På ring oppe på halsen: OLSEN NAUEN KLOKKESTØPERI, TØNSBERG. På korpus: latinsk kross over innskrift: HERRE GJER MEG TIL REISKAP FOR DIN FRED. Diameter 49 cm, høgde utan krone 38 cm, med 47 cm.

=== Orgel ===
Harmonium i koret, 1991, laga av Gerrot C. Klop, Nederland. Orgelet har 200 piper og fire og ei halv stemme. Ryggen av instrumentet fungerer som front med tre gjennombrotne felt med dekor av skore rankeverk. Sentralt i feltet i midten G C K.

== Kyrkjegard ==
Kyrkjeport og gjerde er nemnde i rekneskapane i 1711-1713. Gravene har vorte førte til gravplass i Aurland over fjorden.

Bygningar knytte til kyrkja

[...]

== Kjelder ==
=== Utrykte kjelder ===

[...]

=== Trykte kjelder ===

[...]

=== Oppmålingsteikningar og fotografi ===
Jensenius, J., Undredal kyrkje, oppmålingsteikning, Riksantikvaren

==Bilete==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning">
Fil: Tilstand under koret før arbeida i 2012, AMH 2012.jpg|Tilstand under koret før arbeida i 2012, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje sett frå søraust, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje sett frå søraust, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, austre stavlegje sett frå aust, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, austre stavlegje sett frå aust, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, austveggen i koret før arbeida 2012, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkje, austveggen i koret før arbeida 2012, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje, base på sørvestre stolpe 1, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkje, base på sørvestre stolpe 1, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje, base på sørvestre stolpe, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkje, base på sørvestre stolpe, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje, bygningsdetalj, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, bygningsdetalj, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, del av takkonstruksjonen, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, del av takkonstruksjonen, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, grunnen sett mot vest, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkje, grunnen sett mot vest, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje, hjørne nordvest i skipet, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, hjørne nordvest i skipet, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, innfelt planke, nord, mellom øvre og nedre stavlegje i vest, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, innfelt planke, nord, mellom øvre og nedre stavlegje i vest, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, innfelt planke, sør, mellom øvre og nedre stavlegje i vest, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, innfelt planke, sør, mellom øvre og nedre stavlegje i vest, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, mogeleg feste for kor og kordør i austre stavlegje, nord, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, mogeleg feste for kor og kordør i austre stavlegje, nord, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, mogeleg feste for kor og kordør i austre stavlegje, sør, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, mogeleg feste for kor og kordør i austre stavlegje, sør, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, nordaustre hjørne, grunnen, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkje, nordaustre hjørne, grunnen, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje, nordaustre hjørnestolpe sett utafrå, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkje, nordaustre hjørnestolpe sett utafrå, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje, nordaustre tårnstav, fundament, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkje, nordaustre tårnstav, fundament, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje, nordfasade, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, nordfasade, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, nordre svill med drypphol, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkje, nordre svill med drypphol, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje, nordre svill, detalj, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkje, nordre svill, detalj, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje, nordvestre hjørnestolpe, tilpassing, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkje, nordvestre hjørnestolpe, tilpassing, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje, nordvestre stolpe og nordaustre tårnstolpe, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkje, nordvestre stolpe og nordaustre tårnstolpe, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje, nordvestre stolpe sett frå vest, fundament, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkje, nordvestre stolpe sett frå vest, fundament, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje, oppattbrukt materiale, sørvegg i vest, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkje, oppattbrukt materiale, sørvegg i vest, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje, sett mot aust, grunnen, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkje, sett mot aust, grunnen, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje, stavlegjene sett frå aust, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, stavlegjene sett frå aust, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, søraustre hjørne, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, søraustre hjørne, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, søraustre hjørne, grunnen, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkje, søraustre hjørne, grunnen, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje, søraustre hjørnestolpe, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkje, søraustre hjørnestolpe, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje, søre svill sett frå aust, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkje, søre svill sett frå aust, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje, søre svill, detalj, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkje, søre svill, detalj, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje, sørsida, stav og laft, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkje, sørsida, stav og laft, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje, sørvesthjørnet i stavkyrkja, grunnen, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkje, sørvesthjørnet i stavkyrkja, grunnen, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje, sørvestre hjørne 1, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, sørvestre hjørne 1, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, vestdør i skipet, innafrå, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, vestdør i skipet, innafrå, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, vestdør i skipet, utvendes, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, vestdør i skipet, utvendes, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, vestfasade, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, vestfasade, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, vestinngangen, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, vestinngangen, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkjenordvestre stolpe, fundament, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkjenordvestre stolpe, fundament, AMH 2012
Fil: Undredal stavkyrkje, svill og vegg sett utafrå, detalj, AMH 2012.jpg|Undredal stavkyrkje, svill og vegg sett utafrå, detalj, AMH 2012
Fil: Undredal, stavkyrkja, noraustre hjørne, AMH 2011.jpg|Undredal, stavkyrkja, noraustre hjørne, AMH 2011
Fil: Undredal, stavkyrkja, nordvestre hjørne 1, AMH 2011.jpg|Undredal, stavkyrkja, nordvestre hjørne 1, AMH 2011
Fil: Undredal, stavkyrkja, nordvestre hjørne, AMH 2011.jpg|Undredal, stavkyrkja, nordvestre hjørne, AMH 2011
Fil: Undredal, stavkyrkja, sørvestre hjørne, AMH 2011.jpg|Undredal, stavkyrkja, sørvestre hjørne, AMH 2011
Fil: Undredal, tidlegare vindauge i nordvest, AMH 2011.jpg|Undredal, tidlegare vindauge i nordvest, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil: Undredal kyrkje, interiør mot aust, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, interiør mot aust, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, interiør mot aust, koret, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, interiør mot aust, koret, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, interiør mot vest , AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, interiør mot vest , AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, interiør mot vest i våpenhuset, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, interiør mot vest i våpenhuset, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, interiør nordvest i skipet, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, interiør nordvest i skipet, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil: Undredal kyrkje, altarduk, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, altarduk, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, altartavle, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, altartavle, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, klokke a, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, klokke a, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, klokke b, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, klokke b, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, klokke c, AMH 2011.JPG|Undredal kyrkje, klokke c, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, kyrkjebøsse, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, kyrkjebøsse, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, messehakel detalj a, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkje, messehakel detalj a, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje, messehakel, detalj b, AMH 2012.jpg|Undredal kyrkje, messehakel, detalj b, AMH 2012
Fil: Undredal kyrkje, orgel, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, orgel, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, preikestol, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, preikestol, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, raudt altarklede, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, raudt altarklede, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, raudt altarklede, detalj 1, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, raudt altarklede, detalj 1, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, raudt altarklede, detalj, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, raudt altarklede, detalj, AMH 2011
Fil: Undredal kyrkje, russisk ikon, AMH 2011.jpg|Undredal kyrkje, russisk ikon, AMH 2011
</gallery>

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Undredal sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Aurland kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Aurland kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Før 1537]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Tjugum kyrkje

2021-02-19T16:15:54Z

Kjartan:

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Det er ikkje heilt klart kor lenge Tjugum har vore kyrkjestad. Sjølve kyrkja på Tjugum er ikkje nemnd i Bergens Kalvskinn, ei kyrkjeleg jordebok frå første halvdel av 1300-talet. I innleiinga til faksimileutgåva frå 1989 skriv utgjevarane at grunnlaget for det som står om kyrkjene i Sogn er ein ferdig registrant frå 1316, og at avskrivaren kan ha hoppa over eit par kyrkjer under arbeidet. Dei finn det mistenkjeleg at Tjugum kyrkje ikkje er nemnd, medan kyrkjesoknet er nemnt heile tre gonger (p. 47a og b og p. 48).<ref name="ftn1"> Hødnebø 1989, s 13

</ref> I Diplomatariet (DN) er kyrkja nemnd i … Venteleg har det stått ei stavkyrkje på staden alt frå 1100-talet slik det elles har vore vanleg på kyrkjestadene frå mellomalderen.

Når kyrkja dukkar opp att i kjeldematerialet frå 1600-talet og frametter, er det ei tømmerkyrkje på Tjugum, og denne skal etter tradisjonen ha vorte bygd i 1610.

Tjugum kyrkje var ein del av Leikanger prestegjeld fram til Balestrand prestegjeld vart oppretta ved kgl. Res. 1. mars 1849.<ref name="ftn2"> Bendixens manus

</ref> Tømmerkyrkja vart riven og ei ny kyrkje oppført i 1863.

Som ved mange andre kyrkjer finst det ei segn knytt til bygginga av den første kyrkja. Ho skal ha vore tenkt oppført på Torsnes der materialane var lagde opp i flåte og festa ved stranda. Om natta vart materialane flytta av ukjende krefter og dei vart funne att ved Tjugum der kyrkja vart bygt.

== Stavkyrkja ==
Det finst ingen opplysningar om denne kyrkja.

== Kyrkja frå 1610 ==
Over inngangsdøra til skipet i den etterreformatoriske tømmerkyrkja stod årstalet 1610, og dette har vore tolka som byggjeåret for kyrkja. Dette er truleg ei rett tolking, men det kan merkast at kyrkja i tilfelle er ein tidleg representant for den etterreformatoriske tømmerkyrkjebygginga i bispedømmet. Kring Bergen, Osterøy og Lindås kan ein finna kyrkjebygg frå denne tida, men elles vert kyrkjene gjerne bygde noko seinare på 1600-talet.

Den tidlegaste skriftlege kjelda for kyrka frå 1600-talet er synfaringa frå 1661-65, og ut frå denne er det tydeleg at kyrkja då har hatt alvorlege skader og manglar som måtte utbetrast og ein vil tru at ho ikkje er heilt ny.

Rekneskapsopplysningar med inventarlister for Tjugum kyrkje finst for åra 1667 – 1722. Desse gjev ein del haldepunkt for korleis tømmerkyrkja har vore, opplysningar som, saman med synfaringsnotata og maleri av kyrkja frå […] kan gje oss eit bilete av 1600-talskyrkja på Tjugum.

Bygningen

Som for dei fleste andre kyrkjer finst det to oppgåver over måla på kyrkja, ei frå 1686 og ei frå 1721. Desse skil seg i regelen noko frå kvarandre, sjølv der det ikkje har skjedd viktige bygningsendringar i mellomtida.

Skipet i Tjugum kyrkje var i 1686 16 ½ alen langt og 13 alner breitt. Koret var 8 ½ alen langt og 10 ½ alen breitt. Tårnet, som var særskilt bygd til kyrkja, var 6 alner i kvadrat. Framfor tårnet var det bygt til eit våpenhus.

I 1721 er måla oppgitt slik: Skipet er 16 alner langt og 14 alner breitt, koret er 14 alner langt og 9 alner breitt og våpenhuset er 3 alner langt og 6 alner breitt. Dette må lesast slik at koret er vorte lengre i austleg retning, 5-6 alner, og at våpenhuset har hatt same breidda som tårnet og stukke 3 alner lengre fram mot vest. Både det opphavlege koret og tilbygget må i desse måla vera rekna som kor.

I 1661-65 laut sutaket både over skip og kor skiftast ut. På sørsida som oftast står mest utsett for været, var også tre av sperrene så rotne at dei laut skiftast. Sambandet mellom kor og skip svikta, og tårnet var så dårleg forankra i skipet at det «beweger sig hid og did naar Klochen ringes». Dette siste skulle løysast ved at to lange dragarar vart festa til tårnet og inn over lemen i skipet. Tårnet laut også «bebindes» i 1687-89. Den firkanta tårnhetta var for kort og dekte knapt dei øvre hjørna på tårnet, dette måtte det også gjerast noko med. Takbjelkane på tvers over skipet var for svake, og desse skulle understøttast med bjelkar på begge sider av midtgangen. Elles var kyrkja for lita og trong, og trengde utviding, noko som ein meinte best kunne skje ved at det vart bygt eit tilbygg på sørsida av skipet, men det vart det ikkje noko av.

Men kyrkja vart utvida. Dette skjedde heilt på slutten av århunderet, i 1696-98. Då vart det laga eit nytt utbygg til kyrkja, 10 alner breitt og 7 alner langt, av tømmer. Både ut frå rekneskapsopplysningane og maleriet til Fernley, må dette ha vore ei utviding aust for koret, noko som stemmer med måla frå 1721. Til dette arbeidet hadde kyrkja hjelp av ein snikkar frå Bergen som laga vindaugskarmar, loftgolv og skriftestol og dreia spiler mellom koret og skipet. Tilbygget i aust vart pannetekt i 1705-07.

Etter utbygginga er skriftestolen nemnd fleire gonger, men det er noko uklart kvar denne har vore. Om det ikkje var i det nye tilbygget, som er mest sannsynleg, må det ha vore i det gamle koret, eller mindre truleg på sørsida av koret. Tilbygget vart tjørebredd i 1699, og «det ny chor och schrifftestoel» vart måla innvendes. Det vart i 1702-04 kjøpt 16 alner grønt stoff, «rasch», til gardiner mellom koret og skriftestolen.<ref name="ftn3"> «Rasch», ullstoff av kamgarn. I Historiebogen, Vævning ( [http://www.aksp.dk/index www.aksp.dk/index] ) forklart som «Uldent, ret tarveligt tøj, der er appreteret og presset blankt.»

</ref> Gardinene vart opphengde med jarnstang og massingringar. I 1711-13 er sørsida av skipet, koret og skriftekammeret, tjørebredt. Ein ny skammel, truleg kneleskammel, vart laga kring skriftestolen i 1717-19. Seinare kan innreiinga ha vorte endra slik at det opphavlege koret kan ha blitt inkludert i skipet. Mest 200 år seinare skriv Bendixen at Sakristiet var ope mot kyrkja.<ref name="ftn4"> Bendixens manus

</ref>

I dei eldste bevarte rekneskapane, 1667-69, går det fram at ein har gjort eit stort arbeid for å få fleire og betre sitjeplassar i kyrkja. Det er då bygt nytt galleri («polpitur») med benker og 24 nye benker («stoller») nede i kyrkja, og golvet i kyrkja vart fornya samstundes. Det går seinare fram at kyrkja hadde to galleri, det eine i vest, det andre venteleg på nordsida av kyrkja.

I 1687-89 er det «lagt nyt gulf i kirchen oc choret». Materialen til kyrkja omfattar både bjelkar, golvåsar og hogne bord, like lange som kyrkja, og dei vart truleg frakta frå Vadheimsfjorden («Wadunsfiorden»).

Samstundes vart åtte opplengjer med kne festa til kyrkja. Veggene trengde venteleg å styrkast for å kunna bera det nye pannetaket som vart lagt opp i 1687-89. Det var ein mann som heitte Christen Thøgers som frakta takpannene og ein murmeister dreia hol på pannene og la dei opp. Han hadde hjelp av tre menn til arbeidet med lekter og anna. Nokre år seinare (1690-92) iukvart overskytande takpanner lagde på våpenhuset. Opphavleg hadde kyrkja bordtak som vart tjørebredd.

Før 1690-92 var det ein del mindre arbeid på vindauga i kyrkja, men i den rekneskapsperioden har det skjedd ei gjennomgripande endring i det det er laga rammer og karmar til seks vindauge som er innhogne i veggene. Dei har då truleg erstatta tidlegare mindre vindauge. I 1708-10, eit tiår etter at tilbygget til koret var på plass, vart det kosta eit nyt vindauge bak altartavla, det kan bety at altaret alt då var flytta aust i tilbygget. Det same når det i 1711-13 står at altarfoten er festa med 4 pund jarn.

I 1690-92 vart det laga to halvrunde dører til kyrkja, det kan ha vore ei fløydør til inngangen i vest.

Både skipet og det opphavlege koret fekk kvelva himling, skipet i 1687-89 og koret i 1693-95, få år før utvidinga mot aust. (R) Tilbygget hadde flat himling. Ved bispevisitasen i 1855 peikte bispen på at det loftet over altaret var så lågt at det var «generende» for presten. Medhjelparane meinte dette kunne endrast ved at ein heva himlingen eller laga ein kvelv også her.<ref name="ftn5"> Visitasmelding

</ref>

Tårnet vert omtalt som eit støpultårn, det heiter (S 1721) at det er eit «Stopel Taarn frå Grunden opbygt». På Fernley sitt maleri av kyrkja har tårnet firkanta, bordkledd hjelm, og dette stemmer også med opplysningar i kjeldene. Tårnet vart i 1691 prydd med ein gylt hane med knapp og spir, det var seks bønder som gav denne til kyrkja. Det vart då og festa to krokar i spiret, det vart kjøpt ei hampeline, og så vart tårnet tjørebredd.

Interiør

Heile kyrkja vart måla innvendes i 1690-92, det meste av kostnadene vart dekte av allmugen. I perioden etter, 1693-95 vart det opphavlege koret kvelva og kvelven vart måla.

Etter utvidinga mot aust, vart det nye koret og skriftestolen måla innvendes. I 1702-04 vart dåpshuset og foten til bekkenet, døypefonten, måla.

Bendixen beskriv den innvendige målinga slik:

''Kirken var innvendig malt med vannfarver, der til dels hadde holdt sig godt. Skibet var tønnehvelvet, koret flatt. I himlingen på det første var malt sol, måne og stjerner, på veggene trær og hjort, over inngangsdøren til skibet fremstilles: Skapelsen; over inngangen til koret: Dommen; mellem skib og kor var anbragt spiler og over åpningen en tverrstokk. ''

''I korets tak og på veggene var malt frukter og blomster og dessuten de 4 evangelister.<ref name="ftn6">'' Bendixens manus''

</ref> ''

Når han nemner tre og hjort, kan det tenkjast at malinga har hatt likskap med malinga i Flåm kyrkje.

Glasmaleri. Bendixen har følgjande opplysningar om mala innskrifter på glasrutene:

Innskrifter på glasruter etter BEBs manus:

''På et vindu i koret fantes innbrent i en rute:''<br\>
''Msr. Hans Nielsen Rue''<br\>
''Monsr. Niels Troelsen Wiborg''<br\>
''Og i en annen:''<br\>
''Sign. Jens Lydersen Lind.''<br\>
''På et vindu i skibet, nærmest prekestolen:''<br\>
''Ærværdig, hæderlig og høilærde Mand Mag. Iver Eriksen Leganger''<br\>
''Likeledes:''<br\>
''Velædle Hr. Capitain Georg Fridric von Krog Hæderlig og vellærde Mand Hr. Samuel Bugge, Sogneherre til Legangers Præstegjæld 1691.''<br\>
''På det nederste og vestlig vindu: ''<br\>
''Kongl. Maj. Stiftschriver Hermand Garmand 1691; Kongl, Maj Fouget Hans Blei 1691; Kongl. Maj. Sorenschriver Niels Hansen 1691.''<br\>

Inventar

Alteret vart fornya i 1680-81 (R). Ein fekk då eit altar med skåp inni der ein kunne oppbevara kyrkja sine tekstilar.

Om altartavla skriv Bendixen:

''<nowiki>På alteret stod, da kirken blev revet, en grønnmalt tavle uten billeder og denne gjenkjente jeg liggende på loftet som en av de gamle katekismustavler med rand og utskjæringer i trekanter [-n]; konsoler i gjennembrutt arbeide og gulmalt.</nowiki>''

I 1690 vart det laga himling med treskjæring («billett werch») over preikestolen. Om preikestolen har Bendixen følgjande opplysning:

''… hadde runde buer og synes å ha vært eldre, fra Kristian IV’s tid. Den skal være omdannet til et kråskap.''

I 1690-92 vart det også laga eit nytt dåpshus («funt») til kyrkja. Kvar denne stod, er ikkje sikkert, ofte var desse plasserte bak i kyrkja på nordsida, men her kan det ha vore framme i kyrkja. «Funten» var eit eige avlukke med dør og med dreia spiler i øvre del. I 1699-1701 vart det som nemnt laga ein fot under fonten, det vi kallar døypefont, og dei fire benkene som er nemnde i same setninga, var truleg også inne i dåpshuset.

Etter Bendixen var døypefonten ''<nowiki>kun av et kar i en jernring, men skålene[?] i den eldre døpefont var av tre, og foten hadde form av en stabburstolpe(?). </nowiki>''

Ny brudestol vart laga i 1702-04. Klokkaren har hatt ein eigen sitjeplass som vart festa til veggen i 1690-92. Bendixen fortel at ''De øverste stolestader viste sterke utskjæringer ved inngangen, men de nedre var simplere, til dels uten dører''.<ref name="ftn7"> Bendixens manus

</ref>

Ein forgylt kalk og disk (inv. 1670). Kalken var for liten og vart utvida (R 1675-77) med sølv, soknepresten og nokre frå soknet gav forgyllinga. I inventarlista frå 1702 er det oppgitt ei vekt på 34 ¾ Lod. I døypefonten var det eit massingbekken (inv. 1670 og frametter).

Av lysstell nemner inventarlistene eit par massingstakar med tre armar (1670). I 1704 vart to massingstakar omstøypte Ao 1704 med tillegg av meir massing. Ei lysesaks vart kjøpt Ao 1706. I inventarlista frå 1723 er det oppført ei ny massing lysekrone med 8 doble armar gjeven av Nils Hansen Ruls (?) (Rud?) arvingar, for det har han fått fri begraving.

Parament

Ein ny altarduk av dreiel med frynser kring er nemnd frå 1670 og frametter. Det er også ein gammal lerrets altarduk. Kyrkja hadde, som mange andre kyrkjer i nærleiken, eit randete altarklede av skottetøy.

Inventarlista frå 1670 nemner ein ny messehakel av taft med fløyel. Det er sikkert den same som er nemnt i 1702 som ein silke messehakel med fløyels kross. Ein seinare merknad i margen fortel at denne er kommen til kyrkja i Fresvik. I den siste rekneskapsbolken før kyrkjene vart selde i 1723, er det ført inn ein merknad om 10 riksdalar, 1 pund og 14 skilling som ein ynskjer løyve til å bruka til ein ny messehakel, det er uvisst om dette vart noko av.

Ein ny messeserk er nemnt i inventarlista frå 1670. Ein ny messeserk av 18 alner lerret vart også skaffa i 1678-79.

Eit nytt karnat, ei slags talje, vart kjøpt i 1722.

Av bøker hadde kyrkja ei gammal alterbok som er nemnd i 1702. Ei salmebok in oktavo vart kjøpt i 1701. Inventarlistene har med ei lita klokke i tårnet.

Kyrkjegard og gravminne

I 1687-89 vart det laga ein ny kyrkjegardsport med oppstandarar, tak, dør og hengsler. (R) Også i 1692 vart det laga ein ny port med dør og hengsler. I 1717-19 vart det laga nye kyrkjeled (portar?) både på austsida og vestsida.

= Kyrkja frå 1863 =
Tjugum kyrkje er teikna av arkitekt Christian Heinrich Grosch, men modifisert etter lokalt framlegg i møte for Tjugum sokn 28.3.1862. Dei opphavlege teikningane er ikkje kjende. Kyrkja vart oppført av byggmeister Johannes Øvsthus og mennene hans.

Kyrkja var kvitmåla utvendes då Bendixen undersøkte kyrkja kring 1900, ho var også den gongen tekt med raude panner. Kyrkja vart vesentleg endra i 1940 etter teikningar av arkitekt Johan Lindstrøm. Inngangspartiet vart fornya og den gamle, nygotiske fasaden vart fjerna og erstatta med meir klassiserande former, taket vart heva og gjort lengre i delen vest for lanternen, slik at den opphavlege, åttekanta forma med utbygg i aust og vest meir fekk preg av eit langhus med utbygg på sidene.

== Bygningen ==
=== Vegger ===
Kyrkjerommet er høgreist og rommeleg. Største delen av skipet formar ein åttekant der dei skrå hjørneveggene er om lag halvdelen (360 cm) så lange som langveggene og opningane i aust og vest (ca. 660 cm). Åttekanten opnar seg i full breidde og høgde mot koret i aust og mot ei forlenging av skipet i vest. Alle desse veggene er lafta saman med flat lafteplank i vekslande breidder.

Innvendes er veggene i skipet avslutta oppe med smal list og nede med enkel fotlist, medan veggene i koret er avslutta mot taket med ei breiare, profilert list. Veggflatene er brotne av høge, gavlforma vindaugsopningar, tre i kvar av langveggene og ei i kvar av hjørneveggene og i langveggene i forlengingane mot aust og vest. Lindstrøm sine vindauge i vestre del er delte pga. trappene.

Dei åtte midtromsstolpane deler skipet inn i eit midtrom og ein omgang. Stolpane har breie avfasingar på hjørna over benkenivå, og er avslutta oppe med ei list som nedre markering av kapitel. Kapitela er avslutta med breiare dobbelt listverk øvst mot himlinga.
Mot aust held bygget fram i eit smalare og lægre tilbygg i bindingsverk. Det er delt i to i lengderetning, med dør mellom og med sakristi i sør og tavlerom/kjøkken i nord.

På vestsida var våpenhuset frå først av plassert i den vestre tømmerforlenginga av åttekanten i skipet. Dagens våpenhus, med oppgang til galleriet på begge sider frå vest, vart bygt til på 1940-talet etter Lindstrøm sine teikningar. Veggene i tilbygget er oppførte i reisverk.

Utvendes er veggene kledde med liggjande, glattkanta bord. Hjørna er innkassa med bord med fas over hjørnekloss. Veggene er avslutta nede med eit breiare bord med fas i overkant. Oppe er dei avslutta mot ei innkassing under takskjegget.

=== Portalar og dører ===
Kyrkja har hovudinngang i vest med fløydør inn til våpenhuset og fløydør vidare inn til skipet, i dei austre skråveggene er det enkle dører til kyrkjegarden og frå koret er det to dører mot dei to romma aust for koret. Mellom desse, og frå det nordre av dei ut mot kyrkjegarden, er det også dører. Trappene i våpenhuset fører opp til dører inn mot galleriet.

Eldre foto og Lindstrøms teikningar viser at kyrkja ved oppføringa hadde ein hovudinngang i nygotisk form under eit stort overlys som var avslutta oppe med gavlform. Vestfasaden fekk eit heilt anna uttrykk etter arbeida i 1940 då portalen fekk den klassiserande forma han har i dag. Vindauget over vart fjerna og eit rundt vindauge sett inn i gavlen. Dørene elles i kyrkja har form frå midten av attenhundretalet med tre fyllingar, den i midten høgst. Ein del av dei originale dørvridarane med nøkkelskilt er bevarte.

=== Korskiljet ===
Koret opnar seg i full breidde og høgde mot skipet. Skiljet er markert ved ein høgdeskildnad på to steg i golvnivå der korgolvet formar øvste steg i ei sentral, boga trapp som er flankert av to søyler frå golv til himling. Mellom søylene og veggen er høgdeskildnaden dekt av brystning med ein smal benk på vestsida, og ei låg brystning over benken som rygg.

=== Vindauge ===
Vindauga er i store trekk opphavlege. Dei er monterte inn i karmen og er inndelte ved hjelp av to ståande postar og ni sprosser i høgderetning. Oppe formar sprossene Y og kryssar ein annan i gavlforma. Indre og ytre gerikter er enkle, klassiserande. Glaset kan vera fornya. Det er meir ujamt enn i kyrkjer frå seint 1800-tall, kanskje fordi det er noko eldre. I skråveggene er det grisaillemønstra glas i dei øvre rutene.

Vindauga i koret har tre postar. Sekundært er det her sett inn småruta varevindauge med farga glas i bly. Desse vindauga har fire rammer og kan skruast av. Gavlane har eit enkelt glasmåleri med gul kross med sirkel bak krossmidten og elles små, usymmetriske ruter i fargane som elles finst i blyglaset.

=== Golv og fundament ===
Fundamentet i kyrkja er murt opp av tukta stein og fuga.

Som underlag for golvet er det dels brukt materiale frå den tidlegare kyrkja, og det skal finnast bjelkar med interiørmåling i bjelkelaget. Kyrkja har eit bordgolv av bord med noko vekslande breidde lagde i lengderetning på golvbjelkar. På sidene i skipet er dei lagde i jamne fag. Golvet er måla.

=== Tak ===
Då kyrkja var ny hadde ho eit åttekanta tak som gjekk opp til lanterna med klokkestove. På austsida var taket heva slik at det der var saltak frå austgavlen inn til lanterna. Dette vart endra i 1940 slik at det også i vest vart eit saltak i full høgde. Taket i vest vart også gjort lengre.

Kyrkja har no saltak i aust-vestretning med telttak frå sideskipa opp mot lanterna på begge sider. Saltaket har sperrer og saksesperrer. Sperrene ber smale åsar som underlag for sutak, dels av oppattbrukte, kvitmåla, profilerte bord. Mønet går heilt inn til lanterna. Gratsperrer frå vestre del av skråveggene når også inn til lanterna og møtest under mønet. Dei åtte midtromsstolpane og utveksla mellomstolpar på dei fire rette sidene i åttekanten går opp til ei øvre ramme som både støttar sperreverket og ber eit nord-sørgåande bjelkelag.

Mellomstolpane er avstiva med skråband mot den nedste bjelkeramma. Kneveggen kring denne indre åttekanten og midtskipshimlinga er isolerte ovanfrå. Åttekanten har opphavleg sperreverk med sperrer som kviler på ytterveggene og på den indre åttekanta ramma. Sperrene ber åsar som ber sutak under tegltaket.

Lanterna kviler på det nord-sørgåande bjelkelaget over midtromsstolpane. Her er det laga fundament av tre langsgåande dragarar der dei fire hjørnestolpane er festa og støtta med sjølvvaksne kne og skråstøtter. Over fundamentet, der åttekanttaket er avslutta, er hjørnestolpane omgjevne av ei bjelkeramme, før dei held fram opp til ramma under hjelmen. Mellom dei to rammene er det ekstra hjørnestolpar, mellomstolpar og skråband. Losholtar mellom hjørnestolpane med opplegg for klokkestolen. Automatisert ringing.

Taket er tekt med raude teglpanner.

=== Himling ===
Himlingen i åttekanten er horisontal utafor midtromsstolpane og har åttedelt pyramideform heva ved hjelp av ein knevegg over midtrommet.

Frå ytterhjørna i åttekanten går det horisontale bjelkar inn til midtromsstolpane og desse er underkledde med flate, profilerte himlingsbord. Over bjelkar med profilert listverk mellom midtromsstolpane står låge kneveggen av vertikaltstilte bord og med bjelkar i hjørna. Over kneveggene kviler den pyramideforma, åttekanta himlingen med liggjande bord, smale hjørnestolpar og sentral hengebjelke.

Både i aust og i vest er himlingen gavlforma i det han følgjer saksesperrene i takkonstruksjonen.

=== Tårn ===
Lanterna har klokkestove i enkel firesida form med eit lite spissgavla, inndelt vindauge i kvar vegg. Alle fire sider har gavl og gavlane gavltaka er avslutta innover mot inntrekt åttekanta hjelm avslutta oppe med spir med kule, smijarnsornament, hane og kross. Hjelmen og gavlane er kledde med koparplater utvendes. Gavlane er markerte med spir av tre.

Lindstrøm teikna i 1940 ein åttekanta lanterne med slakt åttekanta pyramidetak og med hjørnemarkeringar i klassisk form. Denne vart ikkje realisert.

== Interiør ==
===Presentasjon av interiøret===
Kyrkja er tradisjonelt innreidd med altar og altarring ved austveggen i koret, preikestol på sørsida i skilje mellom kor og skip og benkeparti på begge sider av ein midtgang som går frå altarringen til inngangsdøra i vest. Vestgalleriet går fram på sidene og fyller tre åttedeler av det opphavlege åttekanta skipet. Galleriet er utvida mot vest i den sentrale delen og inneheld orgel. Kyrkja har elektrisk lys og oppvarming.

===Oversyn over viktige endringar i interiøret===
Kyrkja og interiøret vart vesentleg endra i 1940-41 under leiing av arkitekt Johan Lindstrøm. Kyrkja fekk då også nye benker med rette vangar.

Lindstrøm skriv følgjande i sin arbeidsinstruks til arbeida:

''Korbuens tak utplaneres så det blir gjennemgående list rundt hele kirken. Galleriet fjernes fra hovedvinduene mot nord og syd og forandres i overensstemmelse med tegningene. Galleriets utforming blir som nu med utskårne bord.''

I koret vart det laga ny tavle og ny altarring med klassiserande stilpreg. Den gamle nygotiske altartavla ligg no på kyrkjeloftet. Listene kring dørene i austveggen i koret har vore meir ornnamenterte, desse vart gjort enklare og glatte.

===Fargar===
Det var venteleg dei originale fargane som framleis var i kyrkja då Bendixen var der kring 1900. Han skriv at

''Den indre maling er på veggene fiolett, det gjennembrutte galleri har brune render og hjørner […] Benkene er gulbrune. Over døren i skibet står malt bibelsprog og der er anbragt en liten thorvaldsensk Kristusfigur i gips, på den indvendige side står med store messingtall 1863 […]''.

På veggen inne i eit skåp i sakristiet er det framleis fiolett brystning og okergul vegg, dette er truleg restar av det opphavlege fargeskjemaet. Eldre foto viser at det var måla mørke, vertikale streker i hjørna, avslutta oppe med vegetabilsk ornament.

Domenico Erdmann utarbeidde i 1939 eit framlegg til fargar til interiøret i samband med arbeida kring 1940. Alle flate himlingar i sideskip og under galleriet skulle målast kvite. Taka elles i midtpartiet og koret skulle målast i ein blå farge. Støtter, dragarar, gesimsar galleribrystning og innsida av benkene skulle vera grå med litt blått i. Dørlister og gesimsar skulle stafferast med ein raudbrun farge, eventuelt med innslag av gull. Veggene skulle målast lyst varmgrøne, vindaugalistene blå. Altar og knefall vart grå, staffert med raudt og gull, medan dekklista skulle vera mørkt blå. Altartavla skulle målast i to mørke blå nyansar, staffert med gull og raudt. Benkevangane skulle vera i dei to blåfargane som i altartavla, staffert med gull eller raudt. I koret skulle det liggja eit bastteppe i purpurbrun terrakotta og knefallet skulle kledast med sinoberraudt skinn.

Planen vart gjennomført, men fargesettinga vart etter kvart opplevd som trist, kald og lite vennleg. Restar av blåmåling finst framleis på orgelgalleriet, og av sterkt parisblått på nokre dører. Blåfargen finst også på konsoll-lampettane i våpenhuset.

Førti år seinare, i 1980, fremja så soknerådet på nytt ynskje om å pussa opp kyrkja innvendes etter smaken i tida. Det som skjedde var i hovudsak ei fargeendring av interiøret. Riksantikvaren skisserte tre mogelege løysingar, enten at ein gjekk attende til dei opphavlege fargane, at ein luta av veggene, eller at ein fekk utarbeidd eit nytt fargeskjema. I tilfelle avluting rådde Riksantikvaren til å kontakta målarmeister Atterås frå Hyllestad som hadde utført arbeidet i Sæle kyrkje med godt resultat. Valet fall på luting og Atterås fekk oppdraget. Han leverte også fargeskjema til kompletterande fargar. Veggene og søylene var avluta, himlingen vart måla gråkvit, listene mot taket fekk raud og okergul farge og golvet vart måla grått. Dørene og inventardelar som benker og preikestol vart måla i grønt, raudt og grått.

===Glasmaleri===
Gavlane i vindauga har dels grisaille-dekor, dels glasmaleri, sjå under vindauge.

== Inventar ==
=== Altar ===
Kassealtar laga av plater festa til indre rammeverk. Truleg frå 1940.

=== Altartavle ===
Bendixen omtalar ei eldre altartavle: «Den eldre altertavlen var efter Christie arbeidet i 1636, men var forsvundet».

a) På loftet ligg ei nygotisk altartavle som truleg vart laga til kyrkja og til Brun sitt altarmaleri då kyrkja var ny. Tavla har eit midtfelt med vimperg og spissboga biletfelt og flankerande søyler som endar i fialar. På skriftfelett under biletfeltet står innskrifta «Jeg er Opstandelsen og Livet» med gotisk fraktur.

Maleriet er signert nede i høgre hjørne: C Brun efter A Tidemand. Den oppstadne, iført likklede, stig frontalt ut or steinsarkofagen med senka, utrette hender og med blikket løfta mot det høge. Han er omgitt av lyset ovafrå i skyer. Til venstre ein engel med sigerens palmegrein, i framkant to romerske vaktmenn, slegne til jorda, men med blikket mot den oppstadne.

b) Maleriet er no sett inn i ei klassiserande ramme som vart laga i 1940. Ramma har ein breiare sokkel med innskrifta frå a) på nynorsk: Eg er oppstoda og livet! Joh. 1125 Tavla har eit rektangulært midtfelt der Bruns maleri fyller det meste av flata. Midtfeltet er avslutta oppe med rett gesims krona med kule med kross. Krossen ber drapert likklede. Midtfeltet er flankert av lægre, rette sidefelt med smale, horisontale striper og framforstilte, smale, kanelerte søyler, to på kvar side. Dei ber rett gesims med kule toppa av stjerne. Tavla er grå med staffering i raudt og gull.

=== Altarring ===
Altarringen er frå 1940, med kvadratisk plan med runda hjørne. Port på begge sider i ringen. Den flate handlista kviler på hjørna som har heile vegger inndelte med to horisontale render. Mot vest og på begge sider er midten av ringen open og det er sett inn eit sentralt symbol. Framme er ein sigerskrans med innskrive kristogram i form av chi og jota. Ut frå basen av kransen går to bogar til kvar side, truleg dei fire livsflodene. På sidene ei urne eller ei lykt. Kneleputa er stoppa og trekt med skinn festa med saum. Grå med staffasje i gull og raudt. Grøn handlist.

=== Døypefont ===
Åttekanta døypefont av tre. Kummen er flat med plate med hol for dåpsfat øvst og er elles markert med lister oppe og nede. Skaftet er ein åttekanta stolpe med fire sveifa konsollar i øvre tredel som støtte for kummen og fire sveifa konsollar i nedre del som går ut over den krossforma foten. Midtfeltet er avgrensa ved profilert list. Grå, raud og gul.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen går ut mot midten av skipet mellom sørhjørnet og den søre stolpen i koropninga. Grunnforma er åttekanta, men noko usymmetrisk. I dei sju faga er det sett inn ei stor fylling i ramme. Utvendes er felta artikulert med storfelt og øvre og nedre smalfelt, alt markert med profilerte lister. Hjørnestolpar med fas. Handlista er stoppa og trekt med skinn og kanta med metallfrynser. Preikestolen har flat botn og står på ein åttekanta stolpe med fas og med fire sveifa konsollar under botnen.

Oppgang etter sørveggen i koret med seks steg og med heil vange med to fyllingar. Stolen er grøn med lyse storfelt og med listverk ir raudt og gull.

=== Lesepult ===
Lesebrettet er skrått på ein sarg med rett underside der det i framkant er skore inn tannsnitt. Det er bore av ein kanta stolpe. Foten har tre bein med klossar under endane. Frå stolpen går det tre sveifa konsollar ut under lesebrettet og ut over beina. Fargar som i kyrkja elles.

=== Benker og faste stolar ===
Benkene er i klassiserande stil, truleg 1940. Dei er plasserte i to hovudfelt med benker vende mot aust. Felta flankerer midtgangen og går ut i sideskipa/omgangen. Benkene har rektangulære vangar med utheva midtfelt og er dektet med handlist over tannsnitt. Ryggane er skrå og heile med liggjande fyllingar i ramme. Grøne med raudt.

Ytst mot sør og nord er det enkle veggbenker.

=== Galleri ===
Galleriet er todelt. Den austre hovuddelen er tresida og fyller dei tre vestre delane av omgangen. Før omarbeidinga i 1940, fylte det også sidefelta i nord og sør og var då femsida. Som underlag er det lagt bjelkar mellom ytterveggene og midtromsstolpane, på desse kviler bjelkar som opplegg for golvbjelkar under gallerigolvet.

Fronten i galleriet er av gjennombrotne, sveifa bord sette mellom handlist og fotlist med profilar.

Den vestre delen er dels over vestre del av skipet, dels over våpenhuset. På tvers av skipet mellom dei to austre hjørna i åttekanten ligg ein bjelke som støttar opp under galleriet, vidare fungerer både vestveggen i skipet og vestveggen i våpenhuset som støtte for tettstilte golvbjelkar i lengderetning. Denne delen av galleriet har for ein del avtrappa golv. Orgelet opptek den vestre delen.

Undersida av galleriet er lyst grå, fronten og benkene er grøne.

=== Maleri ===
Kopi av frontale opphengt på sørveggen. Kopien er utført av Solrunn Nes og er for ein del ein rekonstruksjon i det originalen er sterkt skadd. Innskrift ved kopien: Tjugumfrontalen, Rekonstruksjon/kopi av altarfrontalen frå Tjugum kyrkje, ca. 1320. Utført av kunsthistorikar/ikonmålar Solrunn Nes. Gåve frå Balestrand Folkeakademi 1998.

Maleriet er tredelt og midtfeltet viser Kristus på regbogen over klode. Han er plasser i ein åttepassforma mandorla og i sviklane finst framstillingar av evangelistsymbola. Sidefelta er inndelte i ni rektangulære felt, tre høge oppe og nede og tre lægre mellom desse. I dei høge felta er framstilling av personar i gotisk arkitekturboge med fialar og krabbar. I midtrekkja finst tre musikarar på kvar side av midtfeltet. På venstre sida finst S Thadeus, S Bartimeus, S Petrus oppe og S Stephan, S Nicholaus og S Walfrid nede. På høgre sida S Andreas, S Paulus og S Iacob oppe og S Olaus, S Laurens og S mariaM’lena nede. Lyst gul botn, elles grønt, raudt og blått.

===Rituelle kar===

Etter inventarlista i 1670 hadde kyrkja ein forgylt kalk og disk. Kalken var for liten og vart utvida med sølv (Rekneskap 1675-77), soknepresten og nokre frå soknet gav forgyllinga. I inventarlista frå 1702 er det oppgitt ei vekt på 34 ¾ Lod. I døypefonten var det eit massingbekken som er nemnt i inventarlista frå 1670 og frametter.

Ein forgylt kalk og disk (inv. 1670). Kalken var for liten og vart utvida (R 1675-77) med sølv, soknepresten og nokre frå soknet gav forgyllinga. I inventarlista frå 1702 er det oppgitt ei vekt på 34 ¾ Lod. I døypefonten var det eit massingbekken (inv. 1670 og frametter).

''Kalk''

Kalk med kupa frå 1863 og med skaft, nodus og fot truleg frå 1600-talet. Denne kalken vart omtalt i 1702 og det er vel også den som er nemnd i 1670. Han vart utvida i 1675-77 og så igjen til den nye kyrkja i 1863. Den eldre delen er av gylt sølv, kupa er gylt innvendes.

Kupa har isett nebb ca. 5 cm nedafor kanten. Hovudforma er sylindrisk med runda botn og svakt utsvinga kant. Fullstempla i overkant: sju kuler (Bergen), 13 1/3 (sølvinnhald), SB (meister), 4/M (april) og 63 (1863).

Øvre og nedre skaftledd er sylinderforma og er avslutta med tredelt ring oppe under kupa og nede over foten. Nodus har seks glatte bladformer ovafrå og nedafrå ut mot midten som har seks glatte ruter, alt mot siselert botn med sikksakkmønster. Foten er rund og skrår ned og rett ut mot standkant over vid fotplate. Han er avslutta mot nedre skaftledd med tredelt ring og på standkanten er det to riller skilde med siselerte render. På foten, under innskrifta INRI, er det festa ein krusifiksfigur utan kross. Innskrift under fotplata: Anno 1676 udi H: Jens Buggis Preste embedis 19 Aar – M T L M – O D – O T – PMH. W 34 ¾ Lod. Ustempla. Total høgde 22,5 cm, diameter fot 12,2 cm, høgde kristusfigur 3,8 cm, breidde 3,5 cm.

''Disk''

Disk frå 1863 med smal runda rand, runda botn. Fullstempla, som øvre del av kalken. Diameter 14,6 cm, høgde ca. 1,6 cm.

''Vinkanne''

Plett vinkanne med konisk korpus og vidare svungen fot. Lok festa med jekk til s-forma hank. Isett nebb med hengsla lok. Høgde ved hank: 24, 5 cm, diameter fot: 14,7 cm.

''Sjukebodssett''

Kalk av sølv, gylt innvendes. Begeret er slått skeivt i forhold til foten. Stempel under foten: To bøljestriper eller sikksakk, gotisk S, vatnmann(?) og THUNE 13 1/4. Høgde ca. 12,8 cm, diameter fot 6,7 cm. Disken er tallerkforma med smal rand og er gylt innvendes. Under er det sett på ein sylindrisk, lokkforma botn med riller etter kanten og konveks underside. Utan stempel. Diameter 7 cm, høgde 1,7 cm. Til soknebodssettet følgjer ei lita flaske med kork av plett, stempla TH. MARTHINSEN og Ni kvadrat og tårn, og ei lita, sølvfarga oblatøskje.

''Dåpsfat''

[...]

''Kanne''

Kanne i plett, standard sølvsmedvare. Kanna er pæreforma med s-forma hank og vid hellekant. Latinsk kross på korpus. Stempel under botnen: GP og TH. MARTHINSEN. Høgde ved hanken 27,5 cm, diameter fot 11,7 cm.

=== Parament ===
''Altarduk''
Dukane a – f er sydde før 1940 til det gamle altaret og er tilpassa altartavla som ligg på loftet. Dukane a – e er oppbevarte på kyrkjekontoret.

a)Fragment, 21 x 32 cm, av lin med opphøgd broderi i bomull med jesusmonogram, IHS. Bendixen registrerte «en alterduk med smukk bred rand, merket det sammenslyngete IHS». Duken finst ikkje lengre, men fragmentet kan vera frå denne duken.<br\>
b)Tilsvarande duk som c, men med motivet i front er 25 cm høgt og duken er ikkje merkt. Svært slitt. Kan ha vore modell for c.<br\>
c)Altarduk av lin(?), kanta med engelsk ornamentalt broderi. Motiv sentralt i front og på hjørna er større, i fronten 30 cm høgt, etter kanten elles er det enkle blomar med åtte kronblad. Kanten er tunga. Duken er sydd med ei tilpassing til utforminga av altartavla i bakkant. Brodert sentralt bak: TK 1926.<br\>
d)Duk av fin bomull. Broderi med brunt og rosa som viser vinrankeslyngingar. Ei enkel rankebord kring tre sider av duken og eit sentralt krossmotiv av vinranker kring eit sirkulært felt med jesusmonogram. Det sentrale feltet 30,5 cm høgt og 29,5 cm breidt. Borda rundt er 6 cm brei. Duken er laga til den gamle altartavla. Opplysning om tilsvarande duk i Fresvik kyrkje fortel at den duken var ei gåve frå fru sokneprest Sverdrup. Det kan også ha vore tilfelle med denne duken og dei kan ev. ha vorte sydde av fru Sverdrup. Duken i Fresvik skulle i 1909 leggjast til sides og takast vare på til minne om henne.<br\>
e)Duk i lin med 18 cm brei tunga, hekla bord med smale, sidestilte krossar. Duken er tilpassa den gamle altartavla. På små, innlagde felt som har vore plasserte framfor søylene i tavla er det brodert TK til venstre og 1926 til høgre.<br\>
f)Duk av kvitt aidastoff med hardangersaumbord. Duken er sydd med ei tilpassing til utforminga av altartavla i bakkant. Hjørna framme er splitta opp og utstyrt med knappar slik at duken går rettvinkla ned i hjørna.<br\>
g)Duk av kvitt aida-stoff med hardangersaumbord i perlegarn. Borda er 24 cm brei i front og sju cm brei på sidene.<br\>
h)Duk av linnlerret merkt 1958 bak på venstre sida. Border av kvit uttrekkssaum kanta med grå (eller svart?) austmannarenning. Broderte motiv i rutene: Krossar, livstre og PX sentralt framme. Borda i framkant er 27 cm.

''Altarklede''

Raudt altarklede av klede på kyrkjekontoret. Ikkje registrert. (Bendixen: På alteret ligger et rødt kort klæde.)

''Messehakel''

a) Messehakel av plommeraud silkedamask, truleg 1700-talet. På kyrkjekontoret, ikkje registrert. (Bendixen: en messehagl, blomstret, kirsebærrødt silketaft med et stort, helt dekkende kors av gul silke.)<br\>
b) Raud fløyels messehakel av bassgeigetype kanta med og med ryggkross av gullband, ca. 1900. Fôr av tvill i lin med naturfarga renning og raudt innslag. Festa med tre hekter på venstre skulder. Høgde 90 og 98 cm, breidde ved skuldrane 66 cm. (Bendixen: Nu brukes 1 fløiels messehagl, der har et høit kors av gullbånd og kanter av samme slags.)<br\>
c) Kvit messehakel. Til rens, ikkje registrert.

Ein grøn messehakel er under utarbeiding.

''Andre tekstilar''<br\>

a) Biletvev i skipet. [...]<br\>
b) Båreteppe. Teppe i gobelengteknikk med svart kross på kvit botn.

''Messeskjorter''<br\>
Tre messeskjorter finst i kyrkja.

''Gravferdskappe'' frå K. Stormark.<br\>
''Alba'' frå Slabbinck.<br\>
''Preikestolklede'' i biletvevteknikk, utførte av […] Døskeland, Sande i Sunnfjord.

===Lysstell===

''Altarstakar''

a) Altarstakar i massing. Stakane har truleg tidlegare hatt pigg for kubbelys og sekundært fått lyspiper for slankare lys. Høgde utan pipe: 33,5 cm, diameter fot 20,8 cm. Sjå Laberg og Bendixen + rekneskapar.<br\>

b) Altarstakar av plett(?) Stakar i nygotisk stil med lyspipe for kubbelys. Vid, gjennombroten lyskrage over kroneforma lysskål på glatt, konisk skaft med to riller, Profilert overgang til utskrådd fot på høg standkant. Innskrift med gotisk fraktur: Gåve til Tjugum Kyrkje 1893. Ustempla. Høgde 64 cm, diameter fot 27,5 cm. (BEB:2 svære lysestaker med knopp – kapitel øverst og gjennembrutt lyskrans med pigg; på forranden: «Givet til Tjugum kirke 1893».) <br\>

''Lysekrone''

Stor, barokk lysekrone med kort, balusterforma midtstong med tre skiver og tre kuler med midtvulst. Lysekrona må vera den same som er nemnd i inventarlista frå 1723 som ny med 8 doble armar gjeven av Nils Hansen Ru[...]arvingar.

Krona er breiare enn ho er høg. Nede er ho avslutta med stor kule med treledda midtvulst og med knopp mot roseforma bakgrunn. Oppe er ho avslutta med ring for oppheng.

Armane som er festa til dei tre skivene aukar i vidde nedetter og gjev krona konisk form. I dei to øvste skivene heng s-forma ornament med rilla ytterkant. I den tredje og nedste skiva heng s-forma lysarmar med midtknopp og frå denne veks det opp eit svinga ledd som ber eit muslingforma stykke. Dette kan opphavleg ha vore ein reflektor, men er no montert med elektrisk lys. Bendixen kallar det «muslingformet skive eller tapp».<ref name="ftn8"> Bendixens manus

</ref> I enden av lysarmen er det djupe og vide lysskåler monterte med elektriske lys. Dei opphavlege lyspipene er fjerna.

''Lampettar''

a) Lampettar i våpenhuset av tre med konsollform, måla. Det har truleg vore slike lampettar også i kyrkja elles tidlegare.<br\>

b) Toarma massinglampettar i barokk form frå Høvik lys i kyrkjerommet.

----
<references/>

=== Klokke ===
Kyrkjaklokke av stål med innskrift mellom riller på halsen: Geg. V. Bochum – Verein Bochum 1893, og på korpus: Ære være Gud i det høieste. Diameter 89 cm, høgde med krone: 81 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
''Orgel''

Orgelet er merkt Olsen og Jørgensen, Christiania – Bergen, Gullmedalje Bergen 1898. Det kom til kyrkja i 1905. Orgelet har to manualar og pedal og følgjande disposisjon:

{| style="border-spacing:0;"
| style="border:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| [?]

Gamba 8’<br\>
Principal 8’<br\>
Octav 4’<br\>
Waldfløite2’<br\>
[?]
| style="border:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Geigenprincipal 8’

Salicional 8’<br\>
Liebl-Gedakt 8’<br\>
Fløite 4’<br\>
Subbas16’<br\>
Cello 8’

|}
Orgelet er måla i dei opphavlege kyrkjefargane med gulbrun ådring og raudbrune lister med gull staffasje. Spelepulten er vend mot altaret, orgelpipene står i eit oppbygg bak orgelkrakken og fyller venstre del av galleriet.

''Piano''

Piano frå Ernst Krause, Berlin. Jugend. Svartlakkert.

=== Bøker ===
Alterbok, bokmål, Kra 1889 <br\>
Alterbok, bokmål, Kra 1889<br\>
Altarbok, nynorsk, Kra 1920<br\>
Altarbok, nynorsk, Oslo 1926<br\>
Tekstbok, bokmål, Kra 1918<br\>
Tekstbok, bokmål, Kra 1918<br\>
Tekstbok, nynorsk, Oslo 1929<br\>
Kollekter, Epistler og Evangelier, bokmål, Kra 1887<br\>

Bibel, Chr 1897<br\>
Bibel, nynorsk, Oslo 1938<br\>
Bibel, nynorsk, Oslo 1966<br\>
Det nye Testamente, nynorsk, Kra 1905<br\>
Det nye Testamente, nynorsk, Kra 1905<br\>

Nynorsk salmebok, Bjørgvin 1929

=== Nummertavler ===
To nummertavler, på skråveggene i aust. Tavlene har enkel ramme med runda dekklist. Dei er delte i to med list og felta har stiftar for oppheng av metallsiffer. Tavla er i to gråfargar med raudbrune lister. Svarte siffer.

=== Møblar ===
''Brurestolar ''av eik med stoppa sete og rygg, trekt med blå fløyel. Tilnærma renessansestil. Umerkte.

Fire enkle ''biedermeierstolar''.

=== Offerkar ===
''Blekkbøsse'' «til de fattige».<br\>
Tre standard ''kollekthovar'', trekte innvendes med skinn.

=== Blomstervasar ===
Ein ''pæreforma vase'' på flat, rund fot med innskrift i versalar: Minnegåve til Tjugum kyrkje 8.3.1976. Stempel D-A, 830 S, Skålvekt og nr 7511/205. Høgde 20,3 cm.

To ''trektforma vasar'' med utbretta rand og med avtrappa fot. På foten innskrift: Gåve til Tjugum Kyrkje Frå Andrine Thorsnes. Stempel 830 S, Lo. Høgde 23,3 cm, diameter oppe: 11,8 cm.

=== Diverse ===
''Sølvskål'' i rokokkoform. Minnegåve. Innskrifter: På korpus: Til P. Rusten og med versalar: Erindring fra Balestrand Herred, Tak for Oprigtig og Trofast Tjeneste i 38 år som Lensmand. På randa med skriveskrift. Anno 1950 gir Anna Christiane Rusten f. Meidell Tjugum kirke denne skål, i minnet om lensmann i Leikanger og Balestrand Peder Christian Rusten *1852 (kross) 1921, og arkitekt Dagfinn Meidell Rusten * 1899 (kross) 1949. «Herren er min hyrde». Diameter oppe 25,5 cm, høgde 11,5 cm. Stempel: sjå foto.

=== Inventar utafor kyrkja ===
På Universitetsmuseet i Bergen er det ein altarfrontale. Denne er sterkt skadd.

Bendixen nemner eit maleri av sorenskrivar Christen Jensen og kona Gye Lauritsdatter, Måleriet er på Bergen Museum.

== Kyrkjegard og gravminne ==

=== Kyrkjegard ===
[...]
Den gamle gravplassen var i 1993 full og det var mykje vatn i grunnen. Kyrkjegardskonsulent Helge Klingberg tilrådde å laga heilt ny gravplass attmed den gamle kyrkjegarden. Kyrkjegarden vart utbygd med nye gravfelt med plass til i alt 450 nye graver.På dei nye gravfelta vart det planta rododendron som omkransa heile den nye gravplassen.

=== Gravminne ===
[...]

===Bygningar knytte til kyrkjegarden===
[...]

Reiskapshuset vart bygt som ei utviding av det tidlegare oppførte bårehuset i 1993 då kyrkjegarden vart utvida. Samstundes vart bårehuset utstyrt med kjøleaggregat. Parkeringsplassen vart utvida med fleire parkeringsplassar.

== Kjelder ==
''Utrykte kjelder''<br\>
Visitasmeldingar, SAB, Bjørgvin Biskop, Visitasmeldinger 6: 1844-1857

''Trykte kjelder''<br\>
Hødnebø 1989 (red.), ''Bergens Kalvskinn'', Oslo 1989

''Oppmålingsteikningar og fotografi''
[...]

== Bilete ==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning">
Fil:Tjugum kyrkje sett frå nordvest, AMH 2013.JPG|Tjugum kyrkje sett frå nordvest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje sett frå søraust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje sett frå søraust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, austfasade, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, austfasade, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, bjelke oppattbrukt som sperre, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, bjelke oppattbrukt som sperre, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, del av eldre vindauge i vest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, del av eldre vindauge i vest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, innvendes, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, innvendes, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, utvendes, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dør vest i skipet, utvendes, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dør, utvends listverk, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dør, utvends listverk, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt a, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt a, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt b, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, dørvridar og nøkkelskilt b, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, frå klokkestova, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, frå klokkestova, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, frå nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, frå nordvest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, hovudinngang, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, hovudinngang, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, inngangen i søraust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, inngangen i søraust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, klokkeopphenget, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, klokkeopphenget, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, loftet over koret, mot aust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, loftet over koret, mot aust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, loftet under klokkestova, sett mot aust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, loftet under klokkestova, sett mot aust, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, midtromshimling og fundament for lanternen, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, midtromshimling og fundament for lanternen, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, midtromshimling og llanternekonstruksjon, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, midtromshimling og llanternekonstruksjon, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, midtromshimling, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, midtromshimling, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, nordfasade, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, nordfasade, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, sett frå nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sett frå nordvest, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vestfasade, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vestfasade, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge nord i koret, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge nord i koret, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, utvendes, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge nord i skipet, utvendes, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge, indre listverk, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge, indre listverk, AMH 2013
Fil:Tjugum kyrkje, vindauge, utvendes listverk, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, vindauge, utvendes listverk, AMH 2013
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil:Tjugum kyrkje sett mot sørvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje sett mot sørvest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarpartiet, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarpartiet, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, gavlfelt nord i koret, AMH 20133 032.JPG|Tjugum kyrkje, gavlfelt nord i koret, AMH 20133 032.JPG
Fil:Tjugum kyrkje, glasmåleri nord i koret, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, glasmåleri nord i koret, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør i koret, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør i koret, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør i våpenhuset, mot nord, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør i våpenhuset, mot nord, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør mot aust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør mot aust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør mot søraust, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør mot søraust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør mot vest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør på galleriet sett mot nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør på galleriet sett mot nordvest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, interiør på sørsida, sett mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, interiør på sørsida, sett mot vest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, korvindauge, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, korvindauge, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, originalfargar, sakristiet, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, originalfargar, sakristiet, AMH 2013.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil:Tjugum kyrkje, altar og kneleskammel, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altar og kneleskammel, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarringen, detalj på sida, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarringen, detalj på sida, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarringen, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarringen, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altartavle, AMH 2013.JPG|Tjugum kyrkje, altartavle, AMH 2013.JPG
Fil:Tjugum kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, benker ved sørveggen, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, benker ved sørveggen, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, benker, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, benker, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, blomstervase, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, blomstervase, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, brurastolar, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, brurastolar, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, døypefont, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, døypefont, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, galleri, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, galleri, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, klokke 1, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, klokke 1, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, klokke, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, klokke, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, kopi av frontale, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, kopi av frontale, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, lesepult, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, lesepult, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, nygotisk altartavle, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, nygotisk altartavle, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, orgel, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, orgel, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, piano, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, piano, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestol, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestol, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, supraport over inngangsdøra, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, supraport over inngangsdøra, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, innskrift, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, innskrift, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, stempel c, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, stempel c, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, stempela, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, stempela, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, sølvskål, stempelb, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, sølvskål, stempelb, AMH 2013.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Parament og tekstil">
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk a, midtparti, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk a, midtparti, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk b, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk b, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj a, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj a, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj b, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk b, detalj b, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk c, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk c, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk d, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, altarduk d, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, altarduk d, detalj, AMH 2013.JPG|Tjugum kyrkje, altarduk d, detalj, AMH 2013.JPG
Fil:Tjugum kyrkje, billetvev, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, billetvev, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, båretekke, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, båretekke, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, messehakel b, detalj, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, messehakel b, detalj, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, fiolett, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, fiolett, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, grønt, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, grønt, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, kvitt, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, kvitt, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum kyrkje, preikestolklede, raudt, AMH 2013.jpg|Tjugum kyrkje, preikestolklede, raudt, AMH 2013.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
Fil:Tjugum gard aust for kyrkja, AMH 2013.jpg|Tjugum gard aust for kyrkja, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, bårehus sett frå aust, AMH 2013.jpg|Tjugum, bårehus sett frå aust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, bårehus sett frå nordaust, AMH 2013.jpg|Tjugum, bårehus sett frå nordaust, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, bårehus sett frå nordvest, AMH 2013.jpg|Tjugum, bårehus sett frå nordvest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, inngangen til bårehuset, AMH 2013.jpg|Tjugum, inngangen til bårehuset, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkja og garden, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkja og garden, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkjegarden sett frå sør, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkjegarden sett frå sør, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkjegarden sør for kyrkja sett mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkjegarden sør for kyrkja sett mot vest, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2013.jpg|Tjugum, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2013.jpg
Fil:Tjugum, norddelen av kyrkjegarden sett mot vest, AMH 2013.jpg|Tjugum, norddelen av kyrkjegarden sett mot vest, AMH 2013.jpg
</gallery>

----
<references/>
[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Balestrand sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:Balestrand kommune]]
[[Kategori:Publiseringsår 2013]]
[[Kategori:Tre]]

Stedje kyrkje

2021-02-19T16:14:11Z

Kjartan:

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Morenen på Stedjesida av Sogndalselva har vore busett langt attende i tid. Ein reknar det som sannsynleg at det må ha stått ei kyrkje på staden før stavkyrkja vart reist på Stedje. Striden mellom Birkebeinarar og Baglarar førte til hemnaksjonar frå Sverres folk i 1180-åra, men Stedje kyrkje ser ut til å ha vorte spart i herjingane.<ref name="ftn1"> Sverres saga, kap. 82

</ref> Stavkyrkja vart ståande fram til ho vart riven i juni i 1867. Ho er kjend gjennom oppmålingsteikningar og diverse kunstverk. På grunn av lovgjeving om kyrkjestorleik og generelt byggjepress, måtte den gamle kyrkja då vika plass for ei ny og større kyrkje som vart oppført på same kyrkjestaden.

=== Stavkyrkja ===
[...]

== Kyrkja frå 1867 ==
=== Bygningen ===
Den kyrkja var så nær ei ny stavkyrkje som ein kunne komma i denne perioden. Ho vart teikna av arkitekt Christian Christie som samstundes leverte teikningar til kyrkjene i Årdal (sjå Årdal kyrkje) og i Lærdal (sjå Hauge kyrkje). Dei tre kyrkjene er svært like, men varierer noko i storleik i det Stedjekyrkja er størst og har plass til vel 700. Også tårna har fått ulik utforming i dei tre kyrkjene. Hauge kyrkje har, uvanleg nok, totårnsfront, Årdal kyrkje har eit smalt firkanta tårn, medan det i Stedje er sett opp eit breiare firkanta tårn i hovudinngangen. Alle dei tre kyrkjene vart prefabrikerte i Christiania og frakta sjøvegen rundt kysten.

Stedje kyrkje er tilnærma orientert med koret i aust og hovudinngang gjennom tårnfoten i vest. Det er ei kyrkje med opphøgd midtrom i skip og kor og med omgangar kring midtromma. Skipet er rektangulært, koret er polygonalt avslutta mot aust. Omgangen går kring austsida av koret, men ikkje kring tårnet. På nord og sørsida av koret er det siderom som er sette vinkelrett inn i koromgangen og saltaka over desse tilbygga er valma mot utsida. Det er laga gang mellom sideromma og omgangen i skipet. Det er også laga nord- og sørinngangar til skipet. Inngangane er overbygde med arkar i omgangstaket og er skilde frå skipet med ein liten gang.

==== Vegger ====
Veggene i kyrkja er av bindingsverk som er kledde utvendes og innvendes med ståande panel med staff til begge sider. Innvendes i kor og skip er det innvendige panelet i seinare tid skifta ut med smal faspanel. Opphavleg panel er bevart i tårnfoten og i korets siderom.

Omgangsveggene er lukka, med unntak av dører ut på nord- og sørsida i skipet og til gang til koret siderom og til kyrkjegarden aust i skipet. Det er også to kvadratiske vindaugsrammer med kløverblaforma lysinnslepp i omgangen vest i skipet. Midtromsveggene er i hovudsak gjennombrotne av vindauge. Sideveggene i det opphøgde midtrommet i skipet kviler på bjelkar borne av seks par mellomstolpar som held fram opp til taket og skil mellom dei fem faga i skipet.

På kortsida i aust har midtrommet to mellomstolpar som også er hjørnestolpar for korets midtrom, i vest er midtromsveggen lagt inn i tårnkonstruksjonen.

Koret har tredelt avslutting mot aust, både i midtrom og omgang. Kvar langside av midtrommet har to fag mellom tre par mellomstolpar, i tillegg er det to stolpar som flankerer altartavla i aust og som deler austveggen i tre fag. På desse stolpane kviler bjelkar som ber midtromsveggene. Dei skrå flatene av midtromsveggene er tette, medan austveggen og sideveggene har vindauge.

==== Dører ====
Dørene i kyrkja er i hovudsak opphavlege sveitserstildører med fire ståande fyllingar i kvart dørblad. Opphavlege dørvridarar og nøkkelskilt er også bevarte i mange dører. Sidegeriktene går opp over toppgerikten og er avslutta med sveifa ornament. Hovedinngangen i vest har fløydør inn til tårnfoten og fløydør mellom tårnfoten og skipet. Den ytste døra er overbygd med saltak bore av ein stolpekonstruksjon med fire stolpar mot vest. Sideveggene i overbygget er lukka, medan stolpane i vest står med opne mellomrom og fungerer som ein sval. I orgelgangen i andre høgd i tårnet er det no ei enkel dør inn til orgelet. Her har det tidlegare vore ei breiare og høgre opning avslutta med spiss vinkel i overkant. Sideinngangane i skipet har smale fløydører ytst og enkeltdører inn mot skipet. Gangane mot korets siderom har tre enkle dører kvar. Nokre nyare dører er laga som kopi av sveitserstildørene.

==== Korskiljet ====
Breidda på midtrom og omgang i koret tilsvarar breidda på skipets midtrom. Skiljet mellom kor og skip ligg ved austre midtromsvegg i skipet. Koret er trekt fram hit, og kortaket endar mot gavlveggen i skipets midtrom. Korets midtrom opnar seg her i full breidde, øvst er det dekt av gavlveggen og opninga er avslutta i slak gavlform mellom hjørnestolpane mellom dei to midtromma. Gavlforma er avrunda i nedkant ved kne mot stolpane og framstår som ein spissboge. Sideskipa i koret går også fram til dette nivået der dei er avslutta mot den sentrale bogen og hjørnestolpane i skipets midtrom. Felta framfor kvart av korets omgangar har også spissbogeform (sjå vegger). Nede er dei avgrensa ved låge brystningar. I midtfeltet og til skipets austre omgang går det tre trappesteg frå korgolvet ned til golvet i skipet.

==== Vindauge ====
Hovudvindauga i kyrkja står i midtromsveggene og desse gjev eit overlys til kyrkjerommet. Koret har også vindauge i midtromsveggene, men desse har glasmåleri og lysverknaden er avgrensa. Nede i omgangsnivå er vindauga avgrensa til små vindauge i vestre omgangsvegg. Sideromma ved koret har vindauge ut mot sida. Vest i tårnet er det eit trerams vindauge på gallerigangen.

Dei fem faga i skipet har femkopla, høge vindauge delte med sveifa sprosser. Kvar ramme er attblenda med kløverform i overkant og inndelt i diagonale ruter med sprosser. Det er sekundært sett inn innerglas med mindre, diagonale, farga ruter lagt i bly.

I koret har dei to sidefaga og endefaget i midtrommet trekopla vindauge med same utforming som vindauga i skipet. I sidevindauga har også desse kløverbladform og er inndelte i diagonale ruter. Vindauget i endeveggen har nytt, udelt ytterglas i dei tre rammene. Innerglasa er sekundært innsette glasmåleri.

Sideromma ved koret har nye, udelte ytterglas og innerglas av glasmåleri.

Vindauget vest i tårnet har broten karm med tre rammer der den i midten er høgre enn siderammene. Lysopningane er kløverbladforma og inndelte i diagonale ruter med sprosser.

==== Golv og fundament ====
Alle golv i kyrkja er av golvbord festa til golvbjelkar. I skipet er golvet lagt på tvers av lengderetninga. Frå preikestolen og vestover i tre fag er golvet lagt i jamne skift og skøyt teit stykke utafor midtgangen og om lag 70 cm frå langveggene på begge sider. Vest for dette er borda tilfeldig skråskøytte. Golvet er gråmåla, under ligg to brune målingslag, det siste gulbrunt.

Korgolvet ligg i lengderetning og er lakka eller olja. Sideromma ved koret med gangar har tverrlagt, gråmåla golv. I tårnfoten er golvet lakka eller olja.

Kyrkja har steinfundament pussa med sement.

==== Tak ====
Kyrkja har saltak over midtromma i skip og kor og over korets siderom. Over kor og siderom er taka valma i ytterkant. Omgangane har pulttak.

Takkonstruksjonen er i store trekk synleg frå kyrkjerommet. Mellomstolpane i skipet går opp i midtrommets raftenivå. Her ber det sperrer og ein hanebjelke som har stikkbjelkar i underkant på begge sider. Til sperrene er det festa enno ein hanebjelke høgre oppe. I underkant av sperrene er det festa saksesperrer som kryssar kvarandre over øvre hanebjelke før dei går opp i sperrene. Frå mellomstolpane midt på midtromsveggen går det tenger på skrå opp mot festepunktet for dei øvre hanebjelkane. Desse er lagde om nedre hanebjelke og saksesperre. Rommet er i tillegg avstiva i breidda med strekkjarn like under midtrommets svill. Koret har ein enklare sperrekonstruksjon med sperrer og to hanebjelkar.

Omgangstaka har sperrer til mellomstolpane i midtrommet og under desse strebebjelkar som svakt skrådde går inn til mellomstolpane.

Alle taka er underkledde med panel mellom sperreverket. Sperreverket ber truleg slanke åsar som støtte for undertak under rekter, lekter og glasert, svart takstein.

==== Himlingar ====
Himlingane følgjer takforma som er underkledd med sekundær faspanel mellom sperreverket.

==== Tårn ====
Vesttårnet i kyrkja har tilnærma kvadratisk grunnflate og held fram i mest same breidde til det er avdekt av stor pyramideforma hjelm med grunne arkar over lydluker til kvar side. Utvendes er tårnet tredelt i høgda med horisontalt listverk som skil mellom første og andre høgd og mellom andre høgd og klokkerommet. Andre og tredje høgd er ornamentert med vertikalt listverk på og innafor hjørna. Den ytre og indre kledninga er ståande panel med staff til begge sider som i kyrkja elles.

I første høgda er det våpenhus med innkledd oppgang og tavlerom på sørsida. I andre høgd som har større takhøgde, er det bygt opp ein gallerigang med saltak i lengderetning. Denne var opphavleg open med spissboge mot galleriet slik at det trekopla vindauget i vestveggen i tårnet var synleg frå kyrkjerommet.

Veggkonstruksjonen i tårnet har hjørnestolpar og to mellomstolpar til kvar side, avstiva med losholtar, kryssband og skråband. Han vert avslutta med ei ramme over klokkerommet. I tillegg står det ein kraftig tårnliknande konstruksjon innafor ytterveggene og utafor veggen i orgelgangen. Denne har også to mellomstolpar og er samanbunden med skråband, kryssband og losholtar. Han er også bunden saman med kryssband over orgelgangens saltak. Den indre konstruksjonen er avslutta med fem tverrlagde bjelkar over ei ramme. Bjelkane ber golvet i klokkerommet og ein kraftig klokkestol.

Frå hjørna i ramma over klokkestolen går eit kryssband horisontalt over klokkestolen. Om lag 30 cm frå ramma er det festa ei ny ramme til kryssarmane Frå hjørnestolpane under klokkehøgd går det skråstøtter opp mot senteret i hjelmen der dei er feste til enno eit horisontalt kryssband før dei held fram og er feste i gratsperrene i hjelmen. Hjelmen har i tillegg mellomsperrer til kvar side. Både hjelmen og arkane er kledde utvendes med spøner. Arkane har kross av tre i møna, øvst er hjelmen avslutta med flat kule og kross av jarn.

=== Interiør ===
==== Presentasjon av interiøret ====
Tradisjonelt interiør med altar med tavle og altarring sentralt aust i koret. Preikestolen står i midtrommet i kyrkja i det søraustre hjørnet med oppgang frå koret. Døypefonten står ved korskiljet på nordsida. I skipet er det samanhengande benkeparti på begge sider av midtgangen og vest i kyrkja er det bygt opp eit tverrgalleri.

==== Fargar ====
<nowiki>Då kyrkja var ny, hadde ho «Så vel utvendig som innvendig […] beholdt treets farve i en noget mørkere nyanse».</nowiki><ref name="ftn2"> Bendixens manus

</ref> Konstruktive element og benker var gulbeisa med brunlege fasar og fordjupningar.

Den nye panelen på vegger og himling innvendes i kyrkja er trefarga, golvet og stolpane opp til vindauga er lyst gråmåla, benker og konstruktive delar i takverket er grøne. I midtgangen fram til altaret ligg ein raudbrun løpar som tek opp fargane frå altarring og preikestol. Delar av interiøret er staffert med ulike grøne nyansar og raudbrunt.

==== Glasmåleri ====
Glasmåleri frå Rognaldsen i Bergen vart sette inn i kyrkja i 1943. I tillegg til alle vindauge i midtrommet i koret er det glasmåleri i vindauga i korets siderom.

=== Inventar ===
==== Altar ====
Enkelt smalt kassealtar bygd inn mellom postamenta i eit nytt underbygg for altartavla.

==== Altartavle ====
Enkel, klassiserande altartavle med gotiske element. Tavla har eit rektangulært biletfelt med flat ramme med stiliserte krossblomar i hjørna. Sidefelta har flankerande runde søyler, ei på kvar side, på flat base som del av eit nytt underbygg for tavla. Dei ber sterkt profilert gesims som knekker bak over biletfeltet. Gesimsen ber flat gavl med krabbar og gotiske ornament. Grå botn, grå- og kvitmarmorerte søyler, raudbrun ramme, gull staffasje.

På nedre del av ramma er det ei innskrift med gotisk fraktur: kommer hid til mig alle som arbeider og ere besværede. Biletet framstiller Jesus, frontalstilt med løfta armar og kvit kappe som ligg over hans venstre skulder. Han har skjegg og langt hår, hovudet er omgitt av stråleglans. Kring han er samla i alt 10 personar som på ulike vis ber teikn på at dei treng hjelp, ein med handjarn, ein med krykker og liknande. Usignert.

==== Altarring ====
Altarringen har sekskanta grunnform der austsida er open i flog med framkanten av altaret. Golvet i altarringen er heva eit steg opp frå golvet i koret og i ytterkanten har steget på fem sider funksjon som knefall, skinntrekt og festa med saum over profilert fotlist. Innafor knefallet står eit rekkverk med flat handlist og lukka hjørne. Sidene har små, runde pillarar som ber kløverbladbogar. Altarringen er raudbrun med staffasje i grønt og kvitt.

==== Døypefont ====
Tidlegare døypefont var liten og sekskanta og gulmåla som interiøret elles. Kummen kvilte på tre små søyler.<ref name="ftn3"> Bendixens manus

</ref>

Døypefont frå mellomalderen av grå, hard og jamn kleberstein. Fonten har vore ute av bruk og skal ha fungert både som fot til hespetre og som skåp med treluke i sakristiet.<ref name="ftn4"> Bendixens manus

</ref> Han står no på ein låg, sekundær sokkel av tre nord i koret. Forma er nærast kubisk med enkel profil i overkant. No er foten fylt med grus til støtte for dåpsfat.

Fonten har uttappingshol for vatn sentralt i botnen. Ut frå typologiske trekk kan fonten daterast til 1100-talet. Mål: Døype fonten er 66 cm høg og 50 cm djup, sidene er 95 og 72 cm breie.<ref name="ftn5"> Solhaug II, s 87

</ref>

==== Preikestol med oppgang ====
Preikestolen har forenkla nygotisk form med fem sider på flat botn boren av ei søyle av seks radiært stilte plankar med sveifa yttersider. Hjørna mellom faga har tilsvarande, smalare plankar med sveifa yttersider. Dei tre fremste faga har ei kløverbladforma, nedsenkt biletflate med profilerte sider. Handlista er stoppa og trekt med skinn, under handlista er det hengebord med utskorne kløverblad. Under botnen er det hengebord med gjennombrotne krossformer. Kort oppgang frå altarpodiet i aust.

Hovudfarge på preikestolen er brunraudt, grøn og gull staffasje. Dei tre biletfelta har framstillingar av treeininga''' '''med Faderen, berrhovda og med skjegg, Sonen med hyrdestav og Den heilage Anden i form av ei due. Måleria er legg kubistiske med lyse fargar og lette penselstrok. Usignerte.

==== Lesepult ====
Standard lesepult av tre. Gråmåla.

==== Benker og faste stolar ====
Kyrkjebenkene er truleg opphavlege med rette vangar som i forkant er skorne i bogeform frå setehøgd bak mot ryggen. Toppen av vangen har kløverform og nede er eit lite, gjennomskoren firpass. Ryggane er opne med to ryggfjøler, bak den øvste er festa skrå salmebokhylle. Benkevangane er no lett skrådde, i det bakre del truleg på eit tidspunkt er skoren av i underkant. Grønmåla.

==== Galleri ====
Kyrkja har eit djupt tverrgalleri i vest, sett inn mellom mellomstolpane i skipet. Det går ein galleribjelke under fronten som i tillegg til mellomstolpane er understøtta av to stolpar ved midtgangen. Det går også ein bjelke på tvers under bakkant. Også denne støtta av ekstra stolpar. Mellom desse er det lagt golvbjelkar i lengderetning som underlag for gallerigolvet. Fronten har 10 kvadratiske fyllingar i ramme og er avslutta oppe med runda handlist. På denne er det sekundært sett inn ei forhøging utforma som rekkverket i altarringen med små pillarar som bær kløverbogar under profilert handlist. Orgelfronten bryt no gjennom gallerifronten sentralt, dette er ei sekundær tilpassing. Lyst grå felt, grøn ramme, kvit, raudbrun og gull staffasje.

==== Skulptur ====
Krusifiks, no opphengd på ein mellomstolpe aust på nordsida i skipet. Sjølve Jesusfiguren har truleg først stått på eit altarkrusifiks. Han er skoren med hovud med tornekrone, lett hallande til høgre, med armane opp i boge og den høgre handa forma i signingsgest, korte lendeklede og kontrapostostilling med høgre fot festa over venstre. Skore av Brynjulf Bergslien. Tilsvarande finst i Stedje og Borgund kyrkjer.

==== Måleri ====
Eit måleri av Jesus med born i ei grøn eng er opphengt ved døypefornten. Måleriet er frå 1979 og er signert nede i høgre hjørne.

==== Nummertavler ====
To enkle nummertavler tilpassa det nygotiske formspråket i kyrkja. Todelt nummerfelt med ramme med øvre kløverbladform. Svart med grøn ramme.

==== Rituelle kar ====

==== Kalk ====
Sølv kalk. Kupa er vid og høg, med dupt, isett nebb. Gylt innvendes. Truleg siste halvdel av 1800-talet. Skaftledd, nodus og fot er gylte og ved innskrift daterte til 1680. Nodus er sekssida med bladformer ovafrå og nedafrå og med flate knoppar i sviklane. Øvre og nedre skaftledd er sekskanta, nagla fast til kupa og fot og avgrensa mot desse med riller. Øvre del av foten er sekssida og knekker rett over i flat rund plate innafor seksflika nedrunda sider mot dobbel standplate. Innskrift på tre av flikane: OLVF PEDER S 1680 SOFFI ERICHS D. 4 Rdr (riksdalar). Mellom 16 og 80 og med armane feste til den sekskanta delen av foten er ein lang krusifiksfigur. Høgd 24 cm, av dette er kupa ca 11 cm, diameter kupa utan nebb 12,6 cm, største breidde fot 13,6.

''Særkalkar''
<br\>
Særkalkar med halvrund kupa, innvendes gylt, med rund nodus og utsvinga fot avslutta med vulst. Stempel 830 S, sju kuler i oval, N i kvadrat og 393. 7,9 cm høg, diameter fot 5,5 cm.

''Sileskei for vinen''
<br\>
Tidleg 1900-tal. Ovalt skeiblad gjennomhola i stjerneform, snodd skaft med dråpeforma blad(?). På bladet siselert ornament med band, kartusj og bladformer. Stempel: 830, NCB og sju kuler. Lengde 14,4 cm.

==== Disk ====
Sølv disk med svakt runda botn og skrådd rand. Vigslingskross på randa. Randa er lodda to stader. Ustempla. Diameter 6,7cm, av dette er randa 2,5 cm.

==== Oblatøskje ====
Porselensøskje frå Bing og Grøndahl, svart med gylt kløverarma kross på loket og med gylte kantar. Loket er defekt. Diameter 13,7 cm, høgde 6,6 cm. Stempel B & G.

==== Vinkanne ====
Rebekkakrukke i fajanse. Krukka er svart med gylte kantar og hank og med gylt latinsk kross med fiolett kontur framme på korpus. Høgde ved hanken 33,3 cm.

==== Dåpsfat ====
Massingfat, truleg 1600-talet. Fatet har vid, svakt runda botn som svingar opp mot smal, nedbøygd rand med ein innrissa strek mot kanten. Fatet er fleire stader lodda i overgangen mellom rand og vegg. Også eit sentralt dreiepunkt er lodda att. Diameter 49 cm, høgde ca 8 cm.

==== Kanne ====
Pæreforma massingkanne med hengsla lok med knopp og kross, svungen hank, isett nebb og utsvinga fot avslutta med holkil over standkant. Midt på korpus ei rille. Innskrift under botnen: Fraa kvinnelaget Heimen til Stedje kyrkja 1928. Høgde med kross: 39 cm, største breidde 24 cm.

==== Parament ====
===== Altarduk =====
Altarduk av kvitt aidastoff med bord i hardangersau med kvitt perlegarn. Borda heng ned frå kanten av altarbordet. Ho viser vekslande krossar og kalkar og er avslutta nede med tunger.

===== Altarklede =====
Altaret er kledd med eit fast, raudbrunt, toskafts ullstoff.

===== Messehaklar =====
a) Brunsvart messehakel i fløyel med grått fôr. Høgde bak: 109 cm, høgde framme 91 cm, Breidde ved skuldrene: 58 cm. festa med tre hekter på venstre skulder. Hakelen er restaurert og har fått isett nytt fôr av mørkt grått bommullslerret med forsterking i skulderpartiet. Hakelen er kanta med gullband med løkker i ytterkant og med sikksakkband av gull innafor denne. På forsida er ein liten latinsk kross av gullband kanta med sikksakkband, på ryggsida er det ein breiare kross av eit breiare band som er lagt dobbelt og skøyten dekt med eit blankare og smalare band. Endane er runda i det det breiaste bandet her er rynka saman innvendes og ytterkanten formar ein halvsirkel. Innafor ytterkant av krossen er forma markert ved ei påsydd svart lisse.

Krossen står på ein Golgatahaug av fylt broderi med plattsaum i ulike gulgrøne nyansar. Ulike felt er skilde med stilkesting i sølvtråd og haugen har påsydde blanke paljettar. Stoffet i messehakelen og Golgatahaugen går truleg attende til 1700 (vis til rekneskapar) i det det på kvar side av krossen viser merke etter to figurar, venteleg Maria og Johannes, som har flankert krossen og viser samtidige stiltrekk. Krossen har truleg også vore i fylt broderi som Golgatahaugen, men har blitt skifta ut på grunn av slitasje.

b) Raud messehakel, rettsida. Den Norske Husflidsforening, 1950 eller 60-åra. Hovudstoff i klarraud ull i krosskypert, fôr av gul bommullslerret. Hakelen er kanta med smalt gullband. På ryggsida applikert latinsk kross med gullband og broderi, på forsida chi- rho brodert med leggsaum. Høgde framme 99, bak 105 cm. Breidde ved skuldrene: 66 cm.

c) Kvit messehakel i vid, runda form med skrå skuldrer. Hovudstoffet er i ull i ein kypertvariant, fôret er av thussasilke, begge i ein naturkvit tone. Forsida har innvoven stolpe i to grøntonar og fiolett og applikert og brodert bladformer og krone i brysthøgd Ryggsida har den same stolpen, over denne er det festa eit smalt gullband i form av ein dekkande y-kross. Feste med hempe og knapp på begge sider av halsen. Umerkt. Høgde 117, breidde 109 cm.

d) Grøn messehakel. Svarar til den kvite i materiale, form, utføring og storleik. Hovudstoff og fôr grønt. Applikasjon med vinlauv, druer og aks på forsida.

e) Fiolett messehakel. Hovudstoff fiolett mot vinraudt, fôr fiolett mot blått. Applikert og brodert motiv tornekrone og bladformer.

===== Preikestolsantependium =====
Lys grønt antependium med applikert Guds-lam med sigersfane framfor oppgåande sol. Hovudstoffet er toskafts lin. Det er kanta med band og brodert kontur. Applikasjonen er sirkelrund med kant av kvitt ullent stoff med rankebroderi i orange. Botnstoffet er lysblått toskafts lin med brodert sol. Lammet og fana er i det kvite stoffet, detaljane broderte.

===== Duk =====
I kyrkja er ein kvit duk med brei hekla bord med vinranke.

==== Lysstell ====

==== Altarstakar ====
Altarstakane frå 1600-talet er stolne frå kyrkja.''' '''Stakane hadde følgjande innskrift:

''Peder Pedersen Skytte, Sogneprest til Stedie Preste Gield i Sogn med sin kierre Hustru Anna Nels Daater gaf disse tvende Liusse Stager til Stedie Kyrkje til Guds Æris Forfremmelse oc sig til en christelig Mindelse Anno 1619.<ref name="ftn7">'' Heiberg 1970, s 45''

</ref>

Dei altarstakane som no vert brukte i kyrkja er enkle stakar med sylinderforma skaft med enkel nodus, vid fot som går ut i tre vulstar og djup lysskål med lyspipe for kubbelys.

==== Andre stakar ====
Liten stake i massing, truleg tidleg 1800-tal.

==== Lysekroner ====
a) Krone i massing 1672. Barokk krone med ringforma oppheng, balusterforma stamme og kule med knopp som avslutting nede. Krona har seks + seks s-forma lysarmar som er feste til hakk i to plateforma balusterledd og som no er monterte med elektrisk lys. På den øvre kula i skaftet er det festa to massingskjold, a med årstalet 1672, initialane HDH, fisk med krone og bumerke, b med namnet HARMEN DWERHAGEN, ein inngjerda hage med tre tre, og årstalet 1672. Krona skal tidlegare ha høyrt til Mariakyrkja i Bergen.<ref name="ftn8"> Bendixens manus 
</ref>

b) Krone i massing, nyare. Krona har tilsvarande barokk form som a med seks + seks lysarmar, men desse er festa med skruar til plater i stammen. Balusterledda er meir langstrekte i forma. Krona er montert med elektriske lys.

c) Nyare kroner frå Christiania Glasmagasin med 3x6 nedretta lyspærer.'' ''

==== Lampettar ====
Nyare lampettar i barokk form med tre armar.

==== Klokker ====
a) <nowiki>Mellomalderklokke, ca.1400. Klokka har krone av seks runda bøylar med knekk i overkant. Frå krona skrår hua ut og knekker ned mot hals med to riller over og under skriftband. Korpus svingar ut mot rille over ut- og nedbøygd slagrand som skrår opp innvendes. Innskrift i bandet kring halsen med gotiske minusklar: Ave maria … domin s tecum … Under bandet er det støypt inn eit merke, a, truleg pilegrimsmerke. Merket er utydeleg men framstiller truleg figur i gotisk nisje med kløverbladopning. (Maria med barn?) Det er også eit innstøypt merke, b, på korpus under merke a, sjå foto. Diameter 96 cm, høgde med oppheng 105 cm, utan oppheng 74 cm. Klokka er vanskeleg tilgjengeleg. Bendixen las heile innskrifta slik: Ave : Maria : Gracia : plena : domin[u]s : tecum : benedicta : in : mulieribus. Han finn merket med Maria og barnet tre stader kring korpus.</nowiki>

b) Mellomalderklokke med seks runda bøylar med støypt snoing i ytterkant svakt skrådd kroneplate med rett knekk mot ut- og nedsvinga hue med to riller på kvar side av halsband. Rett korpus som nede svingar ut mot rille over ut- og nedbøygd slagring avslutta med to riller. Undersida skrår opp. Diameter 58, 5 cm, høgde med oppheng 59 cm, utan: 51 cm.

c) Klokke 1832. Klokka har flat kroneplate. På halsen innskrift: STØBT AF K C SCHMIDT I CHRISTIANIA 1832. På korpus på ei side: BEKOSTED AF STEDIE KIRKES EIERE SORENSKRIVER A v W S KOREN, E STEDIE, L L WESTREM OG A NEDREHAGEN AAR 1832. Diameter 64 cm, høgde med oppheng ca. 60 cm, utan 48 cm.

==== Orgel og andre instrument ====
===== Orgel =====
a) Orgel frå Olsen & Jørgensen, mekanisk. 1911 – 1967. Orgelet hadde 10 stemmer fordelte på to manualar og pedal.

b) Orgel frå Vestlandske orgelfabrikk. Elektrisk. 1967. Orgelet har 30 stemmer fordelte på tre manualar og pedal.<ref name="ftn6"> Kolnes 1993, s 373 
</ref>

Orgelfasaden er firdelt med hovudverk, sidetårn og ryggverk alle med synlege metall-piper. Hovudverk og ryggverk er igjen tredelte. Elementa har rette sider og kvar del er avslutta oppe med spisse gavlar med broten topp. Grønmåla med brunraud staffasje.

===== Piano =====
Grøndahl

==== Bøker ====
Bibel med stivt skinnband og hemper med metallbeslag. Kiøbenhavn 1819.
<br\>
Andre bøker er ikkje registrerte.

==== Møblar ====
===== Stolar =====
a) Stol frå stavkyrkja. Stolen har heile, rette vangar sett ned i ein tverrgåande fot og innsett setefjøl og ryggbrett i vangane. Vangane er sveifa i overkant. Overkanten har vore runda opp i midten, men denne rundinga er kjekt av. Stolen er måla raudbrun med svart, enkel marmorering, setet er bleikt gult.

b) Som stol a men noko ulikt utforma i detaljane. Nyare kopi? Vangane endar rett avslutta mot golvet. Stolen er brunmåla med eit enkelt rosemålingsmotiv i ryggen og utvendes på vangane.

c) Stol med rette forbein, svungne bakbein, h-kryss og sprosse nede mellom bakbeina. Truleg bjørk med innslag av furu. Rett sarg som er nagla fast til beina. Sarg og forbein har ein skoren vulst i overkant. Armlenene er svungne i horisontalplan og endar framme i volutt. Dei er festa til støtter frå sargen og til bakbeina. Sekundært er festa forsterka med jarn. Stolen har gjennomskore ryggbrett i furu med harpeform i øvre del og initialane DWC (?) i nedre del. Toppstykket svingar bakover i midten og ned mot vulstar over ryggbeina på sidene. Setet er stoppa og trekt med naturfarga skinn.

d) Stol-par frå 1937. Stolane har rette forbein som endar i knopp over sargen, rette bakbein og H-kryss. Kraftig sarg og stoppa pute trekt med naturfarga skinn. Ryggbeina er rette og endar i knopp over bakoverbøygd ryggbrett med rett overkant. Ryggbrettet har gjennomskoren dekor i roseform og nedre del av brettet er sveifa ned kring denne forma. Stolen har også annan skoren 30-talsdekor. Dei er måla raudbrune. Skorne dekorelement er markerte med staffering i grønt, svart og gull.

e) Stol-par i bjørk som nyare kopiar av stol c men med nokre forenkla detaljar. Stolane har innlagd mørk brun intarsiadekor i rutet-form på toppstykket og framme på sargen. I ryggen er innlagt initialane MHE. Stoppa pute trekt med skinn. Solane er lakka.

===== Bord =====
To bord frå 1937 utforma som stol-paret d). Borda har rette bein, avtrappa smalnande nedetter og sargen er festa inn i beina. Enkel, rektangulær bordplate.

==== Offerutstyr ====
Bøsse ved utgangen. Enkel treskurd, beslag av jarn med sider i sikksakkform. Eldre dreia treskål. Nyare treskål, standardvare. Kollekthovar i brunt skinn med ring og motstilte trehandtak.

==== Blomstervasar ====
To trektforma vasar med avtrappa fot, standard sølvsmedvare. Innskrift på foten STEDJE KYRKJA. Innskrift på randa oppe: GJEVE TIL MINNE OM L.I.G. F. 18/1-1891, D 28/10-1952 FRÅ SKYLDFOLK I U.S.A. Høgde 18 cm, diameter fot 9 cm.
<br\>
Diverse andre vasar i glas og krystall.

=== Kyrkjegard og gravminne ===
==== Kyrkjegard ====
[...]

==== Gravminne ====

====Bygningar knytte til kyrkjegarden====
<br\>
Bårehuset nord for vestenden av kyrkja er under ombygging.
<br\>
Sjå foto.

== Kjelder ==
==== Utrykte kjelder ====
Bendixen, B.E., Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt, avskrift av manus

==== Trykte kjelder ====
Heiberg, G.F., ''Sogns Kirker i Fortid og Nutid'', Serprent av Tidsskrift for Historielaget for Sogn 1970 nr. 23
<br\>
Kolnes, S.J., ''Norsk Orgelregister 1328 – 1992'', Førdesfjorden 1993
<br\>
Solhaug, Mona Bramer. ''Middelalderens døpefonter i Norge I-II'', Oslo […]

==Bilete==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygningen">
Fil:Stedje kyrkje sett frå nordaust, Amh 2009.jpg|Stedje kyrkje sett frå nordaust, Amh 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje sett frå søraust, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje sett frå søraust, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje sett frå sørvest, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje sett frå sørvest, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, austfasade, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, austfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, nordsida sett frå aust, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, nordsida sett frå aust, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, tårnet frå vest, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, tårnet frå vest, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, tårnet sett frå nordvest, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, tårnet sett frå nordvest, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil:Stedje kyrkje, barnekrok nordvest i skipet, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, barnekrok nordvest i skipet, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, galsmåleri nordaust i koret, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, galsmåleri nordaust i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, glasmåleri aust i koret, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, glasmåleri aust i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, glasmåleri i opphaldsrommet for dåpsfølgje, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, glasmåleri i opphaldsrommet for dåpsfølgje, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, glasmåleri i sakristiet, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, glasmåleri i sakristiet, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, glasmåleri nordvest i koret, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, glasmåleri nordvest i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, glasmåleri søraust i koret, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, glasmåleri søraust i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, glasmåleri sørvest i koret, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, glasmåleri sørvest i koret, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, interiør mot aust 1, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, interiør mot aust 1, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, interiør mot aust, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, interiør mot aust, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, interiør mot vest 1, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, interiør mot vest 1, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, interiør mot vest, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, interiør mot vest, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, våpenhuset sett mot nordaust, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, våpenhuset sett mot nordaust, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, våpenhuset sett mot sørvest, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, våpenhuset sett mot sørvest, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil:Stedje kyrkje, altar, altartavle og altarring, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, altar, altartavle og altarring, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, altarbilete, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, altarbilete, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, altarkrusifiks, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, altarkrusifiks, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, benker, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, benker, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, bibel, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, bibel, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, bibel, tittelblad, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, bibel, tittelblad, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, bord (eittav to), AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, bord (eittav to), AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, bøsse ved utgangen, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, bøsse ved utgangen, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, døypefont, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, døypefont, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, kollekthov (ein av seks), AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, kollekthov (ein av seks), AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, måleri ved døypefonten, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, måleri ved døypefonten, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, nummertavle (ei av to), AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, nummertavle (ei av to), AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, orgelfasade, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, orgelfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, preikestolen, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, preikestolen, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, preikestolen, side a, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, preikestolen, side a, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, preikestolen, side b, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, preikestolen, side b, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, preikestolen, side c, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, preikestolen, side c, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, stol a, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, stol a, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, stol b, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, stol b, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, stol c, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, stol c, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, stol c, detalj, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, stol c, detalj, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, stolpar a, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, stolpar a, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, stolpar b, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, stolpar b, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, treskål a, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, treskål a, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, treskål b, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, treskål b, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, vestgalleri, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, vestgalleri, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Klokker">
Fil:Stedje kyrkje, klokke a, ave maria, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke a, ave maria, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke a, innskrift og merke, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke a, innskrift og merke, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke a, innskrift, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke a, innskrift, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke a, merke a, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke a, merke a, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke a, merke b, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke a, merke b, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke a, side 1, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke a, side 1, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke a, side 2, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke a, side 2, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, klokke c, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, klokke c, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Parament og tekstilar">
Fil:Stedje kyrkje, altarduk, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, altarduk, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, duk, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, duk, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel fiolett, forside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel fiolett, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel fiolett, ryggside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel fiolett, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel grøn, gryggside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel grøn, gryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel grøn, forside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel grøn, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel kvit ryggside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel kvit ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel kvit, forside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel kvit, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel raud, forside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel raud, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel raud, ryggside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel raud, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel svart, forside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel svart, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel svart, ryggside, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel svart, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, messehakel svart, ryggside, detalj a, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, messehakel svart, ryggside, detalj a, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, preikestolklede, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, preikestolklede, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
Fil:Stedje kyrkje, bårehuset sett frå aust, under arbeid, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, bårehuset sett frå aust, under arbeid, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, bårehuset sett frå nordvest, under arbeid, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, bårehuset sett frå nordvest, under arbeid, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, bårehuset sett frå vest, under arbeid, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, bårehuset sett frå vest, under arbeid, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne a, detalj, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne a, detalj, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne b, detalj, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne b, detalj, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne c, detalj, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne c, detalj, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne d, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne d, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne e, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne e, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne f, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne f, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne i smijarn, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne i smijarn, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, gravminne i stein og smijarn, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, gravminne i stein og smijarn, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, kyrkja og kyrkjegarden sett frå søraust, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, kyrkja og kyrkjegarden sett frå søraust, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, kyrkjegarden nordvest for kyrkja, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, kyrkjegarden nordvest for kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, kyrkjegarden søraust for kyrkja, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, kyrkjegarden søraust for kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, marmorkrossar ved sørinngangen, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, marmorkrossar ved sørinngangen, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, minnelund, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, minnelund, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, minnesmerke over Hans Schreuder, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, minnesmerke over Hans Schreuder, AMH 2009.jpg
Fil:Stedje kyrkje, runestein ved kyrkja, AMH 2009.jpg|Stedje kyrkje, runestein ved kyrkja, AMH 2009.jpg
</gallery>

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Stedje sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogndal og Leikanger kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Sogndal kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Etter 1850]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Nes kyrkje, Luster

2021-02-19T16:12:14Z

Kjartan:

{{Infoboks_uferdig artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

== Bakgrunn ==
Nes har vore kyrkjestad langt attende i mellomalderen. Kyrkje på Nes er nemnd i Bjørgvin kalvskinn, og i diplomatariet frå [...]. Eigen prest på Nes er også nemnd i diploma.

Den første kyrkja som har sett spor etter seg i det skriftlege kjeldematerialet, er ei stavkyrkje som kan følgjast gjennom kyrkjerekneskapar og synfaringar i perioden 1631-1722.

Denne kyrkja vart ståande fram til tidleg på 1800-talet då ho var forfallen og lite tenleg, og ho vart i 1835 erstatta med ei enkel tømmerkyrkje. Det oppsto snart misnøye med den nye kyrkja, og i 1909 vart ho ombygt, fekk sakristi i aust og nytt tårn i vest, nygotiske vindauge og elles eit enkelt, nygotisk interiør.

Kyrkja på Nes ligg ved Lustrafjorden på nordvestsida like innafor sidearmen av fjorden som går inn til Gaupne. Ved stranda nedafor kyrkja kan ein enno sjå landingsplassar for båtane som kom sjøvegen over fjorden før sokna vart inndelte etter trafikken til lands. Det er avkøyring frå riksvegen ned mot parkering nordvest for kyrkja. Kyrkjebygget er no det einaste offentlege bygget på staden og eit viktig samlingspunkt. I einskilde høve som til jul, i bryllaup og i gravferder, er kyrkja for lita.

=== Stavkyrkja ===
==== Bygningen ====
Kyrkja på Nes var for trong også i 1660-åra. Grunnen til dette var at ”der Søger En stor almuffue aff andre Sogner did”.<ref name="ftn1"> Synfaring 1661-65

</ref> Det vart tilrådt å byggja eit galleri for å avhjelpa dette. Det vart også bygt eit nytt kor tidleg på 1660-talet, venteleg større enn det gamle. Hjørnestolpane i kyrkja, ” de 4 hoffuit stolper” skulle kledast utvendes ”Runden omkring”.

Den allmenne synfaringa av kyrkjene i 1686 beskriv kyrkja på Nes som ein stavbygning som er 25 alner lang (om lag 16 m) og 10 alner brei (om lag 6,4 m). Korleis tårnet var, er noko usikkert. Det er omtalt som ”et Schur ofuen paa Thaget bøgt till Thaarn”.

I 1709 vart det laga eit kort oversyn over ”Kirkernes tilstand”.<ref name="ftn2"> Synfaring 1709

</ref> Det heiter då at Nes kyrkje er ei gammal stavkyrkje med tårn. Ho har nyleg vorte retta opp og reparert. Innvendes er ho måla og ”over alt temmelig vell flyed”.

Den siste av dei almenne synfaringane var i 1721. Nes kyrkje er då nemnt som ”een meget Eldgammel Stave Kirche, med eet Taarn mit paa foruden spids, tægt med Bord, Indvendig mahlet, og i andre maader Velholden”.

Av rekneskapane går det fram at kyrkja sine inntekter i store trekk berre dekka det mest nødvendige vedlikehaldet, og det vart i samband med tilstandsrapporten i 1709 nemnt at kyrkjer som enno ikkje hadde fått pannetak, men berre hadde bordtak, slik som på Nes, brukte pengane på tjøre og utskifting av rotne materialar. Arbeid på tårn, kyrkje og sval med bordlegging og tjørebreing er også det første som vert nemnt i rekneskapane frå 1631.

Det vart bygt eit nytt kor til kyrkja i 1661-1663. Kjeldene nemner ikkje eksplisitt kva for byggjemåte som vart brukt i det nye koret, tømmer er ikkje nemnt, sjølv om ein ville venta at ein bygde eit kor av tømmer på denne tida. Det vart kjøpt inn materialar til golv, lem (himling) og kledning inne i koret, i alt ni tylfter høvla bord. Koret fekk sutak og bordtak av 15 tylfter bord. Det er også rekna opp utgifter med å riva det gamle koret og å leggja ein mur under det nye. Koret vart bordkledd utvendes med bord som kyrkja hadde.

Kyrkjegrunnen har vore eit problem også for stavkyrkja, det er og har vore ein tendens til nedsiging på sørsida. Alt i 1673 hadde det nye koret sege så mykje at det måtte vegast opp og muren under gjerast høgre. Medan det i samband med bygging av koret vart lagt flat himling, tok ein no også kostnaden med å laga kvelv over koret.

I 1702-1704 laut ein igjen skru opp kyrkja og leggja nye sviller under. Dette er nærare gjort greie for i ein merknad i rekneskapen, ettersom stiftsskrivaren har stått for ein del av utlegga med arbeidet. Kyrkja hadde då sege ned på sørsida og både kyrkja, koret og tårnet måtte vølast og festas betre. Det vart sett inn ”bedskier” mellom kor og skip. Delegasjonen frå stiftsskrivaren på seks menn arbeidde i åtte dagar med kyrkja og i tillegg arbeidde dei ved ein del andre kyrkjer i prostiet. Det vart brukt 16 lange tre til sviller, bjelkar og bindingsverk. Men alt i 1714-1716 hadde kyrkja igjen sege så myke at størstedelen av stolestadene i kyrkja var komne ”af lafve, tillige med fundten”, og kyrkja vart igjen oppskrudd.

Midt på 1600-talet fortel rekneskapane at kyrkja hadde luker utafor ''vindauga'' som kunne trekkast opp med tau innafrå. I 1661-63 vart det sett inn eit vindauge ved preikestolen og eit stort nytt vindauge i vestgavlen i kyrkja. I 1664-66 vart det laga ei luke framfor vindauget i koret og ei lita luke nede i kyrkja. Enno eit nytt vindauge vart sett inn i kyrkja i 1680-81. Ved synfaringa i 1661-65 vart det sagt at det skulle skaffast luker framfor vindauga, men i 1686 grip ein til den nye løysinga som gjekk ut på å byggja kring vindauga med fire bord, dette skulle gjera luker unødvendige. Kyrkja fekk ny ''dør'' i 1702-1704.

Det er nemnt svaler ”runden omkring kirken” i synfaringa frå 1661-65. Desse var gamle og til nedfalls og vart tekne ned, og borda vart brukte til å bordkle kyrkja med. I synfaringa vart det også sagt at det skulle lagast eit våpenhus framfor kyrkja med golv og benker i. Der skulle ein bruka det ein kunne av sutaket frå dei gamle svalgangane. I 1686 er dette nemnt som ein sval framfor kyrkja i staden for våpenhus. Svillen i svalen har alt rotna, og må skiftast ut. I 1675-77 vart det sett opp ein ny tårnstolpe som vart felt saman med den gamle. Stegen, som i 1686 hang på nordsida av kyrkja, skulle då overbyggjast med eit halv-skur av 12 kne og 18 bord.

Tårnet i kyrkja vart vølt i 1680-81 då det igjen vart sett inn ein ny tårnstolpe som vart festa med jarnboltar. Nytt ''stegehus'' vart laga i 1686 av seks stolpar og 15 bord.

==== Interiør ====
Dei to nye stolestadene som vart laga i kyrkja i 1684-85, vart måla i same rekneskapsperioden saman med altarfoten (altarring og platå) og preikestolen. Etter at det vart laga nye stolestader i heile kyrkja i 1699-1701, lot ein ”mahle och staffere kirchen indentill over alt”. Med dreng brukte målaren tre veker på dette arbeidet.<ref name="ftn3"> Jf. Gaupne kyrkje. Det kan ha vore same målar som også arbeidde i Gaupne kyrkje tidleg på 1700-talet.

</ref> Dei nye materialane som vart brukte ved oppskruinga av kyrkja 1702-04 vart måla i neste rekneskapsbolk.

==== Inventar ====
Etter at det nye koret var oppført i 1661-63, vart ''altartavla'' flytta dit, samstundes vart ho vølt av ein snekkar. I 1667-69 skjedde det endringar med altartavla. Niels Frandzen bilthugger vart betalt for tre blindfløyar og eit utskore ”thræbillede” (treskulptur) som vart oppsett på tavla.

Innvendes vart det i 1661-65 skissert følgjande endringar: Det skulle lagast ein ny dåpsstad med traleverk, utafor koret, dvs. aust i sjølve skipet, truleg på nordsida. I 1693-95 vart det laga ei dør framfor fonten med hengsler og krok. Det skulle også dreiast nokre pillarar som skulle setjast inn framfor koret, i korskiljet.

''Benker og stolar. ''I 1639-42 vart det laga to skamlar ”langs neder ad kirkchen”, truleg smale benker ved midtgangen. Benker vert elles ikkje nemnde før i 1672 då det er lagt nytt golv ”udi stolene”. Ein må rekna med at det har vore stolestader, panelte benkerom, i lengre tid før dette. I 1682 vart det laga to nye benker uti svalene. I 1684-85 vart det laga to nye ”stole” i kyrkja. Eit større arbeid med stolestader i kyrkja vart utført i 1699-1701. Det vart då laga nye panelte stolar på begge sider av kyrkja av 17 tylfter bord, lim, 200 store spikrar of 18 par hengsler på stoldørene. Ein må rekna med at det då vart laga ni stolestader på kvar side. Snekkaren brukte 10 veker på arbeidet.<ref name="ftn4"> Klokkarstolen som står i kyrkja no, med utskjeringar i flatt relieff, har likskap med arbeidet som vart utført i Gaupne kyrkje tidleg på 1700-talet. Dersom dette var ein del av arbeidet i Nes kyrkje, kan benkene ha sett ut som dei fleste benkene i Gaupne.

</ref>

''Rituelle ''kar. Kyrkja hadde etter inventarlista frå 1633 ein ''kalk og disk'' av uforgylt sølv. I neste inventarliste, frå 1690, er dette settet vekke og erstatta med ein kalk av tinn og ein sølvdisk som var ei gåve frå Jann Teiste, den same disken som er i kyrkja no. Lista frå 1690 nemner eit massingbekken i fonten, truleg også det same som er der no (sjå nedafor under Rituelle kar).

Av ''parament'' hadde kyrkja i 1633 eit gammalt altarklede, men dei hadde enno eitt av ”tynt tøy”. I 1696 er det nemnt ein gammal altarduk og ein altarduk som har vore nyare.

Ein gammal og utsliten messehakel og ein messeserk'' ''er oppført i 1633. I 1690 er det ein grøn messehakel av atlask, og ein gammal messeserk. Ein ny messeserk ”af 13 alen fint lerrit” er utgiftsført i 1696-98 og nemnd i inventarlista frå 1699. I 1708-10 vart det kjøpt ein ny messehakel av ”røt floss”. Det kjem fram av rekneskapen frå 1687-89 at kyrkja hadde eit eige skåp til altarkleda, med lås for.

''Lysstell''. Inventarlista frå 1633 nemner ein lysestake med to piper, medan det i 1690 er nemnt to ulike lysestakar. Av ''bøker ''er det i 1690 nemnt ei gammal altarbok. Denne vart innbunden (1687-89) før den ”ny opkom”. Kyrkja hadde to ''klokker'' i kyrkjetårnet og ei lita handklokke i 1933, det same i 1690. Ei ''fattigblokk'' med lås og beslag vart innkjøpt i 1687-89. Eit ''timeglas'' vart innkjøpt i 1667-69, sameleis i 1675-77.

== Tømmerkyrkja frå 1835 ==
Bendixen skriv at kyrkja vart bygt i 1835, og at den gamle kyrkja stod til 1836. Dersom dette stemmer, må stavkyrkja ha stått på ein annan tomt, men venteleg nokså nær. Han omtalar kyrkja slik:

''… Men denne bygning som blev opført i 1835 og som inneholder 150 sitteplasser er så stygg en kirke som vel søker sin make i uheldig utseende. Skib og kor har samme bredde Empire med soutakpanel, forholdsvis store vinduer, Kirken er tekket med røde panner- Umalet utvendig undtagen i vest hvor der er spor av oprinnelig rød. Senere hvit maling. Der er ikke galleri, takridderen hviler på 4 søiler som står i kirken. Alt det indre er umalet, undtagen alter og alterfot, prekestol og prestens stol i koret, den første grålig, den annen hvit.''<ref name="ftn5"> Bendixen manus, avskrift s. 87

</ref>'' ''

Bendixen fortel vidare at det på altaret sto ein enkel kross med IHS. Kyrkja hadde ikkje døypefont, berre ein jarnring til dåpsfatet. Kyrkja var 7,3 m brei, koret var om lag 4,5 m langt, skipet om lag 6,6 m. Våpenhuset 1,83 x 2,23 m. Kyrkja hadde ikkje sakristi.

Edin Næss som budde på Hansagarden ovanom kyrkja og var fødd i 1896, fortalde følgjande om kyrkja til nemnda for jubileumsheftet frå 1986:

''Det var ein firkanta kasse utan våpenhus og sakristi. Det var heller ikkje galleri. Taket var ikkje underkledt, så ein såg heilt opp i sperrene. Preikestolen stod på same sida som no. Veggene var umåla plankevegger. Ved eine veggen var ein stige som kyrkjetenaren, eg trur det var han Kristian på Stasjon, gjekk opp etter når han skulle opp i tårnet og ringja. Det var heller ikkje omnar i kyrkja før 1909.''<ref name="ftn6"> Nes kyrkje 150 år … s 24

</ref>

Kyrkja vart ombygd i 1909 etter teikningar av arkitekt Schack Bull frå Bergen under leiing av byggmeister Korsvoll frå Eivindvik. Det vart då bygt til eit smalare og lægre sakristibygg aust for koret, og nytt vesttårn, og kyrkja fekk eit nygotisk preg.

=== Bygningen ===
I 1972-74 vart det utført arbeid ved kyrkja. Taket vart isolert og ein lekkasje i tårnet vart tetta. Det vart også utført omfattande arbeid i interiøret (sjå nedafor).

==== Vegger ====
Skip og kor er lafta opp i same breiddel. Kvar langvegg er inndelt i tre fag ved hjelp av to opplengjer. Det austre opplengjeparet markerer skiljet mellom kor og skip. Frå opplengjene går det bindbjelkar på tvers av skipet som er kopla til hengebjelkar frå takkonstruksjonen. Bindbjelken i vest er støtta av kne mot opplengjene. I kvart fag er det ei opning for vindauge. I gavlane er det vegger av lafteplank til overkant av tønnekvelven i kyrkja. Tømmerveggene i kyrkjerommet går truleg attende til kyrkja frå 1835. Dei er no innkledde med panel og vanskeleg tilgjengelege. Innvendes har veggene ståande staffpanel over brystning. Brystningshøgda er markert med list forma som dryppnase og kopla saman med skrå nedre vindaugskarmar. Lista følgjer veggen i same høgd i kor og skip. Under lista er brystninga kledd med ståande panel, truleg sekundær, der det er høvla inn ein smal staff midt på og i eine kanten av panelborda. Panelet gjev inntrykk av å vera av smale bord.

Sakristiet frå 1909 er delt i to rom i lengderetning med ei brei fløydør i deleveggen. Både ytterveggene og deleveggen er i lafteplank og her står tømmerveggene udekte innvendes, medan veggen mot kyrkjerommet er panelt. Utvendes er kyrkja kledd med liggjande staffpanel.

==== Dører ====
Kyrkja har hovudinngang vest i tårnet og vest i skipet gjennom fløydører. Mot våpenhuset er begge fløydørene kledde med ståande faspanel. To dører inn til sakristiet flankerer altarpartiet og heilt vest i sideveggene i sakristiet er det dører ut til kyrkjegarden. Det er også fløydør mellom dei to romma i sakristiet, og to dører mellom galleriet og gallerigangen.

Dei to dørene aust i koret og dei to dørblada i fløydøra vest i skipet er truleg frå kyrkja frå 1836. Dei har empirpreg med kvadratiske, kraftige fyllingar med eit sprang i ytterkanten av fyllingane. Fyllingane er sette inn i brei ramme. I rammekanten mot fyllinga er det (sekundært?) skore ut ein fas.

Ytterdørene, både i sakristiet og i våpenhuset, er labankdører av ståande plank med fas, kledd utvendes med faspanel i fiskebeinsmønster. Fløydøra i våpenhuset er utvendes prydd med utsmidde dørjarn. Fløydøra i sakristiet er ei sveitserstildør tilpassa dei gamle dørene. På galleriet er det enklare fyllingsdører.

==== Korskiljet ====
Kyrkja har eit tredelt korskilje knytt til det austre opplengjeparet og til bindbjelke og hengebjelke som korresponderer med dette. To stolpar som understøttar bindbjelken markerer ei brei midtopning, mellom desse og opplengjene er det korte brystningar. I overkant har sidefelta to kne som saman utgjer ein rundboge. Også midtfeltet har runda kne i hjørna oppe, men feltet held fram i ein flat, gjennombroten rundboge som følgjer forma på tønnekvelven. Feltet er markert utvendes med bord forma som runda bjelke mellom dei to som stolpane som understøttar bindbjelken. Mellom denne runda forma og kvelven er det tetta med bord i stråleform avbroten av bjelkar, to på kvar side + hengebjelken, sette inn i stråleform slik at heile partiet over bindbjelken framstår som ei soppgåande sol.

==== Vindauge ====
Kvar av langveggene i kyrkjerommet har tre vindauge, eitt i koret og to i skipet. Vindauga er innfelte i karmen med to postar som oppe går ut i Y-form og dannar tre diagonale ruter. Horisontalt er vindauga inndelte ved sprosser i fire. Klart glas, i dei tre rutene i gavlen farga grønt og fiolett. Sekundært er det sett inn ekstraglas innvendes i ei ramme festa til karmen. Innerglasa er delte i fire ved tre horisontale sprosser. Uklårt, bukla glas.

==== Golv og fundament ====
Kyrkja har plankegolv lagt i kyrkjas lengderetning på golvbjelkar. Korgolvet ligg eitt steg høgre enn golvet i skipet. Golvet i sakristitilbygget frå 1909 har undergolv av oppattbrukte takbord. Desse er dels dekte med tjøre og det står att trenaglar i nokre av naglehola. Fundament av stein med sekundært pålagd støyp utvendes. Sakristitilbygget har murt fundament.

==== Tak ====
Kyrkja har saltak over kor og skip og eit smalare og lægre saltak over sakristitilbygget. Begge taka er truleg frå ombygginga i 1909. Det er ingen spor etter tårngjennomgang i saltaket over skipet, og konstruksjonen er einskapleg.

Taket over kyrkjerommet er eit sperretak med enkle sperreband med hanebjelke festa på halv ved til sperrene og langsgåande bjelkar feste på halv ved til sperrene under hanebjelkane. Fjerde og åttande sperreband frå vest er forsterka ved bindbjelkar i raftehøgd som er kopla saman med hengebjelkar frå mønet. Dei to sperrebanda korresponderer med opplengjene i langveggene i kyrkja.

==== Himlingar ====
Kyrkjerommet har samahengande flat tønnekvelv i full lengde over skip og kor. Kvelven er av glattkanta panel som er festa i overkant til bogar som igjen er festa til hanebjelkane og truleg til langsgåande bjelkar i raftehøgd. Nedre del av takkonstruksjonen er ikkje undersøkt, men på kvar side av kvelven sett nedafrå er det eit smalt flatt parti i raftehøgd. Under dette er det ei profilert list.

==== Tårn ====
Tårnet er bygt inntil vestgavlen i kyrkja med to høgder over eit våpenhus som også har to høgder.

''Våpenhuset'' er ein bindingsverkkonstruksjon som er kledd utvendes med liggjande panel som kyrkja elles, og innvendes med glattkanta panel, dels liggjande, dels ståande, og med noko staffpanel i andre høgd. Det har fløydør i vest (sjå under dører). Døra er overbygd med eit kort saltak på konsollar og med kløverbladboge i opninga og kross over mønet. Sideveggene har vindauge som strekkjer seg over begge høgdene. Vindauga tilsvarar vindauga i langveggene i skipet, men er mindre, og det er ikkje sett inn ekstra innvendes glas. Våpenhuset har oppgang til orgelgang i andre høgda ved nordveggen, og eit avdelt kott under trappa. Det er overdekt av telttak som frå tre sider går inn til tårnet nede i tårnets grunnetasje.

Sjølve ''tårnet'' er fundamentert på ei dobbelt ramme over våpenhusets andre høgd med fire hjørnestolpar, to mellomstolpar på kvar side og høge kryssband som går over begge høgdene i tårnet. Dei to vestre hjørnestavane er utveksla i to nivå under tårnfundamentet og har såleis støtte ned til bakkenivå. Det er lagt inn losholtar mellom hjørnestavane og langsgåande golvbjelkar under etasjeskiljet i tårnet. Over klokkerommet i andre høgd ligg ei dobbel bjelkeramme med tre langsgåande bjelkar som underlag for hjelmen. I første høgda har tårnet eit gavlavslutta vindauge i vest, i klokkerommet er det gavlavslutta lammelluker mot nord, vest og sør. Ein klokkestol av bjelkar fyller heile klokkerommet.

Den inntrekte, firkanta ''hjelmen'' er høg og smal med svai mot tårnveggene. Han har midtstolpe, fire gratsperrer og ein mellomstolpe på kvar side. Sperrene er kledde utvendes med liggjande bord som underlag for lappskifer. Oppe er hjelmen avslutta med spir med flat kule og hane.

=== Interiør ===
==== Presentasjon ====
Kyrkja har altarparti aust i koret flankert av dører til sakristitilbygget, i nordaustre hjørnet står den gamle klokkarstolen, i nordvestre hjørne er det oppgang til preikestolen som står nordaust i skipet. Sør i koret er det plassert to benker og lesepulten står på sørsida i koropninga.

Framfor brystninga søraust i skipet står eit piano, elles har skipet benkeparti på begge sider av midtgang. Tverrgalleriet vest i skipet har orgel sentralt og korte benker på begge sider.

Dei to romma i sakristiet har benker ved ytterveggene med bord i hjørna og elles lause, stoppa stolar. Dei har elles skåp til oppbevaring av utstyr og på vestveggen i søre rom er det montert eit minikjøkken.

==== Oversyn over viktige endringar i interiøret ====
I 1972-74 vart det utført arbeid ved kyrkja og interiøret gjennomgjekk også ein del endringar. I skipet tok ein vekk jarnomnane og murpipene, benkene vart endra slik at dei skulle bli betre å sitja på, og det vart sett inn doble vindauge.

==== Fargar ====
Fargane i interiøret vart endra i samband med arbeida i 1974 og i samråd med Riksantikvaren. Overmålinga på preikestolen vart fjerna og stolen fekk fargar i renessansestil med unntak av bogefelta som vart ståande umåla. Klokkarstolen vart avdekka, og vart ståande utan farge. Fargen på altartavla og salmenummertavla vart også tilpassa det nye fargeskjemaet i kyrkja. Målararbeidet vart utført av Aldor Talle.<ref name="ftn7"> Nes kyrkje 150 år … s 14

</ref>

Arkitekturelementa er dominert av bleikgule vegger, kvit himling, grått golv og grå berande element. Delar av inventaret er også måla i grått, kvitt og gult, men engelsk raudt er dominerande og finst på benker og benkeputer, orgel, lesepult og knelepute. Innslag av gull staffasje på altartavle og orgelfasade. Fargane i sakristiet er som i kyrkjerommet. Med unntak av golvet er våpenhuset umåla innvendes.

Golvløparar vart innkjøpte i samband med arbeida i 1974, og utskifta i 1985.

==== Lys og varme ====
Elektrisk straum vart lagt inn i kyrkja i slutten av 1950-talet.<ref name="ftn8"> Nes kyrkje 150 år … s 14

</ref>

=== Inventar ===
==== Altar ====
Kassealtar frå 1909 med dør på baksida til skåp med ei hylle. Altaret er enkelt med ståande bord festa til ei indre ramme og avslutta utvendes med fotlist mot golvet. Bordplate av tverrlagde bord som går litt utafor kanten. Gråmåla. Breidde 160 cm, djupn 80 cm og høgda 89 og 108 cm.

==== Frontale ====
Det finst to frontaler frå Nes kyrkje på Bergen Museum. Fotografi av frontalene i full storleik er opphengde på vestveggen i kyrkja, under galleriet, eitt på kvar side.

==== Altartavle ====
Altartavla er montert/konstruert saman med altaret. Ho har rundboga biletfelt sett inn i ramme og gavl mellom sidestolpar. Tavla har eit lett nygotisk preg med ein smal rundboge dekt med gavlform over sidestolpane. Midtfeltet har forenkla vimperg toppa av latinsk kross og med innskriven spissboge.

Biletfeltet har oljemåleri på lerret signert Refsnæs Bergen 1909 og viser ein kopi av Jesu bøn i Getsemane av Heinrich Hoffmann 1890.

==== Altarring ====
Halvsirkelforma ring som endar i flog med baksida av altaret, med opning på begge sider av altaret. Noko trong. Altaret og ringen står på eit platå og kneleputa etter kanten av platået er stoppa og trekt med brunt skinn festa med saum på begge sider. Innafor kneleputa står eit balusterrekkverk av kraftige, dreia balustrar dekte med lett runda handlist og med ei indre hylle for særkalkar. Balustrane kan vera frå 1836. Altarringen er gråmåla med unntak av balustrane som er kvite.

''Kneleskammelen ''er enkel og kasseforma. Oppsida er stoppa, og denne og sidene er trekte med ullstoff tilsvarande antependiet.

==== Døypefont ====
Enkel, åttekanta døypefont av tre. Flat kum med nedskrådd overside med sentralt hol for dåpsfat. Vidt skaft og litt breiare, rett fot.

==== Preikestol med oppgang ====
Renessansepreikestol med fem fag, med åttedelt botn og rett fot. Oppgang via trapp frå aust.

Faga har ei fylling med øvre og nedre ramtre og med hjørnebord som ramme mellom felta. Ramtrea utgjer smalfelt over og under eit storfelt utvendes på fyllinga. Stolen har dekor med beslagornament. Over øvre smalfelt er det flat handlist stoppa og trekt med skinn. Øvre smalfelt har 8-talsforma ranke. Storfeltet har portalform med rundboge med sirklar og diamantbossar i beslag, nedre smalfelt har diamantbosse og sirklar i beslag. Smalfelta er skilde med tosida konsollar. Oppe har dei sirklar og diamantbosse i beslag, nede dukatornament. Hjørna mellom storfelta er dekte av kannelerte pilastrar. Under nedre storfelt er det festa sveifa hengebord, også dei med beslagornament.

Botnen under stolen har åtte kraftige sveifa konsollar med kannelering på snittflatene. Botnen står på ein høg enkel fot med krossforma snitt. Det er oppgang til stolen via trapp frå koret. Trappa har gelender og melklarstolpe i sveitserstil.

Preikestolen vart restaurert i 1974. Ein del av treverket vart avdekt og stolen vart måla på nytt i samråd med Riksantikvaren. Innvendes i stolen er den opphavlege målinga bevart. Ramverket er engelsk raudt. På fyllingane er det måla svarte, vegetative ornament.

==== Lesepult ====
Standard lesepult måla i kyrkja sine interiørfargar.

==== Benker og faste stolar ====
''Benkene ''i kyrkja har rettsida vangar som er smalare i bakre, øvre del som endar oppe i kløverbladform og fungerer som feste for ryggane i benken. Nede på den breie delen er det sentralt ei gjennombroten hjarteform som er snudd opp-ned. Ryggane er tette og har ståande bord sette inn i øvre og nedre ramme. Bak på øvre ramme er det hylle for salmebøker. Benkeplata er understøtta med sarg. Stolane er måla engelsk raude og har seteputer i same farge.

''Klokkarstolen, ''også kalla medhjelparstolen, er overført frå mellomalderkyrkja og kan vera laga omkring 1700. Han har dør og ein dørvange mot vest og to fyllingar i ramme mot sør. Døra har portalform med bandslynging i bogen og kannelerte pilastrar på sidene. Vangen har flatt relieff med vekstornament og ein diamantbosse. Nedst er det eit utskore ståande ovalt felt. På sørsida er det profilar på dei ståande rammestykka. Det er sett inn ny benk og hylle i stolen.

Den opphavlege målinga er vekke. Stolen var på 1900-talet overmåla med kvitmålig med mørkare innslag. På 1970-talet vart han avluta og skrapa for målig. Det er spor etter original engelsk raud måling utvendes på brystninga.

==== Galleri ====
Galleriet kviler på tverrlagde bjelkar under fronten og ved vestveggen i skipet. Galleribjelken under fronten er understøtta av veggstolpar og stolpar som flankerer midtgangen. Bjelken ved vestveggen er understøtta av hjørnestolpar og stolpar som fungerer som beitskier for fløydørene. På dei to bjelkane kviler 11 golvbjelkar under gallerigolvet. Golvbjelkane stikk fram med sveifa endar under gallerifronten. Fronten har tredelt brystning med ståande staffpanel og er dekt av kraftig handlist. Golvet på galleriet er avtrappa i tre steg.

Endring av galleriet i 1937 i samband med innsettinga av orgelet ”Det vart sett inn 2 dører og benkane vart gjorde kortare.”<ref name="ftn9"> Skrift laga ved orgelvigsla i 1997.

</ref>

==== Rituelle kar ====
==== Kalk ====
a) Eldre sølvkalk, 1800-talet, med høg, skrådd kupa med utsvinga kant. Det er opplyst i jubileumsheftet at kalken ”truleg” er frå 1844.<ref name="ftn12"> Nes kyrkje 150 år, 1836-1986, s 1844 
</ref> Skaft og fot i eitt stykke der øvre og nedre skaftledd svingar inn mot kjølforma nodus, ned- og utsvinga fot med knekk over vulst som endar i standplate. Siselert ornamentikk med fire naivt forma englar, to motstilte på kvar side, som ber laurbærkransar med latinsk kross. Bladkrans omgir botnen på kupa. Øvre del av foten har siselert sikksakkbord. På den eine sida av foten er det festa ein kristusfigur frå eit krusifiks, større enn vanleg og truleg frå ein eldre kalk. Figuren har truleg vore gylt. Ustempla. Høgde 17,9 cm, diameter oppe 9,2 cm, diameter fot 8,3 cm.<ref name="ftn13"> I'' ''Nes kyrkje 150 år'' ''står det følgjande: «Paa kalken stend dette skreve: M.O.S.R. og E.E.D.J. der er Mons Olson Ramsøy og kona Elisabet Eriksdotter Jørongo.» Det er uråd å finna denne innskrifta på kalken no. 
</ref>

b) Standard sølvsmedvare. 1961.<ref name="ftn14"> Kyrkjeverja, oversyn over inventaret. 
</ref> Sølv kalk, innvendes gylt. Nebb i kanten på kupa, kløverbladkross på sida. Stempel: 830 S, Magnus Aases meisterstempel og N i kvadrat. Høgde 18,3 cm, diameter fot 12,1 cm.

''Særkalkar''
<br\>
a) Innskrift NES KYRKJA 1937. Likearma kross i sirkel på foten. Stempel 830 S og kalk i oval. Høgde 8 cm, diameter oppe 5,5 cm.

b) Innskrift NES KYRKJE 1941, likearma kross på kupa, stempel 830 S og kalk i oval. Høgde 7,8 cm, diameter fot 5,7 cm.

''Vinause til kalken''
<br\>
Ause med nebb og innvendes gylt blad. Innskrift bak på skaftet: N.K. 1937. PX og firpass på baksida av tunga, Latinsk kross på framsida. Lengde 18,6 cm.

==== Disk ====
Flat disk av sølv med opphøgd rand. På randa er rissa inn ein ring med innteikna seksbladmotiv. Under botnen er rissa inn ein rundt skriftband som endar nede på begge sider i rankemotiv. På bandet bokstavane J J S T og M P D (Jan Janson Teiste og Mette Pedersdotter).<ref name="ftn15"> Nes kyrkje, 150 år, 1836-1986, s 13
<br\>

</ref><nowiki> inne i ringen: første gang brugt Dnca [Domenica] IV Trinit[atis] Ao [Anno] 1681. Ustempla. Diameter 14,2 cm. Rand 2,2 cm.</nowiki>

==== Oblatøskje ====
Sylinderforma oblatøskje med latinsk kross som knopp på loket. Stempel: 830 S, Magnus Aases meisterstempel, N i kvadrat og 0. Høgde utan knopp 3,3 cm, diameter 8,7 cm.

====Vinkanne====
Vinkanne i plett. Stempel: 90, GP, 205 A. Høgde 23 cm, diameter fot 8,2 cm.

====Dåpsfat====
Dåpsfatet er truleg frå 1600-talet. Innskrift midt i botnen: SL (eller LS) omgitt av mindre bokstavar SLS og AMD (Truleg Søffren Lauritzen og kona Anne Madsdatter).<ref name="ftn16"> Nes kyrkje, 150 år, 1836-1986, s 13

</ref> Hol til oppheng i eine kanten. Forsterka kant skrådd rand og nedskrådd side mot konveks botn. Diameter 34, 5 cm Høgde 4,9 cm.

====Kanne====
Standard kanne av massing med nedovervend due på lysande sky på korpus. 1975.<ref name="ftn17"> Kyrkjeverja, oversyn over inventaret

</ref> Stempel: TH. MARTHINSEN. Høgde 34,3 cm, diameter fot 14,3.

==== Parament ====
===== Altardukar =====
a) Eit eldre altarklede av raud filt har merke etter ein altarduk med tunga, gjennombroten bord, truleg av hardangersaum.

b) Duk sydd på panamavoven bomull (java) med krossting i svart av Kaia Næss og Kristine Haugen. Hovudmotivet er ikkje identifisert, sidemotiv er latinske krossar, anker og små stjerner. Duken har ein brei holfald markert med svart på tre sider. Ein smal løpar med den same holfalden høyrer til, truleg til ekstraduk under lysestakar og kalk.

c) Duk sydd på lin med motiv som på duk b. Tilsvarande ekstra løpar som til b. Duken er sydd av Sofia Lavoll.

d) Duk av lin sydd av Astrid Fossøy. Til duken høyrer to ekstradukar til bordplata med holfald.

===== Antependium =====
Tidlegare var altaret kledd med raud filt. Denne vart teken vekk i samband med at det nye antependiet frå Den Norske Husflidsforening vart levert saman med messehakel og antependium for lesebrettet på preikestolen. Stoffet er det same som er brukt i messehakelen som vart levert samstundes.

''Antependiet for altaret'' dekkjer tre sider av altaret. Det er inndelt i felt med smale gullband. Fronten er tredelt med brodert kristogram i kvitt, svart og gull i midtfeltet og fem små likearma krossar i dei same fargane i sidefelta.

''Antependium til lesebrettet på preikestolen'' har sentralt eit jesusmonogram (IHS) omgitt av åtte små, likearma krossar. Motiva er broderte med gullsnor i leggsaum med svart kontur.

===== Messehaklar =====
a) Messehakel av raud fløyel, 1900-talet. Messehakelen er svært enkelt utført, utan mellomfôr. Lokal produksjon. Han er kanta kring ytterkanten med eit sølvband, og har ein enkel kross av eit breitt sølvband på ryggsida. Fôret er av bleika, raud satengvoven bomull. Det er truleg eldre enn hakelen elles. Hakelen er festa på venstre skulder med fire store trykknappar. Høgde 100 og 107 cm. Breidde ved skuldrene 76 cm.

b) Raud messehakel av kypertvove ullstoff og med gult fôr. 1978. Merkt med Den Norske Husflidsforenings merke på fôret. Hakelen er kanta med smalt gullband. På forsida er det brodert jesusmonogram i ring med strålar, på ryggsida kross av gullband fylt med broderte likearma krossar med stråleskin og med stjerner. Broderiet er utført som leggsaum med gulltråd og konturane med stilkesting i grøn tråd. Hakelen er festa på venstre skulder med tre hekter. Høgde 100 og 105 cm, breidde ved skuldrene 66 cm.

Ei ''messeskjorte'' av bomull.

==== Lysstell ====

==== Altarstakar ====
To altarstakar av massing, a og b, den eine noko raudare enn den andre. Stakane har begge brei, flat fot med skrådd standkant. Dei har same hovudform, men rillene på standkant og inne ved midten er noko ulikt utforma. Skaftet på begge er skrudd fast til foten og har ei seinare utforming enn fotplatene, truleg omstøypte på 17- eller 1800-talet. (Sjå under Stavkyrkja for tidlegare lysstell). Høgde 32 cm utan pigg. Diameter fot: a: 17,5, b 17,8 cm.

====Andre stakar====

Kyrkja har to par nyare standard lysestakar, a og b, av lik form og av massing.

a) Høgde 26cm, diameter fot 11,8 cm

b) Høgde 18,5 cm, diameter fot 9,3 cm.

c) Ein sjuarma lysestake, merkt MADE IN INDIA B.S. 15B, er i brukt på altaret.

d) To sjuarma lysestakar av smijarn. I hovudsak brukt ved gravferder.

e) Lysglobe, liten, standard modell, 2010.

====Lysekrone====
Lysekrone i massing i drakestil. Omkring 1900. Krona har slank, rett midtstong med ringar med feste for fem små lysarmar i øvre ring og fem større lysarmar i nedre ring. Under lysarmane har midtstonga ei lita kule og knopp utforma som hovud med maskeansikt til seks sider. Lysarmane har drakeform, særleg ekspressivt utforma i nedre ring der drakane har store vengjer og drakehovuda stikk ut sentralt gjennom lyshaldarar med plass for tre lys i kvar. Under hovuda og under dei mindre lysarmane i øvre høgd heng runde medaljongar, også dei med drakeliknande dyr som bit seg sjølve i halen. Krona er no montert med elektrisk lys.

På veggene og på galleriet heng trearma ''lampettar'' i massing i barokk form med antikkpatinering.

==== Klokker ====
Kyrkja har tre mellomalderklokker.

a) Lita klokke frå 1100-talet. Klokka har runda bogar og midtboge, rund hue som går direkte over i halsen og vidare i rett korpus. Korpus er avslutta mot slagringen med enkel rille, slagringen er svakt ut- og nedskrådd, og undersida skrår litt oppover innvendes. Diameter 33 cm, høgde 42, 30 cm utan krone.

b) Klokke frå 12-1300-talet. Klokka har runda bogar og midtboge, rund hue som går over i hals utan markeringar og i utskrådd korpus. Mellom korpus og ut- og nedsvinga slagring er det to smale riller. Undersida av slagringen skrår ned mot innsida. Diameter 54 cm, høgde 63 og 50 cm.

c) Som b, men med to riller på halsen. Diameter 72 cm, høgde 80 og 67 cm.

==== Orgel og andre instrument ====
===== Orgel =====
Orgelet i kyrkja har ei soge attende til 1879. Det vart bygt med seks stemmer av August Nilsen, truleg til Askim kyrkje. I 1937 vart delar av dette orgelet brukt av Jørgensen til bygging av eit orgel for Nes kyrkje, men fasaden og mange av pipene var då nytt. Det vart omfattande fornya ved Venheim Orgelbygger i 1937. Fasaden er fornya i ”August Nilsens stil”.<ref name="ftn10"> Oversyn v/organisten i skrift laga i samband med vigsla av orgelet 1997

</ref>''' '''Han er tredelt, nygotisk, med fialar og vimpergar og med metallpiper sett inn i spissboga opningar. Orgelet har følgjande disposisjon fordelt på eitt manual og pedal:

Manual Principal 8’

Gamba 8’

Gedakt 8’

Oktav 4’

Fløyte 4’

Oktav2’

PedalSubbass16’

'''''Piano''''', Petrof.

==== Bøker ====
Alter-Bog, Chra. 1826
<br\>
Alterbog, Kra 1893, Kra 1893
<br\>
Altarbok, Oslo 1926
<br\>
Altarbok, Oslo 1926
<br\>
Altarbok, Oslo 1966
<br\>
Bibelen, Kbh 1787
<br\>
Kingos salmebok, gammal utgåve, truleg 1700-talet
<br\>
Kingos Kirke-psalmebog, Christiansand, u.å.
<br\>
Landstads Kirkesalmebog, Bg. 1872
<br\>
Tekstbok, Kra 1900
<br\>
Tekstbok, Kra 1918
<br\>
Tekstbok, Kra 1922
<br\>
Kirkeritual, Chra. 1825

==== Møblar ====
''Brurestolar''. To stolar i lyst lauvtre, renessansekopiar, med akantusskurd på toppbrett og forbrett og på frambeina. Ryggen er stoppa og trekt på begge sider med skinn festa med saum. Setet er også stoppa og trekt med skinn. Treverket er lakka. Umerkte.

==== Offerkar ====
Det vert ofra på altaret i ei korg fletta av tynn pedikk på botn av kryssfiner, lakka. Korga er merkt under botnen: Nes Kyrkje 1969.

==== Blomstervasar ====
To trektforma vasar av sølv. Innskrift: MINNEGÅVE LINA FEIGUM 1976. Stempel 830 S, kalk i oval, og C. Høgde 17 cm, diameter oppe 8,8 cm.

Vase av sølv, trektforma på avtrappa fot. Innskrift: GÅVE TIL NES KYRKJE FRÅ KYRKJESONGAR OLE HAUGEN OG KONA KRISTINA. Stempel 830 S, Lo. Høgde 20,7 cm. Diameter oppe 10,4 cm.

==== Diverse ====
''Pidestallar''. To pidestallar etter forma på balustrane i altarringen er leverte av Dalen Snikkarverkstad.

=== Kyrkjegard og gravminne ===
==== Kyrkjegard ====
Gravplassen ligg omkring kyrkja i terreng som hallar mot fjorden aust og søraust for kyrkja. Det har alltid vore eit problem at kyrkjegardsjorda har vore for grunn. Det vart fylt på jordmasse i 1909. På 1960-talet vart kyrkjegarden utvida mot nord med delar av nabogarden. Planteikningar vart laga av kyrkjegardsarkitektane Fosså og Skjold. Muren rundt kyrkjegarden er av høg kvalitet og er mura opp av skifrig stein. Den som utførte det meste av arbeidet, vert kalla ”Skoga-Lars”. Også på 60-talet vart det påfylt med jord og grus. Den nye kyrkjegardsdelen vart vigsla i 1966.<ref name="ftn11"> Nes kyrkje 150 år … s 22

</ref>

==== Gravminne ====
Ein del eldre gravminne, tre støypejarnsplater og ein støypejarnskross, er samla nordvest for kyrkja ved inngangen.

Reiskapshus

Reiskapshus vart oppført i[...] etter teikningar av [...]. I tillegg til reiskapsrom inneheld det toalett og opphaldsrom for arbeidarar ved kyrkja. Huset står nordvest for kyrkjegarden i tilknytting til den eine parkeringsplassen ved kyrkja.

== Kjelder ==
=== Utrykte kjelder ===
Kyrkjeverja, Luster kommune, perm med oversyn over inventaret
<br\>
Bendixens manus

''Arkivverket, Statsarkivet i Bergen''
<br\>
Rekneskapar, Kyrkjestolebok 1631 – 1686, L.nr. 68
<br\>
Rekneskapar, 1687 – 1723, Stiftsamtmannsarkivet, L.nr. 1725
<br\>
[...Synfaringar]

=== Trykte kjelder ===
Nes sokneråd, Nes kyrkje 150 år, 1836-1986
<br\>
Skrift om orgelet laga til vigsling av orgelet i 1997

==Bilete==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygningen">
Fil:Nes kyrkje og kyrkjegard sett frå sør, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje og kyrkjegard sett frå sør, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje sett frå nordaust, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje sett frå nordaust, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje sett frå nordvest, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje sett frå nordvest, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje sett frå søraust, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje sett frå søraust, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, hjelmen sett nedafrå, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, hjelmen sett nedafrå, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, inngang nord i sakristiet, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, inngang nord i sakristiet, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, inngang sør i sakristiet, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, inngang sør i sakristiet, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, inngangsdør vest i skipet, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, inngangsdør vest i skipet, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, inngangspartiet, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, inngangspartiet, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, sørfasade, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, sørfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, trapp til inngang sør i sakristiet, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, trapp til inngang sør i sakristiet, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, vestfasade, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, vestfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, vindauge, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, vindauge, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje. nordfasade, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje. nordfasade, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil:Nes kyrkje, interiør mot aust 1, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, interiør mot aust 1, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, interiør mot aust, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, interiør mot aust, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, interiør mot vest, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, interiør mot vest, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil:Nes kyrkje, benker, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, benker, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, brurestolar, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, brurestolar, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, døypefont, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, døypefont, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, foto av frontale a frå Nes kyrkje, no på BM, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, foto av frontale a frå Nes kyrkje, no på BM, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, foto av frontale b frå Nes kyrkje, no på BM, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, foto av frontale b frå Nes kyrkje, no på BM, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, klokkarstol, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokkarstol, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, klokkarstol, vestsida, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokkarstol, vestsida, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, korg til offer, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, korg til offer, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, orgelfasade, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, orgelfasade, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Altar, altartavle og altarring">
Fil:Nes kyrkje, altar med tavle og ring, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altar med tavle og ring, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altaret sett frå søaust, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altaret sett frå søaust, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altartavle, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altartavle, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Klokker">
Fil:Nes kyrkje, klokke a, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokke a, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, klokke b, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokke b, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, klokke b, detalj, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokke b, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, klokke c, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, klokke c, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Parament og tekstilar">
Fil:Nes kyrkje, altarduk a, skugge, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altarduk a, skugge, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altarduk b, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altarduk b, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altarduk c, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altarduk c, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, altarduk d, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, altarduk d, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, antependium, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, antependium, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, preikestolantependium, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, preikestolantependium, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Preikestol og lesepult">
Fil:Nes kyrkje, lesepult, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, lesepult, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, preikestol med fot, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, preikestol med fot, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, preikestol, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, preikestol, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, preikestol, innvendig original måling, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, preikestol, innvendig original måling, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
Fil:Nes kyrkje og kyrkjegard sett frå sørvest, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje og kyrkjegard sett frå sørvest, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, gravminne, eldre, nordvest for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, gravminne, eldre, nordvest for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegaarden nordaust for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegaarden nordaust for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegard med uteplass nord for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegard med uteplass nord for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegarden nord for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegarden nord for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegarden vest for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegarden, nordaustre hjørne, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegarden, nordaustre hjørne, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegarden, uteplass og reiskapsbu, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegarden, uteplass og reiskapsbu, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, kyrkjegardsmur og reiskapsbu nord for kyrkja, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, kyrkjegardsmur og reiskapsbu nord for kyrkja, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, port til kyrkjegarden, nord i vestmuren, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, port til kyrkjegarden, nord i vestmuren, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, port til kyrkjegarden, nordvest, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, port til kyrkjegarden, nordvest, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, reiskapshus nord for kyrkjegarden, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, reiskapshus nord for kyrkjegarden, AMH 2010.jpg
Fil:Nes kyrkje, støypejarnskross, AMH 2010.jpg|Nes kyrkje, støypejarnskross, AMH 2010.jpg
</gallery>

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Nes sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Luster kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Luster kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:...]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Jostedal kyrkje

2021-02-19T12:12:26Z

Kjartan:

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Kyrkja og kyrkjegarden ligg om lag tre mils veg inn i Jostedalen i ein innersving på vestsida av elva som fører vatn frå fjell og brear sørover mot Lustrafjorden der denne går inn mot kommunesenteret Gaupne.

Vel hundre år attende i tid låg prestegarden med sine hus like vest for kyrkjegarden. Denne vart nedlagt og den siste prestegarden vart oppført sørvest for kyrkja høgre opp i sida.

Kyrkja som står her i dag vart bygt i 1660, men er endra opp gjennom tida. Presten i Jostedalen, Atle, er nemnd i Jostedalen i 1318-19 [DN ...], truleg den same presten, no Asle, er nemnd att i 1322-23 [DN ...]. Også i Bergen Kalvskinn er det nemnt prest i Jostedalen [BK ...].

Om ein ut frå dette kan slutta at det også stod ei kyrkje i Jostedalen før svartedauden, noko som tykkjest rimeleg, har dette mest sannsynleg vore ei trekyrkje, og då helst ei stavkyrkje. Det er tradisjon for at Jostedal kyrkje låg aude i 300 år – knytt til innskrifta på eit bogefragment som er oppbevart i våpenhset og til det historiske faktum at Jostedalen gjennomgjekk ei audetid i perioden frå ca. 1350 fram til eit stykke ut på 1500-talet.

Det er ikkje nøyaktig tidfest når dalen vart nyrydda og heller ikkje når kyrkja kom i funksjon att, men 200 år ligg truleg nærare dei faktiske forholda. Kyrkjerekneskapane er bevarte frå 1631, og kyrkja er då i full drift. Det er ikkje slått fast om den kyrkja som vart teken i bruk etter audetida var ei istandsett mellomalderkyrkje eller ei ny kyrkje. Alt på 1630-talet er det snakk om at kyrkja er i forfall, og det tydar på at kyrkja enten har vore gammal, eller ikkje kan ha hatt høg kvalitet.

Som mange stader elles er det knytt segner til kyrkjereisinga. Den eine er ei segn som gjeld uforklarleg flytting av kyrkjematerialen og dei tilhogne syllstokkane til noverande kyrkjestad. Den andre gjeld kyrkjeklokka.

Det skal ha vore ei smal mellomalderklokke i kyrkja heilt fram til 1856 då ho vart øydelagd under innringinga av påske.<ref name="ftn1">Kallsbok, presten Rasch</ref> Segna fortel at denne klokka vart funnen i ein hatlerunne under arbeidet med kyrkjetomten. Dersom den forrige kyrkja var ei istandsett mellomalderkyrkje, kan det vera at kyrkjeklokka var bevart på staden.

== Kyrkja frå 1656 ==
=== Bygningen ===
Seks menn reiste i 1656 ”den lange wey fra søen och op i dallen, den gl. Kierche att affsige”. Maten deira er utgiftsført i rekneskapen frå 1653 – 1660. I same rekneskapsperiode reiste seks''' '''<nowiki>menn saman med ”proffstens och stiftschriffuerens fuldmegtige” den same ”lange wey op och need, […] den ny kierche att besichtige”. I synfaringsdokumentet for den siste reisa er det gjort greie for materialane som vart nytta til den nye kyrkja </nowiki>.[...]

Ved ferdigstillinga av kyrkja heiter det i synfaringa frå 1660: ”Och efftersom woris gl. Welbyrdige her candstler haffuer beuilget, att der en ny kirkche i Justerdalen, istedenfor den førige som war forraadnit och aff 6 mend afflagt motte bygges, saa er det och aff presten dersammesteds her Thøger Jenssen scheed, och effterkomit, med stoer besuerlighed, och er same kierche och thaarn som gandsche aff ny er opbygt med boertag och suetagh aff huggen boer af 6 mend wurderit, effter deris wurderings breffs indhold den 2 Septbr.(?) 1660 for [...]. Lemmen i kyrkja vart utgiftsført i 1664 – 69, koret vart også bordtekt då. Ein del av materialane og konstruksjonane i kyrkja er mest sannsynleg brukte sekundært i kyrkja frå 1660.

I grunnhøgd står det no tre par stolpar vest i kyrkja, to par innafor tømmerveggen og eitt par utafor. Desse er sentrale for forståing av bygningssoga (sjå nedafor under Tårn). Våpenhuset er påbygt, seinast i 1907 – 10 under ei omfattande istandsetjing av kyrkja leia av arkitekt Johannes Kløften. Koret vart også utvida i lengda i samband med dette arbeidet. Etter Kløften sine planar skulle det då også lagast tilbygg til kyrkja på nordsida med konfirmantrom og sakristi, dette vart ikkje gjennomført.

==== Vegger ====
Veggene i ''skipet'' er det tømmerrektangelet som vart oppført i 1660. Det har 10 omfar av kraftige furustokkar synlege over den innebygde syllstokken. Kvar av langsidene er avstiva med ei opplengje festa med jarnbolt med kile innvendes og med ein tverrlagd, gjennomgåande bjelke festa mellom dei to øvre stokke-omfara.

Utvendes er veggene kledde med sulagde bord. Truleg i samband med flytting av tårnet vestover, har den ytre veggen vorte trekt ut frå tømmerkjernen mot vest som bindingsverksvegg, slik at tårnet utafrå framleis skulle framstå som ein takryttar vest i skipet.

På vestsida av vestveggen i tømmerkjernen er det på kvar side av inngangsdøra hol og dels restar etter bygningselement som har gått/går vestetter.

Dei inste er for losholtar mellom tømmerveggen og det vestre tårnstolpeparet og er ein del av den ståande tårnkonstruksjonen.

Utafor desse losholtane er det på sørsida merke etter to vestgåande stolpar som har gått ut frå tømmerveggen. Dei er plasserte over einannan nær etasjeskiljet. Desse hola er tilnærma kvadratiske og kan ha vore feste for eit våpenhus i bindingsverk før tårnet vart flytta. På nordsida er denne delen av veggen dekt med isolasjon og ikkje tilgjengeleg for undersøking.

Austveggen i skipet er ein tilsvarande tømmervegg, men med ulike opningar (sjå nærare under Korskilje). Langveggene har merke etter tidlegare benkeordning.

Veggene i ''koret'' er også tømmervegger. Langveggene er feste til austveggen ved at halve øvre og nedre stokk er felte inn og gjennom veggen. Dei mellomliggjande stokkane er bolta fast, truleg til ei ytre opplengje som er festa til austveggen i skipet.

I 1907-10 vart veggene skøytte i lengderetning, i det koret vart løyst frå skipet og flytta lengre aust. Nye tømmerstokkar vart tilpassa og sette inn i mellomrommet. Skøyten i veggene på nord- og sørsida er loddbein opp til dei tre øvre omfara, desse er om lag 50 cm lengre. Den øvste stokken har i tillegg den halve delen som har vore fest til tømmerveggen.

Oppmålingsteikninga av Kløften frå 1900, før koret vart gjort 120 cm lengre, viser ein situasjon som truleg går attende til oppføringa av kyrkja i 1660. Dei tre øvre omfara går her inn til austveggen i skipet, medan mellomrommet mellom denne veggen og den loddbeine skøyten er utfylt av ein om lag 50 cm brei ståande planke. Ved utvidinga av koret i 1907-10 er planken fjerna og dei nye tømmerstokkane går heilt inn til den loddbeine skøyten.

I synfaringa frå 1660 er det som nemnt ovafor sagt at ”kierche och thaarn … gandsche af ny er oppbygt”. Med ’kirche’ er oftast meint berre skipet, og at dette gjeld her, vert godtgjort ved at materiallista i synfaringa eksplisitt nemner at det til koret er kjøpt inn tre omfar tømmer. Det er rimeleg å tolka dette slik at den nedre og austre delen av koret kan vera eldre enn 1660, og då gjerne koret som var i bruk før denne kyrkja vart oppført. Ved oppføringa har ein ynskt eit noko større kor. Dei nye omfara er difor kjøpte 50 cm lengre, og mellomrommet under er utfylt med ståande plankar.

Koret var heller ikkje før arbeida tidleg på 1900-talet lafta saman med skipet, men festa på tilsvarande måte som no. Koret i den tidlegare kyrkja har, om dette stemmer, vore om lag 350 cm langt, i kyrkja frå 1660 400 cm, og no 520 cm.

Veggene fekk ny bordkledning som vart måla med kvit oljefarge i 1862.<ref name="ftn2">Series pastorum, Kallsbok</ref>

Veggene i ''våpenhuset'' frå 1907-1910 er av bindingsverk kledde med ståande, glattkanta bord utvendes og med ståande staffpanel innvendes. Gavlen er kledd utvendes med sulagde bord.

Det er eit lite ''bislag'' med inngang på sørsida i hjørnet mellom skip og kor. Bislaget'' ''er av bindingsverk, kledd utvendes med sulagde bord.

==== Dører ====
Skipet har dør mot vest i begge høgder. Koret har dører mot sør gjennom bislag. Våpenhuset har dør mot vest.

''Vestdøra i skipet'' er ei fløydør med to fyllingar i kvart dørblad. Dør, dørvridar og nøkkelskilt frå tidleg 1900-tal.

''Døra mellom galleri og gallerigang'' har opphavleg opning med beitskier i tømmerveggen og nordre beitski har merke etter hengsler for ei tidlegare dør. Dørbladet som no står i opninga er sekundært sett inn her og har truleg frå først av stått som inngangsdør i første høgda. Det er snudd opp-ned og den opphavlege utsida vender innover. Døra er tilskoren for å passa inn i opninga, og har fått ein fals etter kanten på innsida. Dørvridar og nøkkelskilt tydar på at ho er montert her samstundes med at fløydøra vart sett inn som hovudinngang til skipet tidleg på 1900-talet.

Dørbladet er sett saman av to plankar samla med to labankar på det som no er yttersida og med to dørjarn i full breidde.

Den opphavlege yttersida har innskorne initialar av den typen som ofte finst på dører og som skriv seg frå 16- og 1700-talet. Her står AOS, PMS, Sifer : iohans sen og rett under AID, om det no er han eller ho som har rissa det inn. ANDRIS KNVD SEN har også sett namnet sit her og HHR. På same sida er det bevart ein del av eit jarnbeslag der dørringen tidlegare har vore festa, og ringen har sett merke i treet under beslaget.

Sjølve ringen er no festa på den opphavlege innsida som no vender ut. På denne sida er det også skava ut plass for eit tidlegare lås, venteleg låset som no heng i våpenhuset. Den opphavlege innsida av døra har dekorativ rankemåling på raudbrun botn av same slag som på vestveggen nede i skipet.

''Vestdøra i våpenhuset'' er ei fløydør av same slag som vest i skipet, men med nyare vridar og lås.

''Døra sør i koret'' vart laga i samband med arbeida i 1907-10. Før dette var det berre dør vest i kyrkja. Det er ei fyllingsdør av same slag og med same type dørvridar og nøkkelskilt som på vestdøra i skipet. Ho har to ståande fyllingar mellom to liggjande. Ytterdøra i bislaget er ny, glatt og med nytt beslag.

==== Korskiljet ====
Korskiljet i kyrkja er sett saman av fleire delar frå ulike samanhengar. Tømmerveggen aust i skipet er gjennombroten i mest heile korets breidde og til den nest øvste tømmerstokken under himlingen i koret. Korskiljet er tredelt med midtopning og smalare sideopningar med brystningar og spileverk.

''Midtopninga'' er avslutta oppe med flat boge skoren inn i underkant av tømmerstokken. Bogen har eit breitt, handskore rettvinkla profil ved kanten mot vest. Golvet i koret ligg eit godt steg over golvet i skipet. Syllstokken er dekt nedst mot golvet av 15 cm breitt listverk. Over lista er han vel 40 cm høg. I midtopninga er det skore ned 20 cm av syllstokken og her ligg han no i flog med korgolvet. I avskjeringa viser not der stolpane som flankerer midtopninga er sette ned. Det er tre stolpar på kvar side av midtbogen. Stolpane nærast opninga er ca 6 x 10 cm på sørsida og 7,5 x 9,5 cm på nordsida og står med flata inn mot opninga. Utafor desse, mot dei to sideopningane i korskiljet, står det kraftigare stolpar, ca 16 x 8 cm med flatsida mot skip og kor. Mellom dei to stolpane står det ein stolpe, ca 5 x 4 cm med opning på kvar side. I halv og i full høgd er det sett på sekundært brukte, profilerte bordbitar med trapesforma flate på tvers av dei tre stolpane på vestsida på begge sider av midtopninga. Bordbitane som står i halv høgd har tre djupe rettvinkla profil etter begge sider. Dei tre bogane er markerte med måling som er eldre enn rankemålinga i skipet.

''Sideopningane'' har brystningsfelt under spileverk. Brystningsfeltet på nordsida er sett saman av to bord som truleg stammar frå mellomalderen. Bordet nærast midten er 11 x 80 cm, det andre ca 50 x 80. Borda har tjørespor og smal holkil med v-snitt på begge sider. Det breiaste bordet har profil etter begge kantar på austsida og etter eine kanten på vestsida. Borda går ned i not i syllstokken og opp i not i ein losholt. Spileverket over brystninga er av dreia pillarar i to høgder, skilde ved losholt med rankeskurd på begge sider og med karnissprofil. Pillarane, som dels står opp-ned, og kanskje også losholten, er truleg sekundært brukte her. For å få plass i høgda har ein måtta skjæra eit hakk opp i tømmerstokken i overkant. Sør for midtopninga er det vanskeleg å seia noko om den opphavlege situasjonen. No er det oppgang til preikestolen gjennom søropninga, og i overkant er denne skoren høgre i to omgangar. På austsida av opninga er det festa ei dør som også kan vera sekundært brukt. Borda i brystninga her er 34 og 26 cm breie og er avsaga i 45 cms høgde for preikestoloppgangen. Også desse borda har profil med holkil med v-snitt og tjørespor.

Eit uvanleg trekk er at austveggen over bogane har ei mengd spikarhol diffust fordelte over veggflata.

==== Vindauge ====
I 1664-69 vart det sett inn to store vindauge i koret, truleg eitt på kvar side. Desse vart kjøpte i Bergen. Eit nytt vindauge er også kjøpt inn i 1693-95, og i 1708-10 vart det igjen kjøpt tre vindauge til koret, også desse kom frå Bergen. Det skjedde ein del endringar i kyrkja i 1858-62, mellom anna med vindauga. Eitt vindauge vart flytta frå koret til nordveggen i skipet, eit anna vart attbrukt i våpenhuset. Det vart også laga nye vindauge på sørsida i skipet i denne perioden.<ref name="ftn3">Jubileumsbok s 57</ref> Vindauga vart også fornya ved istandsetjingane tidleg på 1900-talet.

Vindauga i kyrkja er etter måten nye, men er venteleg plasserte på same stad som eldre vindauge. I sørveggen i skipet er det eitt torams vindauge i vest og eitt i aust, sentralt er det to eirams vindauge som flankerer opplengja. Nord i skipet er det eit eiramsvindauge i aust framfor gallerifronten.

I koret er det eitt toramsvindauge i sørveggen og eitt i nordveggen. I austveggen er det spunsa att eit hol for eit tidlegare vindauge. Denne opninga er smalare oppe enn nede, høgda er større enn breidda. Attspunsinga er måla med interiørmåling.

I vindauga i ''skipet'' er sjølve karmen og midtposten eldre enn rammene. Karmen har lett skrådde smiger og rammene er feste i ytterkant i karmen. Kvar ramme er inndelt med sprosser i 2 x 5 ruter. Innvendes i karmen er det sett til ei heildekkande ramme med udelt glas. Vindauget i nordveggen skil seg i form frå dei i sørveggen, det er meir kvadratisk og midtpost, sprosser og hengsler er annleis.

Dei to vindauga i ''koret'' har nyare karmar og to rammer med glas, begge feste i ytterkant av karmen. Dei ytste rammene har heile, glatte, glas, innerrammene har lett farga og ujamnt glas i små, rektangulære ruter lagde i bly.

''Våpenhuset ''har vindauge i nord og sør, eirams med 3 x 2 ruter og med ramme med heilt innerglas.

==== Golv og fundament ====
I 1696-98 vart det laga ny steinmur under heile kyrkja. I 1708 – 1710 var det igjen nødvendig å skru opp koret og laga ny steinmur under, i det koret seig frå kyrkja. Kyrkjegolvet vart lagt nytt og heva ¾ alen i 1859.<ref name="ftn4">Etter Kallsbok, Series pastorum loci.</ref> Nytt golv vart også lagt under istandsetjinga i 1907-10 og ved 300-årsjubileet i 1960. Kyrkja har også no fornya bordgolv i alle rom.

==== Tak ====
Kyrkja som vart oppført i 1660 fekk alt i 1686-89 nytt tak av 10 tylfter hogne bord, 7 alner lange. Nokre av sperrene vart også oppattnya den gongen. I neste rekneskapsbolk, 1691-93, vart det lagt nytt tak på sørsida av kyrkja, truleg eit framhald av den same fornyinga. Alt i 1720-22 vart det igjen ”opplagt eet nyt tag paa kirchens søre side”. På koret vart det lagt nytt tak i 1702-04. Om det stemmer at tårnet frå først av stod vest i skipet, har taket truleg då vore tilsvarande kortare og berre dekt tømmerkjernen. Det finst ikkje kjelder for vedlikehaldet av taket etter 1722, men eit udatert foto i Jubiléumsboka viser kyrkja med sulagt, tjørebredd tak etter at sjølve kyrkja var kvitmåla.

No ligg det saltak over skipet og austre del av forrommet eller våpenhuset. Taket er brote av tårnet ved vestgavlen. Også kor og våpenhus har saltak, taket over våpenhuset er lægst og smalast. Over bislaget på sørsida av koret er det pulttak. Taka er sperretak.

Over skipet er takkonstruksjonen noko ulikt utforma i aust og i vest.''' '''Den austre delen av taket, frå dei austre tårnstolpane (sjå nedafor under Tårn), har sperrer som er kløfta saman i mønet, saksesperrer som oppe står med tapp inn i sperrene og korte, spinkle hanebjelkar over krysset mellom saksesperrene og sperrene. Skøytane er sikra med trenaglar. Dei nedre bindbjelkane/takbjelkane i raftehøgd er avsaga. Dette skjedde etter Kløftens plan frå tidleg 1900-tal. ”Dei gamle takåsane (himlingsbjelkane) vart skorne av, forsterka og bundne saman med taksperrene”.<ref name="ftn5">Øvregard i Jubileumsbok, s 60</ref> Sekundært er konstruksjonen styrkt ved at det er sett inn ekstra sakser av saga plank. Desse er feste nede til sperrene og oppe til motsett sperre med skrue og mutter. Ved dei austre stolpane er det to tettstilte sperrepar medan det elles er enkle sperreband, og vest for desse manglar hanebjelkane som finst i sperrebanda aust for fundamentet.

Det finst ein del oppattbrukte materialar i takkonstruksjonen, mellom anna har to av dei slanke hanebjelkane profil med holrenne og geisfuss på begge kantar på den sida som vender opp.

I den vestre delen av taket, ved det gamle tårnet, er tre av sperrene av ny material. Her er det berre enkle sperreband. Forholda er noko endra i forhold til framstillinga på Kløftens oppmålingsteikning. På den gamle tårnkonstruksjonen ligg det tre bjelkar på tvers, men dei er ikkje festa i sperrene og er ikkje ein del av takkonstruksjonen.

Over desse tre bjelkane ligg det ein del oppattbrukte bord og stokkar, mellom anna rest av ei sperre med same profil som på nokre av hanebjelkane i aust. (Det ligg også rest av ein veggplanke frå ein stavbygning.)

Sperrene ber lekter, og lappskiferen som taket no er tekt med, ligg direkte på lektene. Taket var tidlegare tekt med bord. I 1907-10 vart det erstatta med bøljeblekk, medan skiferen kom på taket i 1929.<ref name="ftn6">Øvregard i Jubileumsbok, s 60</ref>

==== Himlingar ====
Det er tradisjon for at skipet har stått utan skikkeleg lem fram til arbeida i 1907-10, og at det berre har lege lause fjøler over loftbjelkane. Som nemnt ovafor, vart det lagt lem over skipet alt på 1660-talet. Det låg flat lem over skipet, meir eller mindre velhalden, fram til arbeida i 1907-10. Kvelv over altaret vart laga i 1702-04, denne finst no i faget vest for altaret.

Ved arbeida i 1907-10 vart lemen i skipet endra vesentleg ved at midtre del fekk gavlform etter diskusjon mellom kyrkjetilsynet og arkitekt Kløften som leia arbeida. Kløften argumenterte for å lata den flate himlingen liggja.<ref name="ftn7">Ormberg i Jubileumsbok, s 90</ref> I koret, som vart forlenga med ca. 120 cm, let ein himlingen liggja slik han var, med kvelven sentralt i den austre delen der altaret hadde stått, men ein flytta altaret til den nye, austre delen av koret, og der la ein flatt loft. Altar med tavle vart då noko for høge, dette skal ha vorte løyst ved at ein saga beina av altarbordet.

==== Tårn ====
Jostedalen kyrkje har delar av to ulike tårn og dagens tårn står vest for tømmerkjernen i skipet og vest for ein eldre tårnkonstruksjon. Det har ikkje lukkast å slå fast alderen på nokon av tårna.

Då kyrkja var ny i 1660, vart tårnet beskrive slik:

''Item med It Smogt, Zirligt Aatte kantet Thoren, som ei Høyere eller større paa den sted, vel kunde være thienligt''.<ref name="ftn8">Synfaringsdokument 1660</ref>

Dette kan ha vore det første tårnet i dagens kyrkje, eit breiare og kan henda lægre tårn som har hatt tårnstavane ned inne i kyrkja, og som har vore dekt med ein åttekanta hjelm, slik ein finn det på kyrkjene på Joranger og Ornes.

I synfaringsdokumentet frå 1660 er det gjort greie for at tre menn i tre dagar hogg tårnspir og bjelkar til tårnet og køyrde desse frå skogen heim til kyrkjegarden. Sida brukte seks menn fire veker på å byggja kyrkjetårnet, koret og våpenhuset for i alt 42 Riksdalar.<ref name="ftn9">Synfaringsdokument 1660, punkt 7 og 8</ref>

I 1660 då Tøger Jensen sette i gang med nybygging av kyrkja, var tårnet som Otto Ravn bygde i 1649 berre vel 10 år gammalt. Dette gjev grunn til å vurdera om ikkje tårnet vart ståande, men at ein bygde ein ny hjelm.

Sonen til Otto Ravn, Hans Ottosen Ravn som vart ombodsmann for kyrkja, bygde også opp att tårnet etter at det vart øydelagd av ei snøskrede kring 1680.<ref name="ftn10">Rekneskap 1678-1681</ref> Dette har truleg vore ein reparasjon av skadane tårnet hadde fått.

Dette austlege tårnfundamentet har fire hjørnestolpar i tilnærma kvadratisk plan med ei større grunnflate enn dagens tårn. Dei austre stolpane i dette tårnet har under himlingen eit nygotisk preg med fasa hjørne. I arbeidsrettleiinga frå Kløften er det sagt at stolpane skal høvlast og pussast, og dette kan vera forklaringa. Dei vestre hjørnestolpane i det gamle tårnet står like innafor vestre tømmervegg, og utafor dei austre stolpane i dagens tårn. Indre avstand mellom nye hjørnestolpar er 157 cm, indre avstand mellom dei gamle hjørnestolpane er 240 cm. Under himlingsnivå er det attspunsingar i dei fire stolpane som viser tidlegare samanbindingar.

Det er dei gamle stolpane som er avteikna på Kløftens plan som midtre stolpepar. Dei er førde gjennom himlingane og er skrått avsaga/hogne like under takflatene. Det finst framleis samanbindande losholtar mellom stolpane i lengderetning, to på kvar side. At dette har vore tårnfundamentet i kyrkja frå 1660 vert vidare underbygt ved takkonstruksjonen (sjå ovafor).

Dagens tårn har fire hjørnestolpar i tilnærma kvadrat. Dei to vestre stolpane kviler i våpenhuset eller svåli som det heiter lokalt. Dei to austre kviler på ein tverrlagd bjelke like innafor austveggen i skipet, i raftehøgd. Dei vestre stolpane, som går heilt ned til golvet, er avstiva mot tømmerveggen med losholtar i lengderetning. Mellomromma har i tillegg høge kryssband på begge sider.

Av losholtane står det to att på nordsida, ein som dørstokk under døra til tavlerommet, ein tilsvarande i himlingsnivå, best synleg ovafrå. På sørsida er det no berre hol etter losholtane.

Hjørnestavane skrår lett innetter oppover. I tillegg til losholtar og rammer og dei høge kryssbanda har dei mindre kryssband i øvre del. Kongen, midtstolpen i hjelmen, kviler på ein tverrlagd bjelke over golvramma for klokkerommet. Den øvre avsluttinga er frå 1907-10 og har kort skjørt og inntrekt sekskanta hjelm som endar oppe i spir med vimpel og kross i smijarn. Vimpelen har flagrande frynser og er gjennombroten med HOR, symmetrisk ramn med to hovud og årstalet 1649 (eller -8). Ein tidlegare hjelm hadde fire små hjørnespir, truleg etter inspirasjon frå den tidlegare tårnhjelmen i Dale kyrkje.

Tårnet utanom hjelmen er eldre enn 1907-10, det er alt på plass på eldre bilete og ber også preg av å vera eldre. Etter tradisjonen skal tårnet ha vorte flytta lengre vest i 1720-åra, men det er ikkje funne dokumentasjon på dette, det er t.d. ikkje nemnt noko om tårnbygging i denne perioden i dei gamle kyrkjerekneskapane som går fram til 1722.

Dei to tårna er samanbundne med langsgåande tømmerstokkar som er nagla til innsida av det austre stolpeparet, går mellom dei nye og dei gamle tårnstolpane innafor tømmerveggen, og er nagla til utsida av det vestre stolpeparet i det noverande tårnet. Dette er truleg gjort for å festa tårnet betre til kyrkja, ettersom konstruksjonen under raftehøgd er etter måten svak.

==== Tilbygg ====
Som tilbygg til kyrkja må ein rekna tårnet med opphavlege siderom og tidlegare våpenhus som det eldste, medan den delen av våpenhuset som ligg vest for tårnet vart tilbygt i 1907-10. Bislaget sør for koret vart oppført seinare på 1900-talet.

===== Våpenhuset =====
Langveggene i skipet er forlenga vestover slik at hjørna fluktar med dei to vestre tårnstolpane. Vestre del av våpenhuset er smalare og lægre enn skipet. Det har langvegger kort utafor vestre tårnstolpepar, og er dekt med saltak vest for tårnet.

På nordsida av tårnet er det laga eit tavlerom i hjørnet i langhuset. På sørsida går det trapp opp i dette hjørnerommet. Trappa endar på eit galleri eller repos med dør inn til orgelgalleriet i aust og brystning mellom dei to tårnstolpane mot vest.

===== Bislaget =====
[...]

=== Interiør ===
==== Presentasjon av interiøret ====
Kyrkja har tradisjonell innreiing med altar med altartavle og altarring sentralt aust i koret og midtgang med flankerande benkeparti i skipet. Korskiljet mellom kor og skip har opning for midtgangen sentralt og for preikestolen i sør. Vest i skipet er eit tverrgalleri med orgel. Våpenhuset har ein vestre del med ope røst, og ein austre del med galleri mot vest sentralt, oppgang i sør frå 1907-10, tidlegare oppgang var sørvest i skipet, og tavlerom i nord.

==== Fargar ====
1711 – 1713 er det gjort greie for målararbeid i kyrkja, og ettersom det er snakk om limfarge og kyrkja var tjørebredd utvendes, gjeld det interiørmåling. Målaren leigde hest og det er gjort greie for utgifter til stilas. Limen vart kokt av 24 kalveskinn, målaren vart halden med mat i fire veker. Namnet hans er ikkje nemnt i rekneskapen.

''Korskiljet'' har restar av måling av alderdomleg type under rankemålinga. Profilet på midtbogen er dels sverta. Den same, sotfarga målinga er også brukt i ei grov sikksakkforma bord som markerer overkanten over dei tre bogane.

''Skipet'' er måla innvendes med limfarge med rankemåling i felt skilde med søyler og bogar over draperi. Veggene har truleg vore synlege høgre opp då dei vart måla. Annakvart felt har engelsk raud botn, annakvart står no fram som trekvitt, men kan ha hatt eit lyst pigment. På kvar langside er det seks felt, på austsida tre. Vestveggen i skipet har raud botn med ranker. Rankene er måla i raudt, kvitt og med svart kontur og har runda bladformer, kuler, eit par stader enkle blomar og ein drueklase. I andre feltet frå aust på nordveggen er det avgrensa eit ovalt innskriftsfelt, men skrifta kan ikkje lesast, mellom anna av di det har vore vasskade. Sameleis er det restar av innskrift over kordøra med kvite bokstavar på grå grunn innramma i skålforma bladornament. Himlingane i skip og våpenhus er grå med kvitt skymåleri. Denne målinga er utført etter at himlingen i skipet vart endra i 1907-10. Målaren Anders Olsen frå Lærdal utførte målararbeidet etter arbeida tidleg på 1900-talet.<ref name="ftn11">Etter Ormberg i Jubileumsbok, s 91</ref> Før det fortel kjeldene at det har vore rankemåling av liknande form som på veggene i himlingen. I diskusjonen mellom kyrkjetilsynet og arkitekt Kløften står det slik: ”Det er mulig at det for arkitekten har været afgjørende at bevare den storblomstrede maling”.<ref name="ftn12">Etter Ormberg i Jubileumsbok, s 91</ref> Gavlane i midtre del av himlingen i skipet har også rankemåling, sameleis dei loddbeine borda som avgrensar midtre del frå sidehimlingane. Rankemålinga i ''våpenhuset'' er sekundær, men tilpassa målinga i skipet.

Rankemålinga på veggene i ''koret'', aust for skøyten, kan vera måla av den same som i skipet med smørblomar, kuler og druer. Dei to-tre øvste stokkane, som vart innkjøpte i 1660, har ei måling som skil seg frå målinga under. Den nye vestre delen har meir langstrekte ranker og summarisk måla detaljar.

Himlingen i koret har eit autentisk preg i to av tre fag. I andre og tredje fag frå vest er det stjerner, i andre fag sol og måne og i tredje sol i kvelven. Det austre faget er nytt og måla etter utviding av koret tidleg på 1900-talet. Brystningsmålinga i koret er fornya. Korskiljet på nordsida har brystning med figurmåling, sjå foto.

Målinga på golvet i altarringen er truleg frå arbeida tidleg på 1900-talet.

==== Lys og varme ====
Det var ikkje varmeomnar i kyrkja før restaureringa tidleg på 1900-talet. Då vart det sett inn ein stor vedomn i skipet. I 1959 vart det installert lys og elektrisk varme i kyrkja etter plan av arkitekt Kristian Bjerknes.

=== Inventar ===
==== Altar ====
Frå dei gamle kyrkjerekneskapane er det berre opplysning om eit nytt lås i altarskåpet i 1687-89.

Altaret er sett saman av sekundært nytta materiale. Materialet som er brukt på vestsida har profil med parallelle riller. Sørsida er raudmåla. Her står det ei skåpdør hengsla i austre vange, det kan vera den opphavlege døra inn i altaret. Det er laga ny dør på austsida og ny bordplate som er breiare enn altaret. Sjølve altarkassen er ca. 95 cm brei, 69 cm djup og 72 cm over golvet i altarringen, men det går ned i golvet. Sjølve bordplata er 64 cm djup, 150 cm brei og 5 cm tjukk.

==== Altartavle ====
I rekneskapsperioden 1635 – 1642 skaffa presten ei måla altartavle til kyrkja. Dette er mest sannsynleg den tavla som er i kyrkja i dag og som er kommen frå Kaupanger.

Tavla er ei enkel, tidleg renessansetavle, med fotsykke, rektangulært biletfelt flankert av søyler og vengjer, og med gavlforma toppstykke. Hovudforma, med vengjer og toppstykke, framstår som rombeforma. Tavla, med fotstykke, er sett saman av ståande, breie bord som er samla på baksida med to profilerte labankar festa til borda med naglar. Den eine labanken ligg bak fotstykket, den andre midt på vengjene.

Overkanten av fotsykket er markert med hylle av eit bord som er bore av tannsnittlist og av fire korte pillarar med base og kapitel som skil mellom smale sidefelt og eit breiare, sentralt skriftfelt. Det rektangulære biletfeltet er sameleis markert med ei hylle i overkant understøtta av tannsnittlist og av to runde søyler med rektangulære basar og kapitel med samanbunta knuppar på svungen base. Toppfeltet er avgrensa i overkant av bord i gavlform understøtta av tannsnittlist og med dreia knuppar i toppen og på kvar side over søylene.

Midtfeltet viser band attende til dei 20 år eldre katekismetavlene ved at delar av Katekisma, her Nattverden og Fader vår, er valde som hovudmotiv. Dei er skrivne med lys frakturskrift på svart botn, og i dei tomme felta er det måla inn sirlege border i den lyse fargen.

På vengjene er det framstilling av to av dei tre teologiske dygdene, Vona til venstre og Trua til høgre, måla som kvinnelege figurar med dei vanlege attributta, den første med anker og den andre med kross. I toppfeltet er det ei framstilling av Oppstoda, med Kristus svevande over sarkofagen med sigersfane i høgre hand og den venstre løfta i signingsgest. Han er kledd i raud kappe samla med brosje over bringa og i lendeklede. Hovudet er omgitt av stråleglans og heile figuren av ein lysande mandorla i sky. To romerske soldatar er framstilte i framgrunnen, bak til venstre Jerusalem og bak til høgre Golgata med tre krossar.

Skriftfeltet midt på fotstykket har følgjande innskrift:

''Er Denne Tafle Skenckt oc forærit Koupangers Kircke, Till Gudtzs Nafns æris Ihukommelse, aff Erlig oc Welagtit Mand, Giøde Pederszøn, med sin Hustrou, Kierstin Pedersz Daatter, Anno 1609.''

Ikkje uventa har sidefelta på fotstykket framstillingar av våpna til dei to gjevarane, med deira initialar. Til venstre Giøde Pedersens våpen med ei fugleklo, til høgre Kierstin Pedersdatters våpen som har kristussymbolet med pelikanen som gjev av sitt blod til ungane sine ved å pikka hol på brystet.

I tillegg til svart og kvitt, er det mørkt grågrønt, engelsk raudt og gull som er hovudfargar på altartavla.

==== Altarring ====
Altarfoten vart vølt eller laga med nye bord 1687-89. På loftet ligg det restar av eit gammalt knefall og to gamle meklarar.

Altaret og altarringen med knefall kviler no på ein altarfot som ligg eitt steg høgre enn korgolvet, han er truleg frå istandsettinga tidleg på 1900-talet. Det er eit smalt mellomrom mellom altarsidene og altarringen, inngangen er gjennom port på nordsida. Ringen har balustrade med flat, enkel handlist og spreidde, dreia balustrar. Knefallet kring balustraden har rett vegg og oversida er stoppa og kledd med grønt ullstoff. Golvet inne i altarringen er måla i eit teppemønster i grønt og engelsk raudt på okergul botn ved hjelp av sjablong. Handlist og knefall er i engelsk raudt, baustrane er kvite med marmorering.

==== Døypefont ====
Døypefonten stod tidlegare i eit dels avgrensa rom, oftast i nordvesthjørnet i skipet, nærast eit baptisterium. Ein slik ”font” vart laga i kyrkja i 1702-04. Til fontehuset vart det brukt 32 dreia pillarar og tre knoppar i tillegg til bord, spikar og hengsler.

No står døypefonten i koret. Han er laga av Sjur L. Bakken i 1907, i samband med istandsettinga av kyrkja.''' '''Fonten er åttekanta, men har elles ei lite konvensjonell form. Kummen er høg og svakt innskrådd nedetter. I tillegg til at kummen er boren av eit kort, rundt skaft, vert kvart hjørne bore av korte, dreia balustrar. Foten er høg, åttekanta og rettsida og har profilerte fotlister. Dei andre ledda er også markerte med profilerte lister. Oppe på kvar av sidene i kummen er det forma ein signingskross med innfelte sviklar. Hovudfargen er ein broten kvitfarge. Denne er supplert med mintgrøne, lyst raude og gule detaljar. Under krossen er det måla ein blom, og på kvar av sidene på foten ein likearma kross.

==== Preikestol med oppgang ====
''Preikestolen'' har fem opphavlege fag der dei to austre er parallelle og forlenga med nye halve fag mot opninga i korskiljet. Faget i sør manglar dekorativt snikkarverk, flata er måla med ranker. Stolen er ein klassisk renessansestol med øvre smalfelt skilde med konsollar, storfelt med portalfelt skilde med rifla pilastrar, nedre smalfelt skilde med konsollar og hengebord. Felta er som vanleg skilde horisontalt med profilert listverk. På øvre smalfelt finst innskore IHS og årstalet 1626.

Det kan sjå ut som delar av preikestolen som portalfelta i storfelta, dei kannelerte pilastrane og hengjeborda saman med dei profilerte listene kan vera prefabrikkerte og tinga utafrå. Andre delar, som dei øvre og dei nedre smalfelta med konsollar, har eit meir lokalt preg som skil seg frå preikestolane elles i kommunen. Stolen har flat botn og er boren av ein enkel stolpe.

Preikestolen er dominert av engelsk raud farge med innslag av kvitt, svart, grått og blått. I portalfelta er det måla tulipanar og andre blomar og druer.

Nyare ''oppgang ''gjennom trapp frå koret i fire steg frå aust sett opp mot korskiljebrystninga. Trappa endar mot ei ''dør'' som er hengsla i beitskia i hjørnet i sør med to svungne smijarnshengsler. Døra er sett saman av to siderammer og fire tverrammer, alle med vulst mellom v-snitt etter begge kantar. Tverrammene er falsa inn i siderammene og sikra med trenaglar. I dei to nedre fyllingsfelta står det tre dreia pillarar i kvar, medan øvre felt har fylling av to ståande bord med baksida mot aust og med fire tulipanar måla med svart kontur på flata mot vest.

==== Lesepult ====
Nyare lesepult med fotbrett på fire bein, svarva stolpe i limtre og skrått bokbrett. Lakka.

==== Benker og faste stolar ====
1635-42 vart det laga nye «stoler» (’stoler’ vart brukt om benker) i den forrige kyrkja. Kyrkja frå ca. 1660 fekk nye stolar i skip og kor, i alt 21, i 1664 – 69.

<nowiki>Prestesonen Hans Ottosen Ravn bygde seg ein privat stol i kyrkja i 1661, ”over Daaben”, truleg i nordvestre hjørne i skipet, i gallerihøgd. Det er framleis restar av denne stolen i kyrkja, to bord med utskorne, oppheva bokstavar. Borda heng no i våpenhuset og ber innskriftene GVD VER MIG SYNDER NAADIG OC FRI MIG FRA ALT ONT, og [Gud være sto] rlige lofuit | Hans Ottesen Raun Anno 1661. Orda i klamme er ikkje bevarte, men er kjende frå Presten Mathias Foss (prest i Jostedalen 1742-92) sine nedteikningar.</nowiki>

Kyrkja har i dag ''benker'' med rette vangar avslutta oppe med krabbeform''' '''og dekorert med mi-relieff og skolpesnitt. Vangane er felte ned i fotstykke som kan vera delte frå ein tidlegare vangestokk. Til vangane er det festa lett skrådde ryggar i form av rammer med ståande fyllingar. Ved veggene er øvre ramstokk felt inn i tømmeret, medan ryggen nede kviler på ein stokk ved veggen. Benkefjølene kviler på enkle støtter. Ulike spor i vegger, vangar og benkefjøler tydar på at det har skjedd fleire endringar med benkene.

På nordsida er det nokre benkar som skil seg ut. Dette gjeld primært ''prestkonestolen'' i skipets nordaustre hjørne. Stolen har heil rygg av fyllingar i ramme, avslutta oppe med utskore mi-relieff med ranker på rammebordet under ei rekke med dreia korte pillarar under handlist. Mot midtgangen har stolen dør og to vangar. Vangane har same form som vangane elles, men har relieff i full høgd. Døra, som er hengsla på vestre vange, har ei fylling i ramme. På øvre rammetre er initialane ACD (Alles eller Anne Christensdatter) utskorne. Fyllinga har portalform med dukatornament på pilastrane og bandslyng i rundbogen og ranker over bogen. Vestsida har fargespor i raudt og kvitt, og på portalfeltet er initialane SODR (Sophia Ottesdatter Ravn) måla med kvitt. Benken bak denne er av nyare dato, men tilpassa dei gamle benkene.

Den ''tredje benken på nordsida'' har noko meir forseggjorte vangar enn elles, i det øvre del av den rette delen av vangen har mirelieff mot midtgangen.

I nordaustre hjørne i koret er det ein ''fast stol'' med trekanta sete festa i sveifa plater til veggene i hjørnet. Plata mot austveggen er sett saman av to stykke med not og fjør. Tømmerstokkane i nordveggen er skava av noko for tilpassing av stolen. Form og plassering kan tyda på at dette har vore ein skriftestol på 1700-talet.

==== Galleri ====
Kyrkja har tverrgalleri i vest. Galleriet har truleg frå først av stått noko lengre framme og vore festa i dei frittståande stolpane i skipet. Alle dei fire austlege stolpane har attspunsingar i gallerihøgd. I tillegg tydar brotet i himlingen ved austre bjelkepar på at det her har vore ein overgang frå skip til tårn/galleri.

Det galleriet som no er i kyrkja er festa til tømmerveggen i vest og kviler på korte bjelkar feste til langveggene i nord og sør og på svakt skrådde bukkar i T-form som flankerer midtgangen og er feste i vestre endevegg. Bukkane vart sette opp i samband med fornying av orgelet i 1981.<ref name="ftn13">Øvregard i Jubileumsbok s 66</ref> På bjelkane og bukkane kviler tre golvbjelkar som ber himling i lengderetning under galleriet.

Golvet på galleriet er avtrappa i to steg, det vestre breiast. Galleribrystninga er av bord som er sveifa i balusterform og festa i bjelkar oppe og nede. Golvet er raudbrunt, balustrane gråkvite med marmorering.

==== Tavler ====
===== Nummertavler =====
a) På nordveggen heng ei tilnærma kvadratisk tavle, avslutta oppe med eselryggboge. Tavla er sett saman av ståande bord. Ho er måla med svart tavlefarge og delt i to vertikalt med ein kvit strek. På venstre sida Før preiki og på høgre Etter preiki, i kvit fraktur.

b) Ei nummertavle heng nord for koropninga. Det er ei høg og smal tavle av drivved, innramma med smal list og todelt horisontalt med list. Håkon Hesjevoll har laga tavla. Stiftar til oppheng av siffer.

====Rituelle kar====

Kyrkja fekk ny kalk og disk i rekneskapsperioden 1635 – 42. I inventarlista frå 1681 var det to sett med kalk og disk i kyrkja, det eine av sølv, det andre av gylt kopar.

==== Kalk ====
Kalk i sølv 1794. Kupa er liten med lett skrådde sider og runda botn. Øvre skaftledd er sylindrisk og nagla fast til stamme på kupa. Nodus er glatt med kjøl markert med snodd rille. Foten skrår konisk ut frå nodus, svingar ut mot knekk over lett skrådd standkant. Innskrift på kupa: IHS, på foten: J.A.S. (Johannes Asbjørnson) M.L.D. (Martha Larsdotter).<ref name="ftn23"> Ormberg i Jubileumsbok, s 108

</ref> Fullstempla: Bergensstempel, MP, AS, 94, månadsteikn V (Virgo). Høgde 18,1 cm, diameter fot 10,5 cm, diameter kupa 8,7 cm.

Sekundært er det tilsett innsats med nebb i kupa, ca. 1960(?). Innsatsen har vore gylt innvendes, men gullet er mest avslite. Stempel 830 S, M. AASE, Aases meisterstempel. Høgde ca. 9 cm, diameter i overkant 9,5 cm.

''Særkalkar'' med flat kupa og runda knupp borne av slank, utsvinga fot. Kupa har vore gylt innvendes. Innskrift på foten med versalar: Jostedal kyrkje frå helselaget 1960. Latinsk kross. Stempel: 830 S, M. Aases meisterstempel og N i kvadrat.

==== Disk ====
Disk av sølv med smal, glatt rand og runda skål. Innskrift på oppsida av randa: J.A.S. M.L.D. 1794 og latinsk kross i ring. Fullstempla på oppsida i botnen: Bergensstempel, MP, AS, 94 og månadsstempel V (Virgo). Diameter 11,5 cm, rand 1,3 cm, høgde 0,5 cm.

==== Oblatøskje ====
Skålforma oblatøskje med sider med to vulstar og utsvinga fot med knekk. Loket har to vulstar og knekk og sentralt opphøgja feste for knopp i form av ring med innskriven likearma kross og med åtte små kuler feste til utsida av ringen. Innvendes gylt. Stempel under botnen: DAVID ANDERSEN, plett, D-As meisterstempel og 8. Høgde ca. 11,5 med knopp, diameter lok: 12,8 cm.

==== Vinkanne ====
a) To brunspetta rebekkakrukker av fajanse, siste del av 1800-talet. Kvit kross med brun kontur framme på korpus. Begge har loket bevart. Den eine defekt (utan hank). Stempel under botnen, både i godset og med brunfarge: FEYER (Egersund). Høgde ved hanken 33 cm.

b) Vinkanne av sølv med lok over pæreforma korpus med nebb. Loket er hengsla på sida og har knopp forma som ståande kløverblaksross. Svungen hank. Utsvinga, flat fot over skrå standkant med vulst nedst. Innskrift på foten med versalar: Jostedal kyrkje 1964. Stempel på standkant: 830 S og M. Aases meisterstempel (stempelet er slått to gonger og er vanskeleg leseleg), N i kvadrat og 4000. Høgde med knopp: ca. 26 cm, diameter fot: 10,3 cm.

==== Dåpsfat ====
I 1681 var det eit lite massingbekken i døypefonten. Kyrkja hadde tidlegare eit dåpsfat som truleg kom frå Årdal kyrkje og som er levert attende dit. (Sjå Årdal kyrkje)

''Dåpsfat'' med forsterka kant, skrådd rand som svingar ned mot runda, lett konveks botn med due med stråleglans over sky. På randa med versalar: Frå utflytte Jostedøler til 300 års høgtidi 31. juli 1960. Stempel: 830 S, kalk i oval og Th. Marthinsen. Diameter 37,4 cm, høgde 4,7 cm.

==== Kanne ====
Standard kanne med høg hellekant, pæreforma korpus, utsvinga fot og svungen hank. På eine sida av korpus: due med strålar i krossform på sky, på motsett side innskrift med versalar: Frå utflytte jostedøler til 300 års høgtidi 31. juli 1960. Stempel under botnen: 830 S, kalk i oval, Th. Marthinsen. Høgde 33,7 cm, diameter fot 14,4 cm.

==== Parament ====
===== Altarduk =====
Inventarlista frå 1681 nemner tre altardukar, to av dei gode, den tredje ”groff och udslitt”.'' ''

a) Kvit linduk med broderi i to ulike gråbrune fargar og oransje. Etter kanten går ei smal, dekorativ bord sydd med stilkesting og knutar, over desse står med jamne mellomrom likearma krossar over lysande sol, sydd i same teknikk. Jesusmonogrammet IHS er brodert i mellomromma mellom krossane. Teikna av husflidskonsulent ca. 1950. Sydd av Andrea R. Nedrelid.

b) Kvit bommullsduk (Aida-stoff) med tunga bord i hardangersaum med vekslande kalkar og krossar, sydd av Anna Bøen, ca. 1962.

===== Antependium =====
I inventarlista frå 1681 er det nemnt eit stripete altarklede.

''Antependiet'' på altaret er i grønt, kypertvove ullstoff med broderi sentralt framme. Den norske Husflidsforening, ca. 1950. Motivet er eit krona kristogram (chi-rho) omgitt av to olivenkvistar som kryssar einannan under kristogrammet. Mellom blada er det brodert enkle, raude bær. Ubleika kvitt er hovudfarge, konturar og kvistar er i mørkt grått. Broderiet er utført med ulltråd og med plattsaum med konturar i stilkesting og under krona med knutar.

===== Messehaklar =====
Ny messehakel 1635-42. I inventarlista frå ca. 1705 er det nemnt ein god messehakel som er kommen frå ”Hofs kirche” (Hove?) i tillegg til den gamle som er ”udslit”.

I tillegg til dei messehaklane som er nemnde nedafor er det planlagt ein fiolett og ein grøn messehakel teikna av tekstilkunstnaren Janne Nes og utført av broderikyndige i kyrkjelyden.

a) Vinraud, fløyels messehakel, ca. 1900. Hakelen er kanta med vove gullband, 2,3 cm breitt. På ryggsida kross av breiare, tolagt band, bandet er 3,7 cm. Hakelen er festa med tre metallhekter på høgre skulder. Hovudstoffet er av vinraud fløyel. Ryggsida er skøytt sentralt. Forsida er skøytt på eine sida Fôret re satengvoven, beige bomull. Høgde sentralt forsida 71 cm, ryggsida 88,5 cm.

b) Raud messehakel i dobbelvev, ca 1960. Begge laga er toskafts ullvev, det eine laget raudt, det andre naturkvitt. Ryggsida har gaffelkross med kalk i krossmidten og vinranker på sidearmane, forsida stav med Jesus-monogram i brysthøgd. Dekorative mønster på kantane og i botnen. Høgde sentralt framme 90 cm, ryggsida 100,5 cm.

c) Kvit messehakel, 2010. Formgitt av Janne Nes og brodert av kvinner i kyrkjelyden.

d) Grøn messehakel, formgitt av Janne Nes, under arbeid av kvinner i kyrkjelyden.

''Messeskjorter''
<br\>
I 1699-1701 vart det laga nye ermer i messeskjorta og ho vart elles vølt. Ei messeskjorte i bomull er teken vare på.

====Lysstell====

==== Altarstakar ====
Kyrkja har to massingstakar frå tidleg etterreformatorisk tid. I inventarlista frå 1681 er det nemnt ein malm stake og ein massingstake, i lista frå ca. 1705 står det to massingstakar med pigg.

a) Kåpestake med gjenga pigg på treledda skaft med knoppar og med avtrapping nede i form av vulstar mot foten. Truleg frå 1500-talet. Foten har lysskål over eit midtfelt med seks gjennombrotne ornament av seinmellomaldersk type. Kvart av ornamenta har fem runde hol og prikkar mellom dei fire hola i ytterkant. Midtfeltet skrår ut over standkant. Piggen har truleg vore høgre og er avslipt. Sameleis er øvre del av skaftet avslipt og fungerer som opplegg for laus lysmansjett (sekundær?). Høgde ca. 24,5 cm. Diameter fot: 15,9 cm. Diameter lysmansjett 14,7 cm.

b) Kåpestake med gjenga pigg på treledda skaft med avtrapping mot foten. Truleg frå 1500-talet. Ledda på skaftet har riller. Også her er piggen og øvre del av skaftet sekundært avfilt. Foten har djup lysskål. Under denne skrår han ut mot vulst og utsvinga og nedbøygd standkant. Årstalet 16 – 36 flankerer to skjold, det eine med fugl og det andre med IHS under høvesvis PR og KHD. PR er truleg knytt til skjoldet med fugl og KHD til skjoldet med IHS.<ref name="ftn24"> Series pastorum i Kallsbok, nemner eit segn om at ein Hr. Peder skal ha vore prest i Jostedalen før Tøger Jensen. PR kan vera Hr Peder. 
</ref><nowiki> Innskrift: HER TYGER IENSEN ANE KRIS[T]ENSDA[T]ER og HT VG. Tøger Jensen var prest i Jostedalen, han skal ha gifta seg med Ales Christensdatter, enka etter forrige prest.</nowiki><ref name="ftn25"> Series pastorum, Kallsbok 
</ref> Høgde med pigg 21 cm, diameter fot 13,4 cm. Sekundær(?) lysmansjett diameter 14,5 cm.

==== Sjuarma lysestake ====
Standard sølvsmedvare med tre bogar feste til midtstong på vid fot med halvkuleforma senter over avtrapping. Innskrift på foten med versalar: Jostedal kyrkje 1970 og S. &. A.M. Stempel på foten: 830 S, kalk i oval og Th. Marthinsen. Høgde: 32,8 cm, breidde: 43,2 cm, diameter fot: 19,8 cm.

==== Lysekrone ====
Krone av barokk form, nyare. Krona har ring til oppheng, balusterforma skaft og er avslutta nede med kule med ring. Det er tre omfar med s-forma lysarmar, seks i kvart omfar, festa med tapp. Krona har lyspiper for stearinlys.

==== Klokke ====
Inventarlista frå 1681 nemner ei klokke og ei lita handklokke. Klokka vart øydelagt ved kiming i påska 1856, og erstatta med ny klokke.<ref name="ftn17">Series pastorum, Kallsbok</ref> Handklokka finst ikkje i kyrkja.

Klokka har fast kroneplate som er festa til svingbjelken (vogga) med skruar og mutrar. Hua er runda ned mot halsen som har to riller. Korpus har rett øvre del og svinga ut mot tre riller i overgangen mot ut- og nedbøygd slagring som innvendes skrår oppetter. Mellom rillene på halsen: B.V.G. Diameter 57.5 cm, høgde med krone 51 cm, høgde utan krone 45 cm. [...]

==== Orgel ====
Det gamle orgelet som stod i koret vart bytt ut med nytt elektrisk orgel, eit Westre Kapell Spesial, i samband med installeringa av elektrisk straum i kyrkja i 1959. Det nye var større enn det gamle og vart plassert på galleriet. Orgelet vart igjen fornya i 1981 då eit orgel-positiv frå Jørgensen med eitt manual og fire stemmer vart innkjøpt.

Orgelkrakken er laga av Albert Hesjevoll kring 1950. Krakken har høge vangar med skore og måla relieff på utsida av vangane. Motivet nede på vangen er ei kyrkje i nyansar av den blågrå fargen til krakken elles, over denne er ei framstilling av ein engel som spelar på harpe. Engelen har utskoren og gjennombroten glorie om hovudet, og denne fungerer som heva armlene på krakken. Setet er trekt med skinn festa med saum.

==== Bøker ====
Altarbok 1889
<br\>
Bibel 1806
<br\>
Bibel 1907
<br\>
Landstad salmebok 1870

==== Møblar ====
''Brurestolar'', 1960, signerte Br. Bakke.

==== Offerutstyr ====
”Offerskåler er her to av. Den eine, ei fletta skål antakeleg av bambus, er laga av Kåre Nedrelid, rundt 1970. Den andre har Melchior Stølen laga. Han grov ut og dreia av ein ”riknute” som Kåre Gardshaug og borni hans fann, sist på 1970-talet”.<ref name="ftn18">Ormberg i Jubileumsbok s 109</ref>

==== Blomstervasar ====
Blomstervase i sølv med flat fot, kuleforma korpus og trektforma, høg hals. Innskrift på korpus med versalar: 300-års jubileum Jostedal kyrkje fra Marie og Mons Benson. Stempel: Drikkekanne, 830 S, N i kvadrat. Høgde 18,6 cm, diameter oppe 9,7 cm.

=== Kyrkjegard og gravminne ===
==== Kyrkjegard ====
Det skal vera oppbevart stolpar etter ein gammal kyrkjegardsport i fjøsen i prestegarden. Desse vart undersøkte i 2009 (Stavkirkeprogrammet) og tolka som gjenbruk av materiale frå førre kyrkje.

Kyrkjegarden vart utvida med 200 alen2 i 1859 og det vart sett opp mur kring.<ref name="ftn19">Series pastorum, Kallsbok</ref>

Nytt kyrkjegardsområde vigsla i september 1971 og i samband med denne utvidinga vart kyrkjegardsmuren flytta. Den gamle porten vart teken vekk og ny port oppført. Enno ein ny del av kyrkjegardenmellom bårehuset og elva, vart teken i bruk i september 1985.<ref name="ftn20">Ormberg i Jubileumsbok s 134</ref>

==== Gravminne ====
[...]

==== Bygningar knytte til kyrkjegarden ====
Borgstova, ein steinfjøs og eit stabbur vart ståande att vest for kyrkjegarden etter at prestegarden vart flytta, og borgstova fungerte lenge som servicebygg. I 1960 kom det så eit nytt bygg, med to utedo og ei reiskapsbu. I oktober 1972 vart eit nytt hus ferding, med sakristi og bårehus. Det fekk eit tilbygg i 1980. Parkeringsplass vart opparbeid framfor det nye bygget og fekk fast dekke i 1978.<ref name="ftn21">Ormberg i Jubileumsbok s 132 f</ref>

== Kjelder ==
=== Utrykte kjelder ===
[...]<br\>
Kallsbok
<br\>
Rekneskapar
<br\>
Synfaringar

=== Trykte kjelder ===
[...]<br\>
Jubileumsboka
<br\>
Diplomatariet
<br\>
Bergens kalvskinn

=== Oppmålingsteikningar og fotografi ===
Kløftens teikningar

==Bilete==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygningen">
Fil:Jostedal kyrkje sett frå nordaust, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje sett frå nordaust, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje sett frå nordvest, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje sett frå nordvest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje sett frå søraust, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje sett frå søraust, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje sett frå sørvest, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje sett frå sørvest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, austfasade 1, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, austfasade 1, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, austfasade, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, austfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, kyrkjestaden frå nordaust, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, kyrkjestaden frå nordaust, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, kyrkjestaden frå nordvest, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, kyrkjestaden frå nordvest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, nordfasade, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, nordfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, spir med vimpel, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, spir med vimpel, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, sørfasade, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, sørfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, vestfasade, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, vestfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, bygningselement 1, 2 og 4, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, bygningselement 1, 2 og 4, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, bygningselement 1, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, bygningselement 1, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, bygningselement 1,2,3,4 og 5, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, bygningselement 1,2,3,4 og 5, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, bygningselement 3 og 5 og skøytane, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, bygningselement 3 og 5 og skøytane, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, bygningselement 3 og 5, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, bygningselement 3 og 5, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, dør, detalj, opp-ned, AMH2010.jpg|Jostedalen kyrkje, dør, detalj, opp-ned, AMH2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, dør, dørring, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, dør, dørring, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, dør, gammalt lås, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, dør, gammalt lås, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, himling i koret, sett frå vest, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, himling i koret, sett frå vest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, inngangsdøra sett innafrå, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, inngangsdøra sett innafrå, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, korboge, detalj, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, korboge, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, korboge, nordre del, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, korboge, nordre del, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, korskilje, søndre del, detalj, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, korskilje, søndre del, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, korskiljet, nordre del, sett frå aust, AMH2010.jpg|Jostedalen kyrkje, korskiljet, nordre del, sett frå aust, AMH2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, nyare veggparti, nordvest i koret,AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, nyare veggparti, nordvest i koret,AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil:Jostedaken kyrkje, våpenhuset, interiør mot vest, AMH 2010.jpg|Jostedaken kyrkje, våpenhuset, interiør mot vest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altarpartiet, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altarpartiet, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, himlingsmåleri i koret, sett frå vest, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, himlingsmåleri i koret, sett frå vest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, himlingsmåleri i koret, vestre fag, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, himlingsmåleri i koret, vestre fag, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, innskriftsfelt på nordveggen i skipet, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, innskriftsfelt på nordveggen i skipet, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, inskriftsfelt over kordøra, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, inskriftsfelt over kordøra, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiør mot aust 2, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiør mot aust 2, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiør mot aust, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiør mot aust, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiør mot vest, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiør mot vest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiør mot vest, skipet, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiør mot vest, skipet, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiørmåling i altarringen, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiørmåling i altarringen, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiørmåling nord i skipet, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiørmåling nord i skipet, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordaust i koret, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordaust i koret, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordaust i skipet, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordaust i skipet, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordaustsida av korskiljet, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordaustsida av korskiljet, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordvest i koret, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordvest i koret, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, våpenhuset, interiør mot aust, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, våpenhuset, interiør mot aust, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen, interiør sørvest i koret, AMH 2010.jpg|Jostedalen, interiør sørvest i koret, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil:Jostedalen kyrkje, blomstervase, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, blomstervase, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, døypefont, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, døypefont, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, galleri, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, galleri, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, klokke, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, klokke, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, lesepult, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, lesepult, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, nummertavle a, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, nummertavle a, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, nummertavle b, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, nummertavle b, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, oppgang til preikestolen, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, oppgang til preikestolen, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, orgel og orgelkrakk, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, orgel og orgelkrakk, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, orgel, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, orgel, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, preikestolen, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, preikestolen, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Altartavle, altar og altarring">
Fil:Jostedalen kyrkje, altar, gammal og ny dør, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altar, gammal og ny dør, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altaret, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altaret, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altarringen, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altarringen, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle 1, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle 1, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, baksida, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, baksida, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, detalj, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, fotstykke, høgre side, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, fotstykke, høgre side, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, fotstykke, venstre del, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, fotstykke, venstre del, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, høgre vengje, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, høgre vengje, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, måleri i toppfeltet, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, måleri i toppfeltet, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, nordre fløy, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, nordre fløy, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, søndre fløy, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, søndre fløy, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, venstre vengje, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, venstre vengje, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Benker og stolar">
Fil:Jostedalen kyrkje, benker sør i skipet, sett mot vest, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, benker sør i skipet, sett mot vest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, benkevange med relieff, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, benkevange med relieff, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, prestekonestolen sett frå sørvest, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, prestekonestolen sett frå sørvest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, prestekonestolen, sørsida, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, prestekonestolen, sørsida, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, prestekonestolen, vestsida, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, prestekonestolen, vestsida, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, stol nordaust i koret, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, stol nordaust i koret, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Parament">
Fil:Jostedalen kyrkje messehakel a, ryggside, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje messehakel a, ryggside, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altarduk a og antependium, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altarduk a og antependium, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altarduk a, AMH2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altarduk a, AMH2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altarduk b, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altarduk b, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, antependium, detalj, AMH2010.jpg|Jostedalen kyrkje, antependium, detalj, AMH2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, messehakel c, forside, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, messehakel c, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, messehakel c, ryggside, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, messehakel c, ryggside, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Gravminne og minnekransar">
Fil:Jostedalen kyrkje, endestein a og b, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, endestein a og b, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, endestein c, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, endestein c, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen, minnekrans a, AMH 2010.jpg|Jostedalen, minnekrans a, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen, minnekrans b, AMH 2010.jpg|Jostedalen, minnekrans b, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen, minnekrans c, AMH 2010.jpg|Jostedalen, minnekrans c, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen, minnekrans d, AMH 2010.jpg|Jostedalen, minnekrans d, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen, minnekrans e, AMH 2010.jpg|Jostedalen, minnekrans e, AMH 2010.jpg
</gallery>

[[kategori:Kyrkjer/kirker]]

[[kategori:Sogn og Fjordane fylke]]

[[kategori:Luster kommune]]

[[kategori:Jostedal sokn]]

[[kategori:Bjørgvin]]

[[kategori:Indre Sogn]]

[[kategori:Tre]]

[[kategori:Publiseringsår 2012]]

----
<references/>

Jostedal kyrkje

2021-02-19T12:11:36Z

Kjartan:

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Kyrkja og kyrkjegarden ligg om lag tre mils veg inn i Jostedalen i ein innersving på vestsida av elva som fører vatn frå fjell og brear sørover mot Lustrafjorden der denne går inn mot kommunesenteret Gaupne.

Vel hundre år attende i tid låg prestegarden med sine hus like vest for kyrkjegarden. Denne vart nedlagt og den siste prestegarden vart oppført sørvest for kyrkja høgre opp i sida.

Kyrkja som står her i dag vart bygt i 1660, men er endra opp gjennom tida. Presten i Jostedalen, Atle, er nemnd i Jostedalen i 1318-19 [DN ...], truleg den same presten, no Asle, er nemnd att i 1322-23 [DN ...]. Også i Bergen Kalvskinn er det nemnt prest i Jostedalen [BK ...].

Om ein ut frå dette kan slutta at det også stod ei kyrkje i Jostedalen før svartedauden, noko som tykkjest rimeleg, har dette mest sannsynleg vore ei trekyrkje, og då helst ei stavkyrkje. Det er tradisjon for at Jostedal kyrkje låg aude i 300 år – knytt til innskrifta på eit bogefragment som er oppbevart i våpenhset og til det historiske faktum at Jostedalen gjennomgjekk ei audetid i perioden frå ca. 1350 fram til eit stykke ut på 1500-talet.

Det er ikkje nøyaktig tidfest når dalen vart nyrydda og heller ikkje når kyrkja kom i funksjon att, men 200 år ligg truleg nærare dei faktiske forholda. Kyrkjerekneskapane er bevarte frå 1631, og kyrkja er då i full drift. Det er ikkje slått fast om den kyrkja som vart teken i bruk etter audetida var ei istandsett mellomalderkyrkje eller ei ny kyrkje. Alt på 1630-talet er det snakk om at kyrkja er i forfall, og det tydar på at kyrkja enten har vore gammal, eller ikkje kan ha hatt høg kvalitet.

Som mange stader elles er det knytt segner til kyrkjereisinga. Den eine er ei segn som gjeld uforklarleg flytting av kyrkjematerialen og dei tilhogne syllstokkane til noverande kyrkjestad. Den andre gjeld kyrkjeklokka.

Det skal ha vore ei smal mellomalderklokke i kyrkja heilt fram til 1856 då ho vart øydelagd under innringinga av påske.<ref name="ftn1">Kallsbok, presten Rasch</ref> Segna fortel at denne klokka vart funnen i ein hatlerunne under arbeidet med kyrkjetomten. Dersom den forrige kyrkja var ei istandsett mellomalderkyrkje, kan det vera at kyrkjeklokka var bevart på staden.

== Kyrkja frå 1656 ==
=== Bygningen ===
Seks menn reiste i 1656 ”den lange wey fra søen och op i dallen, den gl. Kierche att affsige”. Maten deira er utgiftsført i rekneskapen frå 1653 – 1660. I same rekneskapsperiode reiste seks''' '''<nowiki>menn saman med ”proffstens och stiftschriffuerens fuldmegtige” den same ”lange wey op och need, […] den ny kierche att besichtige”. I synfaringsdokumentet for den siste reisa er det gjort greie for materialane som vart nytta til den nye kyrkja </nowiki>.[...]

Ved ferdigstillinga av kyrkja heiter det i synfaringa frå 1660: ”Och efftersom woris gl. Welbyrdige her candstler haffuer beuilget, att der en ny kirkche i Justerdalen, istedenfor den førige som war forraadnit och aff 6 mend afflagt motte bygges, saa er det och aff presten dersammesteds her Thøger Jenssen scheed, och effterkomit, med stoer besuerlighed, och er same kierche och thaarn som gandsche aff ny er opbygt med boertag och suetagh aff huggen boer af 6 mend wurderit, effter deris wurderings breffs indhold den 2 Septbr.(?) 1660 for [...]. Lemmen i kyrkja vart utgiftsført i 1664 – 69, koret vart også bordtekt då. Ein del av materialane og konstruksjonane i kyrkja er mest sannsynleg brukte sekundært i kyrkja frå 1660.

I grunnhøgd står det no tre par stolpar vest i kyrkja, to par innafor tømmerveggen og eitt par utafor. Desse er sentrale for forståing av bygningssoga (sjå nedafor under Tårn). Våpenhuset er påbygt, seinast i 1907 – 10 under ei omfattande istandsetjing av kyrkja leia av arkitekt Johannes Kløften. Koret vart også utvida i lengda i samband med dette arbeidet. Etter Kløften sine planar skulle det då også lagast tilbygg til kyrkja på nordsida med konfirmantrom og sakristi, dette vart ikkje gjennomført.

==== Vegger ====
Veggene i ''skipet'' er det tømmerrektangelet som vart oppført i 1660. Det har 10 omfar av kraftige furustokkar synlege over den innebygde syllstokken. Kvar av langsidene er avstiva med ei opplengje festa med jarnbolt med kile innvendes og med ein tverrlagd, gjennomgåande bjelke festa mellom dei to øvre stokke-omfara.

Utvendes er veggene kledde med sulagde bord. Truleg i samband med flytting av tårnet vestover, har den ytre veggen vorte trekt ut frå tømmerkjernen mot vest som bindingsverksvegg, slik at tårnet utafrå framleis skulle framstå som ein takryttar vest i skipet.

På vestsida av vestveggen i tømmerkjernen er det på kvar side av inngangsdøra hol og dels restar etter bygningselement som har gått/går vestetter.

Dei inste er for losholtar mellom tømmerveggen og det vestre tårnstolpeparet og er ein del av den ståande tårnkonstruksjonen.

Utafor desse losholtane er det på sørsida merke etter to vestgåande stolpar som har gått ut frå tømmerveggen. Dei er plasserte over einannan nær etasjeskiljet. Desse hola er tilnærma kvadratiske og kan ha vore feste for eit våpenhus i bindingsverk før tårnet vart flytta. På nordsida er denne delen av veggen dekt med isolasjon og ikkje tilgjengeleg for undersøking.

Austveggen i skipet er ein tilsvarande tømmervegg, men med ulike opningar (sjå nærare under Korskilje). Langveggene har merke etter tidlegare benkeordning.

Veggene i ''koret'' er også tømmervegger. Langveggene er feste til austveggen ved at halve øvre og nedre stokk er felte inn og gjennom veggen. Dei mellomliggjande stokkane er bolta fast, truleg til ei ytre opplengje som er festa til austveggen i skipet.

I 1907-10 vart veggene skøytte i lengderetning, i det koret vart løyst frå skipet og flytta lengre aust. Nye tømmerstokkar vart tilpassa og sette inn i mellomrommet. Skøyten i veggene på nord- og sørsida er loddbein opp til dei tre øvre omfara, desse er om lag 50 cm lengre. Den øvste stokken har i tillegg den halve delen som har vore fest til tømmerveggen.

Oppmålingsteikninga av Kløften frå 1900, før koret vart gjort 120 cm lengre, viser ein situasjon som truleg går attende til oppføringa av kyrkja i 1660. Dei tre øvre omfara går her inn til austveggen i skipet, medan mellomrommet mellom denne veggen og den loddbeine skøyten er utfylt av ein om lag 50 cm brei ståande planke. Ved utvidinga av koret i 1907-10 er planken fjerna og dei nye tømmerstokkane går heilt inn til den loddbeine skøyten.

I synfaringa frå 1660 er det som nemnt ovafor sagt at ”kierche och thaarn … gandsche af ny er oppbygt”. Med ’kirche’ er oftast meint berre skipet, og at dette gjeld her, vert godtgjort ved at materiallista i synfaringa eksplisitt nemner at det til koret er kjøpt inn tre omfar tømmer. Det er rimeleg å tolka dette slik at den nedre og austre delen av koret kan vera eldre enn 1660, og då gjerne koret som var i bruk før denne kyrkja vart oppført. Ved oppføringa har ein ynskt eit noko større kor. Dei nye omfara er difor kjøpte 50 cm lengre, og mellomrommet under er utfylt med ståande plankar.

Koret var heller ikkje før arbeida tidleg på 1900-talet lafta saman med skipet, men festa på tilsvarande måte som no. Koret i den tidlegare kyrkja har, om dette stemmer, vore om lag 350 cm langt, i kyrkja frå 1660 400 cm, og no 520 cm.

Veggene fekk ny bordkledning som vart måla med kvit oljefarge i 1862.<ref name="ftn2">Series pastorum, Kallsbok</ref>

Veggene i ''våpenhuset'' frå 1907-1910 er av bindingsverk kledde med ståande, glattkanta bord utvendes og med ståande staffpanel innvendes. Gavlen er kledd utvendes med sulagde bord.

Det er eit lite ''bislag'' med inngang på sørsida i hjørnet mellom skip og kor. Bislaget'' ''er av bindingsverk, kledd utvendes med sulagde bord.

==== Dører ====
Skipet har dør mot vest i begge høgder. Koret har dører mot sør gjennom bislag. Våpenhuset har dør mot vest.

''Vestdøra i skipet'' er ei fløydør med to fyllingar i kvart dørblad. Dør, dørvridar og nøkkelskilt frå tidleg 1900-tal.

''Døra mellom galleri og gallerigang'' har opphavleg opning med beitskier i tømmerveggen og nordre beitski har merke etter hengsler for ei tidlegare dør. Dørbladet som no står i opninga er sekundært sett inn her og har truleg frå først av stått som inngangsdør i første høgda. Det er snudd opp-ned og den opphavlege utsida vender innover. Døra er tilskoren for å passa inn i opninga, og har fått ein fals etter kanten på innsida. Dørvridar og nøkkelskilt tydar på at ho er montert her samstundes med at fløydøra vart sett inn som hovudinngang til skipet tidleg på 1900-talet.

Dørbladet er sett saman av to plankar samla med to labankar på det som no er yttersida og med to dørjarn i full breidde.

Den opphavlege yttersida har innskorne initialar av den typen som ofte finst på dører og som skriv seg frå 16- og 1700-talet. Her står AOS, PMS, Sifer : iohans sen og rett under AID, om det no er han eller ho som har rissa det inn. ANDRIS KNVD SEN har også sett namnet sit her og HHR. På same sida er det bevart ein del av eit jarnbeslag der dørringen tidlegare har vore festa, og ringen har sett merke i treet under beslaget.

Sjølve ringen er no festa på den opphavlege innsida som no vender ut. På denne sida er det også skava ut plass for eit tidlegare lås, venteleg låset som no heng i våpenhuset. Den opphavlege innsida av døra har dekorativ rankemåling på raudbrun botn av same slag som på vestveggen nede i skipet.

''Vestdøra i våpenhuset'' er ei fløydør av same slag som vest i skipet, men med nyare vridar og lås.

''Døra sør i koret'' vart laga i samband med arbeida i 1907-10. Før dette var det berre dør vest i kyrkja. Det er ei fyllingsdør av same slag og med same type dørvridar og nøkkelskilt som på vestdøra i skipet. Ho har to ståande fyllingar mellom to liggjande. Ytterdøra i bislaget er ny, glatt og med nytt beslag.

==== Korskiljet ====
Korskiljet i kyrkja er sett saman av fleire delar frå ulike samanhengar. Tømmerveggen aust i skipet er gjennombroten i mest heile korets breidde og til den nest øvste tømmerstokken under himlingen i koret. Korskiljet er tredelt med midtopning og smalare sideopningar med brystningar og spileverk.

''Midtopninga'' er avslutta oppe med flat boge skoren inn i underkant av tømmerstokken. Bogen har eit breitt, handskore rettvinkla profil ved kanten mot vest. Golvet i koret ligg eit godt steg over golvet i skipet. Syllstokken er dekt nedst mot golvet av 15 cm breitt listverk. Over lista er han vel 40 cm høg. I midtopninga er det skore ned 20 cm av syllstokken og her ligg han no i flog med korgolvet. I avskjeringa viser not der stolpane som flankerer midtopninga er sette ned. Det er tre stolpar på kvar side av midtbogen. Stolpane nærast opninga er ca 6 x 10 cm på sørsida og 7,5 x 9,5 cm på nordsida og står med flata inn mot opninga. Utafor desse, mot dei to sideopningane i korskiljet, står det kraftigare stolpar, ca 16 x 8 cm med flatsida mot skip og kor. Mellom dei to stolpane står det ein stolpe, ca 5 x 4 cm med opning på kvar side. I halv og i full høgd er det sett på sekundært brukte, profilerte bordbitar med trapesforma flate på tvers av dei tre stolpane på vestsida på begge sider av midtopninga. Bordbitane som står i halv høgd har tre djupe rettvinkla profil etter begge sider. Dei tre bogane er markerte med måling som er eldre enn rankemålinga i skipet.

''Sideopningane'' har brystningsfelt under spileverk. Brystningsfeltet på nordsida er sett saman av to bord som truleg stammar frå mellomalderen. Bordet nærast midten er 11 x 80 cm, det andre ca 50 x 80. Borda har tjørespor og smal holkil med v-snitt på begge sider. Det breiaste bordet har profil etter begge kantar på austsida og etter eine kanten på vestsida. Borda går ned i not i syllstokken og opp i not i ein losholt. Spileverket over brystninga er av dreia pillarar i to høgder, skilde ved losholt med rankeskurd på begge sider og med karnissprofil. Pillarane, som dels står opp-ned, og kanskje også losholten, er truleg sekundært brukte her. For å få plass i høgda har ein måtta skjæra eit hakk opp i tømmerstokken i overkant. Sør for midtopninga er det vanskeleg å seia noko om den opphavlege situasjonen. No er det oppgang til preikestolen gjennom søropninga, og i overkant er denne skoren høgre i to omgangar. På austsida av opninga er det festa ei dør som også kan vera sekundært brukt. Borda i brystninga her er 34 og 26 cm breie og er avsaga i 45 cms høgde for preikestoloppgangen. Også desse borda har profil med holkil med v-snitt og tjørespor.

Eit uvanleg trekk er at austveggen over bogane har ei mengd spikarhol diffust fordelte over veggflata.

==== Vindauge ====
I 1664-69 vart det sett inn to store vindauge i koret, truleg eitt på kvar side. Desse vart kjøpte i Bergen. Eit nytt vindauge er også kjøpt inn i 1693-95, og i 1708-10 vart det igjen kjøpt tre vindauge til koret, også desse kom frå Bergen. Det skjedde ein del endringar i kyrkja i 1858-62, mellom anna med vindauga. Eitt vindauge vart flytta frå koret til nordveggen i skipet, eit anna vart attbrukt i våpenhuset. Det vart også laga nye vindauge på sørsida i skipet i denne perioden.<ref name="ftn3">Jubileumsbok s 57</ref> Vindauga vart også fornya ved istandsetjingane tidleg på 1900-talet.

Vindauga i kyrkja er etter måten nye, men er venteleg plasserte på same stad som eldre vindauge. I sørveggen i skipet er det eitt torams vindauge i vest og eitt i aust, sentralt er det to eirams vindauge som flankerer opplengja. Nord i skipet er det eit eiramsvindauge i aust framfor gallerifronten.

I koret er det eitt toramsvindauge i sørveggen og eitt i nordveggen. I austveggen er det spunsa att eit hol for eit tidlegare vindauge. Denne opninga er smalare oppe enn nede, høgda er større enn breidda. Attspunsinga er måla med interiørmåling.

I vindauga i ''skipet'' er sjølve karmen og midtposten eldre enn rammene. Karmen har lett skrådde smiger og rammene er feste i ytterkant i karmen. Kvar ramme er inndelt med sprosser i 2 x 5 ruter. Innvendes i karmen er det sett til ei heildekkande ramme med udelt glas. Vindauget i nordveggen skil seg i form frå dei i sørveggen, det er meir kvadratisk og midtpost, sprosser og hengsler er annleis.

Dei to vindauga i ''koret'' har nyare karmar og to rammer med glas, begge feste i ytterkant av karmen. Dei ytste rammene har heile, glatte, glas, innerrammene har lett farga og ujamnt glas i små, rektangulære ruter lagde i bly.

''Våpenhuset ''har vindauge i nord og sør, eirams med 3 x 2 ruter og med ramme med heilt innerglas.

==== Golv og fundament ====
I 1696-98 vart det laga ny steinmur under heile kyrkja. I 1708 – 1710 var det igjen nødvendig å skru opp koret og laga ny steinmur under, i det koret seig frå kyrkja. Kyrkjegolvet vart lagt nytt og heva ¾ alen i 1859.<ref name="ftn4">Etter Kallsbok, Series pastorum loci.</ref> Nytt golv vart også lagt under istandsetjinga i 1907-10 og ved 300-årsjubileet i 1960. Kyrkja har også no fornya bordgolv i alle rom.

==== Tak ====
Kyrkja som vart oppført i 1660 fekk alt i 1686-89 nytt tak av 10 tylfter hogne bord, 7 alner lange. Nokre av sperrene vart også oppattnya den gongen. I neste rekneskapsbolk, 1691-93, vart det lagt nytt tak på sørsida av kyrkja, truleg eit framhald av den same fornyinga. Alt i 1720-22 vart det igjen ”opplagt eet nyt tag paa kirchens søre side”. På koret vart det lagt nytt tak i 1702-04. Om det stemmer at tårnet frå først av stod vest i skipet, har taket truleg då vore tilsvarande kortare og berre dekt tømmerkjernen. Det finst ikkje kjelder for vedlikehaldet av taket etter 1722, men eit udatert foto i Jubiléumsboka viser kyrkja med sulagt, tjørebredd tak etter at sjølve kyrkja var kvitmåla.

No ligg det saltak over skipet og austre del av forrommet eller våpenhuset. Taket er brote av tårnet ved vestgavlen. Også kor og våpenhus har saltak, taket over våpenhuset er lægst og smalast. Over bislaget på sørsida av koret er det pulttak. Taka er sperretak.

Over skipet er takkonstruksjonen noko ulikt utforma i aust og i vest.''' '''Den austre delen av taket, frå dei austre tårnstolpane (sjå nedafor under Tårn), har sperrer som er kløfta saman i mønet, saksesperrer som oppe står med tapp inn i sperrene og korte, spinkle hanebjelkar over krysset mellom saksesperrene og sperrene. Skøytane er sikra med trenaglar. Dei nedre bindbjelkane/takbjelkane i raftehøgd er avsaga. Dette skjedde etter Kløftens plan frå tidleg 1900-tal. ”Dei gamle takåsane (himlingsbjelkane) vart skorne av, forsterka og bundne saman med taksperrene”.<ref name="ftn5">Øvregard i Jubileumsbok, s 60</ref> Sekundært er konstruksjonen styrkt ved at det er sett inn ekstra sakser av saga plank. Desse er feste nede til sperrene og oppe til motsett sperre med skrue og mutter. Ved dei austre stolpane er det to tettstilte sperrepar medan det elles er enkle sperreband, og vest for desse manglar hanebjelkane som finst i sperrebanda aust for fundamentet.

Det finst ein del oppattbrukte materialar i takkonstruksjonen, mellom anna har to av dei slanke hanebjelkane profil med holrenne og geisfuss på begge kantar på den sida som vender opp.

I den vestre delen av taket, ved det gamle tårnet, er tre av sperrene av ny material. Her er det berre enkle sperreband. Forholda er noko endra i forhold til framstillinga på Kløftens oppmålingsteikning. På den gamle tårnkonstruksjonen ligg det tre bjelkar på tvers, men dei er ikkje festa i sperrene og er ikkje ein del av takkonstruksjonen.

Over desse tre bjelkane ligg det ein del oppattbrukte bord og stokkar, mellom anna rest av ei sperre med same profil som på nokre av hanebjelkane i aust. (Det ligg også rest av ein veggplanke frå ein stavbygning.)

Sperrene ber lekter, og lappskiferen som taket no er tekt med, ligg direkte på lektene. Taket var tidlegare tekt med bord. I 1907-10 vart det erstatta med bøljeblekk, medan skiferen kom på taket i 1929.<ref name="ftn6">Øvregard i Jubileumsbok, s 60</ref>

==== Himlingar ====
Det er tradisjon for at skipet har stått utan skikkeleg lem fram til arbeida i 1907-10, og at det berre har lege lause fjøler over loftbjelkane. Som nemnt ovafor, vart det lagt lem over skipet alt på 1660-talet. Det låg flat lem over skipet, meir eller mindre velhalden, fram til arbeida i 1907-10. Kvelv over altaret vart laga i 1702-04, denne finst no i faget vest for altaret.

Ved arbeida i 1907-10 vart lemen i skipet endra vesentleg ved at midtre del fekk gavlform etter diskusjon mellom kyrkjetilsynet og arkitekt Kløften som leia arbeida. Kløften argumenterte for å lata den flate himlingen liggja.<ref name="ftn7">Ormberg i Jubileumsbok, s 90</ref> I koret, som vart forlenga med ca. 120 cm, let ein himlingen liggja slik han var, med kvelven sentralt i den austre delen der altaret hadde stått, men ein flytta altaret til den nye, austre delen av koret, og der la ein flatt loft. Altar med tavle vart då noko for høge, dette skal ha vorte løyst ved at ein saga beina av altarbordet.

==== Tårn ====
Jostedalen kyrkje har delar av to ulike tårn og dagens tårn står vest for tømmerkjernen i skipet og vest for ein eldre tårnkonstruksjon. Det har ikkje lukkast å slå fast alderen på nokon av tårna.

Då kyrkja var ny i 1660, vart tårnet beskrive slik:

''Item med It Smogt, Zirligt Aatte kantet Thoren, som ei Høyere eller større paa den sted, vel kunde være thienligt''.<ref name="ftn8">Synfaringsdokument 1660</ref>

Dette kan ha vore det første tårnet i dagens kyrkje, eit breiare og kan henda lægre tårn som har hatt tårnstavane ned inne i kyrkja, og som har vore dekt med ein åttekanta hjelm, slik ein finn det på kyrkjene på Joranger og Ornes.

I synfaringsdokumentet frå 1660 er det gjort greie for at tre menn i tre dagar hogg tårnspir og bjelkar til tårnet og køyrde desse frå skogen heim til kyrkjegarden. Sida brukte seks menn fire veker på å byggja kyrkjetårnet, koret og våpenhuset for i alt 42 Riksdalar.<ref name="ftn9">Synfaringsdokument 1660, punkt 7 og 8</ref>

I 1660 då Tøger Jensen sette i gang med nybygging av kyrkja, var tårnet som Otto Ravn bygde i 1649 berre vel 10 år gammalt. Dette gjev grunn til å vurdera om ikkje tårnet vart ståande, men at ein bygde ein ny hjelm.

Sonen til Otto Ravn, Hans Ottosen Ravn som vart ombodsmann for kyrkja, bygde også opp att tårnet etter at det vart øydelagd av ei snøskrede kring 1680.<ref name="ftn10">Rekneskap 1678-1681</ref> Dette har truleg vore ein reparasjon av skadane tårnet hadde fått.

Dette austlege tårnfundamentet har fire hjørnestolpar i tilnærma kvadratisk plan med ei større grunnflate enn dagens tårn. Dei austre stolpane i dette tårnet har under himlingen eit nygotisk preg med fasa hjørne. I arbeidsrettleiinga frå Kløften er det sagt at stolpane skal høvlast og pussast, og dette kan vera forklaringa. Dei vestre hjørnestolpane i det gamle tårnet står like innafor vestre tømmervegg, og utafor dei austre stolpane i dagens tårn. Indre avstand mellom nye hjørnestolpar er 157 cm, indre avstand mellom dei gamle hjørnestolpane er 240 cm. Under himlingsnivå er det attspunsingar i dei fire stolpane som viser tidlegare samanbindingar.

Det er dei gamle stolpane som er avteikna på Kløftens plan som midtre stolpepar. Dei er førde gjennom himlingane og er skrått avsaga/hogne like under takflatene. Det finst framleis samanbindande losholtar mellom stolpane i lengderetning, to på kvar side. At dette har vore tårnfundamentet i kyrkja frå 1660 vert vidare underbygt ved takkonstruksjonen (sjå ovafor).

Dagens tårn har fire hjørnestolpar i tilnærma kvadrat. Dei to vestre stolpane kviler i våpenhuset eller svåli som det heiter lokalt. Dei to austre kviler på ein tverrlagd bjelke like innafor austveggen i skipet, i raftehøgd. Dei vestre stolpane, som går heilt ned til golvet, er avstiva mot tømmerveggen med losholtar i lengderetning. Mellomromma har i tillegg høge kryssband på begge sider.

Av losholtane står det to att på nordsida, ein som dørstokk under døra til tavlerommet, ein tilsvarande i himlingsnivå, best synleg ovafrå. På sørsida er det no berre hol etter losholtane.

Hjørnestavane skrår lett innetter oppover. I tillegg til losholtar og rammer og dei høge kryssbanda har dei mindre kryssband i øvre del. Kongen, midtstolpen i hjelmen, kviler på ein tverrlagd bjelke over golvramma for klokkerommet. Den øvre avsluttinga er frå 1907-10 og har kort skjørt og inntrekt sekskanta hjelm som endar oppe i spir med vimpel og kross i smijarn. Vimpelen har flagrande frynser og er gjennombroten med HOR, symmetrisk ramn med to hovud og årstalet 1649 (eller -8). Ein tidlegare hjelm hadde fire små hjørnespir, truleg etter inspirasjon frå den tidlegare tårnhjelmen i Dale kyrkje.

Tårnet utanom hjelmen er eldre enn 1907-10, det er alt på plass på eldre bilete og ber også preg av å vera eldre. Etter tradisjonen skal tårnet ha vorte flytta lengre vest i 1720-åra, men det er ikkje funne dokumentasjon på dette, det er t.d. ikkje nemnt noko om tårnbygging i denne perioden i dei gamle kyrkjerekneskapane som går fram til 1722.

Dei to tårna er samanbundne med langsgåande tømmerstokkar som er nagla til innsida av det austre stolpeparet, går mellom dei nye og dei gamle tårnstolpane innafor tømmerveggen, og er nagla til utsida av det vestre stolpeparet i det noverande tårnet. Dette er truleg gjort for å festa tårnet betre til kyrkja, ettersom konstruksjonen under raftehøgd er etter måten svak.

==== Tilbygg ====
Som tilbygg til kyrkja må ein rekna tårnet med opphavlege siderom og tidlegare våpenhus som det eldste, medan den delen av våpenhuset som ligg vest for tårnet vart tilbygt i 1907-10. Bislaget sør for koret vart oppført seinare på 1900-talet.

===== Våpenhuset =====
Langveggene i skipet er forlenga vestover slik at hjørna fluktar med dei to vestre tårnstolpane. Vestre del av våpenhuset er smalare og lægre enn skipet. Det har langvegger kort utafor vestre tårnstolpepar, og er dekt med saltak vest for tårnet.

På nordsida av tårnet er det laga eit tavlerom i hjørnet i langhuset. På sørsida går det trapp opp i dette hjørnerommet. Trappa endar på eit galleri eller repos med dør inn til orgelgalleriet i aust og brystning mellom dei to tårnstolpane mot vest.

===== Bislaget =====
[...]

=== Interiør ===
==== Presentasjon av interiøret ====
Kyrkja har tradisjonell innreiing med altar med altartavle og altarring sentralt aust i koret og midtgang med flankerande benkeparti i skipet. Korskiljet mellom kor og skip har opning for midtgangen sentralt og for preikestolen i sør. Vest i skipet er eit tverrgalleri med orgel. Våpenhuset har ein vestre del med ope røst, og ein austre del med galleri mot vest sentralt, oppgang i sør frå 1907-10, tidlegare oppgang var sørvest i skipet, og tavlerom i nord.

==== Fargar ====
1711 – 1713 er det gjort greie for målararbeid i kyrkja, og ettersom det er snakk om limfarge og kyrkja var tjørebredd utvendes, gjeld det interiørmåling. Målaren leigde hest og det er gjort greie for utgifter til stilas. Limen vart kokt av 24 kalveskinn, målaren vart halden med mat i fire veker. Namnet hans er ikkje nemnt i rekneskapen.

''Korskiljet'' har restar av måling av alderdomleg type under rankemålinga. Profilet på midtbogen er dels sverta. Den same, sotfarga målinga er også brukt i ei grov sikksakkforma bord som markerer overkanten over dei tre bogane.

''Skipet'' er måla innvendes med limfarge med rankemåling i felt skilde med søyler og bogar over draperi. Veggene har truleg vore synlege høgre opp då dei vart måla. Annakvart felt har engelsk raud botn, annakvart står no fram som trekvitt, men kan ha hatt eit lyst pigment. På kvar langside er det seks felt, på austsida tre. Vestveggen i skipet har raud botn med ranker. Rankene er måla i raudt, kvitt og med svart kontur og har runda bladformer, kuler, eit par stader enkle blomar og ein drueklase. I andre feltet frå aust på nordveggen er det avgrensa eit ovalt innskriftsfelt, men skrifta kan ikkje lesast, mellom anna av di det har vore vasskade. Sameleis er det restar av innskrift over kordøra med kvite bokstavar på grå grunn innramma i skålforma bladornament. Himlingane i skip og våpenhus er grå med kvitt skymåleri. Denne målinga er utført etter at himlingen i skipet vart endra i 1907-10. Målaren Anders Olsen frå Lærdal utførte målararbeidet etter arbeida tidleg på 1900-talet.<ref name="ftn11">Etter Ormberg i Jubileumsbok, s 91</ref> Før det fortel kjeldene at det har vore rankemåling av liknande form som på veggene i himlingen. I diskusjonen mellom kyrkjetilsynet og arkitekt Kløften står det slik: ”Det er mulig at det for arkitekten har været afgjørende at bevare den storblomstrede maling”.<ref name="ftn12">Etter Ormberg i Jubileumsbok, s 91</ref> Gavlane i midtre del av himlingen i skipet har også rankemåling, sameleis dei loddbeine borda som avgrensar midtre del frå sidehimlingane. Rankemålinga i ''våpenhuset'' er sekundær, men tilpassa målinga i skipet.

Rankemålinga på veggene i ''koret'', aust for skøyten, kan vera måla av den same som i skipet med smørblomar, kuler og druer. Dei to-tre øvste stokkane, som vart innkjøpte i 1660, har ei måling som skil seg frå målinga under. Den nye vestre delen har meir langstrekte ranker og summarisk måla detaljar.

Himlingen i koret har eit autentisk preg i to av tre fag. I andre og tredje fag frå vest er det stjerner, i andre fag sol og måne og i tredje sol i kvelven. Det austre faget er nytt og måla etter utviding av koret tidleg på 1900-talet. Brystningsmålinga i koret er fornya. Korskiljet på nordsida har brystning med figurmåling, sjå foto.

Målinga på golvet i altarringen er truleg frå arbeida tidleg på 1900-talet.

==== Lys og varme ====
Det var ikkje varmeomnar i kyrkja før restaureringa tidleg på 1900-talet. Då vart det sett inn ein stor vedomn i skipet. I 1959 vart det installert lys og elektrisk varme i kyrkja etter plan av arkitekt Kristian Bjerknes.

=== Inventar ===
==== Altar ====
Frå dei gamle kyrkjerekneskapane er det berre opplysning om eit nytt lås i altarskåpet i 1687-89.

Altaret er sett saman av sekundært nytta materiale. Materialet som er brukt på vestsida har profil med parallelle riller. Sørsida er raudmåla. Her står det ei skåpdør hengsla i austre vange, det kan vera den opphavlege døra inn i altaret. Det er laga ny dør på austsida og ny bordplate som er breiare enn altaret. Sjølve altarkassen er ca. 95 cm brei, 69 cm djup og 72 cm over golvet i altarringen, men det går ned i golvet. Sjølve bordplata er 64 cm djup, 150 cm brei og 5 cm tjukk.

==== Altartavle ====
I rekneskapsperioden 1635 – 1642 skaffa presten ei måla altartavle til kyrkja. Dette er mest sannsynleg den tavla som er i kyrkja i dag og som er kommen frå Kaupanger.

Tavla er ei enkel, tidleg renessansetavle, med fotsykke, rektangulært biletfelt flankert av søyler og vengjer, og med gavlforma toppstykke. Hovudforma, med vengjer og toppstykke, framstår som rombeforma. Tavla, med fotstykke, er sett saman av ståande, breie bord som er samla på baksida med to profilerte labankar festa til borda med naglar. Den eine labanken ligg bak fotstykket, den andre midt på vengjene.

Overkanten av fotsykket er markert med hylle av eit bord som er bore av tannsnittlist og av fire korte pillarar med base og kapitel som skil mellom smale sidefelt og eit breiare, sentralt skriftfelt. Det rektangulære biletfeltet er sameleis markert med ei hylle i overkant understøtta av tannsnittlist og av to runde søyler med rektangulære basar og kapitel med samanbunta knuppar på svungen base. Toppfeltet er avgrensa i overkant av bord i gavlform understøtta av tannsnittlist og med dreia knuppar i toppen og på kvar side over søylene.

Midtfeltet viser band attende til dei 20 år eldre katekismetavlene ved at delar av Katekisma, her Nattverden og Fader vår, er valde som hovudmotiv. Dei er skrivne med lys frakturskrift på svart botn, og i dei tomme felta er det måla inn sirlege border i den lyse fargen.

På vengjene er det framstilling av to av dei tre teologiske dygdene, Vona til venstre og Trua til høgre, måla som kvinnelege figurar med dei vanlege attributta, den første med anker og den andre med kross. I toppfeltet er det ei framstilling av Oppstoda, med Kristus svevande over sarkofagen med sigersfane i høgre hand og den venstre løfta i signingsgest. Han er kledd i raud kappe samla med brosje over bringa og i lendeklede. Hovudet er omgitt av stråleglans og heile figuren av ein lysande mandorla i sky. To romerske soldatar er framstilte i framgrunnen, bak til venstre Jerusalem og bak til høgre Golgata med tre krossar.

Skriftfeltet midt på fotstykket har følgjande innskrift:

''Er Denne Tafle Skenckt oc forærit Koupangers Kircke, Till Gudtzs Nafns æris Ihukommelse, aff Erlig oc Welagtit Mand, Giøde Pederszøn, med sin Hustrou, Kierstin Pedersz Daatter, Anno 1609.''

Ikkje uventa har sidefelta på fotstykket framstillingar av våpna til dei to gjevarane, med deira initialar. Til venstre Giøde Pedersens våpen med ei fugleklo, til høgre Kierstin Pedersdatters våpen som har kristussymbolet med pelikanen som gjev av sitt blod til ungane sine ved å pikka hol på brystet.

I tillegg til svart og kvitt, er det mørkt grågrønt, engelsk raudt og gull som er hovudfargar på altartavla.

==== Altarring ====
Altarfoten vart vølt eller laga med nye bord 1687-89. På loftet ligg det restar av eit gammalt knefall og to gamle meklarar.

Altaret og altarringen med knefall kviler no på ein altarfot som ligg eitt steg høgre enn korgolvet, han er truleg frå istandsettinga tidleg på 1900-talet. Det er eit smalt mellomrom mellom altarsidene og altarringen, inngangen er gjennom port på nordsida. Ringen har balustrade med flat, enkel handlist og spreidde, dreia balustrar. Knefallet kring balustraden har rett vegg og oversida er stoppa og kledd med grønt ullstoff. Golvet inne i altarringen er måla i eit teppemønster i grønt og engelsk raudt på okergul botn ved hjelp av sjablong. Handlist og knefall er i engelsk raudt, baustrane er kvite med marmorering.

==== Døypefont ====
Døypefonten stod tidlegare i eit dels avgrensa rom, oftast i nordvesthjørnet i skipet, nærast eit baptisterium. Ein slik ”font” vart laga i kyrkja i 1702-04. Til fontehuset vart det brukt 32 dreia pillarar og tre knoppar i tillegg til bord, spikar og hengsler.

No står døypefonten i koret. Han er laga av Sjur L. Bakken i 1907, i samband med istandsettinga av kyrkja.''' '''Fonten er åttekanta, men har elles ei lite konvensjonell form. Kummen er høg og svakt innskrådd nedetter. I tillegg til at kummen er boren av eit kort, rundt skaft, vert kvart hjørne bore av korte, dreia balustrar. Foten er høg, åttekanta og rettsida og har profilerte fotlister. Dei andre ledda er også markerte med profilerte lister. Oppe på kvar av sidene i kummen er det forma ein signingskross med innfelte sviklar. Hovudfargen er ein broten kvitfarge. Denne er supplert med mintgrøne, lyst raude og gule detaljar. Under krossen er det måla ein blom, og på kvar av sidene på foten ein likearma kross.

==== Preikestol med oppgang ====
''Preikestolen'' har fem opphavlege fag der dei to austre er parallelle og forlenga med nye halve fag mot opninga i korskiljet. Faget i sør manglar dekorativt snikkarverk, flata er måla med ranker. Stolen er ein klassisk renessansestol med øvre smalfelt skilde med konsollar, storfelt med portalfelt skilde med rifla pilastrar, nedre smalfelt skilde med konsollar og hengebord. Felta er som vanleg skilde horisontalt med profilert listverk. På øvre smalfelt finst innskore IHS og årstalet 1626.

Det kan sjå ut som delar av preikestolen som portalfelta i storfelta, dei kannelerte pilastrane og hengjeborda saman med dei profilerte listene kan vera prefabrikkerte og tinga utafrå. Andre delar, som dei øvre og dei nedre smalfelta med konsollar, har eit meir lokalt preg som skil seg frå preikestolane elles i kommunen. Stolen har flat botn og er boren av ein enkel stolpe.

Preikestolen er dominert av engelsk raud farge med innslag av kvitt, svart, grått og blått. I portalfelta er det måla tulipanar og andre blomar og druer.

Nyare ''oppgang ''gjennom trapp frå koret i fire steg frå aust sett opp mot korskiljebrystninga. Trappa endar mot ei ''dør'' som er hengsla i beitskia i hjørnet i sør med to svungne smijarnshengsler. Døra er sett saman av to siderammer og fire tverrammer, alle med vulst mellom v-snitt etter begge kantar. Tverrammene er falsa inn i siderammene og sikra med trenaglar. I dei to nedre fyllingsfelta står det tre dreia pillarar i kvar, medan øvre felt har fylling av to ståande bord med baksida mot aust og med fire tulipanar måla med svart kontur på flata mot vest.

==== Lesepult ====
Nyare lesepult med fotbrett på fire bein, svarva stolpe i limtre og skrått bokbrett. Lakka.

==== Benker og faste stolar ====
1635-42 vart det laga nye «stoler» (’stoler’ vart brukt om benker) i den forrige kyrkja. Kyrkja frå ca. 1660 fekk nye stolar i skip og kor, i alt 21, i 1664 – 69.

<nowiki>Prestesonen Hans Ottosen Ravn bygde seg ein privat stol i kyrkja i 1661, ”over Daaben”, truleg i nordvestre hjørne i skipet, i gallerihøgd. Det er framleis restar av denne stolen i kyrkja, to bord med utskorne, oppheva bokstavar. Borda heng no i våpenhuset og ber innskriftene GVD VER MIG SYNDER NAADIG OC FRI MIG FRA ALT ONT, og [Gud være sto] rlige lofuit | Hans Ottesen Raun Anno 1661. Orda i klamme er ikkje bevarte, men er kjende frå Presten Mathias Foss (prest i Jostedalen 1742-92) sine nedteikningar.</nowiki>

Kyrkja har i dag ''benker'' med rette vangar avslutta oppe med krabbeform''' '''og dekorert med mi-relieff og skolpesnitt. Vangane er felte ned i fotstykke som kan vera delte frå ein tidlegare vangestokk. Til vangane er det festa lett skrådde ryggar i form av rammer med ståande fyllingar. Ved veggene er øvre ramstokk felt inn i tømmeret, medan ryggen nede kviler på ein stokk ved veggen. Benkefjølene kviler på enkle støtter. Ulike spor i vegger, vangar og benkefjøler tydar på at det har skjedd fleire endringar med benkene.

På nordsida er det nokre benkar som skil seg ut. Dette gjeld primært ''prestkonestolen'' i skipets nordaustre hjørne. Stolen har heil rygg av fyllingar i ramme, avslutta oppe med utskore mi-relieff med ranker på rammebordet under ei rekke med dreia korte pillarar under handlist. Mot midtgangen har stolen dør og to vangar. Vangane har same form som vangane elles, men har relieff i full høgd. Døra, som er hengsla på vestre vange, har ei fylling i ramme. På øvre rammetre er initialane ACD (Alles eller Anne Christensdatter) utskorne. Fyllinga har portalform med dukatornament på pilastrane og bandslyng i rundbogen og ranker over bogen. Vestsida har fargespor i raudt og kvitt, og på portalfeltet er initialane SODR (Sophia Ottesdatter Ravn) måla med kvitt. Benken bak denne er av nyare dato, men tilpassa dei gamle benkene.

Den ''tredje benken på nordsida'' har noko meir forseggjorte vangar enn elles, i det øvre del av den rette delen av vangen har mirelieff mot midtgangen.

I nordaustre hjørne i koret er det ein ''fast stol'' med trekanta sete festa i sveifa plater til veggene i hjørnet. Plata mot austveggen er sett saman av to stykke med not og fjør. Tømmerstokkane i nordveggen er skava av noko for tilpassing av stolen. Form og plassering kan tyda på at dette har vore ein skriftestol på 1700-talet.

==== Galleri ====
Kyrkja har tverrgalleri i vest. Galleriet har truleg frå først av stått noko lengre framme og vore festa i dei frittståande stolpane i skipet. Alle dei fire austlege stolpane har attspunsingar i gallerihøgd. I tillegg tydar brotet i himlingen ved austre bjelkepar på at det her har vore ein overgang frå skip til tårn/galleri.

Det galleriet som no er i kyrkja er festa til tømmerveggen i vest og kviler på korte bjelkar feste til langveggene i nord og sør og på svakt skrådde bukkar i T-form som flankerer midtgangen og er feste i vestre endevegg. Bukkane vart sette opp i samband med fornying av orgelet i 1981.<ref name="ftn13">Øvregard i Jubileumsbok s 66</ref> På bjelkane og bukkane kviler tre golvbjelkar som ber himling i lengderetning under galleriet.

Golvet på galleriet er avtrappa i to steg, det vestre breiast. Galleribrystninga er av bord som er sveifa i balusterform og festa i bjelkar oppe og nede. Golvet er raudbrunt, balustrane gråkvite med marmorering.

==== Tavler ====
===== Nummertavler =====
a) På nordveggen heng ei tilnærma kvadratisk tavle, avslutta oppe med eselryggboge. Tavla er sett saman av ståande bord. Ho er måla med svart tavlefarge og delt i to vertikalt med ein kvit strek. På venstre sida Før preiki og på høgre Etter preiki, i kvit fraktur.

b) Ei nummertavle heng nord for koropninga. Det er ei høg og smal tavle av drivved, innramma med smal list og todelt horisontalt med list. Håkon Hesjevoll har laga tavla. Stiftar til oppheng av siffer.

====Rituelle kar====

Kyrkja fekk ny kalk og disk i rekneskapsperioden 1635 – 42. I inventarlista frå 1681 var det to sett med kalk og disk i kyrkja, det eine av sølv, det andre av gylt kopar.

==== Kalk ====
Kalk i sølv 1794. Kupa er liten med lett skrådde sider og runda botn. Øvre skaftledd er sylindrisk og nagla fast til stamme på kupa. Nodus er glatt med kjøl markert med snodd rille. Foten skrår konisk ut frå nodus, svingar ut mot knekk over lett skrådd standkant. Innskrift på kupa: IHS, på foten: J.A.S. (Johannes Asbjørnson) M.L.D. (Martha Larsdotter).<ref name="ftn22"> Ormberg i Jubileumsbok, s 108

</ref> Fullstempla: Bergensstempel, MP, AS, 94, månadsteikn V (Virgo). Høgde 18,1 cm, diameter fot 10,5 cm, diameter kupa 8,7 cm.

Sekundært er det tilsett innsats med nebb i kupa, ca. 1960(?). Innsatsen har vore gylt innvendes, men gullet er mest avslite. Stempel 830 S, M. AASE, Aases meisterstempel. Høgde ca. 9 cm, diameter i overkant 9,5 cm.

''Særkalkar'' med flat kupa og runda knupp borne av slank, utsvinga fot. Kupa har vore gylt innvendes. Innskrift på foten med versalar: Jostedal kyrkje frå helselaget 1960. Latinsk kross. Stempel: 830 S, M. Aases meisterstempel og N i kvadrat.

==== Disk ====
Disk av sølv med smal, glatt rand og runda skål. Innskrift på oppsida av randa: J.A.S. M.L.D. 1794 og latinsk kross i ring. Fullstempla på oppsida i botnen: Bergensstempel, MP, AS, 94 og månadsstempel V (Virgo). Diameter 11,5 cm, rand 1,3 cm, høgde 0,5 cm.

==== Oblatøskje ====
Skålforma oblatøskje med sider med to vulstar og utsvinga fot med knekk. Loket har to vulstar og knekk og sentralt opphøgja feste for knopp i form av ring med innskriven likearma kross og med åtte små kuler feste til utsida av ringen. Innvendes gylt. Stempel under botnen: DAVID ANDERSEN, plett, D-As meisterstempel og 8. Høgde ca. 11,5 med knopp, diameter lok: 12,8 cm.

==== Vinkanne ====
a) To brunspetta rebekkakrukker av fajanse, siste del av 1800-talet. Kvit kross med brun kontur framme på korpus. Begge har loket bevart. Den eine defekt (utan hank). Stempel under botnen, både i godset og med brunfarge: FEYER (Egersund). Høgde ved hanken 33 cm.

b) Vinkanne av sølv med lok over pæreforma korpus med nebb. Loket er hengsla på sida og har knopp forma som ståande kløverblaksross. Svungen hank. Utsvinga, flat fot over skrå standkant med vulst nedst. Innskrift på foten med versalar: Jostedal kyrkje 1964. Stempel på standkant: 830 S og M. Aases meisterstempel (stempelet er slått to gonger og er vanskeleg leseleg), N i kvadrat og 4000. Høgde med knopp: ca. 26 cm, diameter fot: 10,3 cm.

==== Dåpsfat ====
I 1681 var det eit lite massingbekken i døypefonten. Kyrkja hadde tidlegare eit dåpsfat som truleg kom frå Årdal kyrkje og som er levert attende dit. (Sjå Årdal kyrkje)

''Dåpsfat'' med forsterka kant, skrådd rand som svingar ned mot runda, lett konveks botn med due med stråleglans over sky. På randa med versalar: Frå utflytte Jostedøler til 300 års høgtidi 31. juli 1960. Stempel: 830 S, kalk i oval og Th. Marthinsen. Diameter 37,4 cm, høgde 4,7 cm.

==== Kanne ====
Standard kanne med høg hellekant, pæreforma korpus, utsvinga fot og svungen hank. På eine sida av korpus: due med strålar i krossform på sky, på motsett side innskrift med versalar: Frå utflytte jostedøler til 300 års høgtidi 31. juli 1960. Stempel under botnen: 830 S, kalk i oval, Th. Marthinsen. Høgde 33,7 cm, diameter fot 14,4 cm.

==== Parament ====
===== Altarduk =====
Inventarlista frå 1681 nemner tre altardukar, to av dei gode, den tredje ”groff och udslitt”.'' ''

a) Kvit linduk med broderi i to ulike gråbrune fargar og oransje. Etter kanten går ei smal, dekorativ bord sydd med stilkesting og knutar, over desse står med jamne mellomrom likearma krossar over lysande sol, sydd i same teknikk. Jesusmonogrammet IHS er brodert i mellomromma mellom krossane. Teikna av husflidskonsulent ca. 1950. Sydd av Andrea R. Nedrelid.

b) Kvit bommullsduk (Aida-stoff) med tunga bord i hardangersaum med vekslande kalkar og krossar, sydd av Anna Bøen, ca. 1962.

===== Antependium =====
I inventarlista frå 1681 er det nemnt eit stripete altarklede.

''Antependiet'' på altaret er i grønt, kypertvove ullstoff med broderi sentralt framme. Den norske Husflidsforening, ca. 1950. Motivet er eit krona kristogram (chi-rho) omgitt av to olivenkvistar som kryssar einannan under kristogrammet. Mellom blada er det brodert enkle, raude bær. Ubleika kvitt er hovudfarge, konturar og kvistar er i mørkt grått. Broderiet er utført med ulltråd og med plattsaum med konturar i stilkesting og under krona med knutar.

===== Messehaklar =====
Ny messehakel 1635-42. I inventarlista frå ca. 1705 er det nemnt ein god messehakel som er kommen frå ”Hofs kirche” (Hove?) i tillegg til den gamle som er ”udslit”.

I tillegg til dei messehaklane som er nemnde nedafor er det planlagt ein fiolett og ein grøn messehakel teikna av tekstilkunstnaren Janne Nes og utført av broderikyndige i kyrkjelyden.

a) Vinraud, fløyels messehakel, ca. 1900. Hakelen er kanta med vove gullband, 2,3 cm breitt. På ryggsida kross av breiare, tolagt band, bandet er 3,7 cm. Hakelen er festa med tre metallhekter på høgre skulder. Hovudstoffet er av vinraud fløyel. Ryggsida er skøytt sentralt. Forsida er skøytt på eine sida Fôret re satengvoven, beige bomull. Høgde sentralt forsida 71 cm, ryggsida 88,5 cm.

b) Raud messehakel i dobbelvev, ca 1960. Begge laga er toskafts ullvev, det eine laget raudt, det andre naturkvitt. Ryggsida har gaffelkross med kalk i krossmidten og vinranker på sidearmane, forsida stav med Jesus-monogram i brysthøgd. Dekorative mønster på kantane og i botnen. Høgde sentralt framme 90 cm, ryggsida 100,5 cm.

c) Kvit messehakel, 2010. Formgitt av Janne Nes og brodert av kvinner i kyrkjelyden.

d) Grøn messehakel, formgitt av Janne Nes, under arbeid av kvinner i kyrkjelyden.

''Messeskjorter''
<br\>
I 1699-1701 vart det laga nye ermer i messeskjorta og ho vart elles vølt. Ei messeskjorte i bomull er teken vare på.

====Lysstell====

==== Altarstakar ====
Kyrkja har to massingstakar frå tidleg etterreformatorisk tid. I inventarlista frå 1681 er det nemnt ein malm stake og ein massingstake, i lista frå ca. 1705 står det to massingstakar med pigg.

a) Kåpestake med gjenga pigg på treledda skaft med knoppar og med avtrapping nede i form av vulstar mot foten. Truleg frå 1500-talet. Foten har lysskål over eit midtfelt med seks gjennombrotne ornament av seinmellomaldersk type. Kvart av ornamenta har fem runde hol og prikkar mellom dei fire hola i ytterkant. Midtfeltet skrår ut over standkant. Piggen har truleg vore høgre og er avslipt. Sameleis er øvre del av skaftet avslipt og fungerer som opplegg for laus lysmansjett (sekundær?). Høgde ca. 24,5 cm. Diameter fot: 15,9 cm. Diameter lysmansjett 14,7 cm.

b) Kåpestake med gjenga pigg på treledda skaft med avtrapping mot foten. Truleg frå 1500-talet. Ledda på skaftet har riller. Også her er piggen og øvre del av skaftet sekundært avfilt. Foten har djup lysskål. Under denne skrår han ut mot vulst og utsvinga og nedbøygd standkant. Årstalet 16 – 36 flankerer to skjold, det eine med fugl og det andre med IHS under høvesvis PR og KHD. PR er truleg knytt til skjoldet med fugl og KHD til skjoldet med IHS.<ref name="ftn22"> Series pastorum i Kallsbok, nemner eit segn om at ein Hr. Peder skal ha vore prest i Jostedalen før Tøger Jensen. PR kan vera Hr Peder. 
</ref><nowiki> Innskrift: HER TYGER IENSEN ANE KRIS[T]ENSDA[T]ER og HT VG. Tøger Jensen var prest i Jostedalen, han skal ha gifta seg med Ales Christensdatter, enka etter forrige prest.</nowiki><ref name="ftn23"> Series pastorum, Kallsbok 
</ref> Høgde med pigg 21 cm, diameter fot 13,4 cm. Sekundær(?) lysmansjett diameter 14,5 cm.

==== Sjuarma lysestake ====
Standard sølvsmedvare med tre bogar feste til midtstong på vid fot med halvkuleforma senter over avtrapping. Innskrift på foten med versalar: Jostedal kyrkje 1970 og S. &. A.M. Stempel på foten: 830 S, kalk i oval og Th. Marthinsen. Høgde: 32,8 cm, breidde: 43,2 cm, diameter fot: 19,8 cm.

==== Lysekrone ====
Krone av barokk form, nyare. Krona har ring til oppheng, balusterforma skaft og er avslutta nede med kule med ring. Det er tre omfar med s-forma lysarmar, seks i kvart omfar, festa med tapp. Krona har lyspiper for stearinlys.

==== Klokke ====
Inventarlista frå 1681 nemner ei klokke og ei lita handklokke. Klokka vart øydelagt ved kiming i påska 1856, og erstatta med ny klokke.<ref name="ftn17">Series pastorum, Kallsbok</ref> Handklokka finst ikkje i kyrkja.

Klokka har fast kroneplate som er festa til svingbjelken (vogga) med skruar og mutrar. Hua er runda ned mot halsen som har to riller. Korpus har rett øvre del og svinga ut mot tre riller i overgangen mot ut- og nedbøygd slagring som innvendes skrår oppetter. Mellom rillene på halsen: B.V.G. Diameter 57.5 cm, høgde med krone 51 cm, høgde utan krone 45 cm. [...]

==== Orgel ====
Det gamle orgelet som stod i koret vart bytt ut med nytt elektrisk orgel, eit Westre Kapell Spesial, i samband med installeringa av elektrisk straum i kyrkja i 1959. Det nye var større enn det gamle og vart plassert på galleriet. Orgelet vart igjen fornya i 1981 då eit orgel-positiv frå Jørgensen med eitt manual og fire stemmer vart innkjøpt.

Orgelkrakken er laga av Albert Hesjevoll kring 1950. Krakken har høge vangar med skore og måla relieff på utsida av vangane. Motivet nede på vangen er ei kyrkje i nyansar av den blågrå fargen til krakken elles, over denne er ei framstilling av ein engel som spelar på harpe. Engelen har utskoren og gjennombroten glorie om hovudet, og denne fungerer som heva armlene på krakken. Setet er trekt med skinn festa med saum.

==== Bøker ====
Altarbok 1889
<br\>
Bibel 1806
<br\>
Bibel 1907
<br\>
Landstad salmebok 1870

==== Møblar ====
''Brurestolar'', 1960, signerte Br. Bakke.

==== Offerutstyr ====
”Offerskåler er her to av. Den eine, ei fletta skål antakeleg av bambus, er laga av Kåre Nedrelid, rundt 1970. Den andre har Melchior Stølen laga. Han grov ut og dreia av ein ”riknute” som Kåre Gardshaug og borni hans fann, sist på 1970-talet”.<ref name="ftn18">Ormberg i Jubileumsbok s 109</ref>

==== Blomstervasar ====
Blomstervase i sølv med flat fot, kuleforma korpus og trektforma, høg hals. Innskrift på korpus med versalar: 300-års jubileum Jostedal kyrkje fra Marie og Mons Benson. Stempel: Drikkekanne, 830 S, N i kvadrat. Høgde 18,6 cm, diameter oppe 9,7 cm.

=== Kyrkjegard og gravminne ===
==== Kyrkjegard ====
Det skal vera oppbevart stolpar etter ein gammal kyrkjegardsport i fjøsen i prestegarden. Desse vart undersøkte i 2009 (Stavkirkeprogrammet) og tolka som gjenbruk av materiale frå førre kyrkje.

Kyrkjegarden vart utvida med 200 alen2 i 1859 og det vart sett opp mur kring.<ref name="ftn19">Series pastorum, Kallsbok</ref>

Nytt kyrkjegardsområde vigsla i september 1971 og i samband med denne utvidinga vart kyrkjegardsmuren flytta. Den gamle porten vart teken vekk og ny port oppført. Enno ein ny del av kyrkjegardenmellom bårehuset og elva, vart teken i bruk i september 1985.<ref name="ftn20">Ormberg i Jubileumsbok s 134</ref>

==== Gravminne ====
[...]

==== Bygningar knytte til kyrkjegarden ====
Borgstova, ein steinfjøs og eit stabbur vart ståande att vest for kyrkjegarden etter at prestegarden vart flytta, og borgstova fungerte lenge som servicebygg. I 1960 kom det så eit nytt bygg, med to utedo og ei reiskapsbu. I oktober 1972 vart eit nytt hus ferding, med sakristi og bårehus. Det fekk eit tilbygg i 1980. Parkeringsplass vart opparbeid framfor det nye bygget og fekk fast dekke i 1978.<ref name="ftn21">Ormberg i Jubileumsbok s 132 f</ref>

== Kjelder ==
=== Utrykte kjelder ===
[...]<br\>
Kallsbok
<br\>
Rekneskapar
<br\>
Synfaringar

=== Trykte kjelder ===
[...]<br\>
Jubileumsboka
<br\>
Diplomatariet
<br\>
Bergens kalvskinn

=== Oppmålingsteikningar og fotografi ===
Kløftens teikningar

==Bilete==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygningen">
Fil:Jostedal kyrkje sett frå nordaust, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje sett frå nordaust, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje sett frå nordvest, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje sett frå nordvest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje sett frå søraust, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje sett frå søraust, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje sett frå sørvest, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje sett frå sørvest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, austfasade 1, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, austfasade 1, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, austfasade, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, austfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, kyrkjestaden frå nordaust, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, kyrkjestaden frå nordaust, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, kyrkjestaden frå nordvest, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, kyrkjestaden frå nordvest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, nordfasade, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, nordfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, spir med vimpel, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, spir med vimpel, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, sørfasade, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, sørfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, vestfasade, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, vestfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, bygningselement 1, 2 og 4, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, bygningselement 1, 2 og 4, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, bygningselement 1, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, bygningselement 1, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, bygningselement 1,2,3,4 og 5, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, bygningselement 1,2,3,4 og 5, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, bygningselement 3 og 5 og skøytane, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, bygningselement 3 og 5 og skøytane, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, bygningselement 3 og 5, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, bygningselement 3 og 5, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, dør, detalj, opp-ned, AMH2010.jpg|Jostedalen kyrkje, dør, detalj, opp-ned, AMH2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, dør, dørring, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, dør, dørring, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, dør, gammalt lås, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, dør, gammalt lås, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, himling i koret, sett frå vest, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, himling i koret, sett frå vest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, inngangsdøra sett innafrå, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, inngangsdøra sett innafrå, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, korboge, detalj, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, korboge, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, korboge, nordre del, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, korboge, nordre del, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, korskilje, søndre del, detalj, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, korskilje, søndre del, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, korskiljet, nordre del, sett frå aust, AMH2010.jpg|Jostedalen kyrkje, korskiljet, nordre del, sett frå aust, AMH2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, nyare veggparti, nordvest i koret,AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, nyare veggparti, nordvest i koret,AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil:Jostedaken kyrkje, våpenhuset, interiør mot vest, AMH 2010.jpg|Jostedaken kyrkje, våpenhuset, interiør mot vest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altarpartiet, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altarpartiet, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, himlingsmåleri i koret, sett frå vest, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, himlingsmåleri i koret, sett frå vest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, himlingsmåleri i koret, vestre fag, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, himlingsmåleri i koret, vestre fag, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, innskriftsfelt på nordveggen i skipet, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, innskriftsfelt på nordveggen i skipet, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, inskriftsfelt over kordøra, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, inskriftsfelt over kordøra, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiør mot aust 2, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiør mot aust 2, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiør mot aust, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiør mot aust, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiør mot vest, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiør mot vest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiør mot vest, skipet, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiør mot vest, skipet, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiørmåling i altarringen, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiørmåling i altarringen, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiørmåling nord i skipet, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiørmåling nord i skipet, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordaust i koret, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordaust i koret, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordaust i skipet, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordaust i skipet, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordaustsida av korskiljet, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordaustsida av korskiljet, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordvest i koret, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordvest i koret, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, våpenhuset, interiør mot aust, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, våpenhuset, interiør mot aust, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen, interiør sørvest i koret, AMH 2010.jpg|Jostedalen, interiør sørvest i koret, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil:Jostedalen kyrkje, blomstervase, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, blomstervase, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, døypefont, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, døypefont, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, galleri, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, galleri, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, klokke, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, klokke, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, lesepult, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, lesepult, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, nummertavle a, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, nummertavle a, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, nummertavle b, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, nummertavle b, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, oppgang til preikestolen, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, oppgang til preikestolen, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, orgel og orgelkrakk, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, orgel og orgelkrakk, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, orgel, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, orgel, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, preikestolen, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, preikestolen, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Altartavle, altar og altarring">
Fil:Jostedalen kyrkje, altar, gammal og ny dør, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altar, gammal og ny dør, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altaret, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altaret, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altarringen, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altarringen, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle 1, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle 1, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, baksida, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, baksida, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, detalj, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, fotstykke, høgre side, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, fotstykke, høgre side, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, fotstykke, venstre del, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, fotstykke, venstre del, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, høgre vengje, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, høgre vengje, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, måleri i toppfeltet, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, måleri i toppfeltet, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, nordre fløy, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, nordre fløy, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, søndre fløy, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, søndre fløy, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, venstre vengje, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, venstre vengje, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Benker og stolar">
Fil:Jostedalen kyrkje, benker sør i skipet, sett mot vest, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, benker sør i skipet, sett mot vest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, benkevange med relieff, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, benkevange med relieff, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, prestekonestolen sett frå sørvest, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, prestekonestolen sett frå sørvest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, prestekonestolen, sørsida, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, prestekonestolen, sørsida, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, prestekonestolen, vestsida, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, prestekonestolen, vestsida, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, stol nordaust i koret, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, stol nordaust i koret, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Parament">
Fil:Jostedalen kyrkje messehakel a, ryggside, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje messehakel a, ryggside, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altarduk a og antependium, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altarduk a og antependium, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altarduk a, AMH2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altarduk a, AMH2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altarduk b, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altarduk b, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, antependium, detalj, AMH2010.jpg|Jostedalen kyrkje, antependium, detalj, AMH2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, messehakel c, forside, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, messehakel c, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, messehakel c, ryggside, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, messehakel c, ryggside, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Gravminne og minnekransar">
Fil:Jostedalen kyrkje, endestein a og b, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, endestein a og b, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, endestein c, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, endestein c, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen, minnekrans a, AMH 2010.jpg|Jostedalen, minnekrans a, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen, minnekrans b, AMH 2010.jpg|Jostedalen, minnekrans b, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen, minnekrans c, AMH 2010.jpg|Jostedalen, minnekrans c, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen, minnekrans d, AMH 2010.jpg|Jostedalen, minnekrans d, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen, minnekrans e, AMH 2010.jpg|Jostedalen, minnekrans e, AMH 2010.jpg
</gallery>

[[kategori:Kyrkjer/kirker]]

[[kategori:Sogn og Fjordane fylke]]

[[kategori:Luster kommune]]

[[kategori:Jostedal sokn]]

[[kategori:Bjørgvin]]

[[kategori:Indre Sogn]]

[[kategori:Tre]]

[[kategori:Publiseringsår 2012]]

----
<references/>

Jostedal kyrkje

2021-02-19T12:10:08Z

Kjartan:

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Kyrkja og kyrkjegarden ligg om lag tre mils veg inn i Jostedalen i ein innersving på vestsida av elva som fører vatn frå fjell og brear sørover mot Lustrafjorden der denne går inn mot kommunesenteret Gaupne.

Vel hundre år attende i tid låg prestegarden med sine hus like vest for kyrkjegarden. Denne vart nedlagt og den siste prestegarden vart oppført sørvest for kyrkja høgre opp i sida.

Kyrkja som står her i dag vart bygt i 1660, men er endra opp gjennom tida. Presten i Jostedalen, Atle, er nemnd i Jostedalen i 1318-19 [DN ...], truleg den same presten, no Asle, er nemnd att i 1322-23 [DN ...]. Også i Bergen Kalvskinn er det nemnt prest i Jostedalen [BK ...].

Om ein ut frå dette kan slutta at det også stod ei kyrkje i Jostedalen før svartedauden, noko som tykkjest rimeleg, har dette mest sannsynleg vore ei trekyrkje, og då helst ei stavkyrkje. Det er tradisjon for at Jostedal kyrkje låg aude i 300 år – knytt til innskrifta på eit bogefragment som er oppbevart i våpenhset og til det historiske faktum at Jostedalen gjennomgjekk ei audetid i perioden frå ca. 1350 fram til eit stykke ut på 1500-talet.

Det er ikkje nøyaktig tidfest når dalen vart nyrydda og heller ikkje når kyrkja kom i funksjon att, men 200 år ligg truleg nærare dei faktiske forholda. Kyrkjerekneskapane er bevarte frå 1631, og kyrkja er då i full drift. Det er ikkje slått fast om den kyrkja som vart teken i bruk etter audetida var ei istandsett mellomalderkyrkje eller ei ny kyrkje. Alt på 1630-talet er det snakk om at kyrkja er i forfall, og det tydar på at kyrkja enten har vore gammal, eller ikkje kan ha hatt høg kvalitet.

Som mange stader elles er det knytt segner til kyrkjereisinga. Den eine er ei segn som gjeld uforklarleg flytting av kyrkjematerialen og dei tilhogne syllstokkane til noverande kyrkjestad. Den andre gjeld kyrkjeklokka.

Det skal ha vore ei smal mellomalderklokke i kyrkja heilt fram til 1856 då ho vart øydelagd under innringinga av påske.<ref name="ftn1">Kallsbok, presten Rasch</ref> Segna fortel at denne klokka vart funnen i ein hatlerunne under arbeidet med kyrkjetomten. Dersom den forrige kyrkja var ei istandsett mellomalderkyrkje, kan det vera at kyrkjeklokka var bevart på staden.

== Kyrkja frå 1656 ==
=== Bygningen ===
Seks menn reiste i 1656 ”den lange wey fra søen och op i dallen, den gl. Kierche att affsige”. Maten deira er utgiftsført i rekneskapen frå 1653 – 1660. I same rekneskapsperiode reiste seks''' '''<nowiki>menn saman med ”proffstens och stiftschriffuerens fuldmegtige” den same ”lange wey op och need, […] den ny kierche att besichtige”. I synfaringsdokumentet for den siste reisa er det gjort greie for materialane som vart nytta til den nye kyrkja </nowiki>.[...]

Ved ferdigstillinga av kyrkja heiter det i synfaringa frå 1660: ”Och efftersom woris gl. Welbyrdige her candstler haffuer beuilget, att der en ny kirkche i Justerdalen, istedenfor den førige som war forraadnit och aff 6 mend afflagt motte bygges, saa er det och aff presten dersammesteds her Thøger Jenssen scheed, och effterkomit, med stoer besuerlighed, och er same kierche och thaarn som gandsche aff ny er opbygt med boertag och suetagh aff huggen boer af 6 mend wurderit, effter deris wurderings breffs indhold den 2 Septbr.(?) 1660 for [...]. Lemmen i kyrkja vart utgiftsført i 1664 – 69, koret vart også bordtekt då. Ein del av materialane og konstruksjonane i kyrkja er mest sannsynleg brukte sekundært i kyrkja frå 1660.

I grunnhøgd står det no tre par stolpar vest i kyrkja, to par innafor tømmerveggen og eitt par utafor. Desse er sentrale for forståing av bygningssoga (sjå nedafor under Tårn). Våpenhuset er påbygt, seinast i 1907 – 10 under ei omfattande istandsetjing av kyrkja leia av arkitekt Johannes Kløften. Koret vart også utvida i lengda i samband med dette arbeidet. Etter Kløften sine planar skulle det då også lagast tilbygg til kyrkja på nordsida med konfirmantrom og sakristi, dette vart ikkje gjennomført.

==== Vegger ====
Veggene i ''skipet'' er det tømmerrektangelet som vart oppført i 1660. Det har 10 omfar av kraftige furustokkar synlege over den innebygde syllstokken. Kvar av langsidene er avstiva med ei opplengje festa med jarnbolt med kile innvendes og med ein tverrlagd, gjennomgåande bjelke festa mellom dei to øvre stokke-omfara.

Utvendes er veggene kledde med sulagde bord. Truleg i samband med flytting av tårnet vestover, har den ytre veggen vorte trekt ut frå tømmerkjernen mot vest som bindingsverksvegg, slik at tårnet utafrå framleis skulle framstå som ein takryttar vest i skipet.

På vestsida av vestveggen i tømmerkjernen er det på kvar side av inngangsdøra hol og dels restar etter bygningselement som har gått/går vestetter.

Dei inste er for losholtar mellom tømmerveggen og det vestre tårnstolpeparet og er ein del av den ståande tårnkonstruksjonen.

Utafor desse losholtane er det på sørsida merke etter to vestgåande stolpar som har gått ut frå tømmerveggen. Dei er plasserte over einannan nær etasjeskiljet. Desse hola er tilnærma kvadratiske og kan ha vore feste for eit våpenhus i bindingsverk før tårnet vart flytta. På nordsida er denne delen av veggen dekt med isolasjon og ikkje tilgjengeleg for undersøking.

Austveggen i skipet er ein tilsvarande tømmervegg, men med ulike opningar (sjå nærare under Korskilje). Langveggene har merke etter tidlegare benkeordning.

Veggene i ''koret'' er også tømmervegger. Langveggene er feste til austveggen ved at halve øvre og nedre stokk er felte inn og gjennom veggen. Dei mellomliggjande stokkane er bolta fast, truleg til ei ytre opplengje som er festa til austveggen i skipet.

I 1907-10 vart veggene skøytte i lengderetning, i det koret vart løyst frå skipet og flytta lengre aust. Nye tømmerstokkar vart tilpassa og sette inn i mellomrommet. Skøyten i veggene på nord- og sørsida er loddbein opp til dei tre øvre omfara, desse er om lag 50 cm lengre. Den øvste stokken har i tillegg den halve delen som har vore fest til tømmerveggen.

Oppmålingsteikninga av Kløften frå 1900, før koret vart gjort 120 cm lengre, viser ein situasjon som truleg går attende til oppføringa av kyrkja i 1660. Dei tre øvre omfara går her inn til austveggen i skipet, medan mellomrommet mellom denne veggen og den loddbeine skøyten er utfylt av ein om lag 50 cm brei ståande planke. Ved utvidinga av koret i 1907-10 er planken fjerna og dei nye tømmerstokkane går heilt inn til den loddbeine skøyten.

I synfaringa frå 1660 er det som nemnt ovafor sagt at ”kierche och thaarn … gandsche af ny er oppbygt”. Med ’kirche’ er oftast meint berre skipet, og at dette gjeld her, vert godtgjort ved at materiallista i synfaringa eksplisitt nemner at det til koret er kjøpt inn tre omfar tømmer. Det er rimeleg å tolka dette slik at den nedre og austre delen av koret kan vera eldre enn 1660, og då gjerne koret som var i bruk før denne kyrkja vart oppført. Ved oppføringa har ein ynskt eit noko større kor. Dei nye omfara er difor kjøpte 50 cm lengre, og mellomrommet under er utfylt med ståande plankar.

Koret var heller ikkje før arbeida tidleg på 1900-talet lafta saman med skipet, men festa på tilsvarande måte som no. Koret i den tidlegare kyrkja har, om dette stemmer, vore om lag 350 cm langt, i kyrkja frå 1660 400 cm, og no 520 cm.

Veggene fekk ny bordkledning som vart måla med kvit oljefarge i 1862.<ref name="ftn2">Series pastorum, Kallsbok</ref>

Veggene i ''våpenhuset'' frå 1907-1910 er av bindingsverk kledde med ståande, glattkanta bord utvendes og med ståande staffpanel innvendes. Gavlen er kledd utvendes med sulagde bord.

Det er eit lite ''bislag'' med inngang på sørsida i hjørnet mellom skip og kor. Bislaget'' ''er av bindingsverk, kledd utvendes med sulagde bord.

==== Dører ====
Skipet har dør mot vest i begge høgder. Koret har dører mot sør gjennom bislag. Våpenhuset har dør mot vest.

''Vestdøra i skipet'' er ei fløydør med to fyllingar i kvart dørblad. Dør, dørvridar og nøkkelskilt frå tidleg 1900-tal.

''Døra mellom galleri og gallerigang'' har opphavleg opning med beitskier i tømmerveggen og nordre beitski har merke etter hengsler for ei tidlegare dør. Dørbladet som no står i opninga er sekundært sett inn her og har truleg frå først av stått som inngangsdør i første høgda. Det er snudd opp-ned og den opphavlege utsida vender innover. Døra er tilskoren for å passa inn i opninga, og har fått ein fals etter kanten på innsida. Dørvridar og nøkkelskilt tydar på at ho er montert her samstundes med at fløydøra vart sett inn som hovudinngang til skipet tidleg på 1900-talet.

Dørbladet er sett saman av to plankar samla med to labankar på det som no er yttersida og med to dørjarn i full breidde.

Den opphavlege yttersida har innskorne initialar av den typen som ofte finst på dører og som skriv seg frå 16- og 1700-talet. Her står AOS, PMS, Sifer : iohans sen og rett under AID, om det no er han eller ho som har rissa det inn. ANDRIS KNVD SEN har også sett namnet sit her og HHR. På same sida er det bevart ein del av eit jarnbeslag der dørringen tidlegare har vore festa, og ringen har sett merke i treet under beslaget.

Sjølve ringen er no festa på den opphavlege innsida som no vender ut. På denne sida er det også skava ut plass for eit tidlegare lås, venteleg låset som no heng i våpenhuset. Den opphavlege innsida av døra har dekorativ rankemåling på raudbrun botn av same slag som på vestveggen nede i skipet.

''Vestdøra i våpenhuset'' er ei fløydør av same slag som vest i skipet, men med nyare vridar og lås.

''Døra sør i koret'' vart laga i samband med arbeida i 1907-10. Før dette var det berre dør vest i kyrkja. Det er ei fyllingsdør av same slag og med same type dørvridar og nøkkelskilt som på vestdøra i skipet. Ho har to ståande fyllingar mellom to liggjande. Ytterdøra i bislaget er ny, glatt og med nytt beslag.

==== Korskiljet ====
Korskiljet i kyrkja er sett saman av fleire delar frå ulike samanhengar. Tømmerveggen aust i skipet er gjennombroten i mest heile korets breidde og til den nest øvste tømmerstokken under himlingen i koret. Korskiljet er tredelt med midtopning og smalare sideopningar med brystningar og spileverk.

''Midtopninga'' er avslutta oppe med flat boge skoren inn i underkant av tømmerstokken. Bogen har eit breitt, handskore rettvinkla profil ved kanten mot vest. Golvet i koret ligg eit godt steg over golvet i skipet. Syllstokken er dekt nedst mot golvet av 15 cm breitt listverk. Over lista er han vel 40 cm høg. I midtopninga er det skore ned 20 cm av syllstokken og her ligg han no i flog med korgolvet. I avskjeringa viser not der stolpane som flankerer midtopninga er sette ned. Det er tre stolpar på kvar side av midtbogen. Stolpane nærast opninga er ca 6 x 10 cm på sørsida og 7,5 x 9,5 cm på nordsida og står med flata inn mot opninga. Utafor desse, mot dei to sideopningane i korskiljet, står det kraftigare stolpar, ca 16 x 8 cm med flatsida mot skip og kor. Mellom dei to stolpane står det ein stolpe, ca 5 x 4 cm med opning på kvar side. I halv og i full høgd er det sett på sekundært brukte, profilerte bordbitar med trapesforma flate på tvers av dei tre stolpane på vestsida på begge sider av midtopninga. Bordbitane som står i halv høgd har tre djupe rettvinkla profil etter begge sider. Dei tre bogane er markerte med måling som er eldre enn rankemålinga i skipet.

''Sideopningane'' har brystningsfelt under spileverk. Brystningsfeltet på nordsida er sett saman av to bord som truleg stammar frå mellomalderen. Bordet nærast midten er 11 x 80 cm, det andre ca 50 x 80. Borda har tjørespor og smal holkil med v-snitt på begge sider. Det breiaste bordet har profil etter begge kantar på austsida og etter eine kanten på vestsida. Borda går ned i not i syllstokken og opp i not i ein losholt. Spileverket over brystninga er av dreia pillarar i to høgder, skilde ved losholt med rankeskurd på begge sider og med karnissprofil. Pillarane, som dels står opp-ned, og kanskje også losholten, er truleg sekundært brukte her. For å få plass i høgda har ein måtta skjæra eit hakk opp i tømmerstokken i overkant. Sør for midtopninga er det vanskeleg å seia noko om den opphavlege situasjonen. No er det oppgang til preikestolen gjennom søropninga, og i overkant er denne skoren høgre i to omgangar. På austsida av opninga er det festa ei dør som også kan vera sekundært brukt. Borda i brystninga her er 34 og 26 cm breie og er avsaga i 45 cms høgde for preikestoloppgangen. Også desse borda har profil med holkil med v-snitt og tjørespor.

Eit uvanleg trekk er at austveggen over bogane har ei mengd spikarhol diffust fordelte over veggflata.

==== Vindauge ====
I 1664-69 vart det sett inn to store vindauge i koret, truleg eitt på kvar side. Desse vart kjøpte i Bergen. Eit nytt vindauge er også kjøpt inn i 1693-95, og i 1708-10 vart det igjen kjøpt tre vindauge til koret, også desse kom frå Bergen. Det skjedde ein del endringar i kyrkja i 1858-62, mellom anna med vindauga. Eitt vindauge vart flytta frå koret til nordveggen i skipet, eit anna vart attbrukt i våpenhuset. Det vart også laga nye vindauge på sørsida i skipet i denne perioden.<ref name="ftn3">Jubileumsbok s 57</ref> Vindauga vart også fornya ved istandsetjingane tidleg på 1900-talet.

Vindauga i kyrkja er etter måten nye, men er venteleg plasserte på same stad som eldre vindauge. I sørveggen i skipet er det eitt torams vindauge i vest og eitt i aust, sentralt er det to eirams vindauge som flankerer opplengja. Nord i skipet er det eit eiramsvindauge i aust framfor gallerifronten.

I koret er det eitt toramsvindauge i sørveggen og eitt i nordveggen. I austveggen er det spunsa att eit hol for eit tidlegare vindauge. Denne opninga er smalare oppe enn nede, høgda er større enn breidda. Attspunsinga er måla med interiørmåling.

I vindauga i ''skipet'' er sjølve karmen og midtposten eldre enn rammene. Karmen har lett skrådde smiger og rammene er feste i ytterkant i karmen. Kvar ramme er inndelt med sprosser i 2 x 5 ruter. Innvendes i karmen er det sett til ei heildekkande ramme med udelt glas. Vindauget i nordveggen skil seg i form frå dei i sørveggen, det er meir kvadratisk og midtpost, sprosser og hengsler er annleis.

Dei to vindauga i ''koret'' har nyare karmar og to rammer med glas, begge feste i ytterkant av karmen. Dei ytste rammene har heile, glatte, glas, innerrammene har lett farga og ujamnt glas i små, rektangulære ruter lagde i bly.

''Våpenhuset ''har vindauge i nord og sør, eirams med 3 x 2 ruter og med ramme med heilt innerglas.

==== Golv og fundament ====
I 1696-98 vart det laga ny steinmur under heile kyrkja. I 1708 – 1710 var det igjen nødvendig å skru opp koret og laga ny steinmur under, i det koret seig frå kyrkja. Kyrkjegolvet vart lagt nytt og heva ¾ alen i 1859.<ref name="ftn4">Etter Kallsbok, Series pastorum loci.</ref> Nytt golv vart også lagt under istandsetjinga i 1907-10 og ved 300-årsjubileet i 1960. Kyrkja har også no fornya bordgolv i alle rom.

==== Tak ====
Kyrkja som vart oppført i 1660 fekk alt i 1686-89 nytt tak av 10 tylfter hogne bord, 7 alner lange. Nokre av sperrene vart også oppattnya den gongen. I neste rekneskapsbolk, 1691-93, vart det lagt nytt tak på sørsida av kyrkja, truleg eit framhald av den same fornyinga. Alt i 1720-22 vart det igjen ”opplagt eet nyt tag paa kirchens søre side”. På koret vart det lagt nytt tak i 1702-04. Om det stemmer at tårnet frå først av stod vest i skipet, har taket truleg då vore tilsvarande kortare og berre dekt tømmerkjernen. Det finst ikkje kjelder for vedlikehaldet av taket etter 1722, men eit udatert foto i Jubiléumsboka viser kyrkja med sulagt, tjørebredd tak etter at sjølve kyrkja var kvitmåla.

No ligg det saltak over skipet og austre del av forrommet eller våpenhuset. Taket er brote av tårnet ved vestgavlen. Også kor og våpenhus har saltak, taket over våpenhuset er lægst og smalast. Over bislaget på sørsida av koret er det pulttak. Taka er sperretak.

Over skipet er takkonstruksjonen noko ulikt utforma i aust og i vest.''' '''Den austre delen av taket, frå dei austre tårnstolpane (sjå nedafor under Tårn), har sperrer som er kløfta saman i mønet, saksesperrer som oppe står med tapp inn i sperrene og korte, spinkle hanebjelkar over krysset mellom saksesperrene og sperrene. Skøytane er sikra med trenaglar. Dei nedre bindbjelkane/takbjelkane i raftehøgd er avsaga. Dette skjedde etter Kløftens plan frå tidleg 1900-tal. ”Dei gamle takåsane (himlingsbjelkane) vart skorne av, forsterka og bundne saman med taksperrene”.<ref name="ftn5">Øvregard i Jubileumsbok, s 60</ref> Sekundært er konstruksjonen styrkt ved at det er sett inn ekstra sakser av saga plank. Desse er feste nede til sperrene og oppe til motsett sperre med skrue og mutter. Ved dei austre stolpane er det to tettstilte sperrepar medan det elles er enkle sperreband, og vest for desse manglar hanebjelkane som finst i sperrebanda aust for fundamentet.

Det finst ein del oppattbrukte materialar i takkonstruksjonen, mellom anna har to av dei slanke hanebjelkane profil med holrenne og geisfuss på begge kantar på den sida som vender opp.

I den vestre delen av taket, ved det gamle tårnet, er tre av sperrene av ny material. Her er det berre enkle sperreband. Forholda er noko endra i forhold til framstillinga på Kløftens oppmålingsteikning. På den gamle tårnkonstruksjonen ligg det tre bjelkar på tvers, men dei er ikkje festa i sperrene og er ikkje ein del av takkonstruksjonen.

Over desse tre bjelkane ligg det ein del oppattbrukte bord og stokkar, mellom anna rest av ei sperre med same profil som på nokre av hanebjelkane i aust. (Det ligg også rest av ein veggplanke frå ein stavbygning.)

Sperrene ber lekter, og lappskiferen som taket no er tekt med, ligg direkte på lektene. Taket var tidlegare tekt med bord. I 1907-10 vart det erstatta med bøljeblekk, medan skiferen kom på taket i 1929.<ref name="ftn6">Øvregard i Jubileumsbok, s 60</ref>

==== Himlingar ====
Det er tradisjon for at skipet har stått utan skikkeleg lem fram til arbeida i 1907-10, og at det berre har lege lause fjøler over loftbjelkane. Som nemnt ovafor, vart det lagt lem over skipet alt på 1660-talet. Det låg flat lem over skipet, meir eller mindre velhalden, fram til arbeida i 1907-10. Kvelv over altaret vart laga i 1702-04, denne finst no i faget vest for altaret.

Ved arbeida i 1907-10 vart lemen i skipet endra vesentleg ved at midtre del fekk gavlform etter diskusjon mellom kyrkjetilsynet og arkitekt Kløften som leia arbeida. Kløften argumenterte for å lata den flate himlingen liggja.<ref name="ftn7">Ormberg i Jubileumsbok, s 90</ref> I koret, som vart forlenga med ca. 120 cm, let ein himlingen liggja slik han var, med kvelven sentralt i den austre delen der altaret hadde stått, men ein flytta altaret til den nye, austre delen av koret, og der la ein flatt loft. Altar med tavle vart då noko for høge, dette skal ha vorte løyst ved at ein saga beina av altarbordet.

==== Tårn ====
Jostedalen kyrkje har delar av to ulike tårn og dagens tårn står vest for tømmerkjernen i skipet og vest for ein eldre tårnkonstruksjon. Det har ikkje lukkast å slå fast alderen på nokon av tårna.

Då kyrkja var ny i 1660, vart tårnet beskrive slik:

''Item med It Smogt, Zirligt Aatte kantet Thoren, som ei Høyere eller større paa den sted, vel kunde være thienligt''.<ref name="ftn8">Synfaringsdokument 1660</ref>

Dette kan ha vore det første tårnet i dagens kyrkje, eit breiare og kan henda lægre tårn som har hatt tårnstavane ned inne i kyrkja, og som har vore dekt med ein åttekanta hjelm, slik ein finn det på kyrkjene på Joranger og Ornes.

I synfaringsdokumentet frå 1660 er det gjort greie for at tre menn i tre dagar hogg tårnspir og bjelkar til tårnet og køyrde desse frå skogen heim til kyrkjegarden. Sida brukte seks menn fire veker på å byggja kyrkjetårnet, koret og våpenhuset for i alt 42 Riksdalar.<ref name="ftn9">Synfaringsdokument 1660, punkt 7 og 8</ref>

I 1660 då Tøger Jensen sette i gang med nybygging av kyrkja, var tårnet som Otto Ravn bygde i 1649 berre vel 10 år gammalt. Dette gjev grunn til å vurdera om ikkje tårnet vart ståande, men at ein bygde ein ny hjelm.

Sonen til Otto Ravn, Hans Ottosen Ravn som vart ombodsmann for kyrkja, bygde også opp att tårnet etter at det vart øydelagd av ei snøskrede kring 1680.<ref name="ftn10">Rekneskap 1678-1681</ref> Dette har truleg vore ein reparasjon av skadane tårnet hadde fått.

Dette austlege tårnfundamentet har fire hjørnestolpar i tilnærma kvadratisk plan med ei større grunnflate enn dagens tårn. Dei austre stolpane i dette tårnet har under himlingen eit nygotisk preg med fasa hjørne. I arbeidsrettleiinga frå Kløften er det sagt at stolpane skal høvlast og pussast, og dette kan vera forklaringa. Dei vestre hjørnestolpane i det gamle tårnet står like innafor vestre tømmervegg, og utafor dei austre stolpane i dagens tårn. Indre avstand mellom nye hjørnestolpar er 157 cm, indre avstand mellom dei gamle hjørnestolpane er 240 cm. Under himlingsnivå er det attspunsingar i dei fire stolpane som viser tidlegare samanbindingar.

Det er dei gamle stolpane som er avteikna på Kløftens plan som midtre stolpepar. Dei er førde gjennom himlingane og er skrått avsaga/hogne like under takflatene. Det finst framleis samanbindande losholtar mellom stolpane i lengderetning, to på kvar side. At dette har vore tårnfundamentet i kyrkja frå 1660 vert vidare underbygt ved takkonstruksjonen (sjå ovafor).

Dagens tårn har fire hjørnestolpar i tilnærma kvadrat. Dei to vestre stolpane kviler i våpenhuset eller svåli som det heiter lokalt. Dei to austre kviler på ein tverrlagd bjelke like innafor austveggen i skipet, i raftehøgd. Dei vestre stolpane, som går heilt ned til golvet, er avstiva mot tømmerveggen med losholtar i lengderetning. Mellomromma har i tillegg høge kryssband på begge sider.

Av losholtane står det to att på nordsida, ein som dørstokk under døra til tavlerommet, ein tilsvarande i himlingsnivå, best synleg ovafrå. På sørsida er det no berre hol etter losholtane.

Hjørnestavane skrår lett innetter oppover. I tillegg til losholtar og rammer og dei høge kryssbanda har dei mindre kryssband i øvre del. Kongen, midtstolpen i hjelmen, kviler på ein tverrlagd bjelke over golvramma for klokkerommet. Den øvre avsluttinga er frå 1907-10 og har kort skjørt og inntrekt sekskanta hjelm som endar oppe i spir med vimpel og kross i smijarn. Vimpelen har flagrande frynser og er gjennombroten med HOR, symmetrisk ramn med to hovud og årstalet 1649 (eller -8). Ein tidlegare hjelm hadde fire små hjørnespir, truleg etter inspirasjon frå den tidlegare tårnhjelmen i Dale kyrkje.

Tårnet utanom hjelmen er eldre enn 1907-10, det er alt på plass på eldre bilete og ber også preg av å vera eldre. Etter tradisjonen skal tårnet ha vorte flytta lengre vest i 1720-åra, men det er ikkje funne dokumentasjon på dette, det er t.d. ikkje nemnt noko om tårnbygging i denne perioden i dei gamle kyrkjerekneskapane som går fram til 1722.

Dei to tårna er samanbundne med langsgåande tømmerstokkar som er nagla til innsida av det austre stolpeparet, går mellom dei nye og dei gamle tårnstolpane innafor tømmerveggen, og er nagla til utsida av det vestre stolpeparet i det noverande tårnet. Dette er truleg gjort for å festa tårnet betre til kyrkja, ettersom konstruksjonen under raftehøgd er etter måten svak.

==== Tilbygg ====
Som tilbygg til kyrkja må ein rekna tårnet med opphavlege siderom og tidlegare våpenhus som det eldste, medan den delen av våpenhuset som ligg vest for tårnet vart tilbygt i 1907-10. Bislaget sør for koret vart oppført seinare på 1900-talet.

===== Våpenhuset =====
Langveggene i skipet er forlenga vestover slik at hjørna fluktar med dei to vestre tårnstolpane. Vestre del av våpenhuset er smalare og lægre enn skipet. Det har langvegger kort utafor vestre tårnstolpepar, og er dekt med saltak vest for tårnet.

På nordsida av tårnet er det laga eit tavlerom i hjørnet i langhuset. På sørsida går det trapp opp i dette hjørnerommet. Trappa endar på eit galleri eller repos med dør inn til orgelgalleriet i aust og brystning mellom dei to tårnstolpane mot vest.

===== Bislaget =====
[...]

=== Interiør ===
==== Presentasjon av interiøret ====
Kyrkja har tradisjonell innreiing med altar med altartavle og altarring sentralt aust i koret og midtgang med flankerande benkeparti i skipet. Korskiljet mellom kor og skip har opning for midtgangen sentralt og for preikestolen i sør. Vest i skipet er eit tverrgalleri med orgel. Våpenhuset har ein vestre del med ope røst, og ein austre del med galleri mot vest sentralt, oppgang i sør frå 1907-10, tidlegare oppgang var sørvest i skipet, og tavlerom i nord.

==== Fargar ====
1711 – 1713 er det gjort greie for målararbeid i kyrkja, og ettersom det er snakk om limfarge og kyrkja var tjørebredd utvendes, gjeld det interiørmåling. Målaren leigde hest og det er gjort greie for utgifter til stilas. Limen vart kokt av 24 kalveskinn, målaren vart halden med mat i fire veker. Namnet hans er ikkje nemnt i rekneskapen.

''Korskiljet'' har restar av måling av alderdomleg type under rankemålinga. Profilet på midtbogen er dels sverta. Den same, sotfarga målinga er også brukt i ei grov sikksakkforma bord som markerer overkanten over dei tre bogane.

''Skipet'' er måla innvendes med limfarge med rankemåling i felt skilde med søyler og bogar over draperi. Veggene har truleg vore synlege høgre opp då dei vart måla. Annakvart felt har engelsk raud botn, annakvart står no fram som trekvitt, men kan ha hatt eit lyst pigment. På kvar langside er det seks felt, på austsida tre. Vestveggen i skipet har raud botn med ranker. Rankene er måla i raudt, kvitt og med svart kontur og har runda bladformer, kuler, eit par stader enkle blomar og ein drueklase. I andre feltet frå aust på nordveggen er det avgrensa eit ovalt innskriftsfelt, men skrifta kan ikkje lesast, mellom anna av di det har vore vasskade. Sameleis er det restar av innskrift over kordøra med kvite bokstavar på grå grunn innramma i skålforma bladornament. Himlingane i skip og våpenhus er grå med kvitt skymåleri. Denne målinga er utført etter at himlingen i skipet vart endra i 1907-10. Målaren Anders Olsen frå Lærdal utførte målararbeidet etter arbeida tidleg på 1900-talet.<ref name="ftn11">Etter Ormberg i Jubileumsbok, s 91</ref> Før det fortel kjeldene at det har vore rankemåling av liknande form som på veggene i himlingen. I diskusjonen mellom kyrkjetilsynet og arkitekt Kløften står det slik: ”Det er mulig at det for arkitekten har været afgjørende at bevare den storblomstrede maling”.<ref name="ftn12">Etter Ormberg i Jubileumsbok, s 91</ref> Gavlane i midtre del av himlingen i skipet har også rankemåling, sameleis dei loddbeine borda som avgrensar midtre del frå sidehimlingane. Rankemålinga i ''våpenhuset'' er sekundær, men tilpassa målinga i skipet.

Rankemålinga på veggene i ''koret'', aust for skøyten, kan vera måla av den same som i skipet med smørblomar, kuler og druer. Dei to-tre øvste stokkane, som vart innkjøpte i 1660, har ei måling som skil seg frå målinga under. Den nye vestre delen har meir langstrekte ranker og summarisk måla detaljar.

Himlingen i koret har eit autentisk preg i to av tre fag. I andre og tredje fag frå vest er det stjerner, i andre fag sol og måne og i tredje sol i kvelven. Det austre faget er nytt og måla etter utviding av koret tidleg på 1900-talet. Brystningsmålinga i koret er fornya. Korskiljet på nordsida har brystning med figurmåling, sjå foto.

Målinga på golvet i altarringen er truleg frå arbeida tidleg på 1900-talet.

==== Lys og varme ====
Det var ikkje varmeomnar i kyrkja før restaureringa tidleg på 1900-talet. Då vart det sett inn ein stor vedomn i skipet. I 1959 vart det installert lys og elektrisk varme i kyrkja etter plan av arkitekt Kristian Bjerknes.

=== Inventar ===
==== Altar ====
Frå dei gamle kyrkjerekneskapane er det berre opplysning om eit nytt lås i altarskåpet i 1687-89.

Altaret er sett saman av sekundært nytta materiale. Materialet som er brukt på vestsida har profil med parallelle riller. Sørsida er raudmåla. Her står det ei skåpdør hengsla i austre vange, det kan vera den opphavlege døra inn i altaret. Det er laga ny dør på austsida og ny bordplate som er breiare enn altaret. Sjølve altarkassen er ca. 95 cm brei, 69 cm djup og 72 cm over golvet i altarringen, men det går ned i golvet. Sjølve bordplata er 64 cm djup, 150 cm brei og 5 cm tjukk.

==== Altartavle ====
I rekneskapsperioden 1635 – 1642 skaffa presten ei måla altartavle til kyrkja. Dette er mest sannsynleg den tavla som er i kyrkja i dag og som er kommen frå Kaupanger.

Tavla er ei enkel, tidleg renessansetavle, med fotsykke, rektangulært biletfelt flankert av søyler og vengjer, og med gavlforma toppstykke. Hovudforma, med vengjer og toppstykke, framstår som rombeforma. Tavla, med fotstykke, er sett saman av ståande, breie bord som er samla på baksida med to profilerte labankar festa til borda med naglar. Den eine labanken ligg bak fotstykket, den andre midt på vengjene.

Overkanten av fotsykket er markert med hylle av eit bord som er bore av tannsnittlist og av fire korte pillarar med base og kapitel som skil mellom smale sidefelt og eit breiare, sentralt skriftfelt. Det rektangulære biletfeltet er sameleis markert med ei hylle i overkant understøtta av tannsnittlist og av to runde søyler med rektangulære basar og kapitel med samanbunta knuppar på svungen base. Toppfeltet er avgrensa i overkant av bord i gavlform understøtta av tannsnittlist og med dreia knuppar i toppen og på kvar side over søylene.

Midtfeltet viser band attende til dei 20 år eldre katekismetavlene ved at delar av Katekisma, her Nattverden og Fader vår, er valde som hovudmotiv. Dei er skrivne med lys frakturskrift på svart botn, og i dei tomme felta er det måla inn sirlege border i den lyse fargen.

På vengjene er det framstilling av to av dei tre teologiske dygdene, Vona til venstre og Trua til høgre, måla som kvinnelege figurar med dei vanlege attributta, den første med anker og den andre med kross. I toppfeltet er det ei framstilling av Oppstoda, med Kristus svevande over sarkofagen med sigersfane i høgre hand og den venstre løfta i signingsgest. Han er kledd i raud kappe samla med brosje over bringa og i lendeklede. Hovudet er omgitt av stråleglans og heile figuren av ein lysande mandorla i sky. To romerske soldatar er framstilte i framgrunnen, bak til venstre Jerusalem og bak til høgre Golgata med tre krossar.

Skriftfeltet midt på fotstykket har følgjande innskrift:

''Er Denne Tafle Skenckt oc forærit Koupangers Kircke, Till Gudtzs Nafns æris Ihukommelse, aff Erlig oc Welagtit Mand, Giøde Pederszøn, med sin Hustrou, Kierstin Pedersz Daatter, Anno 1609.''

Ikkje uventa har sidefelta på fotstykket framstillingar av våpna til dei to gjevarane, med deira initialar. Til venstre Giøde Pedersens våpen med ei fugleklo, til høgre Kierstin Pedersdatters våpen som har kristussymbolet med pelikanen som gjev av sitt blod til ungane sine ved å pikka hol på brystet.

I tillegg til svart og kvitt, er det mørkt grågrønt, engelsk raudt og gull som er hovudfargar på altartavla.

==== Altarring ====
Altarfoten vart vølt eller laga med nye bord 1687-89. På loftet ligg det restar av eit gammalt knefall og to gamle meklarar.

Altaret og altarringen med knefall kviler no på ein altarfot som ligg eitt steg høgre enn korgolvet, han er truleg frå istandsettinga tidleg på 1900-talet. Det er eit smalt mellomrom mellom altarsidene og altarringen, inngangen er gjennom port på nordsida. Ringen har balustrade med flat, enkel handlist og spreidde, dreia balustrar. Knefallet kring balustraden har rett vegg og oversida er stoppa og kledd med grønt ullstoff. Golvet inne i altarringen er måla i eit teppemønster i grønt og engelsk raudt på okergul botn ved hjelp av sjablong. Handlist og knefall er i engelsk raudt, baustrane er kvite med marmorering.

==== Døypefont ====
Døypefonten stod tidlegare i eit dels avgrensa rom, oftast i nordvesthjørnet i skipet, nærast eit baptisterium. Ein slik ”font” vart laga i kyrkja i 1702-04. Til fontehuset vart det brukt 32 dreia pillarar og tre knoppar i tillegg til bord, spikar og hengsler.

No står døypefonten i koret. Han er laga av Sjur L. Bakken i 1907, i samband med istandsettinga av kyrkja.''' '''Fonten er åttekanta, men har elles ei lite konvensjonell form. Kummen er høg og svakt innskrådd nedetter. I tillegg til at kummen er boren av eit kort, rundt skaft, vert kvart hjørne bore av korte, dreia balustrar. Foten er høg, åttekanta og rettsida og har profilerte fotlister. Dei andre ledda er også markerte med profilerte lister. Oppe på kvar av sidene i kummen er det forma ein signingskross med innfelte sviklar. Hovudfargen er ein broten kvitfarge. Denne er supplert med mintgrøne, lyst raude og gule detaljar. Under krossen er det måla ein blom, og på kvar av sidene på foten ein likearma kross.

==== Preikestol med oppgang ====
''Preikestolen'' har fem opphavlege fag der dei to austre er parallelle og forlenga med nye halve fag mot opninga i korskiljet. Faget i sør manglar dekorativt snikkarverk, flata er måla med ranker. Stolen er ein klassisk renessansestol med øvre smalfelt skilde med konsollar, storfelt med portalfelt skilde med rifla pilastrar, nedre smalfelt skilde med konsollar og hengebord. Felta er som vanleg skilde horisontalt med profilert listverk. På øvre smalfelt finst innskore IHS og årstalet 1626.

Det kan sjå ut som delar av preikestolen som portalfelta i storfelta, dei kannelerte pilastrane og hengjeborda saman med dei profilerte listene kan vera prefabrikkerte og tinga utafrå. Andre delar, som dei øvre og dei nedre smalfelta med konsollar, har eit meir lokalt preg som skil seg frå preikestolane elles i kommunen. Stolen har flat botn og er boren av ein enkel stolpe.

Preikestolen er dominert av engelsk raud farge med innslag av kvitt, svart, grått og blått. I portalfelta er det måla tulipanar og andre blomar og druer.

Nyare ''oppgang ''gjennom trapp frå koret i fire steg frå aust sett opp mot korskiljebrystninga. Trappa endar mot ei ''dør'' som er hengsla i beitskia i hjørnet i sør med to svungne smijarnshengsler. Døra er sett saman av to siderammer og fire tverrammer, alle med vulst mellom v-snitt etter begge kantar. Tverrammene er falsa inn i siderammene og sikra med trenaglar. I dei to nedre fyllingsfelta står det tre dreia pillarar i kvar, medan øvre felt har fylling av to ståande bord med baksida mot aust og med fire tulipanar måla med svart kontur på flata mot vest.

==== Lesepult ====
Nyare lesepult med fotbrett på fire bein, svarva stolpe i limtre og skrått bokbrett. Lakka.

==== Benker og faste stolar ====
1635-42 vart det laga nye «stoler» (’stoler’ vart brukt om benker) i den forrige kyrkja. Kyrkja frå ca. 1660 fekk nye stolar i skip og kor, i alt 21, i 1664 – 69.

<nowiki>Prestesonen Hans Ottosen Ravn bygde seg ein privat stol i kyrkja i 1661, ”over Daaben”, truleg i nordvestre hjørne i skipet, i gallerihøgd. Det er framleis restar av denne stolen i kyrkja, to bord med utskorne, oppheva bokstavar. Borda heng no i våpenhuset og ber innskriftene GVD VER MIG SYNDER NAADIG OC FRI MIG FRA ALT ONT, og [Gud være sto] rlige lofuit | Hans Ottesen Raun Anno 1661. Orda i klamme er ikkje bevarte, men er kjende frå Presten Mathias Foss (prest i Jostedalen 1742-92) sine nedteikningar.</nowiki>

Kyrkja har i dag ''benker'' med rette vangar avslutta oppe med krabbeform''' '''og dekorert med mi-relieff og skolpesnitt. Vangane er felte ned i fotstykke som kan vera delte frå ein tidlegare vangestokk. Til vangane er det festa lett skrådde ryggar i form av rammer med ståande fyllingar. Ved veggene er øvre ramstokk felt inn i tømmeret, medan ryggen nede kviler på ein stokk ved veggen. Benkefjølene kviler på enkle støtter. Ulike spor i vegger, vangar og benkefjøler tydar på at det har skjedd fleire endringar med benkene.

På nordsida er det nokre benkar som skil seg ut. Dette gjeld primært ''prestkonestolen'' i skipets nordaustre hjørne. Stolen har heil rygg av fyllingar i ramme, avslutta oppe med utskore mi-relieff med ranker på rammebordet under ei rekke med dreia korte pillarar under handlist. Mot midtgangen har stolen dør og to vangar. Vangane har same form som vangane elles, men har relieff i full høgd. Døra, som er hengsla på vestre vange, har ei fylling i ramme. På øvre rammetre er initialane ACD (Alles eller Anne Christensdatter) utskorne. Fyllinga har portalform med dukatornament på pilastrane og bandslyng i rundbogen og ranker over bogen. Vestsida har fargespor i raudt og kvitt, og på portalfeltet er initialane SODR (Sophia Ottesdatter Ravn) måla med kvitt. Benken bak denne er av nyare dato, men tilpassa dei gamle benkene.

Den ''tredje benken på nordsida'' har noko meir forseggjorte vangar enn elles, i det øvre del av den rette delen av vangen har mirelieff mot midtgangen.

I nordaustre hjørne i koret er det ein ''fast stol'' med trekanta sete festa i sveifa plater til veggene i hjørnet. Plata mot austveggen er sett saman av to stykke med not og fjør. Tømmerstokkane i nordveggen er skava av noko for tilpassing av stolen. Form og plassering kan tyda på at dette har vore ein skriftestol på 1700-talet.

==== Galleri ====
Kyrkja har tverrgalleri i vest. Galleriet har truleg frå først av stått noko lengre framme og vore festa i dei frittståande stolpane i skipet. Alle dei fire austlege stolpane har attspunsingar i gallerihøgd. I tillegg tydar brotet i himlingen ved austre bjelkepar på at det her har vore ein overgang frå skip til tårn/galleri.

Det galleriet som no er i kyrkja er festa til tømmerveggen i vest og kviler på korte bjelkar feste til langveggene i nord og sør og på svakt skrådde bukkar i T-form som flankerer midtgangen og er feste i vestre endevegg. Bukkane vart sette opp i samband med fornying av orgelet i 1981.<ref name="ftn13">Øvregard i Jubileumsbok s 66</ref> På bjelkane og bukkane kviler tre golvbjelkar som ber himling i lengderetning under galleriet.

Golvet på galleriet er avtrappa i to steg, det vestre breiast. Galleribrystninga er av bord som er sveifa i balusterform og festa i bjelkar oppe og nede. Golvet er raudbrunt, balustrane gråkvite med marmorering.

==== Tavler ====
===== Nummertavler =====
a) På nordveggen heng ei tilnærma kvadratisk tavle, avslutta oppe med eselryggboge. Tavla er sett saman av ståande bord. Ho er måla med svart tavlefarge og delt i to vertikalt med ein kvit strek. På venstre sida Før preiki og på høgre Etter preiki, i kvit fraktur.

b) Ei nummertavle heng nord for koropninga. Det er ei høg og smal tavle av drivved, innramma med smal list og todelt horisontalt med list. Håkon Hesjevoll har laga tavla. Stiftar til oppheng av siffer.

====Rituelle kar====

Kyrkja fekk ny kalk og disk i rekneskapsperioden 1635 – 42. I inventarlista frå 1681 var det to sett med kalk og disk i kyrkja, det eine av sølv, det andre av gylt kopar.

==== Kalk ====
Kalk i sølv 1794. Kupa er liten med lett skrådde sider og runda botn. Øvre skaftledd er sylindrisk og nagla fast til stamme på kupa. Nodus er glatt med kjøl markert med snodd rille. Foten skrår konisk ut frå nodus, svingar ut mot knekk over lett skrådd standkant. Innskrift på kupa: IHS, på foten: J.A.S. (Johannes Asbjørnson) M.L.D. (Martha Larsdotter).<ref name="ftn19"> Ormberg i Jubileumsbok, s 108

</ref> Fullstempla: Bergensstempel, MP, AS, 94, månadsteikn V (Virgo). Høgde 18,1 cm, diameter fot 10,5 cm, diameter kupa 8,7 cm.

Sekundært er det tilsett innsats med nebb i kupa, ca. 1960(?). Innsatsen har vore gylt innvendes, men gullet er mest avslite. Stempel 830 S, M. AASE, Aases meisterstempel. Høgde ca. 9 cm, diameter i overkant 9,5 cm.

''Særkalkar'' med flat kupa og runda knupp borne av slank, utsvinga fot. Kupa har vore gylt innvendes. Innskrift på foten med versalar: Jostedal kyrkje frå helselaget 1960. Latinsk kross. Stempel: 830 S, M. Aases meisterstempel og N i kvadrat.

==== Disk ====
Disk av sølv med smal, glatt rand og runda skål. Innskrift på oppsida av randa: J.A.S. M.L.D. 1794 og latinsk kross i ring. Fullstempla på oppsida i botnen: Bergensstempel, MP, AS, 94 og månadsstempel V (Virgo). Diameter 11,5 cm, rand 1,3 cm, høgde 0,5 cm.

==== Oblatøskje ====
Skålforma oblatøskje med sider med to vulstar og utsvinga fot med knekk. Loket har to vulstar og knekk og sentralt opphøgja feste for knopp i form av ring med innskriven likearma kross og med åtte små kuler feste til utsida av ringen. Innvendes gylt. Stempel under botnen: DAVID ANDERSEN, plett, D-As meisterstempel og 8. Høgde ca. 11,5 med knopp, diameter lok: 12,8 cm.

==== Vinkanne ====
a) To brunspetta rebekkakrukker av fajanse, siste del av 1800-talet. Kvit kross med brun kontur framme på korpus. Begge har loket bevart. Den eine defekt (utan hank). Stempel under botnen, både i godset og med brunfarge: FEYER (Egersund). Høgde ved hanken 33 cm.

b) Vinkanne av sølv med lok over pæreforma korpus med nebb. Loket er hengsla på sida og har knopp forma som ståande kløverblaksross. Svungen hank. Utsvinga, flat fot over skrå standkant med vulst nedst. Innskrift på foten med versalar: Jostedal kyrkje 1964. Stempel på standkant: 830 S og M. Aases meisterstempel (stempelet er slått to gonger og er vanskeleg leseleg), N i kvadrat og 4000. Høgde med knopp: ca. 26 cm, diameter fot: 10,3 cm.

==== Dåpsfat ====
I 1681 var det eit lite massingbekken i døypefonten. Kyrkja hadde tidlegare eit dåpsfat som truleg kom frå Årdal kyrkje og som er levert attende dit. (Sjå Årdal kyrkje)

''Dåpsfat'' med forsterka kant, skrådd rand som svingar ned mot runda, lett konveks botn med due med stråleglans over sky. På randa med versalar: Frå utflytte Jostedøler til 300 års høgtidi 31. juli 1960. Stempel: 830 S, kalk i oval og Th. Marthinsen. Diameter 37,4 cm, høgde 4,7 cm.

==== Kanne ====
Standard kanne med høg hellekant, pæreforma korpus, utsvinga fot og svungen hank. På eine sida av korpus: due med strålar i krossform på sky, på motsett side innskrift med versalar: Frå utflytte jostedøler til 300 års høgtidi 31. juli 1960. Stempel under botnen: 830 S, kalk i oval, Th. Marthinsen. Høgde 33,7 cm, diameter fot 14,4 cm.

==== Parament ====
===== Altarduk =====
Inventarlista frå 1681 nemner tre altardukar, to av dei gode, den tredje ”groff och udslitt”.'' ''

a) Kvit linduk med broderi i to ulike gråbrune fargar og oransje. Etter kanten går ei smal, dekorativ bord sydd med stilkesting og knutar, over desse står med jamne mellomrom likearma krossar over lysande sol, sydd i same teknikk. Jesusmonogrammet IHS er brodert i mellomromma mellom krossane. Teikna av husflidskonsulent ca. 1950. Sydd av Andrea R. Nedrelid.

b) Kvit bommullsduk (Aida-stoff) med tunga bord i hardangersaum med vekslande kalkar og krossar, sydd av Anna Bøen, ca. 1962.

===== Antependium =====
I inventarlista frå 1681 er det nemnt eit stripete altarklede.

''Antependiet'' på altaret er i grønt, kypertvove ullstoff med broderi sentralt framme. Den norske Husflidsforening, ca. 1950. Motivet er eit krona kristogram (chi-rho) omgitt av to olivenkvistar som kryssar einannan under kristogrammet. Mellom blada er det brodert enkle, raude bær. Ubleika kvitt er hovudfarge, konturar og kvistar er i mørkt grått. Broderiet er utført med ulltråd og med plattsaum med konturar i stilkesting og under krona med knutar.

===== Messehaklar =====
Ny messehakel 1635-42. I inventarlista frå ca. 1705 er det nemnt ein god messehakel som er kommen frå ”Hofs kirche” (Hove?) i tillegg til den gamle som er ”udslit”.

I tillegg til dei messehaklane som er nemnde nedafor er det planlagt ein fiolett og ein grøn messehakel teikna av tekstilkunstnaren Janne Nes og utført av broderikyndige i kyrkjelyden.

a) Vinraud, fløyels messehakel, ca. 1900. Hakelen er kanta med vove gullband, 2,3 cm breitt. På ryggsida kross av breiare, tolagt band, bandet er 3,7 cm. Hakelen er festa med tre metallhekter på høgre skulder. Hovudstoffet er av vinraud fløyel. Ryggsida er skøytt sentralt. Forsida er skøytt på eine sida Fôret re satengvoven, beige bomull. Høgde sentralt forsida 71 cm, ryggsida 88,5 cm.

b) Raud messehakel i dobbelvev, ca 1960. Begge laga er toskafts ullvev, det eine laget raudt, det andre naturkvitt. Ryggsida har gaffelkross med kalk i krossmidten og vinranker på sidearmane, forsida stav med Jesus-monogram i brysthøgd. Dekorative mønster på kantane og i botnen. Høgde sentralt framme 90 cm, ryggsida 100,5 cm.

c) Kvit messehakel, 2010. Formgitt av Janne Nes og brodert av kvinner i kyrkjelyden.

d) Grøn messehakel, formgitt av Janne Nes, under arbeid av kvinner i kyrkjelyden.

''Messeskjorter''
<br\>
I 1699-1701 vart det laga nye ermer i messeskjorta og ho vart elles vølt. Ei messeskjorte i bomull er teken vare på.

====Lysstell====

==== Altarstakar ====
Kyrkja har to massingstakar frå tidleg etterreformatorisk tid. I inventarlista frå 1681 er det nemnt ein malm stake og ein massingstake, i lista frå ca. 1705 står det to massingstakar med pigg.

a) Kåpestake med gjenga pigg på treledda skaft med knoppar og med avtrapping nede i form av vulstar mot foten. Truleg frå 1500-talet. Foten har lysskål over eit midtfelt med seks gjennombrotne ornament av seinmellomaldersk type. Kvart av ornamenta har fem runde hol og prikkar mellom dei fire hola i ytterkant. Midtfeltet skrår ut over standkant. Piggen har truleg vore høgre og er avslipt. Sameleis er øvre del av skaftet avslipt og fungerer som opplegg for laus lysmansjett (sekundær?). Høgde ca. 24,5 cm. Diameter fot: 15,9 cm. Diameter lysmansjett 14,7 cm.

b) Kåpestake med gjenga pigg på treledda skaft med avtrapping mot foten. Truleg frå 1500-talet. Ledda på skaftet har riller. Også her er piggen og øvre del av skaftet sekundært avfilt. Foten har djup lysskål. Under denne skrår han ut mot vulst og utsvinga og nedbøygd standkant. Årstalet 16 – 36 flankerer to skjold, det eine med fugl og det andre med IHS under høvesvis PR og KHD. PR er truleg knytt til skjoldet med fugl og KHD til skjoldet med IHS.<ref name="ftn20"> Series pastorum i Kallsbok, nemner eit segn om at ein Hr. Peder skal ha vore prest i Jostedalen før Tøger Jensen. PR kan vera Hr Peder. 
</ref><nowiki> Innskrift: HER TYGER IENSEN ANE KRIS[T]ENSDA[T]ER og HT VG. Tøger Jensen var prest i Jostedalen, han skal ha gifta seg med Ales Christensdatter, enka etter forrige prest.</nowiki><ref name="ftn21"> Series pastorum, Kallsbok 
</ref> Høgde med pigg 21 cm, diameter fot 13,4 cm. Sekundær(?) lysmansjett diameter 14,5 cm.

==== Sjuarma lysestake ====
Standard sølvsmedvare med tre bogar feste til midtstong på vid fot med halvkuleforma senter over avtrapping. Innskrift på foten med versalar: Jostedal kyrkje 1970 og S. &. A.M. Stempel på foten: 830 S, kalk i oval og Th. Marthinsen. Høgde: 32,8 cm, breidde: 43,2 cm, diameter fot: 19,8 cm.

==== Lysekrone ====
Krone av barokk form, nyare. Krona har ring til oppheng, balusterforma skaft og er avslutta nede med kule med ring. Det er tre omfar med s-forma lysarmar, seks i kvart omfar, festa med tapp. Krona har lyspiper for stearinlys.

==== Klokke ====
Inventarlista frå 1681 nemner ei klokke og ei lita handklokke. Klokka vart øydelagt ved kiming i påska 1856, og erstatta med ny klokke.<ref name="ftn17">Series pastorum, Kallsbok</ref> Handklokka finst ikkje i kyrkja.

Klokka har fast kroneplate som er festa til svingbjelken (vogga) med skruar og mutrar. Hua er runda ned mot halsen som har to riller. Korpus har rett øvre del og svinga ut mot tre riller i overgangen mot ut- og nedbøygd slagring som innvendes skrår oppetter. Mellom rillene på halsen: B.V.G. Diameter 57.5 cm, høgde med krone 51 cm, høgde utan krone 45 cm. [...]

==== Orgel ====
Det gamle orgelet som stod i koret vart bytt ut med nytt elektrisk orgel, eit Westre Kapell Spesial, i samband med installeringa av elektrisk straum i kyrkja i 1959. Det nye var større enn det gamle og vart plassert på galleriet. Orgelet vart igjen fornya i 1981 då eit orgel-positiv frå Jørgensen med eitt manual og fire stemmer vart innkjøpt.

Orgelkrakken er laga av Albert Hesjevoll kring 1950. Krakken har høge vangar med skore og måla relieff på utsida av vangane. Motivet nede på vangen er ei kyrkje i nyansar av den blågrå fargen til krakken elles, over denne er ei framstilling av ein engel som spelar på harpe. Engelen har utskoren og gjennombroten glorie om hovudet, og denne fungerer som heva armlene på krakken. Setet er trekt med skinn festa med saum.

==== Bøker ====
Altarbok 1889
<br\>
Bibel 1806
<br\>
Bibel 1907
<br\>
Landstad salmebok 1870

==== Møblar ====
''Brurestolar'', 1960, signerte Br. Bakke.

==== Offerutstyr ====
”Offerskåler er her to av. Den eine, ei fletta skål antakeleg av bambus, er laga av Kåre Nedrelid, rundt 1970. Den andre har Melchior Stølen laga. Han grov ut og dreia av ein ”riknute” som Kåre Gardshaug og borni hans fann, sist på 1970-talet”.<ref name="ftn18">Ormberg i Jubileumsbok s 109</ref>

==== Blomstervasar ====
Blomstervase i sølv med flat fot, kuleforma korpus og trektforma, høg hals. Innskrift på korpus med versalar: 300-års jubileum Jostedal kyrkje fra Marie og Mons Benson. Stempel: Drikkekanne, 830 S, N i kvadrat. Høgde 18,6 cm, diameter oppe 9,7 cm.

=== Kyrkjegard og gravminne ===
==== Kyrkjegard ====
Det skal vera oppbevart stolpar etter ein gammal kyrkjegardsport i fjøsen i prestegarden. Desse vart undersøkte i 2009 (Stavkirkeprogrammet) og tolka som gjenbruk av materiale frå førre kyrkje.

Kyrkjegarden vart utvida med 200 alen2 i 1859 og det vart sett opp mur kring.<ref name="ftn19">Series pastorum, Kallsbok</ref>

Nytt kyrkjegardsområde vigsla i september 1971 og i samband med denne utvidinga vart kyrkjegardsmuren flytta. Den gamle porten vart teken vekk og ny port oppført. Enno ein ny del av kyrkjegardenmellom bårehuset og elva, vart teken i bruk i september 1985.<ref name="ftn20">Ormberg i Jubileumsbok s 134</ref>

==== Gravminne ====
[...]

==== Bygningar knytte til kyrkjegarden ====
Borgstova, ein steinfjøs og eit stabbur vart ståande att vest for kyrkjegarden etter at prestegarden vart flytta, og borgstova fungerte lenge som servicebygg. I 1960 kom det så eit nytt bygg, med to utedo og ei reiskapsbu. I oktober 1972 vart eit nytt hus ferding, med sakristi og bårehus. Det fekk eit tilbygg i 1980. Parkeringsplass vart opparbeid framfor det nye bygget og fekk fast dekke i 1978.<ref name="ftn21">Ormberg i Jubileumsbok s 132 f</ref>

== Kjelder ==
=== Utrykte kjelder ===
[...]<br\>
Kallsbok
<br\>
Rekneskapar
<br\>
Synfaringar

=== Trykte kjelder ===
[...]<br\>
Jubileumsboka
<br\>
Diplomatariet
<br\>
Bergens kalvskinn

=== Oppmålingsteikningar og fotografi ===
Kløftens teikningar

==Bilete==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygningen">
Fil:Jostedal kyrkje sett frå nordaust, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje sett frå nordaust, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje sett frå nordvest, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje sett frå nordvest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje sett frå søraust, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje sett frå søraust, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje sett frå sørvest, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje sett frå sørvest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, austfasade 1, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, austfasade 1, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, austfasade, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, austfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, kyrkjestaden frå nordaust, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, kyrkjestaden frå nordaust, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, kyrkjestaden frå nordvest, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, kyrkjestaden frå nordvest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, nordfasade, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, nordfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, spir med vimpel, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, spir med vimpel, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, sørfasade, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, sørfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedal kyrkje, vestfasade, AMH 2010.jpg|Jostedal kyrkje, vestfasade, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, bygningselement 1, 2 og 4, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, bygningselement 1, 2 og 4, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, bygningselement 1, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, bygningselement 1, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, bygningselement 1,2,3,4 og 5, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, bygningselement 1,2,3,4 og 5, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, bygningselement 3 og 5 og skøytane, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, bygningselement 3 og 5 og skøytane, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, bygningselement 3 og 5, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, bygningselement 3 og 5, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, dør, detalj, opp-ned, AMH2010.jpg|Jostedalen kyrkje, dør, detalj, opp-ned, AMH2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, dør, dørring, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, dør, dørring, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, dør, gammalt lås, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, dør, gammalt lås, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, himling i koret, sett frå vest, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, himling i koret, sett frå vest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, inngangsdøra sett innafrå, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, inngangsdøra sett innafrå, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, korboge, detalj, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, korboge, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, korboge, nordre del, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, korboge, nordre del, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, korskilje, søndre del, detalj, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, korskilje, søndre del, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, korskiljet, nordre del, sett frå aust, AMH2010.jpg|Jostedalen kyrkje, korskiljet, nordre del, sett frå aust, AMH2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, nyare veggparti, nordvest i koret,AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, nyare veggparti, nordvest i koret,AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil:Jostedaken kyrkje, våpenhuset, interiør mot vest, AMH 2010.jpg|Jostedaken kyrkje, våpenhuset, interiør mot vest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altarpartiet, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altarpartiet, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, himlingsmåleri i koret, sett frå vest, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, himlingsmåleri i koret, sett frå vest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, himlingsmåleri i koret, vestre fag, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, himlingsmåleri i koret, vestre fag, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, innskriftsfelt på nordveggen i skipet, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, innskriftsfelt på nordveggen i skipet, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, inskriftsfelt over kordøra, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, inskriftsfelt over kordøra, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiør mot aust 2, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiør mot aust 2, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiør mot aust, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiør mot aust, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiør mot vest, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiør mot vest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiør mot vest, skipet, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiør mot vest, skipet, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiørmåling i altarringen, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiørmåling i altarringen, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiørmåling nord i skipet, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiørmåling nord i skipet, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordaust i koret, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordaust i koret, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordaust i skipet, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordaust i skipet, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordaustsida av korskiljet, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordaustsida av korskiljet, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordvest i koret, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, interiørmåling nordvest i koret, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, våpenhuset, interiør mot aust, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, våpenhuset, interiør mot aust, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen, interiør sørvest i koret, AMH 2010.jpg|Jostedalen, interiør sørvest i koret, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil:Jostedalen kyrkje, blomstervase, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, blomstervase, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, døypefont, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, døypefont, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, galleri, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, galleri, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, klokke, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, klokke, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, lesepult, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, lesepult, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, nummertavle a, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, nummertavle a, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, nummertavle b, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, nummertavle b, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, oppgang til preikestolen, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, oppgang til preikestolen, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, orgel og orgelkrakk, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, orgel og orgelkrakk, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, orgel, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, orgel, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, preikestolen, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, preikestolen, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Altartavle, altar og altarring">
Fil:Jostedalen kyrkje, altar, gammal og ny dør, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altar, gammal og ny dør, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altaret, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altaret, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altarringen, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altarringen, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle 1, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle 1, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, baksida, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, baksida, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, detalj, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, detalj, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, fotstykke, høgre side, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, fotstykke, høgre side, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, fotstykke, venstre del, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, fotstykke, venstre del, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, høgre vengje, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, høgre vengje, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, måleri i toppfeltet, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, måleri i toppfeltet, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, nordre fløy, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, nordre fløy, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, søndre fløy, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, søndre fløy, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altartavle, venstre vengje, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altartavle, venstre vengje, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Benker og stolar">
Fil:Jostedalen kyrkje, benker sør i skipet, sett mot vest, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, benker sør i skipet, sett mot vest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, benkevange med relieff, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, benkevange med relieff, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, prestekonestolen sett frå sørvest, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, prestekonestolen sett frå sørvest, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, prestekonestolen, sørsida, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, prestekonestolen, sørsida, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, prestekonestolen, vestsida, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, prestekonestolen, vestsida, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, stol nordaust i koret, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, stol nordaust i koret, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Parament">
Fil:Jostedalen kyrkje messehakel a, ryggside, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje messehakel a, ryggside, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altarduk a og antependium, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altarduk a og antependium, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altarduk a, AMH2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altarduk a, AMH2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, altarduk b, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, altarduk b, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, antependium, detalj, AMH2010.jpg|Jostedalen kyrkje, antependium, detalj, AMH2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, messehakel c, forside, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, messehakel c, forside, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, messehakel c, ryggside, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, messehakel c, ryggside, AMH 2010.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Gravminne og minnekransar">
Fil:Jostedalen kyrkje, endestein a og b, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, endestein a og b, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen kyrkje, endestein c, AMH 2010.jpg|Jostedalen kyrkje, endestein c, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen, minnekrans a, AMH 2010.jpg|Jostedalen, minnekrans a, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen, minnekrans b, AMH 2010.jpg|Jostedalen, minnekrans b, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen, minnekrans c, AMH 2010.jpg|Jostedalen, minnekrans c, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen, minnekrans d, AMH 2010.jpg|Jostedalen, minnekrans d, AMH 2010.jpg
Fil:Jostedalen, minnekrans e, AMH 2010.jpg|Jostedalen, minnekrans e, AMH 2010.jpg
</gallery>

[[kategori:Kyrkjer/kirker]]

[[kategori:Sogn og Fjordane fylke]]

[[kategori:Luster kommune]]

[[kategori:Jostedal sokn]]

[[kategori:Bjørgvin]]

[[kategori:Indre Sogn]]

[[kategori:Tre]]

[[kategori:Publiseringsår 2012]]

----
<references/>

Borgund kyrkje

2021-02-19T12:08:34Z

Kjartan:

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Stavkyrkja på Borgund var for lita for kyrkjelyden etter lova frå 1851. Formannsskapet vedtok difor å utvida kyrkja ved å flytta ut sør- og nordveggene i skipet.

Fortidsminneforeninga, som ville hindra at den særeigne stavkyrkja vart øydelagd, ville heller at bygda skulle få hjelp til å byggja ei ny og betre tenleg kyrkje, og det vart løyvt midlar til dette frå Stortinget i tillegg til det som kommunen kunne skaffa. Fortidsminneforeninga vart ståande som eigar av den gamle kyrkja.<ref name="ftn1"> Heiberg 1970, s 35

</ref>

Den nye kyrkja vart vigsla 20. august 1868 av sokneprest Henning Frimann Dahl. Byggmeistrar var F. Gade og C. Agthe.

== Bygningen ==
Borgund kyrkje er ved sida av Stedje, Årdal og Hauge kyrkjer av dei prefabrikerte kyrkjene som vart teikna av Chr. Christie i andre halvdel av 1800-talet. Kyrkjene har mykje sams, men er ulikt store, og Borgund kyrkje er den minste av dei med plass til 175 sitjande. Den er også den einaste som ikkje har tårn, i det den gamle tårnstøpulen, som står mellom dei to kyrkjene på Borgund, ber klokkene.

Kyrkja er ei langkyrkje med smalare og lægre kor, med dei vanlege sideromma på kvar side av koret og med eit apside-liknande utbygg aust i koret. Framfor skipet er det laga eit forbygg med open sval i første høgda og med forrom til galleriet i andre. Kyrkja har ikkje våpenhus. Midt på taket over skipet står ein enkel takryttar.

Som dei andre Christie-kyrkjene er Borgund kyrkje ein variasjon over stavkyrkjetemaet med skip og kor med omgangar omkring midtrom. Det er her lagt stor vekt på at omgangane skal vera tydlege utvendes, i det austhjørna har ubrotne omgangar både i skip og kor og sideromma til koret er små og sette rett inn mot koromgangen i nord og sør. Koret strekkjer seg fram til midtromsstolpane i skipet og bakkanten av altaret står i skiljet mellom midtrom og omgang i koret.

Kyrkja fekk først ein beis/lasur utvendes som understreka treverket, etter kort tid vart ho måla i ein brungul farge med mørkare brune lister. Kyrkja stod lenge raudmåla med gule lister. Sist kyrkja vart måla, i 2006, vart også listene raudmåla. Vindauga er kvite.

=== Vegger ===
Kyrkja har vegger i bindingsverk som innvendes og utvendes er kledde med ståande staffpanel. Omgangsveggene er heile, med unntak av opningane i vest, midtromsveggene er understøtta av mellomstolpar og har store vindaugsflater. Mellomstolpane, saman med takverket over omgangar og midtrom, markerer ei inndeling av skipet i tre fag, og av koret i to fag. Mellom stolpane i lengderetning er det sett inn skråstøtter under midtromsveggen. Desse møtes midt mellom stolpane slik at opningane får ei slakt spissboga form. Faga er ikkje markerte i omgangane innvendes, men i eksteriøret er skilja mellom faga markerte med to ståande bord som ligg ei bordsbreidd lengre ute enn panelborda elles.

=== Portalar og dører ===
Kyrkja har opphavlege fyllingsdører med to x to høge fyllingar i dei fleste dørene. Det er fløydør vest i skipet og døropningar mellom kor og siderom. Døra til sakristiet i sør er erstatta med portiere. Frå korets siderom er det utgangsdører i vest.

Framfor hovudinngangen vest i skipet er det ein open sval med ark over portalen i vest. Svalen har brystning og pillarar skilde med kløverbladsbogar. Sjølve portalen har høgre kløverbladsboge og er stengd med fløyport av spiler med boga overside og kross sentralt.

=== Korskiljet ===
Korbogen er i prinsippet det vestre sperrebandet i koret (Sjå nedafor under tak). Mot skipet har det dekorelement der den kløverbladforma / spissboga opninga er dekt med vimperg med kross og krabbar, og flankert av stolpar utforma som fialar med kross. Desse er borne av hjørnestolpane mellom korets og skipets midtrom. Det er elles berre golvnivået som skil mellom kor og skip.

Motivet med vimperg og fialar er teke opp att i mindre målestokk i skiljet mellom korets midtrom og omgang / apside i aust og mellom vestgalleriet og galleriets forrom i vest.

=== Vindauge ===
Vindauga er sette saman av høge, sprosseinndelte rammer der den øvre ruta har kløverbladform. Vindauga i skipets midtromvegg har fem rammer, vindauga i koret tre. Det er ein karm i kvart fag. I vestre omgang er det lægre, torams vindauge, eitt på kvar side av innganspartiet. I korets siderom er det tilsvarande vindauge i endeveggen. Vest på orgelgangen er det eit vindauge med tre rammer der midtramma er høgst.

Vindauga har sekundært fått tilsett ekstra rammer med glas innvendes, desse er delte i to horisontalt med sprosse.

=== Golv og fundament ===
Golvet i skipet er eit bordgolv lagt i lengderetning, slipt og lakka. Sommaren 1956 vart det lagt nytt golv oppå det gamle, med glasvattisolasjon mellom golva.
Koret har same slags golv, men borda ligg på tvers av lengderetninga. Korgolvet, som går fram til midtrommet i skipet, ligg to steg høgre enn golvet i skipet. Det er også avgrensa til midtrommet i breidda, men på nordsida er den vestre delen forlenga litt ut i skipets omgang for å gje plass til piano.

Kyrkja ligg i skrått terreng og har høgt fundament av naturstein under austre del, skrådd til bakkenivå i vest. Fundamentet har rektangelform og er større enn kyrkja, med tilkomst til dørene i sideromma for koret og til bruk ved utvendes vedlikehald av kyrkja. Grunnmuren i kyrkja er også av naturstein.

=== Tak ===
Kyrkja har sperretak og takkonstruksjonen er synleg nedafrå. Omgangstaket er bore av sperrer og av skråstøtter mot mellomstolpane. Over skipet er det to sperreband utanom gavlane. Desse har sperrer, bindbjelke understøtta av skråstøtter frå mellomstolpane og hanebjelke understøtta av knestokkar frå bindbjelkane. I hjørna under hanebjelken er det sett inn eit lite kne mot knestokkane.

Sperrebandet midt i koret er enklare med undrestøtta bindbjelke som ber knestokkar festa til sperrene med kne.

Taka er kledde innvendes med ståande staffpanel og utvendes med lappheller. Dei første åra var taka tekte med spøner som stavkyrkja.

Apsiden og korets siderom har saltak med valming i ytterkant. Alle møne har gjennombroten mønekam og på kvar gavl står ein utskoren kross.

=== Himlingar ===
Himlingane i skip, kor og apside følgjer takforma og er kledde innvendes med ståande staffpanel. I korets siderom er det flate himlingar av staffpanel.

=== Takryttar ===
Kyrkja har ikkje tårn, men det er sett ein liten takryttar midt på skipets tak. Den nedre delen som rir over mønet er firkanta, konvergerande og kledd med staffpanel. Over denne, på hjørna, står fire rette hjørnestolpar som er avslutta med ramme under hjelmen. Skråstøtter mellom stolpane og ramma formar ein kløverbladboge på kvar side. Den høgt pyramideforma hjelmen som kviler på ramma er tekt med lappheller og endar oppe med spir med flattrykt kule og kross. Klokkeringing skjer frå tårnstøpulen mellom Borgund kyrkje og Borgund stavkyrkje. (Sjå under stavkyrkja.)

== Interiør ==
Altar aust i koret med bakkanten i skilje mellom midtrom og omgang / apside. Stor altarring med tre sider av eit rektangel. Flyttbar døypefont, lysglobe og piano nordvest i koret. Skipet har benker på begge sider av midtgang, benkene går heilt bak under galleriet. På nordsida midt i skipet står ein støypejarnsomn. Tverrgalleri i midtrommet i vest. Elektrisk lys vart montert i 1948 og omnar ti år seinare.

Fargar

Då Bendixen vitja kyrkja kring 1900 hadde interiøret den mykje vanlege gul-brune fargesettinga. Kyrkja vart måla i 1964 etter fargeskjema utarbeidd av kornservator Qvale hjå Riksantikvaren(Kallsbok).Sist kyrkja fekk ny fargesetting innvendes var i 1993 då ho vart måla i dagens fargar med okergule vegger, dempa mørkt raude konstruksjonselement og grå staffasje. Golvet er trefarga og lakka.

== Inventar ==
=== Altar ===
Kassealtar med bordplate av plankar, sveifa, skråstilte hjørnestolpar og sokkel. Alle fire sider har kløverblaforma blindbogar, tre på forsida, to på baksida og ein på kvar side. Dei to kløverbogane på baksida er begge i dørblad til skåp i altaret. Altaret har dei opphavlege fargane med brun lasur.

=== Altartavle ===
Som altartavle nyttar ein framleis krusifikset som vart laga då kyrkja var ny. Jesusfiguren er skoren av Brynjulf Bergslien og er av nygotisk form.<ref name="ftn2"> Heiberg 1970

</ref> Jesus heng med armane i boge og med hovudet, som ber tornekrone, bøyg ned mot hans høgre side. Augene er attlatne. Høgre hand viser signingsgest. Kroppen er framstilt i lett kontraposto og beina er nagla saman med høgre fotblad øvst. Kort lendeklede knytt på Jesu høgre side. Figuren og eit gloriefelt i krossmidten er gylt. Krossarmane har kløverbladforma endar og hovudstammen går ned sentralt bak altaret og er festa til dette. Krossen er måla i interiørfargane raudt og grått.

=== Altarring ===
Altarringen har tre sider av eit kvadrat og er open ved altarets sider. Han har flat handlist med indre hylle for særbeger. Handlista er boren av baluster med kløverforma bogar. Brei, stoppa og skinntrekt knelepute. Raudmåla med grå staffering.

Enkel kasseforma kneleskammel framfor altaret.

=== Døypefont ===
a) Døypefont som vart laga til kyrkja då ho var ny. Fonten har flat, sekskanta kum med profilerte sider. Skaft og fot går i eitt med seks radiert stilte bord. Raud- og gråmåla. Denne fonten er no i bruk.

b) Døypefont som vart gjeven til kyrkja saman med nytt dåpsfat og anna i 1965. Denne fonten er også sekskanta og er skoren ut av ein stamme. Kummen er innskrådd med ein rettsida øvre del med ulike skorne symbol. Skaftet er nærast rett, noko innskrådd nedover. Foten skrår ut mot rett standkant med skorne ornament. Gul- og brunlasert.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen har fire sider av ein femkant og opning mot oppgang frå aust mellom to stolpar i korskiljet. Stolen har handlist stoppa og trekt med raudt stoff med gullfrynser, bokbrett mot nordvest. Øvre smalfelt av enkelt listverk med dobbel tannsnittlist. Storfeltet har glatt fylling i ramme med fas og knopp inn mot fyllinga. Enkle hjørnestolpar. Glatt nedre smalfelt med enkelt profil. Stolen står på eit bordliknande understell med sarg og fem bein, dels dreia, dels sekskanta. Oppgang i tre steg frå koret. Raud- og gråmåla.

=== Lesepult ===
Då det vart aktuelt med lesepult i kyrkjene, vart eit bokbrett som tidlegare stod festa til nordre korvegg teke i bruk til denne funksjonen. Ein sokkel vart påmontert slik at pulten kunne stå fritt.

=== Benker ===
Originale, opne benker med rette vangar med kløverbladform ved stolryggen, sveifa fram som armlene over setehøgd. Gjenombroten firpass nede på vangen. Benkene har ei ryggfjøl der bakdelen er skrådd som bokhaldar, og fotstøtte. Setefjøla er halden oppe av vangane og ei ekstra støtte under midten av benken. Raud- og gråmåla. Lause seteputer.

=== Galleri ===
Galleriet fyller det vestre av dei tre faga i skipet og er støtta opp av mellomstolpar, veggstolpar og av to ekstra stolpar som flankerer midtgangen. Galleriet har no eit framspring over midtgangen, dette vart truleg laga i samband med nytt orgel tidleg på 1960-talet.

Gallerifronten viser bjelkelag under brystning av ståande staffpanel avslutta med ramme og handlist. Panelet er gulmåla, listverket raudt og grått. Himlinga under galleriet er flat og kledd med staffpanel. Det går trapp frå sørvest i skipets omgang opp til galleriets forrom over vestre omgang.

=== Måleri ===
<nowiki>Kyrkja har åtte maleri som framstiller dei fire evangelistane og fire profetar (Daniel, Esaias, Esekiel og Jeremias). Måleria vart innkjøpte for midlar som vart gjevne til kyrkja. Berre 2-3 av måleria er signerte Siv J. -77 [Siv Jørstad], men alle er måla av henne. </nowiki>

=== Tavler ===
To nummertavler med skoren ornamentikk på toppfelt og fotlist. Tavlene er delt i to vertikalt med list og merkte FØR og EFTER med skorne versalar. Toppfeltet har tre knoppar med skore draperi mellom over tannsnitt, fotlista er konsollforma med grunn tannsnittlist nedst. (Truleg frå Kyrkjelaget 1933 – sjå nedafor under blomstervasar).''' '''Tavlene er måla i to gråfargar og staffert med gull.

==== Rituelle kar ====
==== Kalk ====
Kalk i sølv med skrå kupa med runda botn, rund nodus, sekskanta øvre og nedre skaftledd nagla til kupa og seksflika fot. Foten har stankant på plate. Nodus har seks drivne tungeornament med mellomliggjande dekor. Skaftledda er avgrensa ved riller. På standkant og øvst på foten er eit ornament med rekkje av romber vekslande med ståande element. Kupa er gylt innvendes.<ref name="ftn3"> Bendixens manus

</ref> På ein av flikane på foten er det nagla fast eit gylt krusifiks. Innrissa vekt i lodd på undersida, to stempel på standplata. Det er i seinare tid sett til ein innsats med nebb i kupa. Denne er med ein krage tredd ned over kupas overkant. Innsida er ikkje gylt. Innsatsen er stempla JT (Tostrup), 830 S. Høgde 21,3 ved nebbet. Største vidde fot: 13,3 cm.

==== Disk ====
Disk i sølv med gylt overside. På randa siselert signingskross på ei side og innskrift med skriveskrift på den andre: Borgens Almuis Gafue 1684. Diameter 13,2 cm, rand 1,7 cm.

==== Vinkanne ====
To rebekkakrukker i steintøy med brunspetta dekor og opphøgd, brunfarga kross i front på korpus. Merkte Feyer. Høgde 34,3 cm ved hanken.

''Vinnebb''
<br\>
Ovalt blad, innvendes gylt og med nebb på ei side. Kross med strålekrans på framsida av skaftenden, Chi-rho på baksida. Stempel: 830, S og meisterstempel. Gylt innvendes. Ligg i originaløskje frå David Andersen. Lengde 18 cm.

==== Oblatøskje ====
Sylinderforma standard oblatøskje i sølv, innvendes gylt. Øskja har lett konvekst lok med siselert latinsk kross og innskrift 20-8-1968. Stempel: 830 S, Kalk i oval, TH MARTHINSEN og 2. Diameter 11 cm, høgde 3,7 cm.

==== Dåpsfat ====
a) Sekskanta dåpsfat i massing laga til kyrkja. Sidene svingar inn og ned mot sekskanta botn. Etter kanten er det drive inn ei rad med prikkar, og skøytane er ytst dekte av eit blad. Største vidde 51 cm, høgde 6 cm.

b) <nowiki>Rundt dåpsfat i sølv. Fatet har forsterka kant, flat rand og runda botn Rundt kanten er siselert med versalar: LAT SMÅBORNI KOMA TIL MEG, HINDRA DEI IKKJE! FOR GUDS RIKE HØYRER SLIKE TIL +. Innskrift med versalar under botnen: DØYPEFONT [b], FAT OG MUGGE ER GÅVE FRÅ KARI, ELSA OG HÅKON ERAKER. ANNO 1965. Stempel: DAVID-ANDERSEN, 830 S og skålvekt (meisterstempel). Diameter 40 cm, høgde 5,2 cm.</nowiki>

==== Kanne ====
a) Kanne til dåpsvatn, truleg plett. Ikkje i bruk. Standard sølvsmedvare med pæreforma korpus og vid hellekant. Kross på begge sider av korpus. Stempel K. Hestenes, Bergen. Høgde 29 cm, største vidde 25 cm.

b) Kanne til dåpsvatn, slank pæreform med rett hals, opphøgd hellekant og lett svungen hank. Latinsk kross med strålar på korpus. Stempel: DAVID ANDERSEN, 830 S, skålvekt. Høgde 28,4 cm, største vidde 13,5 cm.

=== Parament ===
==== Altarduk ====
Altarduk i kvit lin med 19 cm brei bord i svartsaum på tre sider. Sentralt framme har borda ein noko høgre kross, elles er motivet beger og kristogram (chi-rho) vekselvis, skilde med små åttebladroser.

==== Messehaklar ====
a) Raud, rettsida messehakel. Hovudstoff i viskosedreiel med krossar i mønsteret, fôr av gult lerret. Hakelen kanta med smalt gullband. Ryggsida har applikert kross kanta med det same bandet, forsida kristogram (chi-rho), begge med broderi i form av leggsaum i gulltråd. Festa med tre hekter på venstre skulder. Produsent: Den Norske Husflidsforening. Høgde 107 cm, breidde 64 cm.

b) Grøn, rettsida messehakel. Hovudstoff av lin (?) i krosskypert, gult fôr av lerret. Hakelen er kanta med smalt gullband. Forsida har stolpe med grunn markering av krossarmar der jesus-monogram er brodert på applikert rute i naturkvitt stoff. Ryggsida har kross med applikert rute med brodert sigerslam i krossmidten. Festa med tre hekter på venstre skulder. Produsent: Den Norske Husflidsforening. Høgde 104/97 cm, breidde 65 cm.

c) Kvit messehakel med rett ryggside og skjoldforma forside. Kvit kunststoff-damask med raudt fôr. Gaffelkross av breitt, vove band med krossmotiv, aks og druer på begge sider. Produsent: Casa Bochaca, Barcelona. Høgde 107/100 cm, breidde 59 cm.

d) Fiolett rettsida messehakel i dobbelvev i ull med lerretsbinding. Retta er mørk fiolett, vranga lyst fiolett. Forsida har jesusmonogram, IHS med i-en som kross. Ryggsida har kross der armane har liljeforma avslutting og krossmidten er omgitt av stor ring. Produsent: Marit Anny’s Vevstogo. Høgde 118/101 cm, vidde 69 cm.

''Messeskjorter''
<br\>
To messeskjorter.

====Lysstell====
==== Altarstakar ====
To kåpestakar av massing i barokk form på altaret, nyare. Høgde 37,5 cm, diameter fot 33 cm.

==== Andre stakar ====
a) To massingstakar, balusterforma, med pigg. Høgde 18 cm utan pigg, diameter fot 9,7 cm.

b) To standard lysestakar av sølv med lyspipe og jamnt utsvinga fot. Innskrift på foten i versalar: Gåve til Borgund kyrkje frå Anna Tufte 1989. Høgde 13,9 cm, diameter fot 11,7 cm.

c) Femarma sølv lysestake, standard sølvsmedvare med to bogar festa til midtskaft. På foten innskrift med Gotisk fraktur: Til minne om Hjæsa (?), Agrim og Ole A. Eraker, 20-8-1968. Stempel 830 S, kalk i oval og TH MARTHINSEN. Høgde 35 cm, største vidde 30,5 cm.

d) To sjuarma smijarns golvstakar.

e) Lysglobe.

==== Lysekroner ====
a) Lysekrone, truleg tidleg 1500-tal, massing. Krona har ringoppheng og toppfigur i form av løve i rundskulptur. Løva sit på topplata med gapande kjeft og med den stiliserte halen svinga opp over ryggen. Skaftet under er smalt og går over i eit traktforma nedre ledd med ein knekk inn under festet for lysarmar. Overkanten av den nedre delen har seks hakk som må ha vore feste for vekkomne lysarmar eller ornamentarmar/reflektorar. Dei seks armane som framleis finst, er sette ned i vertikale spor på traktforma og kviler på ein ring under desse. Mellom dei to festekrinsane er traktforma fleire stader gjennombroten av fem små runde hol i krossform. Armane er skorne ut av massingplater og har bogeform med liljeforma ornament på undersida og ein figur som fyller oversida av bogen. Figuren er ei havfrue med todelt, fiskeforma underdel som svingar ut til kvar side i bogen. Hendene grip om fiskesporen på begge sider. Lysarmane ber smale lysskåler og fastskrudde lyspiper.

b) Lysekrone, truleg frå kyrkjas oppføringstid. Krona har ringoppheng og kort, balusterforma stamme avslutta nede med kule med knopp. Stammen har ein breiare ring med feste for seks nedsvinga, S-forma lysarmar. Inne ved stammen deler armen seg og ein del svingar opp over feste som ornament. Midt på armen formar denne eit dyrehovud og resten av armen kjem ut av dyrets gap. Armen ber lysskål og rett lyspipe.

c) Lysekrone, nyare, med tre omfar boga lysarmar, seks + ti + seks, montert med elektrisk lys.

=== Klokker ===
Mellomalderklokka som står sørvest i skipet er 87 cm i diameter og 100/72 høg. Innskrift SANCTVS LAVRENCIVS.

Klokkene som er i bruk no, heng i støpulen mellom dei to kyrkjene på Borgund (sjå under Borgund stavkyrkje).

=== Orgel og andre instrument ===
==== Orgel ====
Orgel frå Aug. Nielsen, Christiania. Fasaden er tredelt med tre spisboga felt som formar triumfbogemotiv. Felta er fylte med metallpiper. Kvart felt er rett avslutta oppe, og krynt med gotiserande dekorelement. Felta er skilde med stolpar som endar som fialar.

Orgelet har følgjande disposisjon fordelt på ein manual og pedal: Principal 8’, Gamba 8’, Gedact 8’, Octave 4’, Flöte 4’, Subbas 16’.

''Piano''– Schimmel

=== Bøker ===
Alterbok, Chr. 1826
<br\>
Kollekter og tekster, Kra. 1887
<br\>
Bibel, Kbh 1802
<br\>
Landstads salmebok, Bergen 1874. Skinninnbunden med spenner
<br\>
+ diverse liturgiske bøker frå 1900-talet

=== Møblar ===
To par stolar til bruk i koret.

a) To stolar av eik med krumma forbein og bakbein som over sargen er sveifa og går over i toppstykke. Høgt, hjarteforma gjennomskore ryggbrett. Bladornament med utgangspunkt i portalornamentikken frå stavkyrkjene. Setene er stoppa og trekte med grønfarga skinn. I skinnet er det prega eit dyr i portalornamentikk.

b)To nyare karmstolar i lyst lauvtre med enkel akantusskurd på rygg og armlener. Forbeina har løveføter. H-kryss. Sete og rygg stoppa og trekt med skinn.

=== Offerutstyr ===
To standard kollekthovar med ring og motstilte handtak av tre. Grøn pose, brunt skinn om ringen.

=== Blomstervasar ===
a) To blomstervasar i sølv med begerforma korpus under vid, traktforma og tiflika hals. Tisida flat fot på standkant. På den eine er følgjande innskrift med versalar: TIL BORGUND KYRKJE FRÅ KYRKJELAGET I BORGUND. MÅLING AV KYRKJA INNI OG UTANPÅ TVO STOLAR NUMMERTAVLOR GARDINOR EIN OMN ER GJEVE TIL KYRKJA AV ”KYRKJELAGET” 1933. På standkant GUNNAR FJELD med versalar og stempel på foten: 830 S, kalk i oval og A. Innskrift på den andre med gotisk fraktur øvst på korpus: Gåve frå Håkon A. Eraker 20-8-1968. Stempel 830 S, kalk i oval, 858 og A. Begge er 27 cm høge og 15, 8 cm vide oppe.

b) To blomstervasar med avrunda firkanta grunnform, svakt pæreforma korpus og låg fot. Innskrift på korpus med versalar: Gåve til Borgund kyrkje frå Anna Tufte 1989. Stempel 830 S, kalk i oval og B. Høgde 22 cm, største vidde fot 8,5 cm.

=== Diverse ===
Støypejarnsomn, merkt BJØRN.

== Kyrkjegard ==
Kyrkjegarden ligg nærare knytt til den gamle kyrkja, sjå under Borgund stavkyrkje.

''Bygningar knytte til kyrkjegarden''
<br\>
På sørsida framfor inngangen til kyrkja vart det i 1975 oppført eit bårerom med toalett inntil det stigande terrenget. Huset, som er teikna av arkitektane T.K. og H.J. Hansteen, har fløydør til bårerom og dør til toalett på nordsida. Veggene er kledde med naturstein og saltaket er tekt med torv.

= Kjelder =
== Utrykte kjelder ==
Bendixenes manus: Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt. Ca 1900
<br\>
Synfaringar og rekneskapar frå Statsarkivet i Bergen

== Trykte kjelder ==
Heiberg, G. F., ''Sogns Kirker i Fortid og Nutid'', serprent av Tidsskrift for Historielaget for Sogn 1970 nr. 23, s 29 f, Leikanger 1970

= Bilete =

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygningen">
Fil:Borgund kyrkje sett frå nordvest 1, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje sett frå nordvest 1, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje sett frå nordvest, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje sett frå nordvest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje sett frå sørvest, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje sett frå sørvest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, austfasade, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, austfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, fundament i aust, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, fundament i aust, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, fundament, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, fundament, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, inngangspartiet sett frå sør, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, inngangspartiet sett frå sør, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, kor- og apsideopning, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, kor- og apsideopning, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, korpartiet sett frå sør, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, korpartiet sett frå sør, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, mellom skipets omgang og sakristiet, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, mellom skipets omgang og sakristiet, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, sørfasade, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, sørfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, takkonstruksjonen sett mot vest, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, takkonstruksjonen sett mot vest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, takryttaren sett frå sør, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, takryttaren sett frå sør, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, vestinngangen sett innafrå, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, vestinngangen sett innafrå, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, vestinngangen sett utafrå, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, vestinngangen sett utafrå, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, vindauge i nordre midtromsvegg, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, vindauge i nordre midtromsvegg, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, vindauge i nordveggen i skip og kor, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, vindauge i nordveggen i skip og kor, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, vindauge vest i nordre omgang, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, vindauge vest i nordre omgang, AMH 2009.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil:Borgund kyrkje, altarpartiet, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, altarpartiet, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, intereiør mot sørvest i skipet, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, intereiør mot sørvest i skipet, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, interiør mot aust, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, interiør mot aust, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, interiør mot vest, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, interiør mot vest, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, interiør under galleriet mot nord, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, interiør under galleriet mot nord, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, interiør under galleriet mot sør, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, interiør under galleriet mot sør, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, kor- og apsideopning, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, kor- og apsideopning, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, nordre sideskip sett mot vest, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, nordre sideskip sett mot vest, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil:Borgund kyrkje, altar med krusifiks, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, altar med krusifiks, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, altar, forside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, altar, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, altar, ryggside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, altar, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, benker, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, benker, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, blomstervase liten, ein av to, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, blomstervase liten, ein av to, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, blomstervase stor, ein av to, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, blomstervase stor, ein av to, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, døypefont a, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, døypefont a, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, døypefont b, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, døypefont b, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, galleri, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, galleri, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, kneleskammel, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, kneleskammel, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, kollekthovar, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, kollekthovar, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, krusifiks, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, krusifiks, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, krusifiks, detalj, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, krusifiks, detalj, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, mellomalderklokke, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, mellomalderklokke, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, nummertavle, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, nummertavle, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, orgelfasade, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, orgelfasade, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, stol a, ein av to, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, stol a, ein av to, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, stol b 1, ein av to, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, stol b 1, ein av to, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, stol b 2, ein av to, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, stol b 2, ein av to, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, støypejarnsomn, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, støypejarnsomn, AMH 2009.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Bøker">
Fil:Borgund kyrkje, altarbok, oppslag, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, altarbok, oppslag, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, altarbok, ryggside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, altarbok, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, bibel oppslag b, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, bibel oppslag b, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, bibel oppslag c, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, bibel oppslag c, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, bibel, forside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, bibel, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, bibel, oppslag a, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, bibel, oppslag a, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, bibel, ryggside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, bibel, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, kollektar og tekstar, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, kollektar og tekstar, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, salmebok forside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, salmebok forside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, salmebok ryggside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, salmebok ryggside, AMH 2009.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Måleri">
Fil:Borgund kyrkje, måleri Daniel, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, måleri Daniel, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, måleri Esaias, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, måleri Esaias, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, måleri Esekiel, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, måleri Esekiel, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, måleri Jeremias, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, måleri Jeremias, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, måleri Johannes, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, måleri Johannes, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, måleri Lukas, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, måleri Lukas, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, måleri Markus, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, måleri Markus, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, måleri Matheus, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, måleri Matheus, AMH 2009.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Parament">
Fil:Borgund kyrkje, altarduk, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, altarduk, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, kristnateppe, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, kristnateppe, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, messehakel fiolett, forside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, messehakel fiolett, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, messehakel fiolett, ryggside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, messehakel fiolett, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, messehakel grøn forside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, messehakel grøn forside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, messehakel grøn, ryggside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, messehakel grøn, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, messehakel kvit, forside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, messehakel kvit, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, messehakel kvit, ryggside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, messehakel kvit, ryggside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, messehakel raud, forside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, messehakel raud, forside, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund kyrkje, messehakel raud, ryggside, AMH 2009.jpg|Borgund kyrkje, messehakel raud, ryggside, AMH 2009.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard">
Fil:Borgund kyrkje, bårehuset sett frå nord, AMH 2009g 020.jpg|Borgund kyrkje, bårehuset sett frå nord, AMH 2009g 020.jpg
Fil:Borgund, bårehuset sett frå aust, AMH 2009.jpg|Borgund, bårehuset sett frå aust, AMH 2009.jpg
Fil:Borgund, kyrkjene, AMH 2009.jpg|Borgund, kyrkjene, AMH 2009.jpg
</gallery>

----
<references/>
[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Borgund sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Lærdal kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Lærdal kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Etter 1850]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Bakka kyrkje

2021-02-19T12:07:54Z

Kjartan:

{{Infobox ka-kirke |lat = 60.9172712025299 |lng = 6.87026697961652 | kirkeid = 142100401 | kommune = Aurland | fylke = Sogn og Fjordane | spchar = '繅'‽ | fellesråd = Aurland kyrkjelege fellesråd | latlng = 60.9172712025299, 6.87026697961652 | mapscomplete =
| sknr = 7090204 | bisp = Bjørgvin | prosti = Indre Sogn | bygningsgruppe = Kyrkje etter lova (§ 17) | vernestatus = Listeført (etter 1850) }}

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
I den vesle bygda Bakka på vestsida av Nærøyfjorden, eit stykke frå Gudvangen, står ei kvitmåla kyrkje. Ho er teikna av arkitekt Chr. H. Grosch og vart vigsla 11.5.1959.

Kyrkja framstår i dag som ein autentisk kyrkjebygning som har bevart mykje av dei særtrekka ho må ha hatt som ny for 150 år sida.

=== Bygningen ===
=== Vegger ===
Alle veggene er tømra av stort tømmer og lafta saman i hjørna. Indre hjørne har sinkelaft. Bygningen er sett saman av eit rektangulært skip med våpenhus i to høgder i vest og eit kort kor i tilsvarande høgd i aust. Over våpenhuset held det fram eit smalare og kortare støpultårn inntil vestveggen i skipet. Våpenhus, skip og kor er alle avslutta i same høgde, men våpenhuset og koret er smalare. I same breidde som koret, er det lengs aust eit lægre rom med sakristifunksjon.

Austdelen av hovudrektangelet rommar det meste av koret, medan det som i eksteriøret framstår som kor, er ein nisje for altar og altartavle der ein halvsirkelforma altarring går inn til sideveggene som avgrensar nisjen. I skip og kor er veggene avslutta oppe mot himlingen med ein gesims med skorne kartusjfelt over profilert list. Ved golvet er det ei enkel golvlist.

Overflata på tømmeret står utan måling eller anna handsaming.

Utvendes er kyrkja kledd med breie, sulagde bord avslutta oppe med flat, sekundær innkassing under kort takskjegg, og nede ved enkelt vatnbord. I langveggene er det store, tredelte vindauge sentralt. Kyrkja har døropningar i vest og sør i sakristiet, og eit lite vindauge vest på orgelgangen.

=== Dører ===
Dørene vest i skipet, vest i våpenhuset og aust i koret er opphavlege dører i nyklassisistisk stil med tilhøyrande dørvridarar. Døra vest på galleriet er ei enkel dør med ståande panel, truleg opphavleg. Døra sør i sakristiet har framleis opphavleg karm og gerikter, men sjølve dørbladet er utskift med ei sveitserstildør med tilhøyrande dørvridar. Utvendes er det her sett inn ei varedør av ståande bord.

=== Korskiljet ===
Skiljet mellom kor og skip går på tvers av hovudrektangelet i kyrkja, i austre del. Det er markert ved at golvet i denne delen ligg tre steg høgre enn i resten av rektanglet. Trappa er flankert av breie, firkanta meklarar. Brystningar med ein balustrade i overkant, dekt med flat handlist, markerer skiljet mellom dei to delane av kyrkja. Bak balustradane har det tidlegare vore innbygde stolar på kvar side. Den nordre er fjerna for å gje plass til orgelet.

Ved altarnisjen i aust er sideveggene inndelte i øvre og nedre felt. Korbogen i nisjeopninga er forma som ein open eselryggboge av profilert listverk som går ned etter nisjehjørna på kvar side. Kapitelbanda er førte ut mellom felta på sideveggene. Nedre felt er innramma med lister.

=== Vindauge ===
På kvar av langsidene i kyrkja er det eit tredelt vindauge. Alle tre delar er avslutta oppe med spiss gavl. Midtdelen er høgre enn sidedelane. Forma er den opphavlege, men vindauga er fornya med kopla glas ytst i karmen. Midtdelen har to rammer med midtpost. I sidedelane er det ei ramme på kvar side. I ytre rammer er glaset inndelt i småruter med sprosser. I indre rammer er det heilt glas. Rammene er hengsla. Vindauget aust i sakristiet er lite og firkanta. Det er også nyare og kopla. Eldre ekstravindauge er lagra på loftet.

=== Golv og fundament ===
Golv av vekslande breie bord i fire jamne skift fram til korskiljet. Korgolvet ligg sameleis i to jamne skift, men tre steg høgre. Det austre skiftet går inn i altarnisjen slik at golvet i austre del av nisjen ligg i same høgd som i koret utafor altarringen. Altarringen og altaret står på ein altarfot eller eit podium som er eitt steg høgre enn korgolvet.

Kyrkja kviler på eit fundament av naturstein.

=== Tak ===
Taket over skipet er eit enkelt sperretak med pålagde skråsperrer. Sperrepara står tett og er tappa saman i mønet. Sperrene ber sutak som underlag for rekter, lekter og lappskifer.

=== Himlingar ===
Alle himlingane i kyrkja er flate og samansette av over- og underliggjande bord i ulike breidder. Overliggjarane har profilerte kantar.

=== Tårn og våpenhus ===
Våpenhuset er lafta opp i same raftenivå som kyrkja elles, og er i to høgder med gallerigang i andre høgd. Frå raftet skrår sperrepar, inkludert vestgavlen i våpenhuset, opp mot mønet. Sperrene over våpenhuset er tappa i einannan. Over dei to vestre sperrepara er det lagt eit kort saltak. Austafor desse går det opp fire tårnstolpar frå grunnen av sentralt i våpenhuset. Desse utgjer hjørnestolpar i tårnet over våpenhuset.

Frå tredje høgd, over gallerigangen, er tårnstavane stiva av med kraftige kryssband. Det går ein losholt på tvers mellom kryssa i kryssbanda på nord- og sørsida. Kryssbanda er felte inn på stolpane på halv ved og sikra med jarnbolt. Tredje høgda er open i aust mot loftet over kyrkja. Fjerde høgda har lydluker i tre retningar, ikkje mot sør. Sjølve tårnveggene er avslutta over klokkerommet i fjerde høgd med ei ramme festa i stolpane. Over ramma ligg to bjelkar i lengderetning. Desse ber oppheng for klokka. Ramma ber eit firkanta skjørt. Over skjørtet står ei firkanta lanterne, også den med lydluker. Lanterna står med fire hjørnestolpar på dei tverrlagde bjelkane som held klokka. Fire kraftige skråsperrer er lagde på halv ved inn i hjørnestolpane og går opp omkring kongen i den åttekanta hjelmen som kviler på lanternas øvre ramme. Lanternen er øvst avslutta med metallkledd spir med stong med hane i toppen.

== Interiør ==
=== Presentasjon av interiøret ===
Kyrkja har altar og altarring sentralt i ein altarnisje i aust. Austre del av hovudrektangelet i bygningen er også skilt av som ein del av korområdet. Her er det orgel mot langveggen på nordsida og preikestol på sørsida. I skipet er det benkeparti som flankerer ein midtgang. På nordsida står det ein vedfyrt omn i benkepartiet ved midtgangen. Mellom omnen og nordre langvegg stod det tidlegare to kortare benker. Desse er tekne vekk for å gje rom for mindre born. Kyrkja har tverrgalleri i vest.

=== Fargar ===
Vegger og golv er i bart treverk. Lister og himling i kyrkjerommet er lyst grå. Korbogen er kvitmåla. Benker, preikestol og orgel er kvite med grå og gull staffasje. På benkevangane og ved kortrappa er det måla djupt raude sjablonornament henta fram frå eldre målingslag. Bendixen beskreiv også denne målinga, det har truleg vore meir av ornamenta kring 1900.<ref name="ftn1"> Bendixens manus

</ref> Altartavla har vore overmåla med grått, men fargane frå 1907 er henta fram att.

I midtgangen og fram til altarringen ligg eit plommeraudt boucléteppe. Plommeraude puter i benkene.

Innskrift over korbogen med gull fraktur på svart botn: Kom Jesum Christum ihu, som er oppreist fra de Døde! På sjølve bogen med svart skriveskrift på grå botn: Sandelig, sandelig siger Jeg eder at hvadsomhelst I bede Faderen om i mit Navn, skal han give Eder.

På sideveggene ved nisjeopninga er det innskrifter i dei øvre felta. På nordsida:
<br\>
''Aar 1858 blev denne Kirke opbygget og bekostet af efternevnte Gaardbrugere Iver Anders Tufte, Enken Kari Pedersdatter Bakke, hver''' '''af dem 1/3 Deel. Prædikestolen er som en Gave bekostet af Peder Hansen Tufte.-''' '''''

På sørsida:
<br\>
''Samdt af disse Gaardbrugere bekostet hver af dem 1/6 Deel. Jens Johannsen Bakke, Enken Brithe Regnaldsdr: Bakke – Aae 1859 Onsdagen den 11 Mai blev Indvielsen i Høitidelighed forretet. ''

== Inventar ==
=== Altar ===
Opphavleg hadde kyrkja eit klassiserande altar med boga front. Fronten er oppbevart på loftet.

I 1907 fekk kyrkja eit kassealtar med tredelt front inndelt ved fire framforstilte søyler på base under gesims av lister under bordplata. Spissbogeform i midtfeltet og mindre i dei to sidefelta. Altaret er kvitmåla med staffasje i grønt, raudt og gull.

=== Altartavle ===
Opphavleg hadde altaret ein enkel kross slik det var vanleg i kyrkjene frå midten av 1800-talet. Krossen står på loftet i kyrkja.

Nygotisk tavle som høyrer saman med altaret. Tavla har spissboga biletfelt flankert av smale sidefelt som endar oppe i fialar og med rest av venger på sidene. Vimperg med krabbar over midtfeltet avslutta oppe med hovud med tre ansikt. Kvit botn staffert med grønt, raudt og gull.

Måleri: Kopi av Jesu bøn i Getsemane av Heinrich Hoffmann 1890. Signert nede til høgre av N. Bergslien. Motivet er spegelvendt. På ramma under måleriet med gull fraktur: Mark. 14,32-42.

=== Altarring ===
Altaret står i ein nisje austover frå koret, og altarringen går i boge fram frå nisjehjørna. Han har flat handlist, urneforma balustrar og knefall som er stoppa og trekt med skinn. Kvitt rekkverk, grått knefall, mørkt raudbrunt skinn.

=== Døypefont ===
a) Ein døypefont i tre er teken vare på. Fonten har åttekanta, rettsida kum med nedsvinga botn, balusterforma skaft og trestegs, avtrappa, åttekanta fot.

b) No vert dåpsfatet sett i ein gulmåla jarnring som er festa til fremste benkevange på nordsida.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen har sju sider av ein åttekant, kvar side har ei fylling. På hjørna skil runde søyler mellom felta. Desse kviler på ein kraftig gesims som dels kviler på oppgangen, dels på brystninga mellom kor og skip. Oppgangen har fem steg.

=== Benker og faste stolar ===
Benkene som er i kyrkja no er nyare enn kyrkja. Det er spor etter feste for rette ryggar i langveggene og eldre benkestokkar er bevarte ved midtgangen. Dei trapesforma vangane med rette sider som smalnar nedetter er også feste i dei gamle benkestokkane. Benkene har heile ryggar med to liggjande fyllingar og enkle seteplater. Som er understøtta med ståande bord under midten og under kvar ende. Ryggane er festa i langveggene. Under setet går det ein støtteplanke frå ende til ende.

I koret har det vore faste stolar både på nordsida og på sørsida mot brystninga. Den nordlege av desse er no teken vekk, medan den sørlege ved preikestolen står og har brystning og dør mot koret.

=== Galleri ===
Tverrgalleriet i vest er festa til veggene og til fire stolpar, to opplengjer og to frittståande stolpar ved midtgangen. Galleribrystninga ligg på austsida av stolpane. Brystninga har 12 fyllingar skilt med klassiserande pilastrar som står på kraftig profilert baselist og ber kraftig profilert gesims med flat overside. Golvet på galleriet er avtrappa og har ekstra sitjeplassar.

=== Tavler ===
To nummertavler er festa til dei nedre felta i sideveggene ved altarnisjeopninga. Dei har profilert ramme kring vertikalt todelt botn med stiftar for siffer, salmenummer til venstre og vers til høgre. Over øvre rammestykke er det festa eit sveifa toppstykke med hol for oppheng.

==== Rituelle kar ====
==== Kalk ====
Kalk med djup, rettsida kupa og rett rundt skaft med høgare nedre skaftledd, skaftledda er avslutta oppe og nede med flat ring. Kupa har vore gylt innvendes. Nodus er spissa mot pålagd tvinna rille. Både øvre og nedre del har spisse bladformer frå skaftet. 1858. Fullstempla: Bergen, HW, LH, 6M og (18)58. Innskrift på korpus: Nærøens Menighed. Høgde 20,6 cm, Diameter fot 10,7 cm. Foten har fått eit trykk inn på eine sida.

''Særkalkar''

a) Latinsk kross på foten, gylt i kupa. Stempel: GP og tårn. Rille på nodus. Diameter kupa 5,8 cm. Høgde 7,5 cm.

b) Latinsk kross på foten, gylt i kupa. Stempel 830 S, Magnus Aases meisterstempel og N i kvadrat. Diameter kupa 5,5 cm Høgde 7,4 cm.

==== Disk ====
Høyrer saman med kalken. Tallerkforma med opphøgd rand. Innskrift på randa: Nærøens Menighed. Fullstempla under botnen som kalken (1858). Diameter 112,9 cm. Rand 1,9 cm.

==== Vinkanne ====
''Vinkanne'' av plett (?). Amforaforma. Ustempla. Høgde ved hanken 34,5 cm, diameter fot 10,7 cm.

==== Dåpsfat ====
Kopar, måla på undersida. Bendixen skriv om det same fatet at det er eit overmåla massingbekken.<ref name="ftn2"> Bendixens manus

</ref> Fatet har drevne ornament med ein emblematisk bukett av to tulipanar og ei rose(?) i botnen, ovalar i veggen og ei bord av sirkelsegment med naglehovud i sviklane på randa. Diameter 47,7 cm, høgde 7,3 cm.

==== Kanne ====
Sylinderforma kanne med innsvinga botn på utsvinga fot på standkant. Plett(?). 7-talsforma hank og djupt, isett nebb. Dreven kløverbladkross på begge sider av korpus. Innskrift med versalar på foten: TIL BAKKE KIRKE – FRÅ ANNA OG OLAV HATLELID 1953. Ustempla. Høgde 38,2 cm. '''Diameter fot 1,6 cm.'''

=== Parament ===
==== Altarduk ====
Altarduk av aidastoff med vekslande krossar og blomemotiv. Duken er sydd av ei kvinne i bygda.

==== Messehaklar ====
a) Høgraud fløyels messehakel i skjoldform med glatta fôr i linlærret, no bleikt raudt. Truleg siste del av 1800-talet. Hakelen er kanta med eit 2,7 cm breitt gullband. Forsida har latinsk kross av eit 5 cm breitt gullband, ryggsida ein større latinsk kross av det breie bandet lagt dobbelt. Høgde 88 og 108 cm, breidde ved skulder 61cm. Hakelen er festa med tre hekter på høgre skulder. Treng istandsetting.

b) Kvit messehakel i spiss, runda form. 1960-talet(?) Hovudstoffet er av ull i krosskypert. Fôr av grovt bommullslerret. Hakelen er kanta med skråband av sennepsfarga ullerret. Det same stoffet er brukt til ein applikert Y-kross på ryggsida og grunnlag for brystmotivet på forsida. Ein brodert bladranke i ulike grønfargar slyngar seg om y-krossen, og utafor denne er krossen markert med ein kontur av gullsnor. Brystmotivet er sirkelrundt med brodert kontur og jesusmonogram. Festa med hekter på venstre skulder. Hakelen er sydd på dugnad av kvinner frå bygda, truleg etter teikningar frå DNH. Høgde 98 cm, breidde 69 cm.

To ''messeskjorter''.

=== Lysstell ===

==== Altarstakar ====
a) To altarstakar av plett. 1800-talet. Dei er no litt ulike i lyskragen, truleg skuldast dette ein reparasjon. Ustempla. Høgde om lag 23 cm. Diameter fot 11,5 cm.

b) To trearma stakar i massing i drakestil. Desse er no i bruk som altarstakar. Breidde 40,3 cm, høgde om lag 44 cm, diameter fot 18 cm.

c) To lysestakar av sølv. Merkte 830 S og PV (Pål Vigeland). Høgde 13, 6 cm, diagonalmål botn 12,2 cm.

==== Lysekroner og lampettar ====
To nyare ''kroner'' i patinert massing over midtgangen og i koret, ei med 2 x 6 armar, ei med 6 armar. To ''lampettar'' med to armar, også desse i patinert massing. Standard ''taklamper'' under galleriet (plafond).

=== Klokke ===
Klokka vart laga til kyrkja då ho var ny. Innskrift på den eine sida av korpus: STØBT I BERGEN AF J. F. BECKER 1859. På den andre sida: BEKOSTET AF NÆRÖENS MENIGHED. Diameter 60 cm, høgde med krone 60 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
Eit orgel med eit manual og pedal er plassert mot nordveggen av kyrkja vest i koret. Det fyller rommet opp til raftehøgd og er todelt med spelepult og ulike dører i nedre del og tre spissboga opningar for metallpiper i øvre del. Orgelet er måla kvitt med staffering i grått og gull.

=== Bøker ===
Altarbok (nynorsk) Oslo 1926, Tekstbok (nynorsk) Kristiania 1922, Graduale (nynorsk) Oslo 1925.

=== Offerutstyr ===
To standard ''kollekthovar'' med motsette handtak av tre. Hovane er av grønt stoff med applikert likearma, gullfarga kross.
<br\>
''Trebolle ''med svidd innskrift under botnen som fortel at skåla er laga av tre frå Gamleskulen i Gudvangen. Merkt JG -90.

== Kyrkjegard og gravminne ==
=== Kyrkjegard ===
Kyrkjegarden ligg i hovudsak på sørsida av kyrkja, med utviding mot vest der det også ligg ein del graver på vestsida av kyrkja. På aust- og nordsida er det ikkje graver. Kyrkjegarden er omgitt av steinmur mot sør og dels mot aust, medan det står stakitt mot vest og nord og dels på austsida. Utvidinga mot vest er markert med ei loddbein fuge i kyrkjegardsmuren på sørsida. Det er portar inn til kyrkjegarden i sørvestre hjørne mot vegen og i austmuren til stig ned til bryggja ved sjøen.

Ved sjøen ligg ei steinhelle, «Likhella», der kistene vart plasserte mellombels etter at dei var frakta sjøvegen til kyrkja.

=== Gravminne ===
Nokre gravminne er fotograferte, sjå Bilete.

=== Bygningar knytte til kyrkjegarden ===
Det gamle uthuset til kyrkja ligg ved kaien. Det er eit enkelt lite hus med saltak og panelte vegger, truleg oppført på 1960-talet. Seinare er det bygt eit nytt, noko større uthus i bakken mot sjøen utafor kyrkjegardsmuren på austsida.

== Kjelder ==

=== Utrykte kjelder ===
Bendixen, B.E., Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt, avskrift av manus

==Bilete==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygningen">
Fil:Bakka kyrkje, austenden sett frå sør, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, austenden sett frå sør, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dør aust i koret, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dør aust i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dør aust i koret, detalj 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dør aust i koret, detalj 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dør aust i koret, detalj 2, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dør aust i koret, detalj 2, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dør sør i sakristiet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dør sør i sakristiet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dørene vest i skipet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dørene vest i skipet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, fløydør vest i skipet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, fløydør vest i skipet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, fløydør vest i våpenhuset, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, fløydør vest i våpenhuset, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, inngangsdør sør i sakristiet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, inngangsdør sør i sakristiet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, loftet mot aust, AMH 20114 058.jpg|Bakka kyrkje, loftet mot aust, AMH 20114 058.jpg
Fil:Bakka kyrkje, nordfasade 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, nordfasade 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, sørfasade, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, sørfasade, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, vestfasade, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, vestfasade, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, vestinngangen, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, vestinngangen, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, vindauge i sørveggen, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, vindauge i sørveggen, AMH 2011.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil:Bakka kyrkje, altarpartiet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, altarpartiet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, galleriet, interiør, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, galleriet, interiør, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, innskrift på nordsida i koret, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, innskrift på nordsida i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, innskrift på sørsida i koret 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, innskrift på sørsida i koret 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, innskrift til på sørsida i koret, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, innskrift til på sørsida i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiør mot aust 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiør mot aust 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiør mot aust, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiør mot aust, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiør mot vest, sørsida, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiør mot vest, sørsida, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiørmåling på list under himlinga, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiørmåling på list under himlinga, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, leikekrok for born, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, leikekrok for born, AMH 2011.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil:Bakka kyrkje, altar og altartavle, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, altar og altartavle, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, altarduk, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, altarduk, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, altartavla, detalj, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, altartavla, detalj, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, benker nord i skipet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, benker nord i skipet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dåpsfat på ring 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dåpsfat på ring 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dåpsfat på ring, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dåpsfat på ring, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dåpsfat, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dåpsfat, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, døypefont, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, døypefont, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, galleriet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, galleriet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, kalk, stempel, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, kalk, stempel, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, klokke, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, klokke, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, kollekthov, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, kollekthov, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel a, detalj 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel a, detalj 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel a, detalj 2, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel a, detalj 2, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel b, detalj 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel b, detalj 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel b, detalj 2, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel b, detalj 2, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, offerutstyr, skål, innskrift, AMH 201131.jpg|Bakka kyrkje, offerutstyr, skål, innskrift, AMH 201131.jpg
Fil:Bakka kyrkje, opphavleg altarkross, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, opphavleg altarkross, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, orgelet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, orgelet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, ovn, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, ovn, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, salmenummertavle, ei av to, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, salmenummertavle, ei av to, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, tidlegare altarfront, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, tidlegare altarfront, AMH 2011.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
Fil:Bakka kyrkje og austporten, sett frå søraust, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje og austporten, sett frå søraust, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje og kyrkjegard, sett frå sørvest, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje og kyrkjegard, sett frå sørvest, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkjegard, port mot sjøsida i aust, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkjegard, port mot sjøsida i aust, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, det gamle uthuset, AMH 2011.jpg|Bakka, det gamle uthuset, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, gravminne a, AMH 2011.jpg|Bakka, gravminne a, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, gravminne b, AMH 2011.jpg|Bakka, gravminne b, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, gravminne c, AMH 2011.jpg|Bakka, gravminne c, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, inngangen til kyrkjegarden, AMH 2011.jpg|Bakka, inngangen til kyrkjegarden, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, kyrkja og det nye uthuset sett frå fjorden, AMH 2011.jpg|Bakka, kyrkja og det nye uthuset sett frå fjorden, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, landingsplassen, likhella og det gamle uthuset, AMH 2011.jpg|Bakka, landingsplassen, likhella og det gamle uthuset, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, sakristitrappa og kyrkjegarden i aust, AMH 2011.jpg|Bakka, sakristitrappa og kyrkjegarden i aust, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, søraustre del av kyrkjegarden, AMH 2011.jpg|Bakka, søraustre del av kyrkjegarden, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, søre del av kyrkjegarden, sett mot aust, AMH 2011.jpg|Bakka, søre del av kyrkjegarden, sett mot aust, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, Utviding av kyrkjegarden, AMH 2011 4 068.jpg|Bakka, Utviding av kyrkjegarden, AMH 2011 4 068.jpg
</gallery>

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Bakka sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Aurland kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Aurland kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Etter 1850]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Bakka kyrkje

2021-02-19T12:06:58Z

Kjartan:

{{Infobox ka-kirke |lat = 60.9172712025299 |lng = 6.87026697961652 | kirkeid = 142100401 | kommune = Aurland | fylke = Sogn og Fjordane | spchar = '繅'‽ | fellesråd = Aurland kyrkjelege fellesråd | latlng = 60.9172712025299, 6.87026697961652 | mapscomplete =
| sknr = 7090204 | bisp = Bjørgvin | prosti = Indre Sogn | bygningsgruppe = Kyrkje etter lova (§ 17) | vernestatus = Listeført (etter 1850) }}

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
I den vesle bygda Bakka på vestsida av Nærøyfjorden, eit stykke frå Gudvangen, står ei kvitmåla kyrkje. Ho er teikna av arkitekt Chr. H. Grosch og vart vigsla 11.5.1959.

Kyrkja framstår i dag som ein autentisk kyrkjebygning som har bevart mykje av dei særtrekka ho må ha hatt som ny for 150 år sida.

=== Bygningen ===
=== Vegger ===
Alle veggene er tømra av stort tømmer og lafta saman i hjørna. Indre hjørne har sinkelaft. Bygningen er sett saman av eit rektangulært skip med våpenhus i to høgder i vest og eit kort kor i tilsvarande høgd i aust. Over våpenhuset held det fram eit smalare og kortare støpultårn inntil vestveggen i skipet. Våpenhus, skip og kor er alle avslutta i same høgde, men våpenhuset og koret er smalare. I same breidde som koret, er det lengs aust eit lægre rom med sakristifunksjon.

Austdelen av hovudrektangelet rommar det meste av koret, medan det som i eksteriøret framstår som kor, er ein nisje for altar og altartavle der ein halvsirkelforma altarring går inn til sideveggene som avgrensar nisjen. I skip og kor er veggene avslutta oppe mot himlingen med ein gesims med skorne kartusjfelt over profilert list. Ved golvet er det ei enkel golvlist.

Overflata på tømmeret står utan måling eller anna handsaming.

Utvendes er kyrkja kledd med breie, sulagde bord avslutta oppe med flat, sekundær innkassing under kort takskjegg, og nede ved enkelt vatnbord. I langveggene er det store, tredelte vindauge sentralt. Kyrkja har døropningar i vest og sør i sakristiet, og eit lite vindauge vest på orgelgangen.

=== Dører ===
Dørene vest i skipet, vest i våpenhuset og aust i koret er opphavlege dører i nyklassisistisk stil med tilhøyrande dørvridarar. Døra vest på galleriet er ei enkel dør med ståande panel, truleg opphavleg. Døra sør i sakristiet har framleis opphavleg karm og gerikter, men sjølve dørbladet er utskift med ei sveitserstildør med tilhøyrande dørvridar. Utvendes er det her sett inn ei varedør av ståande bord.

=== Korskiljet ===
Skiljet mellom kor og skip går på tvers av hovudrektangelet i kyrkja, i austre del. Det er markert ved at golvet i denne delen ligg tre steg høgre enn i resten av rektanglet. Trappa er flankert av breie, firkanta meklarar. Brystningar med ein balustrade i overkant, dekt med flat handlist, markerer skiljet mellom dei to delane av kyrkja. Bak balustradane har det tidlegare vore innbygde stolar på kvar side. Den nordre er fjerna for å gje plass til orgelet.

Ved altarnisjen i aust er sideveggene inndelte i øvre og nedre felt. Korbogen i nisjeopninga er forma som ein open eselryggboge av profilert listverk som går ned etter nisjehjørna på kvar side. Kapitelbanda er førte ut mellom felta på sideveggene. Nedre felt er innramma med lister.

=== Vindauge ===
På kvar av langsidene i kyrkja er det eit tredelt vindauge. Alle tre delar er avslutta oppe med spiss gavl. Midtdelen er høgre enn sidedelane. Forma er den opphavlege, men vindauga er fornya med kopla glas ytst i karmen. Midtdelen har to rammer med midtpost. I sidedelane er det ei ramme på kvar side. I ytre rammer er glaset inndelt i småruter med sprosser. I indre rammer er det heilt glas. Rammene er hengsla. Vindauget aust i sakristiet er lite og firkanta. Det er også nyare og kopla. Eldre ekstravindauge er lagra på loftet.

=== Golv og fundament ===
Golv av vekslande breie bord i fire jamne skift fram til korskiljet. Korgolvet ligg sameleis i to jamne skift, men tre steg høgre. Det austre skiftet går inn i altarnisjen slik at golvet i austre del av nisjen ligg i same høgd som i koret utafor altarringen. Altarringen og altaret står på ein altarfot eller eit podium som er eitt steg høgre enn korgolvet.

Kyrkja kviler på eit fundament av naturstein.

=== Tak ===
Taket over skipet er eit enkelt sperretak med pålagde skråsperrer. Sperrepara står tett og er tappa saman i mønet. Sperrene ber sutak som underlag for rekter, lekter og lappskifer.

=== Himlingar ===
Alle himlingane i kyrkja er flate og samansette av over- og underliggjande bord i ulike breidder. Overliggjarane har profilerte kantar.

=== Tårn og våpenhus ===
Våpenhuset er lafta opp i same raftenivå som kyrkja elles, og er i to høgder med gallerigang i andre høgd. Frå raftet skrår sperrepar, inkludert vestgavlen i våpenhuset, opp mot mønet. Sperrene over våpenhuset er tappa i einannan. Over dei to vestre sperrepara er det lagt eit kort saltak. Austafor desse går det opp fire tårnstolpar frå grunnen av sentralt i våpenhuset. Desse utgjer hjørnestolpar i tårnet over våpenhuset.

Frå tredje høgd, over gallerigangen, er tårnstavane stiva av med kraftige kryssband. Det går ein losholt på tvers mellom kryssa i kryssbanda på nord- og sørsida. Kryssbanda er felte inn på stolpane på halv ved og sikra med jarnbolt. Tredje høgda er open i aust mot loftet over kyrkja. Fjerde høgda har lydluker i tre retningar, ikkje mot sør. Sjølve tårnveggene er avslutta over klokkerommet i fjerde høgd med ei ramme festa i stolpane. Over ramma ligg to bjelkar i lengderetning. Desse ber oppheng for klokka. Ramma ber eit firkanta skjørt. Over skjørtet står ei firkanta lanterne, også den med lydluker. Lanterna står med fire hjørnestolpar på dei tverrlagde bjelkane som held klokka. Fire kraftige skråsperrer er lagde på halv ved inn i hjørnestolpane og går opp omkring kongen i den åttekanta hjelmen som kviler på lanternas øvre ramme. Lanternen er øvst avslutta med metallkledd spir med stong med hane i toppen.

== Interiør ==
=== Presentasjon av interiøret ===
Kyrkja har altar og altarring sentralt i ein altarnisje i aust. Austre del av hovudrektangelet i bygningen er også skilt av som ein del av korområdet. Her er det orgel mot langveggen på nordsida og preikestol på sørsida. I skipet er det benkeparti som flankerer ein midtgang. På nordsida står det ein vedfyrt omn i benkepartiet ved midtgangen. Mellom omnen og nordre langvegg stod det tidlegare to kortare benker. Desse er tekne vekk for å gje rom for mindre born. Kyrkja har tverrgalleri i vest.

=== Fargar ===
Vegger og golv er i bart treverk. Lister og himling i kyrkjerommet er lyst grå. Korbogen er kvitmåla. Benker, preikestol og orgel er kvite med grå og gull staffasje. På benkevangane og ved kortrappa er det måla djupt raude sjablonornament henta fram frå eldre målingslag. Bendixen beskreiv også denne målinga, det har truleg vore meir av ornamenta kring 1900.<ref name="ftn1"> Bendixens manus

</ref> Altartavla har vore overmåla med grått, men fargane frå 1907 er henta fram att.

I midtgangen og fram til altarringen ligg eit plommeraudt boucléteppe. Plommeraude puter i benkene.

Innskrift over korbogen med gull fraktur på svart botn: Kom Jesum Christum ihu, som er oppreist fra de Døde! På sjølve bogen med svart skriveskrift på grå botn: Sandelig, sandelig siger Jeg eder at hvadsomhelst I bede Faderen om i mit Navn, skal han give Eder.

På sideveggene ved nisjeopninga er det innskrifter i dei øvre felta. På nordsida:
<br\>
''Aar 1858 blev denne Kirke opbygget og bekostet af efternevnte Gaardbrugere Iver Anders Tufte, Enken Kari Pedersdatter Bakke, hver''' '''af dem 1/3 Deel. Prædikestolen er som en Gave bekostet af Peder Hansen Tufte.-''' '''''

På sørsida:
<br\>
''Samdt af disse Gaardbrugere bekostet hver af dem 1/6 Deel. Jens Johannsen Bakke, Enken Brithe Regnaldsdr: Bakke – Aae 1859 Onsdagen den 11 Mai blev Indvielsen i Høitidelighed forretet. ''

== Inventar ==
=== Altar ===
Opphavleg hadde kyrkja eit klassiserande altar med boga front. Fronten er oppbevart på loftet.

I 1907 fekk kyrkja eit kassealtar med tredelt front inndelt ved fire framforstilte søyler på base under gesims av lister under bordplata. Spissbogeform i midtfeltet og mindre i dei to sidefelta. Altaret er kvitmåla med staffasje i grønt, raudt og gull.

=== Altartavle ===
Opphavleg hadde altaret ein enkel kross slik det var vanleg i kyrkjene frå midten av 1800-talet. Krossen står på loftet i kyrkja.

Nygotisk tavle som høyrer saman med altaret. Tavla har spissboga biletfelt flankert av smale sidefelt som endar oppe i fialar og med rest av venger på sidene. Vimperg med krabbar over midtfeltet avslutta oppe med hovud med tre ansikt. Kvit botn staffert med grønt, raudt og gull.

Måleri: Kopi av Jesu bøn i Getsemane av Heinrich Hoffmann 1890. Signert nede til høgre av N. Bergslien. Motivet er spegelvendt. På ramma under måleriet med gull fraktur: Mark. 14,32-42.

=== Altarring ===
Altaret står i ein nisje austover frå koret, og altarringen går i boge fram frå nisjehjørna. Han har flat handlist, urneforma balustrar og knefall som er stoppa og trekt med skinn. Kvitt rekkverk, grått knefall, mørkt raudbrunt skinn.

=== Døypefont ===
a) Ein døypefont i tre er teken vare på. Fonten har åttekanta, rettsida kum med nedsvinga botn, balusterforma skaft og trestegs, avtrappa, åttekanta fot.

b) No vert dåpsfatet sett i ein gulmåla jarnring som er festa til fremste benkevange på nordsida.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen har sju sider av ein åttekant, kvar side har ei fylling. På hjørna skil runde søyler mellom felta. Desse kviler på ein kraftig gesims som dels kviler på oppgangen, dels på brystninga mellom kor og skip. Oppgangen har fem steg.

=== Benker og faste stolar ===
Benkene som er i kyrkja no er nyare enn kyrkja. Det er spor etter feste for rette ryggar i langveggene og eldre benkestokkar er bevarte ved midtgangen. Dei trapesforma vangane med rette sider som smalnar nedetter er også feste i dei gamle benkestokkane. Benkene har heile ryggar med to liggjande fyllingar og enkle seteplater. Som er understøtta med ståande bord under midten og under kvar ende. Ryggane er festa i langveggene. Under setet går det ein støtteplanke frå ende til ende.

I koret har det vore faste stolar både på nordsida og på sørsida mot brystninga. Den nordlege av desse er no teken vekk, medan den sørlege ved preikestolen står og har brystning og dør mot koret.

=== Galleri ===
Tverrgalleriet i vest er festa til veggene og til fire stolpar, to opplengjer og to frittståande stolpar ved midtgangen. Galleribrystninga ligg på austsida av stolpane. Brystninga har 12 fyllingar skilt med klassiserande pilastrar som står på kraftig profilert baselist og ber kraftig profilert gesims med flat overside. Golvet på galleriet er avtrappa og har ekstra sitjeplassar.

=== Tavler ===
To nummertavler er festa til dei nedre felta i sideveggene ved altarnisjeopninga. Dei har profilert ramme kring vertikalt todelt botn med stiftar for siffer, salmenummer til venstre og vers til høgre. Over øvre rammestykke er det festa eit sveifa toppstykke med hol for oppheng.

==== Rituelle kar ====
==== Kalk ====
Kalk med djup, rettsida kupa og rett rundt skaft med høgare nedre skaftledd, skaftledda er avslutta oppe og nede med flat ring. Kupa har vore gylt innvendes. Nodus er spissa mot pålagd tvinna rille. Både øvre og nedre del har spisse bladformer frå skaftet. 1858. Fullstempla: Bergen, HW, LH, 6M og (18)58. Innskrift på korpus: Nærøens Menighed. Høgde 20,6 cm, Diameter fot 10,7 cm. Foten har fått eit trykk inn på eine sida.

''Særkalkar''

a) Latinsk kross på foten, gylt i kupa. Stempel: GP og tårn. Rille på nodus. Diameter kupa 5,8 cm. Høgde 7,5 cm.

b) Latinsk kross på foten, gylt i kupa. Stempel 830 S, Magnus Aases meisterstempel og N i kvadrat. Diameter kupa 5,5 cm Høgde 7,4 cm.

==== Disk ====
Høyrer saman med kalken. Tallerkforma med opphøgd rand. Innskrift på randa: Nærøens Menighed. Fullstempla under botnen som kalken (1858). Diameter 112,9 cm. Rand 1,9 cm.

==== Vinkanne ====
''Vinkanne'' av plett (?). Amforaforma. Ustempla. Høgde ved hanken 34,5 cm, diameter fot 10,7 cm.

==== Dåpsfat ====
Kopar, måla på undersida. Bendixen skriv om det same fatet at det er eit overmåla massingbekken.<ref name="ftn3"> Bendixens manus

</ref> Fatet har drevne ornament med ein emblematisk bukett av to tulipanar og ei rose(?) i botnen, ovalar i veggen og ei bord av sirkelsegment med naglehovud i sviklane på randa. Diameter 47,7 cm, høgde 7,3 cm.

==== Kanne ====
Sylinderforma kanne med innsvinga botn på utsvinga fot på standkant. Plett(?). 7-talsforma hank og djupt, isett nebb. Dreven kløverbladkross på begge sider av korpus. Innskrift med versalar på foten: TIL BAKKE KIRKE – FRÅ ANNA OG OLAV HATLELID 1953. Ustempla. Høgde 38,2 cm. '''Diameter fot 1,6 cm.'''

=== Parament ===
==== Altarduk ====
Altarduk av aidastoff med vekslande krossar og blomemotiv. Duken er sydd av ei kvinne i bygda.

==== Messehaklar ====
a) Høgraud fløyels messehakel i skjoldform med glatta fôr i linlærret, no bleikt raudt. Truleg siste del av 1800-talet. Hakelen er kanta med eit 2,7 cm breitt gullband. Forsida har latinsk kross av eit 5 cm breitt gullband, ryggsida ein større latinsk kross av det breie bandet lagt dobbelt. Høgde 88 og 108 cm, breidde ved skulder 61cm. Hakelen er festa med tre hekter på høgre skulder. Treng istandsetting.

b) Kvit messehakel i spiss, runda form. 1960-talet(?) Hovudstoffet er av ull i krosskypert. Fôr av grovt bommullslerret. Hakelen er kanta med skråband av sennepsfarga ullerret. Det same stoffet er brukt til ein applikert Y-kross på ryggsida og grunnlag for brystmotivet på forsida. Ein brodert bladranke i ulike grønfargar slyngar seg om y-krossen, og utafor denne er krossen markert med ein kontur av gullsnor. Brystmotivet er sirkelrundt med brodert kontur og jesusmonogram. Festa med hekter på venstre skulder. Hakelen er sydd på dugnad av kvinner frå bygda, truleg etter teikningar frå DNH. Høgde 98 cm, breidde 69 cm.

To ''messeskjorter''.

=== Lysstell ===

==== Altarstakar ====
a) To altarstakar av plett. 1800-talet. Dei er no litt ulike i lyskragen, truleg skuldast dette ein reparasjon. Ustempla. Høgde om lag 23 cm. Diameter fot 11,5 cm.

b) To trearma stakar i massing i drakestil. Desse er no i bruk som altarstakar. Breidde 40,3 cm, høgde om lag 44 cm, diameter fot 18 cm.

c) To lysestakar av sølv. Merkte 830 S og PV (Pål Vigeland). Høgde 13, 6 cm, diagonalmål botn 12,2 cm.

==== Lysekroner og lampettar ====
To nyare ''kroner'' i patinert massing over midtgangen og i koret, ei med 2 x 6 armar, ei med 6 armar. To ''lampettar'' med to armar, også desse i patinert massing. Standard ''taklamper'' under galleriet (plafond).

=== Klokke ===
Klokka vart laga til kyrkja då ho var ny. Innskrift på den eine sida av korpus: STØBT I BERGEN AF J. F. BECKER 1859. På den andre sida: BEKOSTET AF NÆRÖENS MENIGHED. Diameter 60 cm, høgde med krone 60 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
Eit orgel med eit manual og pedal er plassert mot nordveggen av kyrkja vest i koret. Det fyller rommet opp til raftehøgd og er todelt med spelepult og ulike dører i nedre del og tre spissboga opningar for metallpiper i øvre del. Orgelet er måla kvitt med staffering i grått og gull.

=== Bøker ===
Altarbok (nynorsk) Oslo 1926, Tekstbok (nynorsk) Kristiania 1922, Graduale (nynorsk) Oslo 1925.

=== Offerutstyr ===
To standard ''kollekthovar'' med motsette handtak av tre. Hovane er av grønt stoff med applikert likearma, gullfarga kross.
<br\>
''Trebolle ''med svidd innskrift under botnen som fortel at skåla er laga av tre frå Gamleskulen i Gudvangen. Merkt JG -90.

== Kyrkjegard og gravminne ==
=== Kyrkjegard ===
Kyrkjegarden ligg i hovudsak på sørsida av kyrkja, med utviding mot vest der det også ligg ein del graver på vestsida av kyrkja. På aust- og nordsida er det ikkje graver. Kyrkjegarden er omgitt av steinmur mot sør og dels mot aust, medan det står stakitt mot vest og nord og dels på austsida. Utvidinga mot vest er markert med ei loddbein fuge i kyrkjegardsmuren på sørsida. Det er portar inn til kyrkjegarden i sørvestre hjørne mot vegen og i austmuren til stig ned til bryggja ved sjøen.

Ved sjøen ligg ei steinhelle, «Likhella», der kistene vart plasserte mellombels etter at dei var frakta sjøvegen til kyrkja.

=== Gravminne ===
Nokre gravminne er fotograferte, sjå Bilete.

=== Bygningar knytte til kyrkjegarden ===
Det gamle uthuset til kyrkja ligg ved kaien. Det er eit enkelt lite hus med saltak og panelte vegger, truleg oppført på 1960-talet. Seinare er det bygt eit nytt, noko større uthus i bakken mot sjøen utafor kyrkjegardsmuren på austsida.

== Kjelder ==

=== Utrykte kjelder ===
Bendixen, B.E., Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt, avskrift av manus

==Bilete==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygningen">
Fil:Bakka kyrkje, austenden sett frå sør, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, austenden sett frå sør, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dør aust i koret, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dør aust i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dør aust i koret, detalj 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dør aust i koret, detalj 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dør aust i koret, detalj 2, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dør aust i koret, detalj 2, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dør sør i sakristiet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dør sør i sakristiet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dørene vest i skipet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dørene vest i skipet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, fløydør vest i skipet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, fløydør vest i skipet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, fløydør vest i våpenhuset, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, fløydør vest i våpenhuset, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, inngangsdør sør i sakristiet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, inngangsdør sør i sakristiet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, loftet mot aust, AMH 20114 058.jpg|Bakka kyrkje, loftet mot aust, AMH 20114 058.jpg
Fil:Bakka kyrkje, nordfasade 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, nordfasade 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, sørfasade, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, sørfasade, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, vestfasade, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, vestfasade, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, vestinngangen, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, vestinngangen, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, vindauge i sørveggen, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, vindauge i sørveggen, AMH 2011.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil:Bakka kyrkje, altarpartiet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, altarpartiet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, galleriet, interiør, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, galleriet, interiør, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, innskrift på nordsida i koret, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, innskrift på nordsida i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, innskrift på sørsida i koret 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, innskrift på sørsida i koret 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, innskrift til på sørsida i koret, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, innskrift til på sørsida i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiør mot aust 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiør mot aust 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiør mot aust, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiør mot aust, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiør mot vest, sørsida, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiør mot vest, sørsida, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiørmåling på list under himlinga, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiørmåling på list under himlinga, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, leikekrok for born, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, leikekrok for born, AMH 2011.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil:Bakka kyrkje, altar og altartavle, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, altar og altartavle, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, altarduk, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, altarduk, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, altartavla, detalj, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, altartavla, detalj, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, benker nord i skipet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, benker nord i skipet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dåpsfat på ring 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dåpsfat på ring 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dåpsfat på ring, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dåpsfat på ring, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dåpsfat, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dåpsfat, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, døypefont, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, døypefont, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, galleriet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, galleriet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, kalk, stempel, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, kalk, stempel, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, klokke, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, klokke, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, kollekthov, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, kollekthov, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel a, detalj 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel a, detalj 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel a, detalj 2, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel a, detalj 2, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel b, detalj 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel b, detalj 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel b, detalj 2, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel b, detalj 2, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, offerutstyr, skål, innskrift, AMH 201131.jpg|Bakka kyrkje, offerutstyr, skål, innskrift, AMH 201131.jpg
Fil:Bakka kyrkje, opphavleg altarkross, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, opphavleg altarkross, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, orgelet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, orgelet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, ovn, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, ovn, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, salmenummertavle, ei av to, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, salmenummertavle, ei av to, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, tidlegare altarfront, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, tidlegare altarfront, AMH 2011.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
Fil:Bakka kyrkje og austporten, sett frå søraust, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje og austporten, sett frå søraust, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje og kyrkjegard, sett frå sørvest, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje og kyrkjegard, sett frå sørvest, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkjegard, port mot sjøsida i aust, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkjegard, port mot sjøsida i aust, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, det gamle uthuset, AMH 2011.jpg|Bakka, det gamle uthuset, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, gravminne a, AMH 2011.jpg|Bakka, gravminne a, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, gravminne b, AMH 2011.jpg|Bakka, gravminne b, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, gravminne c, AMH 2011.jpg|Bakka, gravminne c, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, inngangen til kyrkjegarden, AMH 2011.jpg|Bakka, inngangen til kyrkjegarden, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, kyrkja og det nye uthuset sett frå fjorden, AMH 2011.jpg|Bakka, kyrkja og det nye uthuset sett frå fjorden, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, landingsplassen, likhella og det gamle uthuset, AMH 2011.jpg|Bakka, landingsplassen, likhella og det gamle uthuset, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, sakristitrappa og kyrkjegarden i aust, AMH 2011.jpg|Bakka, sakristitrappa og kyrkjegarden i aust, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, søraustre del av kyrkjegarden, AMH 2011.jpg|Bakka, søraustre del av kyrkjegarden, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, søre del av kyrkjegarden, sett mot aust, AMH 2011.jpg|Bakka, søre del av kyrkjegarden, sett mot aust, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, Utviding av kyrkjegarden, AMH 2011 4 068.jpg|Bakka, Utviding av kyrkjegarden, AMH 2011 4 068.jpg
</gallery>

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Bakka sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Aurland kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Aurland kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Etter 1850]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Bakka kyrkje

2021-02-19T12:06:27Z

Kjartan:

{{Infobox ka-kirke |lat = 60.9172712025299 |lng = 6.87026697961652 | kirkeid = 142100401 | kommune = Aurland | fylke = Sogn og Fjordane | spchar = '繅'‽ | fellesråd = Aurland kyrkjelege fellesråd | latlng = 60.9172712025299, 6.87026697961652 | mapscomplete =
| sknr = 7090204 | bisp = Bjørgvin | prosti = Indre Sogn | bygningsgruppe = Kyrkje etter lova (§ 17) | vernestatus = Listeført (etter 1850) }}

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
I den vesle bygda Bakka på vestsida av Nærøyfjorden, eit stykke frå Gudvangen, står ei kvitmåla kyrkje. Ho er teikna av arkitekt Chr. H. Grosch og vart vigsla 11.5.1959.

Kyrkja framstår i dag som ein autentisk kyrkjebygning som har bevart mykje av dei særtrekka ho må ha hatt som ny for 150 år sida.

=== Bygningen ===
=== Vegger ===
Alle veggene er tømra av stort tømmer og lafta saman i hjørna. Indre hjørne har sinkelaft. Bygningen er sett saman av eit rektangulært skip med våpenhus i to høgder i vest og eit kort kor i tilsvarande høgd i aust. Over våpenhuset held det fram eit smalare og kortare støpultårn inntil vestveggen i skipet. Våpenhus, skip og kor er alle avslutta i same høgde, men våpenhuset og koret er smalare. I same breidde som koret, er det lengs aust eit lægre rom med sakristifunksjon.

Austdelen av hovudrektangelet rommar det meste av koret, medan det som i eksteriøret framstår som kor, er ein nisje for altar og altartavle der ein halvsirkelforma altarring går inn til sideveggene som avgrensar nisjen. I skip og kor er veggene avslutta oppe mot himlingen med ein gesims med skorne kartusjfelt over profilert list. Ved golvet er det ei enkel golvlist.

Overflata på tømmeret står utan måling eller anna handsaming.

Utvendes er kyrkja kledd med breie, sulagde bord avslutta oppe med flat, sekundær innkassing under kort takskjegg, og nede ved enkelt vatnbord. I langveggene er det store, tredelte vindauge sentralt. Kyrkja har døropningar i vest og sør i sakristiet, og eit lite vindauge vest på orgelgangen.

=== Dører ===
Dørene vest i skipet, vest i våpenhuset og aust i koret er opphavlege dører i nyklassisistisk stil med tilhøyrande dørvridarar. Døra vest på galleriet er ei enkel dør med ståande panel, truleg opphavleg. Døra sør i sakristiet har framleis opphavleg karm og gerikter, men sjølve dørbladet er utskift med ei sveitserstildør med tilhøyrande dørvridar. Utvendes er det her sett inn ei varedør av ståande bord.

=== Korskiljet ===
Skiljet mellom kor og skip går på tvers av hovudrektangelet i kyrkja, i austre del. Det er markert ved at golvet i denne delen ligg tre steg høgre enn i resten av rektanglet. Trappa er flankert av breie, firkanta meklarar. Brystningar med ein balustrade i overkant, dekt med flat handlist, markerer skiljet mellom dei to delane av kyrkja. Bak balustradane har det tidlegare vore innbygde stolar på kvar side. Den nordre er fjerna for å gje plass til orgelet.

Ved altarnisjen i aust er sideveggene inndelte i øvre og nedre felt. Korbogen i nisjeopninga er forma som ein open eselryggboge av profilert listverk som går ned etter nisjehjørna på kvar side. Kapitelbanda er førte ut mellom felta på sideveggene. Nedre felt er innramma med lister.

=== Vindauge ===
På kvar av langsidene i kyrkja er det eit tredelt vindauge. Alle tre delar er avslutta oppe med spiss gavl. Midtdelen er høgre enn sidedelane. Forma er den opphavlege, men vindauga er fornya med kopla glas ytst i karmen. Midtdelen har to rammer med midtpost. I sidedelane er det ei ramme på kvar side. I ytre rammer er glaset inndelt i småruter med sprosser. I indre rammer er det heilt glas. Rammene er hengsla. Vindauget aust i sakristiet er lite og firkanta. Det er også nyare og kopla. Eldre ekstravindauge er lagra på loftet.

=== Golv og fundament ===
Golv av vekslande breie bord i fire jamne skift fram til korskiljet. Korgolvet ligg sameleis i to jamne skift, men tre steg høgre. Det austre skiftet går inn i altarnisjen slik at golvet i austre del av nisjen ligg i same høgd som i koret utafor altarringen. Altarringen og altaret står på ein altarfot eller eit podium som er eitt steg høgre enn korgolvet.

Kyrkja kviler på eit fundament av naturstein.

=== Tak ===
Taket over skipet er eit enkelt sperretak med pålagde skråsperrer. Sperrepara står tett og er tappa saman i mønet. Sperrene ber sutak som underlag for rekter, lekter og lappskifer.

=== Himlingar ===
Alle himlingane i kyrkja er flate og samansette av over- og underliggjande bord i ulike breidder. Overliggjarane har profilerte kantar.

=== Tårn og våpenhus ===
Våpenhuset er lafta opp i same raftenivå som kyrkja elles, og er i to høgder med gallerigang i andre høgd. Frå raftet skrår sperrepar, inkludert vestgavlen i våpenhuset, opp mot mønet. Sperrene over våpenhuset er tappa i einannan. Over dei to vestre sperrepara er det lagt eit kort saltak. Austafor desse går det opp fire tårnstolpar frå grunnen av sentralt i våpenhuset. Desse utgjer hjørnestolpar i tårnet over våpenhuset.

Frå tredje høgd, over gallerigangen, er tårnstavane stiva av med kraftige kryssband. Det går ein losholt på tvers mellom kryssa i kryssbanda på nord- og sørsida. Kryssbanda er felte inn på stolpane på halv ved og sikra med jarnbolt. Tredje høgda er open i aust mot loftet over kyrkja. Fjerde høgda har lydluker i tre retningar, ikkje mot sør. Sjølve tårnveggene er avslutta over klokkerommet i fjerde høgd med ei ramme festa i stolpane. Over ramma ligg to bjelkar i lengderetning. Desse ber oppheng for klokka. Ramma ber eit firkanta skjørt. Over skjørtet står ei firkanta lanterne, også den med lydluker. Lanterna står med fire hjørnestolpar på dei tverrlagde bjelkane som held klokka. Fire kraftige skråsperrer er lagde på halv ved inn i hjørnestolpane og går opp omkring kongen i den åttekanta hjelmen som kviler på lanternas øvre ramme. Lanternen er øvst avslutta med metallkledd spir med stong med hane i toppen.

== Interiør ==
=== Presentasjon av interiøret ===
Kyrkja har altar og altarring sentralt i ein altarnisje i aust. Austre del av hovudrektangelet i bygningen er også skilt av som ein del av korområdet. Her er det orgel mot langveggen på nordsida og preikestol på sørsida. I skipet er det benkeparti som flankerer ein midtgang. På nordsida står det ein vedfyrt omn i benkepartiet ved midtgangen. Mellom omnen og nordre langvegg stod det tidlegare to kortare benker. Desse er tekne vekk for å gje rom for mindre born. Kyrkja har tverrgalleri i vest.

=== Fargar ===
Vegger og golv er i bart treverk. Lister og himling i kyrkjerommet er lyst grå. Korbogen er kvitmåla. Benker, preikestol og orgel er kvite med grå og gull staffasje. På benkevangane og ved kortrappa er det måla djupt raude sjablonornament henta fram frå eldre målingslag. Bendixen beskreiv også denne målinga, det har truleg vore meir av ornamenta kring 1900.<ref name="ftn1"> Bendixens manus

</ref> Altartavla har vore overmåla med grått, men fargane frå 1907 er henta fram att.

I midtgangen og fram til altarringen ligg eit plommeraudt boucléteppe. Plommeraude puter i benkene.

Innskrift over korbogen med gull fraktur på svart botn: Kom Jesum Christum ihu, som er oppreist fra de Døde! På sjølve bogen med svart skriveskrift på grå botn: Sandelig, sandelig siger Jeg eder at hvadsomhelst I bede Faderen om i mit Navn, skal han give Eder.

På sideveggene ved nisjeopninga er det innskrifter i dei øvre felta. På nordsida:
<br\>
''Aar 1858 blev denne Kirke opbygget og bekostet af efternevnte Gaardbrugere Iver Anders Tufte, Enken Kari Pedersdatter Bakke, hver''' '''af dem 1/3 Deel. Prædikestolen er som en Gave bekostet af Peder Hansen Tufte.-''' '''''

På sørsida:
<br\>
''Samdt af disse Gaardbrugere bekostet hver af dem 1/6 Deel. Jens Johannsen Bakke, Enken Brithe Regnaldsdr: Bakke – Aae 1859 Onsdagen den 11 Mai blev Indvielsen i Høitidelighed forretet. ''

== Inventar ==
=== Altar ===
Opphavleg hadde kyrkja eit klassiserande altar med boga front. Fronten er oppbevart på loftet.

I 1907 fekk kyrkja eit kassealtar med tredelt front inndelt ved fire framforstilte søyler på base under gesims av lister under bordplata. Spissbogeform i midtfeltet og mindre i dei to sidefelta. Altaret er kvitmåla med staffasje i grønt, raudt og gull.

=== Altartavle ===
Opphavleg hadde altaret ein enkel kross slik det var vanleg i kyrkjene frå midten av 1800-talet. Krossen står på loftet i kyrkja.

Nygotisk tavle som høyrer saman med altaret. Tavla har spissboga biletfelt flankert av smale sidefelt som endar oppe i fialar og med rest av venger på sidene. Vimperg med krabbar over midtfeltet avslutta oppe med hovud med tre ansikt. Kvit botn staffert med grønt, raudt og gull.

Måleri: Kopi av Jesu bøn i Getsemane av Heinrich Hoffmann 1890. Signert nede til høgre av N. Bergslien. Motivet er spegelvendt. På ramma under måleriet med gull fraktur: Mark. 14,32-42.

=== Altarring ===
Altaret står i ein nisje austover frå koret, og altarringen går i boge fram frå nisjehjørna. Han har flat handlist, urneforma balustrar og knefall som er stoppa og trekt med skinn. Kvitt rekkverk, grått knefall, mørkt raudbrunt skinn.

=== Døypefont ===
a) Ein døypefont i tre er teken vare på. Fonten har åttekanta, rettsida kum med nedsvinga botn, balusterforma skaft og trestegs, avtrappa, åttekanta fot.

b) No vert dåpsfatet sett i ein gulmåla jarnring som er festa til fremste benkevange på nordsida.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen har sju sider av ein åttekant, kvar side har ei fylling. På hjørna skil runde søyler mellom felta. Desse kviler på ein kraftig gesims som dels kviler på oppgangen, dels på brystninga mellom kor og skip. Oppgangen har fem steg.

=== Benker og faste stolar ===
Benkene som er i kyrkja no er nyare enn kyrkja. Det er spor etter feste for rette ryggar i langveggene og eldre benkestokkar er bevarte ved midtgangen. Dei trapesforma vangane med rette sider som smalnar nedetter er også feste i dei gamle benkestokkane. Benkene har heile ryggar med to liggjande fyllingar og enkle seteplater. Som er understøtta med ståande bord under midten og under kvar ende. Ryggane er festa i langveggene. Under setet går det ein støtteplanke frå ende til ende.

I koret har det vore faste stolar både på nordsida og på sørsida mot brystninga. Den nordlege av desse er no teken vekk, medan den sørlege ved preikestolen står og har brystning og dør mot koret.

=== Galleri ===
Tverrgalleriet i vest er festa til veggene og til fire stolpar, to opplengjer og to frittståande stolpar ved midtgangen. Galleribrystninga ligg på austsida av stolpane. Brystninga har 12 fyllingar skilt med klassiserande pilastrar som står på kraftig profilert baselist og ber kraftig profilert gesims med flat overside. Golvet på galleriet er avtrappa og har ekstra sitjeplassar.

=== Tavler ===
To nummertavler er festa til dei nedre felta i sideveggene ved altarnisjeopninga. Dei har profilert ramme kring vertikalt todelt botn med stiftar for siffer, salmenummer til venstre og vers til høgre. Over øvre rammestykke er det festa eit sveifa toppstykke med hol for oppheng.

==== Rituelle kar ====
==== Kalk ====
Kalk med djup, rettsida kupa og rett rundt skaft med høgare nedre skaftledd, skaftledda er avslutta oppe og nede med flat ring. Kupa har vore gylt innvendes. Nodus er spissa mot pålagd tvinna rille. Både øvre og nedre del har spisse bladformer frå skaftet. 1858. Fullstempla: Bergen, HW, LH, 6M og (18)58. Innskrift på korpus: Nærøens Menighed. Høgde 20,6 cm, Diameter fot 10,7 cm. Foten har fått eit trykk inn på eine sida.

''Særkalkar''

a) Latinsk kross på foten, gylt i kupa. Stempel: GP og tårn. Rille på nodus. Diameter kupa 5,8 cm. Høgde 7,5 cm.

b) Latinsk kross på foten, gylt i kupa. Stempel 830 S, Magnus Aases meisterstempel og N i kvadrat. Diameter kupa 5,5 cm Høgde 7,4 cm.

==== Disk ====
Høyrer saman med kalken. Tallerkforma med opphøgd rand. Innskrift på randa: Nærøens Menighed. Fullstempla under botnen som kalken (1858). Diameter 112,9 cm. Rand 1,9 cm.

==== Vinkanne ====
''Vinkanne'' av plett (?). Amforaforma. Ustempla. Høgde ved hanken 34,5 cm, diameter fot 10,7 cm.

==== Dåpsfat ====
Kopar, måla på undersida. Bendixen skriv om det same fatet at det er eit overmåla massingbekken.<ref name="ftn51"> Bendixens manus

</ref> Fatet har drevne ornament med ein emblematisk bukett av to tulipanar og ei rose(?) i botnen, ovalar i veggen og ei bord av sirkelsegment med naglehovud i sviklane på randa. Diameter 47,7 cm, høgde 7,3 cm.

==== Kanne ====
Sylinderforma kanne med innsvinga botn på utsvinga fot på standkant. Plett(?). 7-talsforma hank og djupt, isett nebb. Dreven kløverbladkross på begge sider av korpus. Innskrift med versalar på foten: TIL BAKKE KIRKE – FRÅ ANNA OG OLAV HATLELID 1953. Ustempla. Høgde 38,2 cm. '''Diameter fot 1,6 cm.'''

=== Parament ===
==== Altarduk ====
Altarduk av aidastoff med vekslande krossar og blomemotiv. Duken er sydd av ei kvinne i bygda.

==== Messehaklar ====
a) Høgraud fløyels messehakel i skjoldform med glatta fôr i linlærret, no bleikt raudt. Truleg siste del av 1800-talet. Hakelen er kanta med eit 2,7 cm breitt gullband. Forsida har latinsk kross av eit 5 cm breitt gullband, ryggsida ein større latinsk kross av det breie bandet lagt dobbelt. Høgde 88 og 108 cm, breidde ved skulder 61cm. Hakelen er festa med tre hekter på høgre skulder. Treng istandsetting.

b) Kvit messehakel i spiss, runda form. 1960-talet(?) Hovudstoffet er av ull i krosskypert. Fôr av grovt bommullslerret. Hakelen er kanta med skråband av sennepsfarga ullerret. Det same stoffet er brukt til ein applikert Y-kross på ryggsida og grunnlag for brystmotivet på forsida. Ein brodert bladranke i ulike grønfargar slyngar seg om y-krossen, og utafor denne er krossen markert med ein kontur av gullsnor. Brystmotivet er sirkelrundt med brodert kontur og jesusmonogram. Festa med hekter på venstre skulder. Hakelen er sydd på dugnad av kvinner frå bygda, truleg etter teikningar frå DNH. Høgde 98 cm, breidde 69 cm.

To ''messeskjorter''.

=== Lysstell ===

==== Altarstakar ====
a) To altarstakar av plett. 1800-talet. Dei er no litt ulike i lyskragen, truleg skuldast dette ein reparasjon. Ustempla. Høgde om lag 23 cm. Diameter fot 11,5 cm.

b) To trearma stakar i massing i drakestil. Desse er no i bruk som altarstakar. Breidde 40,3 cm, høgde om lag 44 cm, diameter fot 18 cm.

c) To lysestakar av sølv. Merkte 830 S og PV (Pål Vigeland). Høgde 13, 6 cm, diagonalmål botn 12,2 cm.

==== Lysekroner og lampettar ====
To nyare ''kroner'' i patinert massing over midtgangen og i koret, ei med 2 x 6 armar, ei med 6 armar. To ''lampettar'' med to armar, også desse i patinert massing. Standard ''taklamper'' under galleriet (plafond).

=== Klokke ===
Klokka vart laga til kyrkja då ho var ny. Innskrift på den eine sida av korpus: STØBT I BERGEN AF J. F. BECKER 1859. På den andre sida: BEKOSTET AF NÆRÖENS MENIGHED. Diameter 60 cm, høgde med krone 60 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
Eit orgel med eit manual og pedal er plassert mot nordveggen av kyrkja vest i koret. Det fyller rommet opp til raftehøgd og er todelt med spelepult og ulike dører i nedre del og tre spissboga opningar for metallpiper i øvre del. Orgelet er måla kvitt med staffering i grått og gull.

=== Bøker ===
Altarbok (nynorsk) Oslo 1926, Tekstbok (nynorsk) Kristiania 1922, Graduale (nynorsk) Oslo 1925.

=== Offerutstyr ===
To standard ''kollekthovar'' med motsette handtak av tre. Hovane er av grønt stoff med applikert likearma, gullfarga kross.
<br\>
''Trebolle ''med svidd innskrift under botnen som fortel at skåla er laga av tre frå Gamleskulen i Gudvangen. Merkt JG -90.

== Kyrkjegard og gravminne ==
=== Kyrkjegard ===
Kyrkjegarden ligg i hovudsak på sørsida av kyrkja, med utviding mot vest der det også ligg ein del graver på vestsida av kyrkja. På aust- og nordsida er det ikkje graver. Kyrkjegarden er omgitt av steinmur mot sør og dels mot aust, medan det står stakitt mot vest og nord og dels på austsida. Utvidinga mot vest er markert med ei loddbein fuge i kyrkjegardsmuren på sørsida. Det er portar inn til kyrkjegarden i sørvestre hjørne mot vegen og i austmuren til stig ned til bryggja ved sjøen.

Ved sjøen ligg ei steinhelle, «Likhella», der kistene vart plasserte mellombels etter at dei var frakta sjøvegen til kyrkja.

=== Gravminne ===
Nokre gravminne er fotograferte, sjå Bilete.

=== Bygningar knytte til kyrkjegarden ===
Det gamle uthuset til kyrkja ligg ved kaien. Det er eit enkelt lite hus med saltak og panelte vegger, truleg oppført på 1960-talet. Seinare er det bygt eit nytt, noko større uthus i bakken mot sjøen utafor kyrkjegardsmuren på austsida.

== Kjelder ==

=== Utrykte kjelder ===
Bendixen, B.E., Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt, avskrift av manus

==Bilete==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygningen">
Fil:Bakka kyrkje, austenden sett frå sør, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, austenden sett frå sør, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dør aust i koret, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dør aust i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dør aust i koret, detalj 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dør aust i koret, detalj 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dør aust i koret, detalj 2, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dør aust i koret, detalj 2, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dør sør i sakristiet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dør sør i sakristiet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dørene vest i skipet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dørene vest i skipet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, fløydør vest i skipet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, fløydør vest i skipet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, fløydør vest i våpenhuset, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, fløydør vest i våpenhuset, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, inngangsdør sør i sakristiet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, inngangsdør sør i sakristiet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, loftet mot aust, AMH 20114 058.jpg|Bakka kyrkje, loftet mot aust, AMH 20114 058.jpg
Fil:Bakka kyrkje, nordfasade 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, nordfasade 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, sørfasade, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, sørfasade, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, vestfasade, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, vestfasade, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, vestinngangen, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, vestinngangen, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, vindauge i sørveggen, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, vindauge i sørveggen, AMH 2011.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil:Bakka kyrkje, altarpartiet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, altarpartiet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, galleriet, interiør, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, galleriet, interiør, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, innskrift på nordsida i koret, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, innskrift på nordsida i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, innskrift på sørsida i koret 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, innskrift på sørsida i koret 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, innskrift til på sørsida i koret, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, innskrift til på sørsida i koret, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiør mot aust 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiør mot aust 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiør mot aust, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiør mot aust, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiør mot vest, sørsida, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiør mot vest, sørsida, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, interiørmåling på list under himlinga, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, interiørmåling på list under himlinga, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, leikekrok for born, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, leikekrok for born, AMH 2011.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil:Bakka kyrkje, altar og altartavle, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, altar og altartavle, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, altarduk, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, altarduk, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, altartavla, detalj, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, altartavla, detalj, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, benker nord i skipet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, benker nord i skipet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dåpsfat på ring 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dåpsfat på ring 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dåpsfat på ring, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dåpsfat på ring, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, dåpsfat, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, dåpsfat, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, døypefont, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, døypefont, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, galleriet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, galleriet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, kalk, stempel, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, kalk, stempel, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, klokke, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, klokke, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, kollekthov, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, kollekthov, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel a, detalj 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel a, detalj 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel a, detalj 2, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel a, detalj 2, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel b, detalj 1, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel b, detalj 1, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel b, detalj 2, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel b, detalj 2, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, offerutstyr, skål, innskrift, AMH 201131.jpg|Bakka kyrkje, offerutstyr, skål, innskrift, AMH 201131.jpg
Fil:Bakka kyrkje, opphavleg altarkross, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, opphavleg altarkross, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, orgelet, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, orgelet, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, ovn, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, ovn, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, salmenummertavle, ei av to, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, salmenummertavle, ei av to, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje, tidlegare altarfront, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje, tidlegare altarfront, AMH 2011.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
Fil:Bakka kyrkje og austporten, sett frå søraust, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje og austporten, sett frå søraust, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkje og kyrkjegard, sett frå sørvest, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkje og kyrkjegard, sett frå sørvest, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka kyrkjegard, port mot sjøsida i aust, AMH 2011.jpg|Bakka kyrkjegard, port mot sjøsida i aust, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, det gamle uthuset, AMH 2011.jpg|Bakka, det gamle uthuset, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, gravminne a, AMH 2011.jpg|Bakka, gravminne a, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, gravminne b, AMH 2011.jpg|Bakka, gravminne b, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, gravminne c, AMH 2011.jpg|Bakka, gravminne c, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, inngangen til kyrkjegarden, AMH 2011.jpg|Bakka, inngangen til kyrkjegarden, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, kyrkja og det nye uthuset sett frå fjorden, AMH 2011.jpg|Bakka, kyrkja og det nye uthuset sett frå fjorden, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, landingsplassen, likhella og det gamle uthuset, AMH 2011.jpg|Bakka, landingsplassen, likhella og det gamle uthuset, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, sakristitrappa og kyrkjegarden i aust, AMH 2011.jpg|Bakka, sakristitrappa og kyrkjegarden i aust, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, søraustre del av kyrkjegarden, AMH 2011.jpg|Bakka, søraustre del av kyrkjegarden, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, søre del av kyrkjegarden, sett mot aust, AMH 2011.jpg|Bakka, søre del av kyrkjegarden, sett mot aust, AMH 2011.jpg
Fil:Bakka, Utviding av kyrkjegarden, AMH 2011 4 068.jpg|Bakka, Utviding av kyrkjegarden, AMH 2011 4 068.jpg
</gallery>

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Bakka sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Aurland kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Aurland kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Etter 1850]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Aurland kyrkje

2021-02-19T12:05:24Z

Kjartan:

{{Infobox ka-kirke |
lat = 60.90607527 |
lng = 7.187830152 |
kirkeid = 142100201 |
kommune = Aurland |
fylke = Sogn og Fjordane |
spchar = '繅'‽ |
fellesråd = Aurland kyrkjelege fellesråd |
latlng = 60.90607527,7.187830152 |
mapscomplete =
| sknr = 7090201 | bisp = Bjørgvin | prosti = Indre Sogn | bygningsgruppe = Kirke etter kirkeloven (§ 17) | vernestatus = Automatisk fredet (før 1650) }}

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
I Aurland stod det fram til andre halvdel av 1500-talet ei kyrkje på Rygg bak og over dagens kyrkjestad. Dette må ha vore soknekyrkja i Aurland og truleg ei fjerdingskyrkje. I Bjørgvin Kalvskinn er ho oppført med den største tiende-inntekta av alle kyrkjene i Sogn.<ref name="ftn1"> Ohnstad 1983, s 27

</ref> Kyrkja vart, saman med nokre andre kyrkjer, revne i andre halvdel av 1500-talet, og jordegods og eigedom vart overført til Korskirken i Bergen. Aurland kyrkje, som også vert kalla Vangskyrkja, skal ikkje ha vorte soknekyrkje før etter reformasjonen. Kyrkja ligg nede på sjølve Aurlandsvangen, på flata under ryggen som stikk ut mellom elva og fjorden. Steinkyrkja på Vangen er ikkje nemnd i BK, og Ohnstad meiner ho var ei høgendeskyrkje, medan Leif Anker tenkjer seg at ho var eit fellesbygg.<ref name="ftn2"> Ohnstad 1983, s 33, Leif Anker, hovudoppgåve

</ref>

Det er ikkje skriftlege kjelder som kan slå fast alderen på kyrkja. Ho er første gongen nemnd i […], og ein er såleis vist til stilhistoriske vurderingar. Årstalet 1202 vert av Ohnstad rekna som år for grunnsteinsnedlegging. Grunnlaget for dette er eit vekk-komme skinnbrev som tidlegare låg i altaret. Skinnbrevet skal ha lege i altaret fram til restaureringa i 1861, og folk som hadde hatt det i hendene, har fortalt at dei mintest datoen 2. mai 1202 som var skriven i brevet.<ref name="ftn3"> Ohnstad 1983, s 18
</ref> Bendixen daterer bygningen til kring 1300.
[...]

I 1928 vart det utført ei ny, gjennomgåande restaurering under leiing av Johan Lindstrøm. Dette var ei vidareføring av planar utarbeidde av J.Z. Kielland. Fargerestaurering vart utført ved Erdmann og Seter. I samband med dette arbeidet vart dei flate himlingane i kor og skip fjerna. Heile taket med sperreverk vart fornya. Den eine av dei to støttepillarane framfor vestmuren vart teken ned. Galleriet i vest vart utvida for å få plass til eit stort orgel. Mykje av det nye inventaret vart teikna av Johan Lindstrøm.

== Bygningen ==
Aurland kyrkje har vanleg soknekyrkjeform med rektangulært skip og smalare, rett avslutta kor, og er oppført i kistemur med hjørne av kleberkvadrar. Det er no ikkje sakristi eller våpenhus knytt til kyrkja. Det tidlegare våpenhuset er erstatta av eit lite vindfang mellom ytre og indre murliv i vestportalen. Kyrkja har heller ikkje tårn, men ein støpul på kyrkjegarden.

=== Murar ===
Kistemurane i kyrkja er kalkslegne inn- og utvendes, og det er vanskeleg å lesa murverket. I 1680-81 vart ei sprekke tetta og inn- og utvendes kalklegne. Også i 1699-1701 skjedde det arbeid med murane. Det vart då framført 10 båtar stein til “den brudne murs forbedring”. I rekneskapsbolken etter er det betalt for åtte vekers kost til murmeistaren med “swend och dreng”. I tillegg arbeidde tre karar i sju veker saman med murmeisteren. Saman med desse arbeidde ein snikkar med nye vindaugskarmar og rammer og luker for vindauga.

Delar av kyrkja har tidlegare hatt panel innvendes på murane. T.d. i 1693-95 er det arbeidd med “panelwerchet udi chorit”, og i 1696-98 vart halve skipet panelt med 11 tylfter bord, medan nordsida ved mandsstolene (!) vart panelt i 1699-1701. Snikkaren Sjur Olsen frå Bergen sette opp att den “af murmesteren nedbrutte bordkledning om kirchens indwendige muur” i 1708-10, og panelet vart så måla.

Hjørna har udekte kleberkvadrar, det same har innfatningane om dørene og dei fleste vindauga. Nord på vestfasaden er det sett til ein støttepillar. Tidlegare var det også ein sør på vestfasaden. Etter Ohnstad vart denne teken vekk i 1926.

Korbogen er uvanleg høg. Før 1926 nådde han opp til den flate himlinga. Korleis han har vore før dette, er uvisst. Eit fotografi av situasjonen frå 1926 viser at muren har ein boge som stikk monaleg opp frå murkronenivå. Det er i denne undersøkinga ikkje slått fast om dette var eit foto av arbeid utført i 1926, men venteleg er det det. Muren over himlinga ber ikkje puss, men er kvitkalka. Ei vidare undersøking av ev. rapportar frå restaureringa vil truleg klargjera korleis situasjonen har vore. Etter det ein kan sjå i kyrkja i dag, har korbogen opphavleg vore avslutta under murkronenivå.

=== Portalar og dører ===
[...]

Kyrkja har tre inngangar: hovudinngangen i vest og sørportalar i skip og kor.

''Vestportalen'' er spissboga. Utvendes har portalen profil med integrerte rundstavar i to resessar. Profilet går ubrote rundt vangar og boge. Dekkboge av vulst med pålagt band over svakt underskoren holkil. Dekkbogen knekkjer eit stykke ut til begge sider i nedkant. Ytre opning er lægre og smalare enn bogen gjennom muren. Den store bogen innvendes er også spiss og innfatta med rettvinkla kleberkvadrar.

''Sørportalen i skipet'' har samanhengande fas rundt dørstokk, vangar og boge utvendes. Bogen er dekt av ein dekkboge med vulst med pålagt band og underskoren holkil på undersida. Dekkbogen knekker utover nede. Denne portalen har også større boge innvendes enn utvendes. I det indre murlivet er bogen omfatta med rettvinkla kleberkvadrar opp til bogeanfanget der det går over til kvadrar med fas. Indre del av døranslaget i ytterlivet er også spissboga innvendes.

''Sørportalen i koret''. Innvendes er det opning i muren ut til døra som er omgjeven av trekarm no. Portalen har ikkje kleberkvadrar innvendes. Utvendes har han meir detaljert ornamentikk enn dei to andre portalane. Vangane har profil med vulst med pålagt band i hjørnet, snellebasar nede og koniske kapitel. Profilet frå vangane er også ført rundt den spisse bogen. Dekkbogen har enkel fas innvendes og er avslutta med enkelt blomemotiv nede.

=== Korskiljet ===
Rekneskapane har opplysningar om korskilje. I 1680-81 vart det laga "itt scillerom" mellom koret og skipet. Det vart då og betalt for "hengsler paa chordørene". I 1708-10 laga Sjur Olsen ein lem "ower coorets dør, for ungdommen med sin opgang".

Det er inga form for oppbygg i korbogen i dag. Restar etter bjelkar med rettvinkla senka profil er innmute i bogevangane. Ohnstad meiner at det har vore eit lektorium i to høgder og viser til sårflater av avsaga bjelkar høgt oppe i muren. Desse vart avsaga i samband med arbeida i 1926, skriv han. <ref name="ftn4"> Ohnstad1983, s 87

</ref> Ohnstad fortel vidare at han hugsar frå han var barn at han gjekk inn i nordvangen i bogen og opp ei trapp til nordgalleriet i andre høgda, og at det der også var utgang til (tidlegare) lektorium i bogen.

=== Vindauge ===
I 1705-07 var murmeister og snikkar engasjerte og det vart laga nye vindaugskarmar og rammer "samt luger uden for". Ein glasmakar vart betalt for "at omgiøre kirchens winduer, een deel at forandre och en deel af ny at giøre". Dei nye vart førte med båt frå Leikanger. Arbeidet heldt fram i 1708-10. De vartr då laga eit stort vindauge “i dend westre kirches side” som vel må forståast som sida på skipet. Det store vindauget “bestaar udi 4 smaa winduer”, foruden 1 windue ditto” og er styrkt med 10 jarn.
[...]

Kyrkja har truleg eitt originalt vindauge i vest og tre i aust. Vindauget nord i skipet er også eit eldre vindauge. Dekkbogen har ei anna form enn steinane elles i kyrkja, og er truleg resultat av eit noko seinare arbeid.

Vindauga sør i kor og skip er nyare og av ulik form. Det i koret er frå 1928, det i skipet er eldre, kan henda frå 1705-07.

Dekkbogar over opphavlege vindauge har for det meste underskoren vulst med pålagt band. Innvendes i dei tre austvindauga har ein ikkje det pålagde bandet, profilet liknar meir eit strykejarnsprofil. Utvendes har desse vindauga fas og dekkboge som knekker ut nede. Dekkbogen har vulst med underskoren holkil. Steinen er forvitra og det er uvisst om det har vore pålagt band.

I austmuren i skipet, over kortaket, er det to lysgluggar som går på skrå utover til sidene over langmurane.

=== Golv og fundament ===
[...]

=== Tak ===
I 1667-69 vart det etter kyrkjerekneskapane kjøp 8000 takstein. Dei vart frakta med jekt frå Bergen. I tillegg til dei 8000 pannesteinane, vart det kjøpt nokre steinar frå Øy kyrkje. Jens Murmester la taket av 8250 pannestein på “forkirken” som her må bety skipet.

I samband med at taket vart lagt nytt, vart også konstruksjonen under styrkt. Det er etter opplysning i den same rekneskapsperioden laga nytt “underslag” i kyrkja frå grunnen og opp under loftet (himlinga) og sida loftet og opp under sperrene. Dette arbeidet vart utført av Magne Essen som også skifte ut rote materiale i takverket. Han hadde fleire med seg, og utførte eit omfattande arbeid som kosta 36 Rdr.

I 1687-89 vart det igjen utført arbeid ved taket, det er snakk om utskifting av sperrer og 5000 pannespikar er brukt til festing av pannene. Truleg var det i samband med dette arbeidet at koret fekk pannetak. Her vart det sett inn nye sperrer og kjølar, og 4500 panner vart lagde på plass og spikra fast. I 1699-1701 vart det igjen gjort “wnderslag” over taket på kor og skip av 24 lange tre.
[...]

Taket vart nylagt i 1926 med nytt sperreverk og takbord kledde med lappheller.

=== Himlingar ===
Før 1926 var det flate himlingar i kor og skip. Det er uvisst når desse vart lagde, men etter rekneskapane var dei der i 1667-69, då Magne Essen bygde eit nytt "underslaug" av kraftige stolpar og bindingsverk under taket. No har kyrkja ope røst både i skip og kor.

=== Tårn ===
Det er ikkje tårn på kyrkja. Klokkene heng i ein støpul på kyrkjegarden.

=== Tilbygg ===
Kyrkjerekneskapane frå slutten av 1600-talet nemner "swalen" som var eit tjørebredd tilbygg av tre. Dette kan ha vore eit stegehus eller ei reiskapsbu, dei låg oftast på nordsida av kyrkja.

I 1675 står det i rekneskapane ei opplysning om tjørebreing av “chorit, swalen och waabenhusit”, ein må gå ut frå at det med chorit er meint taket, og at ein her enno ikkje hadde fått pannetak som på kyrkja elles. Svalen vart vølt i 1673 også. Stegehuset hadde forfalle, og vart fornya i 1693-95. Også i 1705-07 laut stegehuset fornyast “formedelst det befandtes aldelis forraadnet”. Våpenhuset fekk også pannetak, og arbeid med dette er nemnt i 1699-1701. I 1711-13 er det laga nytt tak på våpenhuset av seks tylfter bord, heile våpenhuset vart så tjørebredd. Tidlegare våpenhus vart i 1928 erstatta av eit vindfang i muren.

== Interiør ==
=== Presentasjon av interiøret ===
Aurland kyrkje har vanleg soknekyrkjeinnreiing med altar, altartavle og altarring sentralt aust i koret og døypefont i koret nord for korbogen. I korhjørnet sør for korbogen er sakristifunksjonen lagt til ein eldre, innebygd stol. Preikestolen er på austveggen i skipet sør for korbogen med oppgang gjennom korbogen. Før 1928 var oppgangen gjennom trapp frå søraustre hjørne i skipet. I skipet er det ubrotne benkefelt på sør- og nordsida av midtgangen. Orgelet står på eit djupt vestgalleri.

=== Oversyn over viktige endringar i interiøret ===
[...]

=== Fargar ===
[...]

Dåpshuset og panel og stolar i skip og kor vart måla i 1702-04.

=== Glasmåleri ===
Glasmåleri av Emanuel Vigeland i vindauga aust i koret, nord i skipet og vest i skipet. Vindauga har sterke fargar i gult, raudt, blått, grønt og kvitt med fleire, og er inndelt med svarte markeringar. To av vindauga i aust viser Den bortkomne sonen i seks scener der den kronologeiske leseretninga er ovafrå og ned i nordvindauget og så nedafrå og opp i sørvindauget.

a) Vindauget nord i austmuren viser far og son som tek farvel, Sonen som skrid ut i livet med pengesekker og stort hovmot og i nedste scene sonen ved festbordet men begeret hans har velta og gullkjedet kring halsen kan ikkje løyna dei slitne andletsdraga.

b) I sørvindauget i austmuren har sonen hamna mellom griser og grisemat, mest kledlaus og samanbøygd med andletet løynt i hendene. Draumen om heimen er representert i gylden ramme over han. Midtfeltet viser sonen som stavrar seg på vegen heim og faren, med glorie, som kjem springande i møte med han. Og i øvre scene slår faren armane om den forkomne, og den opne døra viser oppe til venstre.

c) Det tredje og sentrale vindauget i aust viser den gode hyrdingen med lammet over skuldrene. Han har krossglorie, såra hender og føter og trakkar ned slangen. Over han ein engel med ringlande bjøller.

d) Nord i skipet er eit glasmåleri med to scener. Øvst er framstilt ein engel, ein bodbærar. I nedre scene tre eldre menn som ser opp mot himmelen.

e) Øvre del av vindauget i vestmuren viser Kristus frontalt i mandorla med krossglorie og sårmerkte hender som han rettar opp med handflatene over kyrkjelyden. Over hendene er eit par hender retta nedover mot hans, det er Faderens hender. I den øvre trekanten viser Den heilage Anden i form av ei due på strålegrunn. I nedre del viser også Kristus, med krossglorie og tornekrone, men meir lidande enn sigrande. Dei sårmerkte hendene er samla framfor bringa hans.

== Inventar ==
=== Altar ===
Kyrkja har eit mura altar, med mensa av kleberstein. Altaret vart truleg oppført i samband med arbeida i 1926. Det har skåp innvendes, med brannsikker dør mot aust. Altaret er mura opp i raud, brend murstein og kvitkalka utvendes. Mensa ber no ingen krossar og har ikkje relikviegøyme. Plata er skrådd inn i underkant på dei tre sidene som vender mot kyrkjerommet. Øvre del av kanten er rett, og ser ut til å vera sekundært avskava. Denne delen av kanten har restar av bokstavar på nordsida og av andre merke elles. Øvst er det laga ein fas inn mot bordflata. Både fasen og sjølve flata ser ut til å vera glatta til sekundært.

=== Altartavle ===
a) Altartavle med årstalet 1636 og Chr IV s våpen vart erstatta i 1863. Restar av altartavla finst på kommunehuset.<ref name="ftn5"> Ohnstad 1983, s 87 
</ref>

b) Måleri i gylt ramme. Nedtakinga frå krossen. Kopi av Rubens måla av Chr. Brun. (Sjå under Måleri.)

c) Låg altartavle i form av skåpliknande triptykon på predella. Agnus Dei og dei to basunblåsande englane er skorne av Anton Lang,<ref name="ftn6"> Ohnstad 1983, s 98 
</ref>

=== Altarring ===
''Altarringen'' er rommeleg og kvadratisk med brystningsfelt i hjørna og med balustrade av ti parstilte balustrar på kvar av dei tre fremste sidene. 1926. Austsida går inn til altaret, og har port på begge sider. Kneleputa er stoppa og trekt med naturfarga skinn. Altarringen elles er brunnmåla med beige balustrar og staffasje i raudt og grønt. Golvet i altarringen ligg eitt steg høgre enn golvet i koret. Det er eit golvbord av smale, tverlagde bord, dekt med laust teppe vove i grå ull.

Enkel ''kneleskammel'' trekt med skinn.

=== Døypefont ===
Det vart laga ein ny "funt", dåpshus, nede i skipet i 1696-98.<ref name="ftn7"> Rekneskapar

</ref> I 1702-04 vart det laga to nye "stole", benker, i "den gamle funt",<ref name="ftn8"> Rekneskapar

</ref> dette kan tyda på at denne vart ståande til annan bruk etter at dei hadde fått ny nokre år før.

a) Døypefont i kleberstein frå mellomalderen, no på Universitetsmuseet i Bergen.

b) Døypefont i kleberstein i kyrkja. Kummen er åttekanta og rettsida med nedsenkte sviklar og felt i spissbogeform på kvar side. Skaftet er åttekanta, og nærast symmetrisk over og under nodus med strykejarnsprofil. Øvre del svingar ut mot botnen på kummen og nedre del mot vid, flat, firkanta sokkel der sidene har nedsenkt arkade med spissbogar som på kummen. Innskrift i den eine bogen på kummen: Gåva frå prost E.P. Juul, Anno 1928. Innskrift på foten Ark. J.L. (Arkitekt Johan Lindstrøm).

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestol frå tidleg sekstenhundretal med fire fag av ein sekskant. Kvart fag har ei fylling utforma som ein portal med beslagornament i storfeltet utvendes. Også øvre og nedre smalfelt har beslagornament. Hjørna i storfeltet har kannelerte pilastrar med dimantbosseforma kapitel til begge sider. Smalfelthjørna har konsollar med beslagornament til begge sider. Stolen har flat handlist over profilerte lister. Botnen er flat og kviler på ei rund, kanellert søyle med skivekapitel og base.

Preikestolen vart i 1702-04 måla med "fine oliefarfwer",<ref name="ftn9"> Rekneskapar

</ref> så vart han måla igjen i 1708-10, kan henda det berre var flikking etter arbeidet (sjå nedafor). Denne opphavlege målinga var overmåla og vart avdekt ved Erdmann og Seter. Beslaga er i hovudsag engelsk raude med detaljar i grønt og gult mot ein bleikgul botn. I portalane er det måla ulike tulipanformer.

Preikestolen har vore flytta fleire gonger. Etter at murmeistaren hadde utført større arbeid med vindauge og anna i 1708-10, vart preikestolen flytta. Snikkaren Sjur Olsen frå Bergen utførte dette arbeidet og også anna arbeid i kyrkja:

''Predichestolen som war baade for laug og for snewer, til med af ælde fast ubrugelig, hawe hand forferdiget og betre ned i kirchen forflyttet, dertil giort 1 ny opgang med 1 lang swale af pannelwerch, noch et lidet cammer under predichestolen, og bevare kirchens ornamenter og materialier udi …”.''<ref name="ftn10"> Rekneskap

</ref>

Troppa opp til preikestolen vart vølt i 1671.<ref name="ftn11"> Rekneskap

</ref> Ny oppgang vart så i 1708-10 laga av Sjur Olsen. Oppgangen til preikestolen som står i kyrkja no, vart laga i samband med restaureringa i 1928.

Oppgangen svingar frå sør i koret rundt hjørnet i sør i korbogen og endar opp i preikestolen som no står på sørdelen av austmuren i skipet. Oppgangen har tett rekkverk med tre diagonale fyllingar i ramme og med sveifa avslutting i aust. Han er måla med marmorering i same fargetone som preikestolen.

=== Preikestolshimling ===
Himlingen over preikestolen var av dei arbeida som vart utført av Sjur Olsen i 1708-10. I 1711-13 vart det laga ei lenke av jarn til å hengja preikestolhimlinga etter. No heng han med eit skrått oppheng og to feste til austmuren.

Himlingen er sekskanta og flat med sider samansette av profilert listverk. Han er måla i raude, grøne og gule fargar og undersida har kvite skyer på lyst blå bakgrunn.

=== Lesepult ===
Standard lesepult av tre med skrådd bokbrett, dreia skaft og fire radiært stilte fotknektar. Han er måla raudbrun.

=== Benker og faste stolar ===
Det vart laga to stolar i koret og ein brudestol i 1696-98.<ref name="ftn12"> Rekneskapar

</ref> Skriftestol nemnd i 1702-04.<ref name="ftn13"> Rekneskapar

</ref> Brudestolen kan vera den som er nemnt nedafor under Møblar.

Det er benker på begge sider av midtgangen. Desse vart laga i 1914-15, etter teikningar av arkitekt J.Z. Kielland.<ref name="ftn14"> Ohnstad 1983, s 87

</ref> Tidlegare benker har hatt dører og rette benkevangar.

I det sørvestre hjørnet i koret er det i nyare tid laga eit rom for sakristifunksjonar som har form av ein lukka stol frå 1600-talet med gitterverk over brystning. Brystninga har også fått dekorativ måling av 1600-talstype med blomeornament, mest tulipanar.

=== Galleri ===
I 1702-04 vart det mest sannsynleg laga eit nytt galleri eller pulpitur i kyrkja, det er kalla “lem”, men kan ikkje dreia seg om eit loft. Til lemmen er det brukt fire tre og to tylfter bord og utskårne “pillere”. Rekneskapane nemner ein ny "lem" i kyrkja i 1702-04 som vart gjort till "fuldkommenhed", mellom anna ved "udschaarne pillere".
Eit tidlegare nordgalleri vart teke ned i 1861.<ref name="ftn15"> Ohnstad 1983, s 86
</ref>

Kyrkja har no eit djupt vestgalleri med orgel. Galleribjelken går på tvers av kyrkjerommet under gallerifronten, og er støtta opp med tolv søyler, tre par på kvar side av midtgangen. Tilsvarande søylepar støttar galleriet i vest. Fronten har fem liggjande fyllingar, den over midtgangen breiast. Fronten er måla brunraud med bleikgule, raudmarmorerte fyllingar. I nordvestre hjørne av skipet er det oppgang til galleriet frå midtgangen.

=== Skulptur ===
Krusifiks 1926. Anton Lang.<ref name="ftn16"> Ohnstad 1983, s 98

</ref> Anton Lang har også laga skulpturarbeid på altartavla og orgelfronten, truleg alt etter teikningar av Johan Lindstrøm.

=== Måleri ===
Tre måleri på nordveggen i koret.

a) Rubens-kopi signert av Chr. Brun, nemnd ovafor under altertavle.

b) Portrett av sokneprest Ole Aabel måla av Knut Baade i 1835.

c) Portrett av sokneprest E.P. Juul, måla av Hans Gjesme (Lærdal).

=== Tavler ===
==== Epitaf ====
To enkle epitaf i form av innramma plater med innskrifter.

a) Tavle over salige Niels Mickelsen, reist av enka Trine Henricksdatter. <nowiki>Niels var tidlegare baorgar i Bergen og han drukna den 23. oktober 16[1]3. Tavla er innramma med profilert biletramme, lyst olivengrøn med sirlege svarte blomsterornament og gul list mot biletflata. Sjølve biletflata er måla på ståande bord, med gulgrøn botn og og fylt med innskrift med svart fraktur. Innskrifta er sleten og kan enkelte stader ikkje lesast. </nowiki>

b) <nowiki>Tavle over tidlegare sokneprest i Aurland Hr. Magnus Wigeboe som «Selv [er] Sal. Hensovet i sit Alder 60 Aar, den 16 Febr. 1800. Tavla er innramma med profilert list med gull mot billetflata og skrått tverstripa svart og kvitmåling på ramma elles. Det er sett inn sveifa topp- og botnfelt, grønmåla med svart staffasje. Biletflate av ståande bord og med svart botn og gullfarga latinsk skriveskrift.</nowiki>

==== Nummertavler ====
To enkle nummertavler. Innramma plate delt vertikalt med list og med enkel ramme der toppstykket har hjarteforma hol for oppheng. Målinga er inspirert av epitaf a) med grøn ramme med diagonale, svarte tverrstriper. Botnen er bleikt gulkvit.

===Rituelle kar===

Sølv ''kalk'' med dreve krusifiks på foten og innskrift med versalar: Aurland kirke 1928. Kalken har flattrykt nodus med fire store knuppar. Kupa er gylt innvendes. Innskrift med versalar under foten: Til minne om Torgeir og Eli Tærum f. Øyum. Stempel: Thune 830 S. Høgde 29, 5 cm, diameter fot 16 cm.

Etter Ohnstad skal kyrkja også ha ein eldre kalk med innskrifta "Hofs Kirke 1691" og med ei seinare innskrift "Vangen Kirke 1861".<ref name="ftn21"> Ohnstad 1983, s 53

</ref> Denne kalken var ikkje tilstades i kyrkja ved registreringa. Ein kalk med innskrifta "Wangen" skal vera kommen til Sæle kyrkje i Kvamsøy.

''Rebekkakrukke'', tidlegare truleg brukt som vinkanne. Kanna er i porselen. Trekløverforma munningskant, svungen hank, smal hals og pæreforma korpus. Kanna er svartfarga med gull på munning og fot og på ein opphøgd kross på korpus. Merkt under botnen B&G (Bing og Grøndahl). Loket manglar. Høgde 30,5 cm ved hanken, diameter fot 9,1 cm.

=== Parament ===
Etter Inventarlista frå 1890 hadde kyrkja ein blå fløyels messehakel, to gamle messeskjorter, eitt “pralsagtes” altarklede og ein altarduk.<ref name="ftn17"> Danmarks Kirkers fagordbok: Pralsagt: en slags blomstret tøj, halvt uld, halvt silke

</ref> Ei ny messeskjorte kom til i 1695.

Kyrkja har ein raud ''messehakel'' frå midten av 1900-talet og fire nye i liturgiske fargar med tilhøyrande stola merkte innvendes i nakken: Tone Moe design, Arendal. Messehaklane er i silke med dekor i silkemåleri og enkelt broderi. Dei har tynt brokade silkefôr. Tone Moe har også produsert silke ''antependier'' i dei fire liturgiske fargane.

=== Lysstell ===

==== Lysestakar ====
Etter Inventarlista frå 1690 hadde kyrkja to lysestakar av massing og ein gammal stake.

a) To massing lysestakar på altaret. Slankt balusterforma med pigg. Lysskål og heva fot. Stakane har ei nyare innsskrift på foten: VANGEN KIRKE 1714. Under denne viser ei eldre innskrift, på den eine SANCT … PAV…, og på den andre: SANCTVS PAVLVS. Høgde med pigg 30 cm, diameter fot 13,8 cm.

b) To massing lysestakar, balusterforma med pigg. Stakane står på tre dråpeforma føter. Innskrift med versalar: Gud Alsommechtigste til Ære Kiercken til Beprydelse oc andre til it gaat Exempel er dise tvende Alter Stager af ... ,og på den andre: Sander Nilsen Borger og Indvaaner i Bergen oc hans kiære hvstrv Anne Hindrichs Daater forærit til Wangs kierke i Vlland Anno 1637. Høgde ca. 37 cm, diameter utan føter: 12,8 cm.

c) To massing lysestakar til fire lys. Stakane har balusterforma skaft og vid, flat fot i to avsatsar. Over foten er ei gjennombroten lysskål med tunga kant. Til øvre del av skaftet er det festa lysarmar i form av ei plate utforma som symmetrisk ranke som går ut til begge sider og opp sentralt. Ranken svingar seg kring ei løve på kvar side. I overkant ber han to lyspiper på kvar side og ein støypt fugl (ørn eller falk) sentralt. Høgde om lag 54 cm, breidde om lag 36 cm.

d) Enkel massing lysestake, nyare. Høgde 25,7 cm, diameter 12 cm.

e) Femarma massing lysestake, nyare. Høgde 22,8 cm, breidde 32 cm.

==== Lysekroner ====
Lysekroner av barokk type i skipet, nyare. Kronene har balusterforma skaft og er hengt opp i ein ring. Nede har dei kule og dråpeforma knopp. Det er festa seks s-forma lysarmar til kvar av to plater i skaftet, dei øvste minst. Kronene er sekundært monterte med elektrisk lys.

==== Lampettar ====
''Lampettar'' på veggene med tre ståande pærer over ei plate med hengebord forma som tunger, raude med gylt kant, fem tunger i front og to til kvar side.

=== Klokker ===
I 1682 vart dei små “Wbrugelige og brustne klocher” omstøypte til ei klokke. I 1690 hadde kyrkja to klokker.

Aurland kyrkje har også no to klokker og det er installert elektrisk ringjeapparat frå Olsen og Nauen, Tønsberg.

a) Klokke med seks kanta bøylar og midtboge. Flat kronplate, runda hue, utskrådd hals og korpus som bøyer lett ut før to riller over nedbøygd slagring. Innskrift på halsen: HEINRIGUS BE… NIDROSIENSIS ANNO 1682. Diameter 46 cm, høgde med oppheng 43 cm. Dette er den klokka som etter rekneskapane vart støypt i 1682.

b) Klokke med oppheng av seks kanta bøylar og midtboge. Etterreformatorisk. Klokka har ei støypt innskrift med versalar kring halsen (…NIDROSIENSIS ANNO …).<ref name="ftn18"> Innskrifta var vanskeleg tilgjengeleg og er ikkje lesen fullstendig 
</ref> Korpus skrår jamt utover mot rille over nedbøygd slagring. Diameter 84 cm. Høgde med oppheng ca. 79 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
Orgelet var ei gåve til kyrkja frå lensmann Ohnstad i (1926). Det er levert av Jørgensen. Fasaden er teikna av Johan Lindstrøm [...] og går over heile breidda i kyrkja med to massive sidetårn med sidestilte kannelerte søyler krona av klassiserande gesims som ber basunblåsande, knelande englar, ein på kvart tårn, med vifteforma vengjer og trompetane retta inn- og oppetter. Frå tårna går det piper i perspektivskapande minkande storleik inn mot eit midtfelt som slepper lyset frå vestvindauget inn i kyrkja. Sentralt ved spelepulten har midtfeltet gitter og låge sidetårn som ber gesims over gitteret.

Orgelet har femten stemmer fordelte på to manualar og pedal. Orgelet har følgjande disposisjon:
[...]

=== Bøker ===
Det er fleire gonger nemnt innkjøp av bøker i rekneskapane. I Inventarlista frå 1690 er det nemnt ein Christian 4 bibel i fire oktavar, ei ny altarbok i kvarto, ein ny kyrkjeritual i kvarto, ei gammal altarbok i oktavo, ein gradual og ei “fuldkommen” salmebok.

Ein Bibel som manglar nokre sider (Fredrik 2, 1589) er oppbevart i Aurland Sparebank.

=== Møblar ===
''Brudebenk''. Benk med sveifa vangar rett sete med hengebord i forkant og rett, heil rygg. Hengebord og rygg er avslutta med skoren, bølja kant. Raudbrun med gul og grøn staffasje. I eit måla felt, markert med grøn krans, er det på ryggen måla to hender i kvarandre. Elles på ryggen og på utsida av vangane er det måla blomemotiv.

=== Offerutstyr ===
[...]

=== Diverse ===
''Omn'' nord i koret. Merkt BJØRN.

''Vievasskar''. Det er murt inn eit klebersteins vievasskar i indre nordvange i vestportalen. Karet er rektangulært og skrår inn nedover. Breidde 40 cm, djupn 24,5 cm ut frå murlivet og høgt ca 17 cm. Karet held fram inn i muren og den indre opninga i overkant er totalt 37 cm djup og 30 cm brei.

== Kyrkjegard og gravminne ==
=== Kyrkjegardar ===
''Kyrkjegarden på Østerbø''
<br\>
På Østerbø eller i Aurdalen i Aurladsdalen ligg ein kyrkjegard som ikkje har vore i bruk dei siste 100 åra. Gravplassen er avgrensa med steinmur og har port med grind. 27 personar vart gravlagde her i tidsrommet 1858 – 1911. Minnestein over desse vart sett opp på kyrkjegarden i 1953.<ref name="ftn19"> Sogn Avis, 30.06.11, s 14-15

</ref>

''Kyrkjegarden på Rygg''
<br\>
Kyrkjegarden på Rygg vart brukt heilt fram til 1806.

''Kyrkjegarden ved kyrkja''
<br\>
Kyrkjegarden ved kyrkja vart vigsla av biskop Johan Nordal Brun i 1806.<ref name="ftn20"> Ohnstad 1983, s 33

</ref>

=== Gravminne ===
=== Bygningar knytte til kyrkjegarden ===
==== Servicebygg ====
I eit bygg i kyrkjegardsmuren, med inngangar frå gata, er det eit nyare hus som inneheld venterom for dåpsfolk, toalett og bårehus.

==== Støpul ====
[...]
<br\>
Klokkene heng i ein klokkestøpul på kyrkjegarden. Før 1928 hang dei vest i skipet i kyrkja. Støpulen har tre høgder og klokkestove i tredje høgda. Dei to nedste høgdene skrår inn og klokkestova har mindre plan enn nedre del. Hjørnestolpane i klokkestova går heilt ned til bakken. Det er kraftige runde stolpar med restar av rankemåling, truleg frå 1600-talet. Eldre balustrar er nytta som rekkverk ved troppa opp til klokkestova.

== Kjelder ==
=== Utrykte kjelder ===
Tidlegare arkivutskrifter for Norges Kirker. [...]
<br\>
Bendixen, B.E., Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt, manus AA, (Bergen 1904-13).

=== Trykte kjelder ===
Ohnstad, A., ''Vangen kyrkje : Vangskyrkja i Aurland : Kyrkje og kristenliv.'' Jubileumsskriv. Voss 1983.<br\>
Ohnstad, A., ''Vangskyrkja i Aurland 800 år gammal : glimt frå misjonstid og kyrkjebygging'', Voss 2002.<br\>
Anker, L., "Jubilant med løyndomar" og "Fleire løyndomar", utdrag frå hovudoppgåve (?) i kyrkjelydsbladet.

=== Oppmålingsteikningar og fotografi ===

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning">
FIL: Aurland kyrkje, indre murrem på nordsida, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, indre murrem på nordsida, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, nordaustre hjørne i skipet, takanfang, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, nordaustre hjørne i skipet, takanfang, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, repositorium nord i koret, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, repositorium nord i koret, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, takanfang og indre remstokk på nordsida i skipet, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, takanfang og indre remstokk på nordsida i skipet, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning: Fasadar">
FIL: Aurland kyrkje, austfasade, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, austfasade, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, eksteriør frå nordaust, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, eksteriør frå nordaust, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, nordfasade, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, nordfasade, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørfasade b, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørfasade b, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørfasade, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørfasade, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vestfasade med støttepilar i nord, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vestfasade med støttepilar i nord, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vestfasade, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vestfasade, AMH 2005
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning: Korbogen">
FIL: Aurland kyrkje, korbogen sett frå nordaust, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, korbogen sett frå nordaust, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, korbogen sett frå søraust, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, korbogen sett frå søraust, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, korbogen, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, korbogen, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, tidlegare korbogeanfang i nord, sett frå vest, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, tidlegare korbogeanfang i nord, sett frå vest, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, tidlegare korbogeanfang i sør, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, tidlegare korbogeanfang i sør, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, tidlegare korbogeanfang i sør, sett frå vest, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, tidlegare korbogeanfang i sør, sett frå vest, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, øvre del av korbogemuren, sett frå vest, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, øvre del av korbogemuren, sett frå vest, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning: Portalar og dører">
FIL: Aurland kyrkje, sørportal i koret, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørportal i koret, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørportal i koret, detalj 1, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørportal i koret, detalj 1, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørportal i koret, detalj 2, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørportal i koret, detalj 2, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørportal i koret, detalj 3, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørportal i koret, detalj 3, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørportal i koret, profil, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørportal i koret, profil, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørportal i skipet innvendes, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørportal i skipet innvendes, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, sørportal i skipet, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, sørportal i skipet, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vestportal, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vestportal, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vestportalen innvendes, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vestportalen innvendes, AMH 2005
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning: Takverk">
FIL: Aurland kyrkje, tak over kor og skip, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, tak over kor og skip, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, takverk aust i skipet, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, takverk aust i skipet, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, takverk i koret, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, takverk i koret, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, takverk i skipet, sett mot vest, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, takverk i skipet, sett mot vest, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, takverk søraust i skipet, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, takverk søraust i skipet, AMH 2005
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning: Vindauge">
FIL: Aurland kyrkje, vindauge aust i koret innvendes, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge aust i koret innvendes, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge i vestfasaden, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge i vestfasaden, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge nord i skipet innvendes, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge nord i skipet innvendes, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge nord i skipet, glasmåleri, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge nord i skipet, glasmåleri, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge sør i koret innvendes, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge sør i koret innvendes, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge sør i koret, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge sør i koret, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge sør i skipet innvendes, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge sør i skipet innvendes, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge sør i skipet, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge sør i skipet, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, vindauge vest i skipet innvendes, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, vindauge vest i skipet innvendes, AMH 2005
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
FIL: Aurland kyrkje, interiør i koret, sett frå vest, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, interiør i koret, sett frå vest, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, interiør i skipet, sett mot vest, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, interiør i skipet, sett mot vest, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, interiør mot aust 2, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, interiør mot aust 2, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, interiør mot aust, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, interiør mot aust, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, interiør mot nordvest, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2005
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør: Glasmåleri">
FIL: Aurland kyrkje, glasmåleri i vestmuren, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, glasmåleri i vestmuren, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, glasmåleri nord i austmuren, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, glasmåleri nord i austmuren, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, glasmåleri nord i skipet, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, glasmåleri nord i skipet, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, glasmåleri sentralt i austmuren, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, glasmåleri sentralt i austmuren, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, glasmåleri sør i austmuren, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, glasmåleri sør i austmuren, AMH 2011
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
FIL: Aurland altar og altartavle Hoff aug 05.jpg|Aurland altar og altartavle Hoff aug 05
FIL: Aurland døypefont Hoff aug 05.jpg|Aurland døypefont Hoff aug 05
FIL: Aurland krusifiks Hoff aug 05.jpg|Aurland krusifiks Hoff aug 05
FIL: Aurland kyrkje, benker nord i skipet, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, benker nord i skipet, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, benker sør i skipet, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, benker sør i skipet, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, døypefont, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, døypefont, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, døypefont, detalj, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, døypefont, detalj, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, krusifiks, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, krusifiks, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, nummertavle, ei av to, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, orgelfasade, detalj a, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, orgelfasade, detalj a, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, orgelfasade, detalj b, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, orgelfasade, detalj b, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, vievasskar, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, vievasskar, AMH 2011
FIL: Aurland orgel Hoff aug 05.jpg|Aurland orgel Hoff aug 05
FIL: Aurland ovn nord i koret Hoff aug 05.jpg|Aurland ovn nord i koret Hoff aug 05
FIL: Aurland sv-hj i koret med sakristi og brudebenk Hoff aug 05.jpg|Aurland sv-hj i koret med sakristi og brudebenk Hoff aug 05
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Klokker">
FIL: Aurland klokke a Hoff aug 05.jpg|Aurland klokke a Hoff aug 05
FIL: Aurland klokke b detalj Hoff aug 05.jpg|Aurland klokke b detalj Hoff aug 05
FIL: Aurland klokke b slagring Hoff aug 05.jpg|Aurland klokke b slagring Hoff aug 05
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Måleri og epitaf">
FIL: Aurland kyrkje, minnesmerke knytt til presteportrett, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, minnesmerke knytt til presteportrett, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, måleri, tidlegare altartavle, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, måleri, tidlegare altartavle, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, presteportrett, Aabel, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, presteportrett, Aabel, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, presteportrett, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, presteportrett, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, tavle b, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, tavle b, AMH 2011
FIL: Aurland tavle a Hoff aug 05.jpg|Aurland tavle a Hoff aug 05
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Parament">
FIL: Aurland eldre raud messehakel front Hoff aug 05.jpg|Aurland eldre raud messehakel front Hoff aug 05
FIL: Aurland eldre raud messehakel Hoff aug 05.jpg|Aurland eldre raud messehakel Hoff aug 05
FIL: Aurland grøn messehakel a Hoff aug 05.jpg|Aurland grøn messehakel a Hoff aug 05
FIL: Aurland grøn messehakel b Hoff aug 05.jpg|Aurland grøn messehakel b Hoff aug 05
FIL: Aurland messehakel fiolett a Hoff aug 05.jpg|Aurland messehakel fiolett a Hoff aug 05
FIL: Aurland messehakel fiolett b Hoff aug 05.jpg|Aurland messehakel fiolett b Hoff aug 05
FIL: Aurland messehakel kvit a Hoff aug 05.jpg|Aurland messehakel kvit a Hoff aug 05
FIL: Aurland messehakel kvit b Hoff aug 05.jpg|Aurland messehakel kvit b Hoff aug 05
FIL: Aurland messehakel raud a.jpg|Aurland messehakel raud a
FIL: Aurland messehakel raud b Hoff aug 05.jpg|Aurland messehakel raud b Hoff aug 05
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Preikestol">
FIL: Aurland kyrkje, preikestol, detalj, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, preikestol, detalj, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, preikestol, korg, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, preikestol, korg, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, preikestol, oversynsbilete, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, preikestol, oversynsbilete, AMH 2011
FIL: Aurland kyrkje, preikestolhimling, AMH 2011.jpg|Aurland kyrkje, preikestolhimling, AMH 2011
FIL: Aurland preikestol med oppgang og himling Hoff aug 05.jpg|Aurland preikestol med oppgang og himling Hoff aug 05
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
FIL: Aurland kyrkje, støpul og dåpsventerom og gravkapell, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, støpul og dåpsventerom og gravkapell, AMH 2005
FIL: Aurland kyrkje, støpul, AMH 2005.jpg|Aurland kyrkje, støpul, AMH 2005
</gallery>

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Aurland sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Aurland kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Aurland kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Før 1537]]
[[Kategori:Mur/stein]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Arnafjord kyrkje

2021-02-19T12:03:53Z

Kjartan:

{{Infobox ka-kirke|lat =61.08014871|lng =6.5780734696| kirkeid = 141700301| kommune = Vik| fylke = Sogn og Fjordane| spchar = '繅'‽| fellesråd = Vik kyrkjelege fellesråd| latlng = 61.022358072921,6.3846025963842| mapscomplete = | sknr = 7100201| bisp = Bjørgvin| prosti = Ytre Sogn| bygningsgruppe =Kirke etter kirkeloven (§ 17)| vernestatus = Ingen}}

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Den første kyrkja ein kjenner i Arnafjord var ei trekyrkje som låg på garden Flæte. I 1645 vart kyrkjestaden flytta til garden Nese der det vart sett opp ei tømmerkyrkje. Etter Bendixen vart dagens kyrkje «udvidet og ombygget» i 1880. Kyrkja vart i røynda nybygd, men mykje av den gamle materialen vart oppattbrukt. Eigen prest er nemnd i Bjørgvin kalvskinn i første halvdel av 1300-talet.<ref name="ftn1"> BK, 34a, 50a, 51a-b

</ref> I 1411 er soknet nemnt i diplomatariet.<ref name="ftn2"> DN 4, brev nr. 784

</ref>

== Kyrkja på Flæte ==
Kyrkja som stod på ein voll på garden, må ha vore ei stavkyrkje, i alle fall var det ei trekyrkje frå mellomalderen, og denne vart ståande fram til den nye kyrkja var oppført. Frå kyrkjestaden på Flæte går det ei bratt skråning ned mot elva. Kyrkjegarden følgde kanten av vollen på tre sider.

Bendixen, som dokumenterte kyrkjene i heile Bergenhus Amt kring 1900, omtalar ei innskrift over altaret i tømmerkyrkja på Nese som han kjenner frå eit manuskript frå Neumann og Dahl. Innskrifta fortel at kyrkja vart flytta frå Flæte til Nese i 1645. At det var kyrkjestaden og ikkje sjølve bygningen som vart flytta, går fram av det korte tidsrommet frå siste gudsteneste i gamlekyrkja til første i den nye. Det var berre om lag ei veke mellom.<ref name="ftn3"> Bendixens manus, Arnefjord

</ref>

Bendixen gjev att innskrifta slik etter Neumann og Dahl:

''En innskripsjon malt over altertavlen viste at den var flyttet fra gården Flete, hvor gudstjenesten siste gang var holdt Domini oculi i 1645 og første gang holdt messe her på Maria bebudelsesdag samme år da Ludvig Munthe var biskop, Erik Leganger prost og Knud Christophersen Glad sogneprest i Vik.<ref name="ftn4">'' Bendixens manus, Arnefjord''

</ref> ''

Altarplata frå stavkyrkja var etter Bendixen av gråstein, 1,17 m lang og 0,81 m brei, med relikviegøyme, 14 x 12cm, i 23 cm avstand frå den fremste langsida. Steinen var 7 til 7,5 cm tjukk. Nedsenkinga for relikviet hadde avsats for lok, og var gjennombora.<ref name="ftn5"> Bendixens manus, Flets kirke

</ref> Denne er no på Sogn Folkemuseum – De Heibergske samlinger.

Det er ikkje bevart rekneskapar for den tida kyrkja stod på Flæte.

== Kyrkje på Nese 1645 – 1880 ==
=== Bygningen ===
Den kyrkja som vart oppført på Nese i 1645 var ein tømmerbygning med rektangulært skip og lægre og smalare kor som var rett avslutta. Framfor inngangen i vest var det eit tårn med skriftekammer på ei side, truleg på sørsida, og materialhus eller reiskapsbu på hi sida. Framfor tårnet var det eit lite vindfang. Som ved mange andre kyrkjer var det bygt ein sval på nordsida av kyrkja til oppbevaring av stegane.

Kyrkja var etter synfaringa i 1686 ein tømmerbygning. Koret var ni alner langt og like breitt, skipet var 15 alner langt og 13,5 alner breitt og veggene gjekk inn under tårnet.

I synfaring 1709 vert det meldt at kyrkja er ein god tømmerbygning, nett pannetekt. Ho har ein lang svale til stegehus, og tårnet er bygt opp frå grunnen, med eit materialhus på den eine sida og skriftekammer på den andre. Innvendes er kyrkja pryda med kvelving og måling.<ref name="ftn6"> Synfaring 1709

</ref>

Ved synfaringa i 1721 er Arnafjord kyrkje framleis ei god tømmerkyrkje, med støpultårn bygt opp frå grunnen. Under tårnet er eit skriftekammer på eine sida, og eit materialhus på den andre. Kyrkja er pannetekt. Inni er ho kvelva og «smuch mahlet». Det trengst litt vedlikehald på kjølar og vindskier. Måla skil seg som vanleg litt frå måla frå 1686. Koret er ni alner langt og ti alner breitt, skipet 17 alner langt og 15 breitt, og materialhuset, står det, er fem alner i kvadrat (?).<ref name="ftn7"> Synfaring 1721

</ref>

Det skjedde ein del endringar med kyrkja i det tidsrommet som er dekt av kyrkjerekneskapane 1667 – 1723.

Det har vore problem med vasstilsig kring kyrkja, og rekneskapane har fleire meldingar om at det er greve veiter kring bygningen. Dei siste rekneskapsåra vart dette gjort årleg. Muren under kyrkja vart utpinna i 1667-69. I 1702-1704 vart det i samband med utgraving av veita mura under svillen rundt kyrkja med stein. Neste rekneskapsperiode fortel at veita er kledd med tynne steinheller, svalen på nordsida er heva («opweyet») og det er laga ny sole under, sameleis er golvet i koret heva og muren under koret er utbetra.

Ved synfaringa i 1661-65 vart det peikt på einskilde ting som burde gjerast i kyrkja. Det vart bestemt at det skulle setjast inn to nye vindauge på nordsida i kyrkja, eitt i koret og eitt i skipet, og eit tredje i det vestre brystet. Framfor kordøra skulle det lagast eit lite vindfang. Døra til våpenhuset skulle utstyrast med lås for at ingen «vden forloff Schall ringe Klocherne, eller Aabne Kirchens gulff».

Kyrkja hadde frå først av tak av bord som vart tjørebredd. Rekneskapane fortel om tjørebreing av taket frå tid til annan. I 1678-79 vart det sett opp to fløyar «paa huer ende af kirchens tag». Kyrkja fekk pannetak i 1699-1701.

Då kyrkja vart bygd, hadde ho flat lem over kor og skip. 45 år seinare hadde borda sege frå einannan og det fall skit og rusk ned på kyrkjelyden. Når ein då først skulle ta att lemen, vart det vedteke at ein like gjerne kunne laga tønnekvelv både over koret og skipet. Ein valde ut tjukke, breie bord til bøylar over koret og hogne krumme tre til bøylar over skipet, og himlingane vart laga av 13 ½ tylft gode bord (rekneskap 1690 – 92).

Ein koparhane til tårnspissen vart kjøpt i 1678-79, men like etter, i 1680-81, tok stormen tårnhjelmen. Det vart, i 1682, løyvt pengar «paa høye Øffrigheds behag», saman med det kyrkja hadde samla saman, til ombudsmannen som fekk ansvar for å byggja opp att tårnet. Vindfanget framfor den vestre kyrkjedøra var til nedfalls og var bygt opp at med to nye kne i 1717-1719.

Skriftekammeret som låg under tårnet, truleg på sørsida, var opphavleg ope mot resten av tårnfoten. I 1673 vart det panelt inn og det vart lagt nye bjelkar og lem over. Rekneskapsbolken etter er det også utgiftsført nytt golv i kammeret med bjelkar under. Det ser også ut for at ein del av golvet vart fornya i 1687-89. I 1673 vart det betalt for to små, nye vindauge. Kammeret fekk samstundes nytt inventar med «sakristiestoll» (skriftestol?) og fotskammel.

Over inngangen «nederst udi kirchen» vart det laga ein lem til ungdommen i 1690-92. Under den nybygde lemen, vart det i 1693-95 laga ein ny innebygd stad for dåpen, ein «fundt», og ei ny vindaugsopning vart teken ut her. Samstundes vart det laga panelverk på lemen.

I tillegg til stegesvalen på nordsida av kyrkja nemner rekneskapane «det nederste braadhus», venteleg til utstyret til tjørebreing.

=== Interiør ===
Etter at det vart laga tønnekvelvar i kor og skip og ein lem for ungdommen nedst i kyrkja, vart alt dette nye måla i 1690-92. Innvendes vart det i 1686 meldt at kyrkja var måla og «vel ornerit».

Bendixen gjev att to innskrifter i skriftekammeret etter Neumann og Dahl:

''<nowiki>En innskrift fortalte at den [kirken] i stattholder Gyldenløves, Biskop Randulfs og prost Iver Eriksen Legangers tid, var blitt hvelvet og malt. En tredje innskrift i skriftekammeret viste at kirken var malt på prost Iver Eriksen Legangers bekostning i 1678 i kansler Jens Bjelkes, Fredrik Marschalks og biskopp Randulfs tid.</nowiki><ref name="ftn8">'' Bendixens manus, Arnefjord''

</ref>

=== Inventar ===
Kjeldene gjev også ulike opplysningar om inventaret i kyrkja. Rekneskapane har ei interessant opplysning i 1696-98 der det heiter at ein har skaffa ei jarnlekkje som krona over altaret heng i. Dersom dette ikkje er feilskrive for preikestolen, er det uvanleg. I 1687-89 vart altartavla vølt. I staden for «de forslidne bogstaffwer» vart det måla to små «støcker». Også i rekneskapsbolken etter, i 1690-92, er det det nemnt at den gamle altartavla «som aff lysenes røg og daglig støff» var svart og øydelagd, hadde vorte forbetra med to måla «støcher». Altarringen fekk rekkverk av dreia balustrar i same perioden.

I veggen bak preikestolen skulle ein etter synfaringa i 1661 – 65 hogga litt større opning slik at det kunne bli ein skikkeleg oppgang.

Det har vore benker i kyrkja før rekneskapane tek til, men det kan sjå ut som dette ikkje var faste, like benker slik som no, men at sitjeplassane kom og vart endra etter kvart. Ordet ‘stol’ vert brukt om ein innebygd benk. Tre av kvinnestolane fekk nye benker og det vart laga ein ny stol i 1684-86. I 1705-1707 vart seks mannfolkstolar panelte og det vart laga fem nye stolar med hengsler til. Samstundes vart det laga ein ny stol på kvinnfolksida med dør og hengsler til og ein stol i koret vart vølt. I 1708-1710 vart det laga tre nye stolar i kyrkja, og i 1711-13 vart fire mannfolkstolar vølte. Klokkarstolen fekk nytt golv og ny dør samstundes.

I synfaringa 1661 – 65 er det nemnt eit pulpitur «offuer Prædichestoelen», kanskje skal det lesast som «ovenfor». Her skal det lagast nye sete og luker med to hasper slik at lukene kan opnast og latast att ved behov.<ref name="ftn9"> Jamnfør pulpituret i Dale kyrkje i Luster

</ref>

Kalken og disken vart gylte i 1671. Til kalken høyrde eit tørkle som er nemnt i fleire av inventarlistene.

Bekkenet i døypefonten var banka djupare av ein koparslagar i 1667-69. I 1696-98 vart det laga ein fot under bekkenet, det som no vert kalla døypefont.

Ein av massinglysestakane i kyrkja vart vølt av rotgytaren og fekk to nye armar i 1670. I 1696-98 laga rotgytaren to altarstakar. Han brukte den malmen som var i tidlegare lysestakar samen med ny malm. I den første inventarlista frå 1678 er det nemnt ei massing lysekrone med seks armar og to doble massinglysestakar, det er også nemnt ei lyssaks. Ei ny, lita massing lysekrone med fire armar er kommen til i inventarlista frå 1711.

Ulike parament er nemnde i rekneskapar og inventarlister. I tillegg til kalkduken som er nemnt ovafor, var det ein messehakel og to messeserkar i inventarlista frå 1678. Messehakelen hadde då etter rekneskapane nett fått ei fornying med 18 alner gullsnorer. Lista nemner også ein handduk som høyrde til dåpsfatet, eit altarklede, seinare er det presisert at altarkledet er av blått lin, og ein liten og ein stor lerrets altarduk. Ein ny altarduk med kniplingar kring vart laga i 1722 og er innført i lista frå 1723. Sameleis har kyrkja då fått ein ny, påkosta messehakel av raud fløyel med kross av blått fløyel og kanta med gullposement. Denne er mest sannsynleg framleis i kyrkja (messehakel a). Materialane til messehakelen er gjort detaljert greie for i rekneskapen: det er vel sju alner raud fløyel, ein alen blått fløyel, 21 alner gullposement som vog 11 lodd. Til fôr vart brukt sju alner raud dreiel, litt raud og litt brandgul silke var kjøpt inn, og hakelen hadde mellomfôr av fire alner svart lerret. Også den nye altarduken finst det rekneskap for.

Etter inventarlista frå 1678 hadde kyrkja to klokker i tårnet og ei lita handklokke ved skriftekammeret, i 1702 er denne klokka kalla ‘tintunabulum’.

Til innsamling av pengar var det i 1678 ei fattig-tavle og ei fattig-bøsse som var festa til kordøra.

Eit kråskap vart laga i koret i 1693-95 til å ha messekleda i, dette vart sida måla. Inventarlista frå 1711 nemner også ei kiste til ornamenternes forvaring.

=== Inventar på museum ===
På Universitetsmuseet i Bergen finst to rikt forma, firkanta dørbeslag. Desse har opphavleg vore i kyrkja på Flæte, men har vore flytta over til kyrkja på Nese.

Etter Bendixen fann Neumann ei tavle, truleg eit frontale, på loftet i Arnafjord kyrkje som i si tid skulle vera kommen frå mellomalderkyrkja. Han beskriv tavla slik:

''I 4 felter fremstilte den mirakelscener efter legender, i hvilke Marias underkraft viste sig på syke. Tavlen blev av kirkeeieren, presten Hans Daae (i Bergen) i 1826 skjenket til museet, men på grunn av slett innpakning så godt som ødelagt av vann underveis.<ref name="ftn10">'' Bendixens manus, Arnefjord''

</ref>

Det er bevart ein prosesjonsstav på museet, med ein forgylt engel. Denne vart også sendt inn i 1826.

= Kyrkja frå 1880 =
Kyrkja på Nese som vart vigsla 21. oktober 1880, er ei einskipa langkyrkje av tre. Framfor vestveggen står eit tårn med ein breiare inngangsdel i dei to nedre høgdene, og kyrkja har eit rett avslutta kor i aust. På sørsida i hjørnet mellom kor og skip står det opphavlege sakristiet. Aust for koret er det i ettertid sett til eit nytt sakristi med bårerom i kjellaren.

Over fleire år vart det drøfta korleis ein skulle møta kravet om ein større kyrkjebygning. Eitt av spørsmåla som var oppe, var om kyrkjebygningen skulle stå på same tufta som den gamle. Det andre, som hang saman med dette, var om ein skulle byggja nytt eller utvida den gamle kyrkja. Dersom ein hadde valt det siste, var planen å gjera bygningen høgre enn han hadde vore tidlegare, å innlemma forhallen eller våpenhuset i skipet og å byggja eit nytt tårn framfor bygningen i vest. Ein hadde heile tida hatt problem med fukt under den gamle kyrkja, og dette vart truleg avgjerande for at ein valde å flytta kyrkja noko mot sør og aust. Arnafjord fekk såleis ei ny kyrkje der ein gjorde seg bruk av mykje av materialen frå den gamle.

I jubileumsheftet som vart laga i samband med 100-årsjubileet i 1980, vert det fortalt at veggene i kyrkja, opp til underkant av vindauga, vart lafta opp av tømmer frå gamlekyrkja. Ein vende stokkane slik at innsida med dekorativ måling vart ståande ut. Andre stader der ein kan sjå material frå den førre kyrkja, er i kjellaren under koret der takbjelkar er nytta opp att som golvbjelkar, i tårnet og i taket.

Kyrkja vart oppført etter teikningar av Johannes Gjertsen frå Sogndal med Korsvoll som byggjeleiar.<ref name="ftn11"> Jubileumshefte s 37f

</ref>

== Bygningen ==
=== Vegger ===
Veggene i skip og kor er lafta, til dels med materiale frå den førre kyrkja. Langveggene i skipet er inndelte i fem felt ved hjelp av ytre og indre opplengjer som er festa til veggen med skruar og mutrar. Gavlveggene i skipet er lafta opp til himlingshøgd. Veggene frå koret er lafta gjennom austveggen i skipet.

Dei tre faga i midten i skipet har store vindauge, galleriet går nesten fram til andre opplengjepar frå vest. I vestveggen er det døropningar sentralt i to høgder.

Veggene i koret er utan opplengjer. Det er døropning i sør til det opphavlege sakristiet og i aust til tilbygget. Nordveggen i koret har eit stort vindauge og sørveggen eit lite, høgtstilt vindauge.

Veggene er avslutta med fotlist mot golvet og med list med holkil under ei list med naglehovudornament oppe under himlingane.

Veggen i det opphavlege sakristiet er kledd med liggjande faspanel og er truleg av bindingsverk. Det har vindauge mot sør og dør mot aust.

Utvendes er veggene i kyrkja kledde med liggjande, glattkanta panel og kvitmåla.

=== Dører ===
Dørene i kyrkja er mest opphavlege fyllingsdører med fire fyllingar. I vest er det tre fløydører, vest i våpenhuset, vest i skipet og vest på galleriet. Ei enkel dør fører frå koret til det opphavlege sakristiet og ei vidare ut på kyrkjegarden i aust. Døra i austveggen i koret er kopi av dei opphavlege. Dørene har opphavlege dørvridarar, nøkkelskilt og hengsler. Geriktene er flate med fas på begge sider. Sidegeriktene går opp over ramma og endar i urneforma profil.

=== Korskiljet ===
Koret opnar seg i full breidde og mest full høgde mot skipet. Ein korboge av profilert listverk i slak kløverbladform avgrensar opninga. Korgolvet ligg tre steg høgre enn golvet i skipet, ei trapp fører frå midtgangen opp i koret og denne er flankert av brystningar med tre kløverbladforma felt på kvar side.

=== Vindauge ===
Vindauga har rektangulær form og er inndelte med tre postar i fire i breidda og med sprosser i to (sør i koret) tre (på gallerigangen) og sju (dei store vindauga) i høgda. Den øvste rekkja med ruter er sette inn i utforma trerammer som dannar kløverbladbogar med knuppar nede og i bladhjørna. Innvendes er geriktene som på dørene, flate med fas og med oppstikkande, sveifa sidegerikter. Utvendes har dei ei stram utforming med rett øvre avslutting, flate, fasa gerikter og under undergerikten har sidegeriktene eit framhald i sveifa, spissa ornament.

Ved restaureringa i 1962-63 vart det sett inn vareglas i kyrkjerommet. Desse er inndelte i små ruter av farga katedralglas lagt i bly. Fire ruter tilsvarar ei rute i dei opphavlege vindauga. Vareglasa er feste til karmen med ei list innafrå, noko som gjer vedlikehald vanskeleg.

=== Golv og fundament ===
På det gamle bordgolvet vart det i 1962-63 lagt eit belegg, Tapiflex, som skulle vera isolerande, vedlikehaldsfritt og lett å halda reint. Bjørn Kaland, som var konsulent for restaureringa, rådde frå dette og meinte ein burde isolera golvet frå undersida, slipa det og lakka med matt lakk.<ref name="ftn12"> Arkivmateriale om restaureringa oppbevart i kyrkja

</ref> Den lokale restaureringsnemnda valde likevel denne løysinga.

Fundamentet er av stein.

=== Tak ===
Kyrkja hadde svart eller «blått» pannetak fram til 1915-16, då vart det tekt med skifer.<ref name="ftn13"> Jubileumshefte s 40 og Bendixens manus

</ref>

Saltaket over skipet har fire sperreband med sperrer, saksesperrer og hengebjelke som grip som tang omkring bindbjelkar på tvers av rommet. På sperrene ligg åsar som ber ståande bord, over- og underliggjande, mykje av det er oppattbrukt materiale frå den førre kyrkja. Bordtaket ber rekter og lekter som feste for lappskifer. Borda i taket har tjørerestar. Eit bord i vest har dekorativ måling. Sperrebanda korresponderer ikkje med opplengjene i veggene.

=== Himlingar ===
Himlingane i skip og kor er gavlforma og følgjer saksesperrene opp til krysset. Koret har ein bindbjelke og hengebjelke i vest. Himlingane har ståande panel og er isolerte med eit tynt lag mineralull på oppsida.

=== Tårn ===
Tårnet har ein nedre inngangsdel over to høgder. Over andre og nedste del av tredje høgd er inngangsdelen dekt av saltak som held fram som pulttak på sidene. I inngangsdelen står dei to vestre tårnstavane fritt i rommet, medan dei austre står inntil tømmerveggen vest i kyrkja. Dei tre andre veggene i inngangsdelen er bindingsverksvegger. Frå tredje høgd står dei fire stolpane i hjørna på tårnet frå det nivået der pultaka over sidene på inngangsdelen er knytte til tårnet. Her er det eit lagerrom, og øvst, i fjerde høgd, er det klokkerom. Stolpane er avstiva med kryssband, og losholtar som dels utgjer rammer i etasjeskilja. Utafor desse ligg det opplengjer og kryssband, dels som avstiving, dels som feste for ytre panel. Under den øvre ramma i tårnet ligg ei mindre ramme som oppheng for klokkene. Skjørt, lanternin og inntrekt åttekanta hjelm kviler på den øvste ramma i tårnet.

I klokkerommet er det hengsla luker, to mot vest, ei mot nord og ei mot sør. I aust er det to mindre luker som kan hektast av, ei på kvar side av mønet over skipet. Det er også ei luke i aust til loftet over skipet. I lanterninen er det også luker i veggene.

I våpenhuset i første høgd og på orgelgangen i andre høgd er romma innreidde med brei, ståande staffpanel. Oppgang til andre høgd via trapp på sørsida, frå aust.

Veggene i dei to første høgdene i tårnet har brei staffpanel.

Våpenhuset har fløydør mot vest, i vestveggen i skipet er det fløydører i første og andre høgd. Over inngangen i vest er det eit overbygg i form av eit lite saltak støtta med fire stolpar. Vest i inngangsdelen er det vindauge på orgelgangen og eit mindre i mønet over. Det er også eit vindauge sør i våpenhuset.

=== Tilbygg ===
I 1968 vart det oppført eit tilbygg aust for koret med nytt sakristi kombinert med rom for dåpsfølgje, gang og toalett. I kjellaren under tilbygget vart det laga toalett og bårerom. Arkitektar for tilbygget var Olav og Jon Vikøren, Vik.<ref name="ftn14"> Jubileumshefte s 42f

</ref>

Veggene i tilbygget er av bindingsverk, kledd med plater innvendes, utvendes med liggjande panel som kyrkja elles. Saltak tekt med lappheller som kyrkja elles. Innvendige dører er glatte, ut mot sør er det ei dør, truleg av teak, med smale, runda ståande panel. Nedre del på begge sider er dekt av metallplate. Vinyl på golvet. Støypt kjellar.

== Interiør ==
=== Presentasjon av interiøret ===
Arnafjord kyrkje har eit tradisjonelt interiør med altar med altartavle sentralt aust i koret og med altarring framfor. Døypefonten står nord i koropninga og preikestolen på sørhjørnet mellom kor og skip. Ved langveggene i koret står enkle benker. Mot korveggen står eit harmonium på nordsida, på sørsida heng eit skåp og to maleri. Skipet har benkeparti på begge sider av ein brei midtgang. Benkene går inn til langveggene og fyller lengda i skipet. Vest i skipet er det eit breitt tverrgalleri med orgel.

Det vart sett inn ein omn i kyrkja i 1899, på nordsida av midtgangen. Den femte benken framafrå vart då avsaga på midten.<ref name="ftn15"> Jubileumshefte s 39

</ref>

=== Oversyn over viktige endringar i interiøret ===
Kyrkja vart restaurert i 1962-63, etter plan av Bjørn Kaland. Det vart sett inn katedralglass som indre vareglas i vindauga, interiøret vart måla, preikestolen gjort lægre. Benkene vart vølte og måla, galleriet vart vølt, det kom lampettar på galleriet og i skipet. Omnen i skipet vart teken vekk og det vart lagt inn elektrisk oppvarmingsanlegg, på golvet vart det lagt golvpapp med plater ovanpå og eit vinylgolv, Tapifleks, øvst.<ref name="ftn16"> Jubileumshefte s 42 etter Kallsbok

</ref> Vatn vart lagt inn i 1968.<ref name="ftn17"> Jubileumshefte s 42

</ref>

=== Fargar ===
Interiørmåling frå 1600-talskyrkja finst på fleire stader. [...]

Då Bendixen var i kyrkja kring 1900, skreiv han at det var kvitt tak, lys fiolette vegger med mørkare brei rand, gule veggstøtter, mørkt gult bjelkeverk, medan stolane var lyse i same farge, etter nedkanten av taket og i alle hjørne var det måla ein rankefrise. På eldre fotografi kan ein også sjå denne rankefrisen over korbogen. Preikestolen var gul med brune mellomstykke og kvite felt.

Kyrkjerommet har no lyst varmgrå vegger. Det av takkonstruksjonen som er synleg er noko mørkare grått og himlingane er måla i broten kvitfarge. I kordelen har altarring, korskilje, altartavle og preikestol okergule rammer med innslag av blått, kvitt, gull, olivengrønt og grønbrunt. Brystninga på galleriet er lyst grøn med raudbrune staffar og listverk og varmgrå fyllingar. Golvet er dekt med ein grågrøn vinyl og i midtgangen fram til altarringen ligg eit lyst grått teppe. Benkene er lyst grøne med grøne benkeputer.

''Restaurering 1962''

I kyrkja er det oppbevart ein del arkivmateriale knytt til restaureringa. Målet vart fastsett i eit møte i den nyoppnemnde nemnda 5.9.1962. Ein ville få lagt inn lys og varme, isolert himlingane ovanpå, golvet i skip og kor skulle dekkast med Tapifleks. Det skulle vidare setjast inn varevindauge med katedralglas og under galleriet skulle det kledast. Kyrkja vart måla innvendes etter ein plan utarbeidd Bjørn Kaland, Bergen. Kaland kommenterte restaureringsplanane slik i brev dagsett 25.021963: Han gjer framlegg om at ein i staden for katedralglas nyttar klårt glas i ei ekstra ramme så tett inntil den gamle som råd og at ein fører det nye glaset berre opp til den øvste ruterada. Hans framlegg til fargar inneber olja og lakka golv og luta vegger.

Også Riksantikvaren ved St. Tschudi Madsen gjekk i brev 28.0263 inn for Kaland sitt syn på golvet.

== Inventar ==
[...]

=== Altar ===
Kassealtar med dør til skåp på baksida. Framsida og kortsidene har ramme med opningar i slak kløverbladboge, to framme og ein på kvar side, kledde med liggjande bord innvendes. Bordplata er profilert under kanten.

=== Altartavle ===
a) Altarkross, heng no over korbogen mot skipet. Då altartavla vart skaffa, vart krossen plassert på galleriet. I 1972 vart han hengd opp over korbogen.<ref name="ftn18"> Jubileumshefte s 44 
</ref>

b) Den nye altartavla vart kjøpt i 1907. Måleriet er måla i oljemåling av Eivind Nielsen. Det er ein kopi etter A. Tidemands altarbilete i Trefoldighetskyrkja i Oslo. Eivind Nielsen laga også teikningar til ramme for måleriet som vart laga av byggmeister John Hove i Vik.<ref name="ftn19"> Jubileumshefte s 44 etter Kallsbok 
</ref>

=== Altarring ===
Altarringen vart endra noko i 1964.<ref name="ftn20"> Jubileumshefte s 42

</ref> No har han fem sider og er open på begge sider av altaret. Golvet ligg eit steg høgre enn korgolvet. Knefallet er stoppa og trekt med skinn. Balustrade med tynne pillarar som ber kløverforma bogar. Flat handlist og indre hylle for særkalkar.

=== Døypefont ===
Døypefonten har flat, sekssida''' '''kum med profilerte sider og med opning på oversida for dåpsfatet. Skaftet er forma som ein liten balustrade med tre sider og ei kløverbladopning til kvar side, skilde med pillarar. Pilarane kviler på ein tredelt sokkel/fot bygd opp av kraftig listverk med holkil og vulst.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen har fem sider av ei sekssida grunnform. Kvart fag har ein kløverboge utvendes kledd innvendes med ståande bord. Hjørna er markerte med sveifa, tverrstilte bord. Flat handlist. Nede er felta avslutta mot profilert list over hengebord med små gjennomskjeringar i krossmønster. Stolen står på ein fot av seks radiært stilte, sveifa bord. Handlista og lesebrettet er trekte med raud fløyel og gullfrynser. Oppgangen går frå koret opp via ei trapp med fire steg der det frå det tredje steget er gelender med spissboga opning på begge sider.

=== Lesepult ===
Lesepult av smijarn. Krossforma fot og skrått lesebrett bore av ei stang med høgderegulering. Framme på stanga er det festa eit kristusmonogram (chi og jota).

=== Benker ===
Kyrkja har opphavlege benker som går frå midtgangen inn til tømmerveggen. Dei har vange mot midtgangen. Vangane svingar opp over benkeryggane der og endar i kløverbladform. Nede har vangane ei gjennomskoren firpassform. Ryggen har eitt ryggbord i overkant, til denne er festa ei salmebokhylle på baksida. Setefjølene er understøtta av sarg. Eit støttebord er sett inn mellom nedre del av vangen og veggen.

=== Galleri ===
Det breie tverrgalleriet vest i kyrkja kviler på ein galleribjelke som er lagt opp i langeveggene og støtta av to stolpar ved midtgangen. Elles kviler det på opplengjer og vegger. Gallerifronten har slakt kløverbladforma felt som er dekte på baksida med ståande panelbord. Flat handlist over profil. Golvet på galleriet er avtrappa i fem steg på siden og her er det plassert benker av same slag som i skipet. I midtpartiet er dei fire nedre stega avflata i høgde med midtsteget og gjev plass for orgel. Golvborda er lagde i breidderetning. Baksida av fronten har brei staffpanel og flat handlist.

=== Måleri ===
To eldre måleri i ei ramme. Det har vore vist til opplysning i rekneskapane som fortel at målinga på altartavla i førre kyrkje var sleten og vart overmåla med to bilete i … Dette kan vera dei måleria som finst i kyrkja i dal

a) Måla med olje på lerret. Motivet er Kristi himmelfart. I den øvre halvdelen av biletet er Kristus vist ståande i ein gyllen himmel med øvre del løynt av ei mørk sky. Nedre del er mørkare, og viser åtte menn, truleg læresveinar, som ser og peikar opp mot Kristus, samstundes som nokre av hendene viser til det opne feltet på bakken mellom dei der fotspora til den himmelfarne står att. Det kan liggja eit anna måleri under det noverande.

b) Olje på lerret. Motiv: Oppstoda. Kristus er vist i lysande mandorla mot mørk bakgrunn oppe til venstre for midten av biletet. Under han tre romerske vaktmenn. Til høgre i biletet kjem tre kvinner med kalkforma beger for å salva den døde. Bak dei viser Jerusalem og Golgata med tre tomme krossar.

==== Rituelle kar ====

==== Kalk ====
a) Den eldste kalken i kyrkja er truleg frå 15- eller 1600-talet. Sølv med forgylling som venteleg vart utført i 1671. Kupa er truleg nyare enn kalken elles. Han har runda form med opphøgde sider og to strekar under munningen. Begge skaftledd er åttesida, sameleis foten som går ut i åtte flikar på standkant. Skaftledda er profilerte oppe og nede og kupa er nita fast i øvre skaftledd. Kupa går ut i rikt profilert midtring, men i overgangen er det lagt inn uvanlege renessanseornament i form av englehovud (?) og overflodshorn (?), til dels utydlege. På den eine fliken på foten er det teikna inn eit krusifiks. Eit stempel under foten er ikkje tolka, det viser eit bumerke. Høgde 19,2 cm, Diameter fot 11,7 cm. Kalken vert brukt med innsats, truleg i sølv, med ei hempe til feste på kanten på den eine sida, og med nebb på den andre. Ustempla.

b) Kalk av sølv frå 1939, gylt innvendes. Kalken har runda kupa, øvre skaftledd svingar inn og foten svingar ut frå ein flat, rund, nodus med flat rille etter midten. Den runde foten vert avslutta med ein holkilforma standkant. Innskrift på foten med fraktur: Arnafjord Kyrkja. Under foten er skrive med versalar: Gjeve av G. og M. Nese med vyrdnad og takk til kyrkja og kyrkjelyden den 16.10.1939. Han er stempla K.Hestenes 830 S. Høgde 21,5 cm, diameter kupa 18,3 cm.

Oppå kalken ligg ein ring med bladtunger som fungerer som særkalkar. Under bladkransen er det festa ein vertikal ring som går ned innafor kanten i kupa. Inst i kvar bladtunge er det eit hol, truleg for at overflødig vin skal kunna renna inn att i kalken. Det er 16 bladtunger i kransen og det finst ein ekstra krans. Ytre diameter 26,5 cm, indre diameter 13,6 cm.

Ned i bladkransen er det så sett ein innsats som er halvveges dekt med krumma lok og som har ein liten tut sentralt framme på loket. Innsatsen vert dreia rundt ved meddelinga av vinen slik at vinen vert tømd ut i eit blad om gongen. Innsatsen er 7,7 cm høg opp til kanten og diameteren er 14 cm.

''Særkalkar'' av sølv med flat kupa og høgtstilt nodus. Stempel 830 S og Hestenes. Høgde 7,8 cm, diameter kupa 5,9 cm.

=== Parament ===
==== Altarduk ====
a) Altarduk i tynt linlerret med 14 cm brei brodert rankebord av naturfarga snor festa til tøyet med knappholssting i raudt. Bendixen skreiv om denne duken då han var i kyrkja kring 1900.

b) Duk av bomullslerret, skøytt etter midten, med kjøpt bomullsblonde festa til tre sider. Kanskje ein eldre vareduk.

c) Altarduk av aida-stoff med hardangersaumbord med krossar og kalkar, merkt 1920.

d) Altarduk av lin med 16 cm brei bord i svartsaum og austmannarenning på tre av sidene. Motivet i svartsaumborda er druer og aks og små krossar. Sentralt framme har borda to duer som flankerer ein større kross. Over svartsaumen er det brodert små stjerner. Duken er merkt 1959 på den fjerde sida. På bordplata ligg ein dreiels linduk som vareduk.

==== Altarklede ====
Bendixen omtalar eit enkelt raudt altarklede ca. 1900.

==== Messehaklar ====
a) Messehakel, truleg frå 1722. Brei skjoldforma av raud fløyel, kanta med gullband. Det same bandet rammar inn ein heildekkande applikert kross av silke på ryggsida. Silkestoffet er no kvitt, men kan ha vore lyst blått. Framme har hakelen splitt frå halsen, kanta med eit smalare gullband. Halsen er kanta med fløyel. Fôret er eit raudleg toskafts linstoff, og kan ikkje vera den raude dreielen som rekneskapen for 1722 nemner. Framsida er 95 cm høg, ryggsida 115 cm. Hakelen er 68 cm brei ved skuldrene.

b) Messehakel, skjoldforma, truleg frå kring 1900, i djup, vinraud fløyel med kanting av 2,8 cm breitt gullband. Det er truleg denne hakelen som vert omtalt som ny i Bendixens manus. På framsida er det ein kross i brysthøgd, 23 cm høg, av det same bandet. Ryggsida har større kross av bandet lagt dobbelt. Fôret er av lyst gyllenrauleg bomullssateng, falma mot gyllent på sidene. Hakelen er festa med tre hekter på venstre skulder. Høgde 87 og 100 cm, breidde ved skuldrene 64 cm. I 1902 vart det løyvt 100 kr til my messehakel.<ref name="ftn21"> Jubileumshefte s 39 
</ref> Det gjeld truleg denne messehakelen.

c) Grøn messehakel, vid, rettsida med runda hjørne. 1981. Hovudstoffet er grønt klede, fôret er eit grønt, toskafts kunstfiberstoff. Begge sider har ein applikert y-kross i grøn villsilke kanta med smalt gullband, og stolpen har broderi med vinranke. I krossmidten på framsida er eit brodert kristogram (chi-rho) i gulltråd, på ryggsida er krossmidten utvida og har ei brodert lutherrose på applikert, kvit botn. Glidelås på venstre skulder. Hakelen er merkt innvendes: Arnafjord kyrkje. Grønn messehagel 1981, tegnet, brodert, montert av Esther B. Eide. Bergen. Høgde 104 og 114 cm, breidde ved skuldrene 113.

d) Kvit messehakel med innskrådd form, 2000. Hovudstoffet er eit lett ullstoff i kypertvariant, hakelen har enkelt fôr av fôrsilke. Framsida er dekorert med ein stolpe i øvre del, sett saman av små, applikerte silkekvadratar i ulike fargetonar, vinraudt, fiolett, grønt og gyllent. Ryggsida har også applikasjon med silkekvadratar, her i form av ein kross i dei same fargane og med einskilde kvadratar i kvitt kring krossen. Glidelås på venstre skulder. Hakelen er merkt på fôret: MV -00. Han er 100 og 108 cm høg, breidda er 88 cm ved skuldrene.

==== Messeskjorte ====
Kyrkja har teke vare på to messeskjorter av bomull. Dei har begge heile vidda rynka saman ved halslinninga. Ei messeskjorte vart kjøpt i 1956.<ref name="ftn22"> Jubileumshefte s 41

</ref>

==== Lysstell ====
I 1955 vart det kjøpt ei lysekrone til kyrkja for ei pengegåve frå norskamerikanaren Elling O. Nese til minne om foreldra hans.<ref name="ftn23"> Jubileumshefte s 40

</ref> I tidsrommet 1964 – 68 fekk ein i følgje Kallsboka tre lysestakar av sølv.<ref name="ftn24"> Jubileumshefte s 42

</ref>

==== Altarstakar ====
To altarstakar i massing, truleg frå 1600-talet. Stakane har har pigg over lysskål til smale kubbelys. Øvst på skaftet er det ei plate med feste for to lysarmar og eit skjold. Lysarmane er s-forma og ber lysskål og lyspipe til mindre lys. Skaftet er balusterforma og skrudd ned i ei opphøging sentralt på foten. Foten går vidare ned via ein vulst og flatar ut mot runda overgang til standkant. Fot, skaft og lyspipper har strekmarkeringar. Breidde ved lysskålene 43 cm, Høgde med pigg 43 cm, diameter fot 21,5 cm.

==== Andre stakar ====
Stake med sekskanta skaft, ei midtestilt og tre sidestilte lysarmar. Høgde 44,3 cm, diameter fot 15,5 cm.

==== Lysekroner ====
a) Lita, eldre lysekrone med seks armar, truleg frå 1600-talet. Opphenget ringforma festa til eit øvre, støypt ledd med dobbelørn. Under denne er ein enkel, balusterforma stamme som endar nede i kule med knopp. Dei s-forma lysarmane er feste til ei plate nedst på stammen. Dei har ei todeling ved at midtstykket er forma som eit drakehovud som spyr ut den nedste delen. Denne ber slysskål og slanke urneforma lyspiper med stearinlys.

b) Eldre lysekrone av massing med fire armar, truleg frå 1700- talet. Krona har oppheng i ein ring og under denne er det eit vaseforma ledd over plate til feste for armane. Dei er feste ved at ein tapp frå armen går inn på sida i plata og er festa med ein gjennomgåande skrue som er sikra med mutter under plata. Underpata finst eit kort skaftledd over kule og knopp. Armane er s-forma med ei uvanleg utforming i det midtstykket er forma som ein underarm som held nedre del av armen i handa. Armane held lysskåler og piper med strekmarkeringar.

c) Nyare krone av massing, gåve til 75-årsjubileet i 1955. Krona er barokkforma med ringoppheng, balusterforma skaft kule med knopp og to høgder med åtte s-forma lysarmar i kvar høgd. Krona er no montert med elektrisk lys.

d) To like massing lysekroner, nye, med barokk form. 1981, Høvik lys, Tradisjon nr 8214-12, lys. Kronene har to høgder med seks elektriske lys i kvar høgd.

==== Lampettar ====
Etter veggene i kyrkja er det plassert trearma lampettar med barokk form, leverte av Høvik lys.

----
<references/>

=== Klokker ===
Kyrkja har to likeforma klokker, begge frå oppføringstida. Dei har krone forma som ein firefløya knekt under ei plate som er festa med skruar til vogga. Hua rundar ned mot hals med skriftband avgrensa av riller. Korpus har rett overdel og svingar så ut mot tre riller som markerer overgangen til ut og nedbøygd slagring.

a) Innskrift på korpus med versalar: Arnefjords Kirke. 1880., og på skriftbandet på halsen Bochumer Verein Gussstahlfabrik. Diameter 69 cm, høgde med oppheng 64 cm.

b) Innskrift på korpus med versalar: Arnefjords Kirke. 1880., og på skriftbandet på halsen B.V.G. Diameter 62 cm, Høgde med oppheng 57 cm.

=== Orgel og andre instrument ===
Kring 1928 vart det kjøpt orgel til kyrkja.<ref name="ftn23"> Jubileumshefte s 40

</ref>

Nytt orgel frå Vestlandske orgelverkstad vart kjøpt i 1968.<ref name="ftn24"> Jubileumshefte s 43

</ref> Orgelet har seks stemmer fordelte på eitt manual og pedal. Mekanisk overføring.<ref name="ftn25"> Kolnes 1993 s 375

</ref> Orgelet er merkt Eduard Moser – Jakob Pieroth, Vestlandske orgelverksted, Opus 44, år 1968, Hareid. Det har følgjande disposisjon fordelt på eit maual og pedal:

Gedackt 8’
 
Principal 4’
 
Rørfløyte 4’
 
Sviegel 2’
 
Subbass 16’
 
Mixtur 2-3 fag 1’.

=== Bøker ===
Altarbok, nynorsk, Kra 1920
 
Altarbok, bokmål, Kra 1920
 
Altarbok, bokmål, Kra 1920
 
Altarbok, nynorsk, Kra 1920
 
Alterbok, bokmål, Kra 1920
 
Altarbok, nynorsk, Oslo 1926
 
Kollekter, Epistler og Evangelier, Kra 1887
 
Tekstbok, bokmål, Kra 1918
 
Tekstbok, bokmål, Kra 1918
 
Tekstbok, nynorsk, Kra 1922
 
Tekstbok , nynorsk, Kra 1922
 
Bibel, Arnefjords Kirke tilhørende 1878, Chra 1876
 
Graduale, nynorsk, Oslo 1925
 
Salmebok, Landstad, Bergen 1877
 
Nynorsk salmebok, Bjørgvin 1929

=== Nummertavler ===
På gallerigangen står ei enkel nummertavle i kløverbladform, truleg frå kyrkja var ny. Metallsiffer er oppbevarte i kyrkja.

=== Møblar ===
Skåp vart motteke som testamentarisk gåve i 1978. Det skal vera laga av materialar frå preikestolen i den gamle kyrkja.<ref name="ftn26"> Jubileumshefte s 44

</ref>

Brurestolar av eik merkte G.N. 1936.

=== Offerkar ===
Ei tinnskål er brukt til offer på altaret. Skåla er ei gåve, og er merkt EIK,H, 81 ogF10.

=== Blomstervasar ===
I følgje Kallsboka fekk ein sølvpokal til blomar i gåve.<ref name="ftn27"> Jubileumshefte s 42

</ref>

== Kyrkjegard og minnesmerke ==
=== Kyrkjegarden ===
Gravene på kyrkjegarden ligg nord for kyrkja, i hellinga ned mot fjorden. Kyrkjegarden har vore utvida i fleire omgangar, i det ein har lagt til stykkje nordafor eksisterande kyrkjegard. Frå gammalt av låg bygdevegen austafor kyrkja og porten var då på den sida. Med omlegging av vegen i 1925 vart det naturleg å leggja porten på sørsida, og han vart flytta noko att då det vart laga parkeringsplass på vestsida.

I utgangspunktet hadde kyrkjegarden mur som avgrensing, men dette vart endra og no er det stakitt kring heile kyrkjegarden, dels på mur. Det vart halde ei oppmåling av kyrkjegarden 14. mai 1877, og en fann då at han var altfor liten, i det plassen for graver var 381,16 m2 mot 964, 7 m2 som var kravet etter lova. Plan for utviding av kyrkjegarden vart godkjend av Stiftsdireksjonen i januar 1879 og truleg utført same året. Neste utviding vart gjennomført i 1904, og sidan i 1958/59.<ref name="ftn28"> Jubileumshefte s 45f

</ref>

===Minnesmerke===
Utafor inngangen vest i kyrkja er det sett ein bautastein over korporal Oskar Ingolf Dale som fall for fedrelandet under den andre verdskrigen.

===Bygning knytt til kyrkjegarden===
På sørsida av parkeringsplassen vest for kyrkja er det oppført eit reiskapshus med saltak og gavl mot nord og sør. Taket er torvtekt, veggene er bordtekte med liggjande bord. Huset har vindauge på langveggene. I nordgavlen er det fløydør for maskiner til bruk på kyrkjegarden.

=== Kjelder ===

''Utrykte kjelder''
 
Synfaring 1661-1665, Sogn. Riksarkivet, Rentekammeret, Rekneskap, A.d. Bergen Stift 46.
 
Synfaring 1686, Sogn. Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, boks 1725, legg 3.
 
Synfaring 1709, Sogn. Riksarkivet, Rentekammeret, Realistisk ordnet avdeling, pk. 3.
 
Synfaring 1721. Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, nr 1719, legg 3, Sogn.
 
Bendixen, B.E.: Kirkerne i nordre Bergenhus Amt, kopi av avskrift, Flets kirke og Arnefjord kirke.

''Trykte kjelder''
 
BK = Bjørgvin kalvskinn [...]
 
Jubileumshefte, ''Arnafjord kyrkje 100 år, 1880 – 1980'', Leikanger 1980
 
Kolnes S.J., ''Norsk orgelregister 1328 – 1992'', Førdesfjorden 1993

''Nettstader''
 
DN = Diplomatarium Norvegicum: [http://www.docpro.uio.no/dipl_norv/diplom_felt.html http://www.docpro.uio.no/dipl_norv/diplom_felt.html]

----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Arnafjord sokn]]
[[Kategori:Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:Vik kommune]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]
[[Kategori:Tre]]

Solvorn kyrkje

2021-02-12T12:54:06Z

Kjartan:

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Kyrkje i Solvorn er første gongen nemnd i Bjørgvin Kalvskinn. Dette er truleg den kyrkja som vart rivi då tømmerkyrkja vart oppført på den gamle kyrkjestaden omkring år 1600.

Om det i Solvorn også har vore kyrkje før denne, liksom på Ornes på hi sida av fjorden, er uvisst. Tømmerkyrkja vart rivi og seld på auksjon i 1881, etter at den nye kyrkja i lafteplank var oppført på den andre sida av vegen, litt lengre nede. Den nye kyrkja som var ferdigstilt i 1883, var felles kyrkje for Ornes og Solvorn sokn. Urnes og Solvorn vart slegne saman til eit sokn ved Kgl. Res. 19/5 – 1881.

== Stavkyrkja ==
Det er svært lite overlevert om stavkyrkja. Ho skal ha hatt eigen prest med eigen prestegard, som vart kalla Prestbø, og som truleg er den garden som seinare vart kalla Kyrkjebø og gjekk inn under bruket Bjørnetun.<ref name="ftn1"> Laberg 1926, s 63

</ref>

== Tømmerkyrkja frå 1600-talet ==
Den neste kyrkja kjenner vi betre, både avdi dei skriftelege kjeldene er rikare, og avdi mykje av bygningen er bevart.

Synfaringa i 1686 omtalar kyrkja slik:

''Solverens kirke, Er en Smuch Tømmer bygning. Kirkens lengde er 17 Alne, 14 Alne breed, Chorit 10 Alen i Kant, forKirchen under Taarnit 6 Alne langt og lige breed med Kirchen, Indvortes er kirchen Malit och Vell Conditionerit.''

I 1721 er omtalen som følgjer:

''<nowiki>Solverens Kirche, Er een Goed Tømmer Byg[ning] med et fiirkanted Taarn fra Grunden opbygt, og et waabenhuus af Stave Bygning, tægt med Bord, indvortes smuch mahlet, og i andre Maader Velholdet. </nowiki>''

Måla på koret var i 1721 9 alner langt og 10 alner breitt, skipet var 16 alner langt og 12 alner breitt og våpenhuset 6 alner langt og 3 (13?) alner breitt.

Medan vi må rekna med at kyrkja er frå tidleg på 1600-talet, går ikkje rekneskapane for kyrkja lengre attende enn til 1667, og vi får såleis ikkje opplysningar om sjølve oppføringsperioden.<ref name="ftn2"> Etter Andreas Christies opptegnelser skal kyrkja ha vore frå 1500-talet

</ref> Gjestgjevargarden Walaker kjøpte den gamle kyrkja då ho vart seld, og brukte henne på ein slik måte at vi, når vi også ser på bevarte måleri, kan få eit bilete av korleis kyrkja kan ha sett ut.

=== Bygningen ===
Den førre kyrkja i Solvorn har vore ei brei og rommeleg kyrkje, med eit noko smalare kvadratisk kor, med vestgalleri og med benker på begge sider av midtgangen.

Utfrå landbruksskulestyrar Storm si teikning frå 1866, altså 17 år før dagens kyrkje var oppført, har kyrkja vore ei langkyrkje med smalare kor og med hjelmkledd tårn og inngangsparti mot vest, altså har ho vore rettare orientert enn den nye kyrkja i det koret har lege mot aust. Kyrkja låg i øvste delen av den gamle kyrkjegarden og på teikninga kan ein sjå at vegen snor seg ned mellom garden Grov og kyrkja. Hjelmen på kyrkja er truleg åttekanta, som hjelmen på Urnes kyrkje. Bak på teikninga finst følgjande notat:

''Den gamle tegningen av Solvorn er tegnet av landbruksskolebestyrer M.L. Storm i 1866. Tegningen er gjengitt sammen med et annet maleri fra Solvorn i årsberetningen for foreningen til norske fortidsminnesmerkers bevaring 1949. HC.''<nowiki> [Håkon Christie]</nowiki>

Eit måleri av Knut Baade frå 1834, i Nasjonalgalleriet katalogisert som Gaupne kyrkje, må vera tømmerkyrkja i Solvorn. Baade har ikkje måla inngangsdøra på kyrkja. Han har poengtert at vedlikehaldet var mangelfullt, det manglar bord i hjelmen og takpanner på takflatene.

Så godt som alle veggene i kyrkja er bevarte i fjøsen på Walaker hotell og hyser no eit biletgalleri. Skipet er truleg inntakt, sameleis koropninga i det som tidlegare var austveggen i skipet. Kyrkjerommet er 9,2 m langt og 6,9 m breitt.

Koret vart ved flyttinga sett inn til utsida av sørveggen og brukt som stall. Breidda innvendes her er 5 m, dette stemmer med skøytane i austveggen i skipet. Lengda er no vel 4 m.

''Veggene''

I skipet er det bevart åtte – ni omfar av tømmerstokkar i veggene. Stokkane, som er om lag 27 cm høge, er flathogne med bevart profil både i over- og underkant på innsida – holkil og geissfuss – der han ikkje er avsliten. I øvste og nestøvste bjelke både på nord- og sørveggen er det fâr etter smale bindbjelkar og truleg etter galleribjelke.

''Skipet ''har hatt hovudinngang i vest. Det er sett inn ei ny dør i opninga, men dei profilerte beitskiene er inntakte. Dei er 175 cm høge over noverande golv, og gangjarna er bevarte. Rommet har også ei inngangsdør på sørsida aust i skipet, med intakte beitskier.

I ytterveggene i nord og aust er det sett inn nye vindauge, men det er også spor etter vindauge som har vore i kyrkja. Det er ei 105 cm brei, låg vindaugsopning med gerikter vest på sørveggen. Det er også eit vindauge, 40 cm høgt og 100 cm breitt, midt på sørveggen. Situasjonen ved sørdøra er uklar. Her er det ein stokk som har utsparing i overkant for vindauge.

Under galleriet på sørveggen, rett vest for det vestre vindauget, er det spara ut feste for ein tverrvegg. Dette kan ha vore brystning i eit dåpshus.

I vestveggen, nær det nordre hjørnet, er det utspara ei lita, rundboga opning gjennom øvre del av første og nedre del av andre stokk nedafrå. Bruken av opninga er uviss.

''Benker''. Oppe i den tredje stokken nedafrå i sørveggen i skipet er det i heil lengde fram til døra utspara rektangulære hol for benkefeste med om lag 72 cms avstand. Tilsvarande utsparingar finst i nordveggen. Dei to fremste benkene på sørsida har stått nærare kvarandre. I stokken over benkefesta er det bora sirkulære nagleholer ned på skrå, dette kan vera sekundært.

Veggene i ''koret ''er ikkje intakte, i det det har skjedd ei tilpassing av materialane. Såleis er det rankemåling på utsida av laftehjørnet på dei fire nedre omfara. Dei fleste tømmerstokkane har eit høvelprofil med holkil og geissfuss trekt etter begge kantar. I sørveggen er nokre av stokkane snudde opp-ned. Endeveggen som tidlegare har stått i aust er i dag avstiva av ei opplengje nord for midten. Tømmeret er merkt for flytting med grovt snitta romartal.

Inngangsdøra ved det tidlegare nordvestre hjørne ser ut til å vera opphavleg, med bevarte beitskier og dørstokk. På vestre del av karmen er det dørhengsler, på austre karm feste for lås. Nord i austveggen er det ei vindaugsopning, 77 cm brei og 87 cm høg, om lag 1 m over noverande golv. Nokre av tømmerstokkane har fâr etter innreiing. Dei øvre omfara har restar av rankemåling.

På nordveggen, 115 cm frå noverande golv, er det regelvisse hakk inn i overkanten av stolpen med rest av spikar midt på. Over denne stolpen er det eit rektangel, to omfar høgt (55 cm) og 200 cm langt, der veggen er borte. På vestsida i denne opninga er det synleg rest av feste for beitski. På sørsida står det no ny dør og nytt vindauge.

''Taket''

Kyrkja hadde saltak over skipet. Dette gjekk fram på sidene av tårnet. Over koret var det eit smalare og lægre saltak. Nytt tak vart rekneskapsført i 1717-19. På Baade sitt måleri var taket tekt med takpanner.

''Tårnet'' i kyrkja har vore eit støpultårn, med fire hjørnestolpar som har gått heilt ned til grunnen. Støpulen har stått vest for sjølve bygningskroppen, og tårnet har hatt siderom i nedre del, slik at tårn og skip har hatt same breidde. Nedre del har vore brukt som vindfang eller våpenhus. I 1661-65 vart det ved synfaringa peikt på at det måtte leggjast ein lem under klokkene i tårnet av tre tylfter bord. I denne lemmen skulle det vera ei lita luke med lås for ”at ingen ufornufftig schal Ringe Klochene”.

I 1690-92 vart det etter rekneskapane bygt opp nytt tårn på kyrkja i staden for det som vart blese ned av storm.

=== Interiør ===
''Fargar''. Det er ikkje mykje att av dekormåling i skipet, men nede, rett vest for der preikestolen truleg har stått, er det restar av draperimåling, og rankemåling er bevart dels på nokre tømmerstokkar, dels på ei gruppe panelbord. Om den dekorative målinga skreiv Heiberg følgjande:

''Paa Væggene fandt vi same Renaissance-Maling som i Gaupne Kirke, Fremstillinger af Frelseren, Apostle og Evangelister, omgivne af Blad- og Blomster Ornamenter''.<ref name="ftn3"> Heiberg, Sogns kirker i Fortid og Nutid

</ref>

Det må såleis ha vore rankemåling og figurframstillingar over draperimåling i kyrkja.

I synfaringa frå 1686 står det at kyrkja innvendes er Malit och Vell Conditionerit, sameleis heiter det i 1721 at kyrkja er ”indvortes smuch malet”. Ei av glasrutene skal ha vore merkt Simen Nielsen 1626.<ref name="ftn4"> Andreas Christies Opptegnelser

</ref>

=== Inventar ===
Inne i kyrkja var det fråskilt eit ''dåpsrom'', ein fundt. Den vanleg plasseringa var på nordsida rett innafor inngangen, men her kan det ha vore på sørsida. Fonten vart fornya i 1705-07, og panelen kring vart reparert. Arbeidet vart utført av Michel snedcher. På kvar side i skipet var det elles ''benker''. Desse finn ein festemerke for i langveggene i galleriet på Walaker, og der finst også ein del benkevangar. Det er også spor etter ''skilje mellom kor og skip'', og ''koret'' er for ein stor del bevart. I korskiljet har det stått ein ''korskiljevegg'', og restar av treskurd på Walaker kan skriva seg frå eit slikt korskilje. I nærleiken av korskiljet har preikestolen stått, og også denne finn vi restar av på Galleriet, sameleis delar av altarringen.

''Altarring''

Michel snedcher laga ny altarfot i 1705-07. Mykje av ein altarring er bevart på Walaker, det kan vera frå det same arbeidet.

''Preikestol''

Preikestolen vart flytta og fekk ny oppgang i 1705-07. Arbeidet vart utført av Michel snedcher. To delar av smalfelt frå preikestolen er tekne vare på på Walaker.

''Benker og faste stolar''

Ein ny ''skriftestol ''vart laga i 1675-77. 30 år seinare, i 1705-07, vart det igjen laga ny skriftestol. Det var Michel snedcher som utførte dette arbeidet, og han laga samstundes ein ny prestestol.

Toppfeltet frå ein benkevange er bevart på Walaker. Feltet har vore understøtta av sju små pilastrar. Utskoren innskrift: JJB CHN SDN HAR BEKOSTET ANNO 1706.

''Rituelle kar''

Synfaringa frå 1686 nemner sølv kalk og disk som er forgylt innvendes.

''Parament''

<nowiki>1 blommet taff[t]is messehagel med bordyret crucifix er nemnt i Inventarium 1690. Synfaringa i 1686 nemner ”En schiøn Blommit fløyels Messehagell med Bardyret Kaars paa”, sikkert den same messehakelen.</nowiki>

''Klokker''

2 tintunabula eller smaa handklokker pluss to klokker i tårnet er nemnde i Inventarium 1690.

''Kistemateriale''

Heiberg nemner følgjande om kistemateriale under kyrkjegolvet:

''Da Kirken 1883 nedtoges, fandt man under Gulvet en Række vel bevarede Egetræs-Ligkister hvori laa de jordiske Levninger af Embedsmend og Adelige, som særlig denne Bygd i Middelalderen var rig paa.''<ref name="ftn5"> Heiberg, Sogns kirker i Fortid og Nutid

</ref>

= Kyrkja frå 1883 =
== Bygningen ==
Kyrkja er ei hallkyrkje av lafteplank oppført etter teikningar av arkitekt Hansteen med doktor Wulfsberg, som hadde kontaktar i Kroken, som byggmeister. Også fleire kjende kyrkjebyggjarar, som Wangberg og Askeland, viste interesse for kyrkja etter at det var utlyst tilbodsinnbyding. Askeland hadde endå fått arkitektfirmaet von der Lippe til å laga teikningar til kyrkja.<ref name="ftn6"> Jubileumsskrift 1983, s 17

</ref> Frå først av var kyrkja gul med brunleg listverk, no er ho kvitmåla.<ref name="ftn7"> Bendixens manus

</ref>

Kyrkja har breitt, rektangulært skip under saltak. Sjølv om kyrkja ikkje er rett orientert, i det koret ligg meir mot nord enn mot aust, vert ho nedafor beskriven med koret i aust og inngangen i vest. I aust skrår veggene inn mot koret som formar eit kort, breitt rektangel. I hjørna mellom kor og skip, utafor dei skrådde veggene, er det bygt til tradisjonelle siderom med sakristi i sør og rom for dåpsfølgje i nord. Sideromma går noko ut over breidda på skipet. Takflatene i aust er valma. Framfor inngangen i vest står eit firkanta tårn. Kyrkja er kvitmåla utvendes.

=== Vegger ===
Veggene i skipet, koret og sideromma er i lafteplank. Langveggene i skipet er lafta saman med ein tverrvegg i vest, med skråveggene inn til koret, med langveggene i koret som igjen er lafta saman med endeveggen aust i koret. Vestveggene i korets siderom er kopla saman med kyrkjeveggene i laftehjørna mellom langveggene i skipet og dei skrå veggflatene. Dei ytre hjørna i aust er lafta, og austveggene er lafta inn i langveggene i koret. I skip og kor er lafteveggene støtta med opplengjer. Vestveggen har fire opplengjer og langveggene i skipet fire. I tillegg er det opplengjer i alle hjørne, også ved skråveggene mellom kor og skip, og to opplengjer i austveggen i koret. Innvendige opplengjer har fas i hjørna. Veggene i sideromma er lafta inn i skip og kor. Veggene er måla innvendes. Til opplengjene er det innvendes festa kne og tang (sjå under Tak).

Utvendes har veggene ståande kledning og skøyten mellom borda er dekt av lister. Opplengjene er markerte og innkassa utvendes og deler langveggene i skipet i fem fag med eit vindauge i kvart fag. Vindauga har ein skrå sålbenk i underkant og denne dannar ei horisontal markering i veggen, berre broten av opplengjene. Også mellom vindaugsgeriktene i overkant, der gavlforma startar, er det lagt inn ei horisontal markering.

Under sålbenken har veggene fått ei særeiga utforming i det kledningsborda skrår utover som eit skjørt. Dette er ikkje i samsvar med Hanssteens teikningar og kan vera sekundært. Under takskjegget er det sett inn korte bordendar avslutta nede med v-form. Veggborda er også avslutta nede i v-form. Takskjegget er skrått og bore av sveifa sperreendar.

=== Dører ===
Kyrkja har hovudinngang i vest med fløydør mellom skip og våpenhus i tårnfoten og vest i tårnfoten. Vestdøra i tårnfoten er utvendes overdekt med saltak på kne. I sakristiet sør for koret er det dør i nordveggen mot koret, i skråveggen mellom kor og skip til oppgang til preikestolen og i austveggen til trapp ned til kyrkjegarden. I siderommet på nordsida er det dører til koret i sørveggen og til trapp til kyrkjegarden i austveggen. Mellom gallerigangen og galleriet er det to dører.

Dørene er originale fyllingsdører med seks fyllingar, to rektangulære oppe, to rektangulære nede og to kvadratiske i midten. Ramma har skorne fasar inn mot fyllingane.

Dørene på orgelgangen har berre tre fyllingar, men kan vera originale.

=== Korskiljet ===
På grunn av det korte koret og dei skrå veggene som dannar overgang mellom langveggene i kor og skip, er koret uvanleg ope mot skipet til å vera frå denne tida. Skiljet mellom kor og skip går ved enden av langveggene i skipet. Her er golvet i koret to steg høgre enn golvet i skipet. I flog med korets langvegger går korgolvet som eit podium om lag 70 cm fram i skipet. Nord på framspringet er det gjort plass for døypefonten, og på sørsida for preikestolen. Desse plassane er avgrensa mot nord og sør ved låg brystning som ytst knekker ut langs podiumkanten til hjørnestolpen.

Sentralt mellom døypefont og preikestol er det trapp i to steg. Oppe er det også markert eit skilje i same nivå i det himlingen i koret har spissare vinkel enn himlingen i skipet.

=== Vindauge ===
Kvar langvegg i skipet har fem høge, smale vindauge avslutta oppe med gavlform. Vindaga er truleg opphavlege. Dei har ei ramme og er delte inn med to vertikale og ein horisontal post og vidare i småruter med sprosser.

Geriktene er klassiserande med enkel, rektangulær form, hjørnekloss og innafor denne skrår bord over gavlen. Utvendes formar også geriktene eit rektangel. Her har dei sveitserstildetaljar som fasa hjørne.

Vindauga ved galleriet, både i langveggen og i vestveggen, er delte i to ved gallerigolvet med eigne vindauge over og under golvet. Vest på galleriet er eit vindauge mellom galleri og gallerigang. Vindauget er breiare og inndelt med to vertikale og ein horisontal post og vidare med sprosser. Tilsvarande, men høgre vindauge vest i tårnet.

Sideveggene i koret har små, høgtstilte vindauge avslutta oppe med broten gavl inndelt i mindre ruter med sprosser. Sideromma har breie, låge vindauge inndelte med ståande postar og horisontal sprosse. Vindauga har sekundært fått tilsett heile eirams innerglas i karmen.

Det finst nokre attbygde, mindre opningar der det tidlegare kan ha stått vindauge. Dei er på vestveggene i korets siderom og aust i skipets langvegger.

=== Golv og fundament ===
Skipet har bordgolv lagt i lengderetning, i koret ligg borda i breidderetning. I sideromma er golva dekte med boucléteppe. Fundament av tukta granitt. Kryperom under kyrkja.

=== Tak ===
Skipet er dekt av eit saltak som i aust er valma inn mot eit telttak over koret med utspring i skipets austre møne. Korets siderom er også dekte med telttak.

Taket over skipet er eit sperretak som berre kviler på veggene i kyrkja, og det har vorte nødvendig etter kvart å styrkja sambandet mellom veggene med fire tverrgåande jarnstag. Dei heile sperrefaga korresponderer med opplengjene i skipets langvegger. Mellom desse er det to enkle sperrepar i kvart fag, avstiva ved to bjelkar innlagde i v-form over sperrene.

Det går skråstøtter frå opplengjene i høgd med øvre kant av galleribrystninga og opp til sperrene. Det er også lagt inn kryssande skråstøtter frå opplengjene inn til stikkbjelkar frå raftehøgd i veggen. Desse støttar opp under knestokkar frå enden av stikkbjelkane opp til sperrene. Stikkbjelkar og knestokkar utgjer feste for sidehimlingane og kneveggene i midthimlingen. Frå raftehøgd i dei heile sperrebanda går det saksesperrer. Gavlen i midthimlingen følgjer saksesperrene. Mellom mønet og saksa er det sett inn ein hengebjelke og det er også hengebjelkar på kvar side som i overkant er knytte saman med ein hanebjelke over mønet på himlingen som også utgjer opplegg for den sentrale hengebjelken.''' '''Taka er tekte med ruteheller.

=== Himlingar ===
Himlingen i skipet følgjer takkonstruksjonen (sjå ovafor) med flate himlingar på sidene, festa til stikkbjelkane, og gavlforma himling sentralt som følgjer knevegger mellom stikkbjelkane og saksesperrene opp til krysset. Sidene har tverrlagde bord på ein ås, midten har ståande bord på to åsar på kvar side. Skøytane mellom borda er dekte av profilerte lister. Saksesperrene og litt av hanebjelken ligg under himlingen. Kneveggene mellom side- og midthimling har tre innramma felt i kvart fag med ståande bord der skøytane er dekte av lister.

Over koret er det sperrer og skråstøtter frå opplengjer i hjørne og på vegger. Desse er synlege nedafrå og samlar seg i skipets austre møne. Over desse ligg det tverrlagde åsar som ber himlingsbord der skøytane er dekte med lister. Også i koret er det korte, noko skrådde knevegger og smale, flate sidehimlingar.

=== Tårn ===
Tårnet er eit støpultårn bygt frå grunnen. Dei austre hjørna skrår noko ut i sideretning, dei vestre både i lengde og sideretning. Tårnet er inndelt i tre høgder med våpenhus i første, gallerigang og lagerrom i andre og klokkerom i tredje høgd.

I tillegg til hjørnestolpane har veggene mellomstolpar og kryssband. Innvendes er veggene i første og nedre del av andre høgd kledde, resten står udekt. Utvendes har tårnet ståande kledning med lister over skøytane og har horisontale og vertikale markeringar som kyrkja elles.

Etasjeskilje i tårnet er tregolv på golvbjelkar lagt over rammer i tårnkonstruksjonen. Døra vest i våpenhuset er utvendes dekt av eit spisst saltak med gavlfelt med sveitserstildetaljar. I andre høgd er det eit stor vindauge i vestveggen, og i klokkerommet er det lydluker til alle fire sider. Tårnet er dekt med åttekanta, inntrekt hjelm over firkanta skjørt og kledd med koparplater.

== Interiør ==
=== Presentasjon av interiøret ===
Kyrkja har tradisjonelt interiør med altaret på eit podium ved austveggen i koret. Koret er kort og breitt, og altarringen har rektangelform i breidderetning framfor altaret. Nordvest i koret står døypefonten på eit framskote felt flankert av kort balustrade i nord og sør. På eit tilsvarande framskote felt i sør står preikestolen, også den flankert av korte balustradar. Oppgangen er gjennom dør frå sakristiet i skråveggen sør i koret. Sekundært er det sett inn piano nordaust i skipet i nisjen mellom døypefonten og nordveggen. På tilsvarande plass i sør står ein lysglobe. Nord i koret er det plassert eit cembalo.

Skipet har benkeparti på begge sider av midtgangen og smale gangar ved langveggene. Vest i skipet er det tverrgalleri med orgel. Benkepartia fyller lengda i skipet bak til gallerifronten. Eit par benker er tekne vekk under galleriet og plasserte i våpenhuset. Det er sett inn nokre bord på sørsida.

=== Fargar ===
Kyrkja var frå først av dominert av gule og brune fargetonar, både utvendes og innvendes.<ref name="ftn8"> Bendixens manus

</ref>

Interiøret er no dominerte av lyst og mørkt grått og grønt. Vegger og golv er lyst grå, taket kvitt. Benker, galleri og delar av listverket er grønt. Opplengjer og andre berande element er mørkt grå. Det liturgiske inventaret har også innslag av raudt og gull, berre altar og altartavle har den opphavlege, gulbrune fargesettinga.

I midtgangen ligg eit raudt teppe som går opp trappa og endar i gaffelkross i koret. Same teppe også i altarringen.

Kyrkja hadde frå først av to omnar og to loddpiper. Det vart kjøpt inn nye omnar i 1941. Eldre interiørfoto viser kyrkja med oljelamper og lysekroner med gass. Elektrisk lys vart installert i kyrkja i 1950, medan det vart fyrt i omnar fram til 1958 då også oppvarminga vart elektrifisert.<ref name="ftn9"> Jubileumsskrift, s 23

</ref>

== Inventar ==
Kyrkja har for det meste det inventaret som vart teikna av arkitekt Hansteen i samband med oppføringa av kyrkja. Med unntak av innreiinga under galleriet er fornyingar i stor grad tilpassa det opphavlege interiøret.

=== Altar ===
Altaret er konstruert saman med altartavla. Det har vegger av ståande bord festa til ei ramme. Borda er avskorne i v-form nede som den utvendige panelen på kyrkja. Altaret har golv og bordplate av bord i breidderetning. Hjørneborda og sargen er markerte med fas, og nede på hjørna framme er det sett til konsollar på to sider. Altaret er 143 cm breitt og 75 cm djupt, bordplata er noko større. Høgda er 102 cm

=== Altartavle ===
Arkitekt Hansteen teikna ei enkel nygotisk altartavle som ramme om ein kross framfor svartmåla, rundboga biletfelt. Tavla er avslutta oppe med vimperg og ramtrea på sidene av tavla går opp som fialar, alle tre med kross som øvre avslutting. I eit trekanta felt mellom ramtrea i vimpergen er det skore ut eit jesusmonogram, IHS. Krossen kviler på ein heva konsoll der alfa og omega er skore ut i ein spissboge.

Sekundært vart det plassert eit ''måleri'' i biletfeltet, truleg ein kopi, utført av Helene Gundersen (1858-1934) i 1916.<ref name="ftn10"> Norsk Kunstnerleksikon, bd 1, s 837

</ref> Biletet vart fjerna frå altartavla i samband med 100-årsjubileet, og heng no på skråveggen nord i korskiljet.

Altartavla har sida hatt si opphavlege form og ei fargesetting som er eldre enn på inventaret elles.

=== Altarring ===
Altarringen er femsida med opningar på begge sider av altaret. Han står på framdelen av eit altarpodium som går bak til austveggen i koret, og skranken med balustrade står eit stykke inn frå podiets ytterkant. Dette stykket fungerer som knefall og er dekt med stoppa og skinntrekt pute festa med saum. Skrankens balustrade er forma av firkanta pillarar med fas i hjørna og dei øvre felta mellom har flat rundbogeform. Handlista som dekkar balustraden er flat med runda kantar og innafor denne er ei hylle for særkalkar. I hjørna og på endane mot aust har altarringen meklarar i form av tverrstilte plankar med kløverbladforma øvre avslutting.

=== Døypefont ===
Døypefonten er kalkforma og sett saman av fire sveifa plankar i krossform. Ytterkanten av plankane er forma med fas og vulstar slik at dei samla framstår som kum, skaft og fot. Sjølve kummen er forma ved at det er lagt inn eit diagonalt kryss i overkant, med nedsenking for fatet. Krysset går ut som hjørneskilje mellom fire sargstykke med v-forma underkant.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen har seks fag av ein åttekant. Kvart av felta har ei høg, rundboga fylling i storfeltet og ein øvre sarg forma som smalfelt. Hjørna mellom faga er markerte med firkanta stolpar med enkel base, fas på kantane og enkelt bladkapitel og over det forma som stolpe med fas og med tilsett konsoll under handfallet. Nede er stolen avslutta med hengebord med v-former. Handlista er stoppa og trekt med skinn festa med saum.

Foten tek opp åttekantforma. Fire firkanta stolpar med innskrådd fas under reningkapitel ber kryssande sveifa plankar forma som konsollar under preikestolens hjørne. Det går trapp i sju steg opp til stolen frå sakristiet. Vangene har rundboga opningar.

=== Lesepult ===
Lesepulten er forma med utgangspunkt i inventaret elles. Han har to sveifa sideplankar festa nede i eit h-kryss og med kryssande sveifa sarg under skrått lesebrett.

=== Benker og faste stolar ===
Kyrkja har enkle benker utan vangar kvar benk har fire støtter med rygg- og settebord bundne saman med sarg under settet og tverrsykke ved golvet. Til desse støttene er det festa to ryggbord, eit breitt med salmebokhylle i overkant og eit smalare lengre nede. Settet er forma av tre parallelt lagde bord på sargen.

=== Galleri ===
Vestgalleriet fyller det vestre faget i kyrkja og bryt vindauge i i vestveggen og lengst vest i langveggene. Eit framskote midtparti ligg noko høgre enn galleriet elles. Galleribjelkane, ein under brystninga og ein ved vestveggen, kviler på åtte par stolpar. Over desse ligg det 16 stikkbjelkar, med dekorativ avslutting, frå vestveggen fram gjennom gallerifronten. Dei seks i midten går fram under midtpartiet og er i tillegg til stolpane støtta av kne frå desse. Fronten er inndelt i felt som tilsvarar mellomrommet mellom stikkbjelkane, og er utfylte med blindarkadar. I overkant er han avslutta med runda handlist.

Himlinga under galleriet er kledd med staffpanel. Midtfeltet ligg også her høgre enn sidefelta og i avgrensinga er det sett til bord som er saga i sikksakkform og tek opp v-forma i panel og elles i kyrkja. Dørene inntil galleriet frå gallerigangen ligg høgt og det går trapp ned til galleriet. Sidefelta på galleriet er avtrappa i fire høgder. Dei var opphavleg avgrensa med rekkverk mot midtpartiet.

=== Måleri ===
Sjå under altartavle.

=== Nummertavler og andre tavler ===
a) Ei nummertavle frå oppføringstida er i bruk som oppslagstavle i våpenhuset.

b) Ei nummertavle på skråveggen over preikestolen. Som a. Ho er sett saman av ståande bord i ramme av kryssande stolpar med fas, avslutta utafor hjørna i kløverform. Tavla er inndelt med enkel krysspost der det er skreve För. og Etter. i dei øvste felta.

c) I våpenhuset heng også ei høgre, smalare og enklare tavle som truleg har vore i bruk som nummertavle i det ho er inndelt i to vertikalt. Denne tavla er av kryssfiner med enkel ramme. Øvre rammedel er sveifa og noko vidare og høgre enn ramma elles. Tavla er truleg den som vart tinga i 1935 med bakgrunn i at den gamle tavla var for lita.<ref name="ftn11"> Jubileumsskrift, s 21 
</ref>

==== Rituelle kar ====

==== Kalk ====
Kalk i sølv, truleg frå 1600-talet. Kupa er liten med rette, skrå sider og runda botn. Innvendes gylt. Sekskanta øvre og nedre skaftledd nagla til kupa og fot – avgrensa ved riller

Vulstforma nodus med drevne ruter og tunger. Seksflika fot med drevne ornament i form av ranker ved hjørne og kantar. Rilla standkant. Inngravert under foten CGS og ØIDT. Ustempla. Høgde 22,3 cm, diameter fot 13,1 cm.

''Innsats'' i kalken med nebb. Kan festast i kanten på kupa. Innsatsen er også gylt innvendes. Stempel 830 S, KH.

''Særkalkane'' i kyrkja vart tekne i bruk i 1938. Dei var ei gåve frå Hafslo helselag.

==== Vinkanne ====
Rebekkakrukke i fajanse. Svart utvendes med kross og kantar i gull. Merkt 3 under botnen. Høgde ved hanken 3 cm. Diameter botn 11,1 cm.

==== Disk ====
Disk i sølv frå 1642 med vigslingskross på eine sida av randa. Disken skal ha vorte overført frå Urnes.<ref name="ftn20"> Bendixen, manus ca 1900

</ref> Under botnen er det siselerte eit skriftband over skjold. På bandet BN og MSD (Bernt Nagell og Mette Sørens-Datter).<ref name="ftn21"> Laberg 1926, s 65

</ref> Skjoldet er delt vertikalt og har tre naglar i venstre felt og Mette SDs bumerke i høgre felt. Under skjoldet årstalet 1642. Ustempla. Diameter 39,8 cm, høgde 0,6 cm.

Sylinderforma ''oblatøskje'' i nikkel.

==== Dåpsfat ====
Bendixen skriv at kyrkja har
<br\>
''Et simpelt messing kar med runde fremspring rundt kanten. Arkitekt Hansteen klippet bort alle på to nær, da de andre var brusten og beskadiget. På disse står innrisset skjold med bumerke og på det andre MSD og ''<nowiki>[teikna bumerke]</nowiki>'' og mellom desse ANNO 1644''.<ref name="ftn22"> Bendixen, manus ca 1900

</ref>'' ''

Skjoldet til venstre har tre naglar sette i y-form med spissane mot einannan og flankert av B og N (Bernt Nagell, Kroken). Skjoldet til høgre har bumerke flankert av M og S og med D i underkant (Mette Sørens-Datter).<ref name="ftn23"> Laberg 1926, s 65

</ref> Botnen er lett runda, sidene rette og i overkant knekker fatet ut i glatt rand. Dåpsfatet er 39,7 cm i diameter og 6,7 cm høgt. Randa er 3,3 cm brei.

==== Kanne ====
Kanne til dåpsvatn, massing med spor av forsølving. Kanna har pæreforma korpus på rund fot, isett nebb og med forsterka munningskant. Hanken er flat og s-forma. På halsen er det sveisa på ein latinsk kløverladkross, og på korpus er det siselert ei innskrift med versalar: Solvorn kyrkje13. mai 1951. Høgde 25,2 cm, diameter fot: 11,4 cm.

=== Parament ===
==== Altarduk ====
Altarduken'' ''er av aidastoff med holfald. Duken dekkar bordplata. I kanten er det på tre sider festa ei 45 cm brei hekla bord med latinske krossar og vekstornament som heng ned frå altarbordet. Altarduken er frå 1994 og er laga av Eldbjørg Holm og Kaia Høyum.<ref name="ftn12"> Perm hjå kyrkjeverja

</ref>

==== Kalkduk ====
Enkel, ny kalkduk med krossmønster.

==== Messehaklar ====
a) Raud skjoldforma messehakel i fløyel med fôr av raud bomullssateng og med kantar og ryggkross av gullband. Truleg første halvdel av 1900-talet. Hakelen er festa med tre hekter på venstre skulder. Forsida har eit trekanta massingskilt med dei hebraiske bokstavane for JHVH siselert inn. Frå trekanten går det ut ein strålekrans av påmonterte gullfarga lisser. Høgde 107/95 cm, breidde ved skuldrene 60 cm.

b) Grøn/fiolett vendbar messehakel i dobbelvev. 1997. Hakelen er av ull og handvoven i toskaftsbinding. Forsida har stolpe og treeiningsmotiv i form av tre ringar i brysthøgd. Ryggsida har gaffelkross med innvove aks i stammen.

''Linserviettar'' til bruk ved dåp.

==== Lysstell ====

==== Altarstakar ====
a) Låge og breie lysestakar med pigg, brei lysskål, kort og kraftig balusterforma skaft og brei fotplate. På fotplata innskrift: HØIB. MPDH – W 28 P(med to tverrstrekar) og 1694. På den andre HØIB. MPDH. Diameter fot 23,8 cm, høgde ca 37 cm. Desse lysestakane skal etter Bendixens manus vera komne frå Urnes. Han gjer elles ein vri ved at han for å få ting til å stemma seier at innskrifta er MJHØB, som han tydar som Magister Jens Hansen Ørbeck, men det står faktisk det som er notert. MPDH skal stå for Margrethe Pedersdatter Hanning. Ørbeck var prest på Hafslo frå 1682 – 1714. (Sml inventar på Hafslo.)

b) Lysestakar, truleg frå 1700-talet. Stakane har oppbygging som a med pigg, lysskål, balusterforma skaft og vid lysfot, men er smalare. Høgde 40 cm, diameter fot 17,1 cm.

==== Andre stakar ====
To lysestakar av sølv. Oval fot og svakt pæreforma skaft, begge med vertikale riller. Innskrift med versalar på foten: Solvorn kyrkje. Stempel: 830 S, kalk i oval og 421. Høgde 22 cm. Største diameter fot: 12,5 cm.

==== Lysekroner ====
Kyrkja har to lysekroner frå 1600-talet, ei i koret (a) og ei defekt framfor gallerifronten (b). Lysekrona midt i skipet er frå 1900-talet, under galleriet og heng små lysekroner i barokk form frå Høvik lys.

a) Truleg frå 1600-talet. Krona har oppheng av ring over dobbelørn og stamme med tre kuler og to plater med feste for armar. Den nedre kula er stor og avslutta med knopp i underkant. I nedre plate heng seks djupt s-forma lysarmar med vid lysskål, i den øvre plata heng seks små dekor-armar i s-form. Krona er montert med elektrisk lys, ledningane er trekte gjennom hol i den nedre kula. Krona kan ha komme frå Urnes.<ref name="ftn25"> Perm hjå kyrkjeverja 
</ref>

b) Truleg frå 1600-talet. Krona har oppheng av ring over dobbelørn og stamme med fire kuler, den nedste størst, og tre plater med seks feste i kvar. Under den nedste kula har stonga eit dobbelt løvehovud som bit om ein ring. Berre tre lysarmar er bevarte, og desse er festa i nedre plate. Dei er s-forma og ber vid lyplate. Krona er no montert med tre elektriske lys.

c) 1900-tal. Krona har oppheng med ring, balusterforma midtstong med to festeplater for seks s-forma lysarmar i kvar, dei øvste minst. Stonga er avslutta nede med kule med knopp. Montert med elektrisk lys.

d) Kroner i moderne form over sideskipa. Høvik lys. Kronene har enkel midtstong med fire feste for lysarmar, seks i kvart feste. Lyshaldarane er sylinderforma med feste for nedoverretta mignonpærer.

e) Nyare små kroner av barokk form.

''Lampettar'' i barokk form, nye, frå Høvik lys, er festa til opplengjer i kyrkja.

=== Klokker ===
Begge klokkene i kyrkja skal ha vorte vølte i 1937.<ref name="ftn13"> Perm hjå kyrkjeverja
</ref>

a) Mellomalderklokke, 12- eller 1300-tal. Klokka har krone med runda bøylar og runda hue. Hals og korpus skrår svakt utover mot to riller i overgangen mellom korpus og slagring. Slagringen skrår ut og ned. Underkanten av slagringen skrår ned innetter. Diameter 57 cm, høgde 68 cm med krona, 54 cm utan.

b) Truleg frå 1700-talet.<ref name="ftn14"> Perm hjå kyrkjeverja 
</ref> Klokka har krone av kanta bogar og flat hue over rett hals. Korpus svingar sterkt ut i nedre del. Via ein knekk går korpus over i rett nedskrådd slagring. Klokka er støypt av Ingebrigtsen i Bergen av malmen frå ei eldre klokke.<ref name="ftn15"> Bendixen, manus ca 1900 
</ref> Diameter 77 cm, høgde med krone 81 cm, høgde utan 62 cm. Orgel og andre instrument

==== Orgel ====
a) Mekanisk orgel frå 1902. Larsen, Hamburg.<ref name="ftn16"> Perm hjå kyrkjeverja 
</ref> Orgelet var truleg ei gåve frå lensmann Falck. Orgelet hadde seks stemmer fordelte på eitt manual og pedal.<ref name="ftn17"> Kolnes 1993, s 372 
</ref>

b) G. F. Husted 2001. Orgelet er i utforming tilpassa galleriframspringet og vindauget i vestveggen over galleriet. Det er like breitt som galleriframspringet og brystverket er lægre enn sidetårna og slepper lys inn frå vest. Sidetårna har rundboga opningar, brystverket to sidestilte, mindre rundboga opningar skilde med små søyler. Opningane har synlege metallpiper. Dei tre delane er flankerte med pilastrar og rett avslutta i overkant, med ei takkebord som dekor. Orgelmålinga er tilpassa interiøret elles.

=== Bøker ===
''Altarbok'' for den norske kyrkja, tredje upplaget, Oslo 1949.
<br\>
''Tekstbok'' for den norske kyrkja, andre upplaget, Oslo 1929.
<br\>
''Bibelen'', Chr. 1882. Prega skinnband med latinsk kross og Solvorn Kirke i gull på forsida. På ryggsida kalk og 15 Juni 1883 i gull. Kanta med massingbeslag med hengsle i front. Gullsnitt.
<br\>
''Bibelen'', Det Norske Bibelselskap, Stuttgart 1979.
<br\>
''Graduale'', messebok for Den norske kyrkja, Oslo 1925.

=== Møblar ===
==== Brurestolar ====
a) To stolar i drakestil, ca. 1947.<ref name="ftn18"> Perm hjå kyrkjeverja 
</ref>

b) To stolar med gyllenlêr, 1983.

=== Offerutstyr ===
''Skål'' i massing med innskrift i versalar: Solvorn kyrkje, frå Solvorn helselag 1976. Diameter 23 cm, høgde 6 cm.

To ''kollekthovar ''av standard type med motstilte handtak av tre og stoffpose på metallring.

=== Blomstervasar ===
To blomstervasar i sølv. Vasane har trektforma korpus på rund fot avrappa i tre steg. Standard sølvsmedvare. Innskrift på foten: ” Solvorn Kyrkje” og ”E.Ø. 1956”. Stempel: 830 S og Lo. Høgde 18 cm, diameter fot 9 cm.

=== Inventar på museum og andre stader ===
Sørgjefane (1709) over løytnant Thomas Rein, no i Bergen Museum (NK 62).<ref name="ftn19"> Perm hjå kyrkjeverja

</ref>

== Kyrkjegardar og gravminne ==
=== Kyrkjegardar ===
==== Den gamle kyrkjegarden ====
[...]

==== Kyrkjegarden ved kyrkja ====
[...]

=== Gravminne ===
Det er oppbevart ei profesjonelt utført gravplate av marmor i renessansestil i våpenhuset. Gravplata har lege over grava til Simen Nielsen som var fut i Sogn og døydde 3. april i 1653. Han hadde også namnet sitt på eitt av vindauga i tømmerkyrkje saman med årstalet 1626(?). Gravsteinen har tilnærma romerske versalar, rette liner langs sidene og sirklar i hjørna. I kvar av sirklane står namnet til ein av evangelistane i underkant av fire latinske ord, HODI’ MEDIE CRAS TIBI – i dag meg, i morgon deg. Innskrifta etter kanten fortel at ”Her ligger be-grafven ærlig velact oc nu hos Gud Salig Mand – Simen Niels-son – Fordum Kog Mayth – Foged ofver Sogn Læn – Som døde i Her-ren aar MDCL III, den III april. Sjælen lefver hos Gud og Legemet hvi-ler i Opstandelses Haab indtil Den yderste Dag.”

=== Bygningar knytte til kyrkjegarden ===
Tidlegare stod det ei vedhus på kyrkjegarden. I 1964 vart det laga til bårehus ved at ein innreidde eit rom til dette i vedhuset. Nytt bårehus med sanitæranlegg vart oppført i [...]

=== Kjelder ===
==== Utrykte kjelder ====
Rekneskapar og synfaringsnotat [...]
<br\>
Kyrkjeverja i Luster: Perm
<br\>
Bendixens manus
<br\>
Andreas Christies opptegnelser (UBB, Handskriftsamlinga)

==== Trykte kjelder ====
Laberg, J., ''Hafslo, Bygd og Ætter'', Bergen 1926
<br\>
Nasjonalgalleriet (red.), ''Norsk kunstnerleksikon'' bd 1 – 4, Oslo 1982
<br\>
Heiberg, Sogns kirker i Fortid og Nutid
<br\>
Jubileumsskrift, ''Solvorn kyrkje100 år 1883 – 1983'', Leikanger 1983'' ''
<br\>
Kolnes, S.J., ''Norsk Orgelregister 1328 – 1992'', Førdesfjorden 1993

==== Oppmålingsteikningar, måleri og fotografi ====

==Bilete==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Den gamle kyrkjegarden med gravminne">
Fil:Solvorn , den gl kyrkjegarden, fam Munthes gravstad, AMH 2011.jpg|Solvorn , den gl kyrkjegarden, fam Munthes gravstad, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gamle kyrkjegarden, porten, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gamle kyrkjegarden, porten, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden gravminne o, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden gravminne o, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden sett ovafrå, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden sett ovafrå, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gjerde mot vegen AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gjerde mot vegen AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne a, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne a, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne c, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne c, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne d, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne d, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne e, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne e, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne f, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne f, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne g, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne g, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne h, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne h, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne i, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne i, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne j, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne j, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne k, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne k, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne l, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne l, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne m, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne m, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne m1, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne m1, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne n, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne n, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne o og p, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne o og p, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, gravminne, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, sett frå søraust, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, sett frå søraust, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, sett mot Bjørnetun, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, sett mot Bjørnetun, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, søraustre hjørne, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, søraustre hjørne, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gl kyrkjegarden, sørvestre hjørne, AMH 2011.jpg|Solvorn, den gl kyrkjegarden, sørvestre hjørne, AMH 2011.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar og bygningsdeler frå den gamle kyrkja">
Fil:Solvorn gl, (benke)dør 1, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, (benke)dør 1, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, (benke)dør, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, (benke)dør, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, (benke)dørfragment, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, (benke)dørfragment, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, dekorativt måla panel, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, dekorativt måla panel, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, del av altarringen 1, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, del av altarringen 1, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, del av altarringen, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, del av altarringen, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, del av preikestolen, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, del av preikestolen, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, diverse frå kyrkja, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, diverse frå kyrkja, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, festemerke for setefjøler, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, festemerke for setefjøler, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, flyttemerking, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, flyttemerking, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, fragment, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, fragment, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, inngang aust i sørveggen, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, inngang aust i sørveggen, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, opning, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, opning, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, opplysningar, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, opplysningar, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, skore fragment a, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, skore fragment a, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, skorne fragment, b og c, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, skorne fragment, b og c, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, sørvestre hjørne, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, sørvestre hjørne, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, teikning av M.L. Storm 1866, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, teikning av M.L. Storm 1866, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, traleverk, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, traleverk, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, truleg austveggen i koret, nordre del a, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, truleg austveggen i koret, nordre del a, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, truleg austveggen i koret, nordre del, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, truleg austveggen i koret, nordre del, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, truleg austveggen i koret, søndre del, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, truleg austveggen i koret, søndre del, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, truleg nordveggen i koret, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, truleg nordveggen i koret, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, Truleg sørveggen i koret, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, Truleg sørveggen i koret, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, vange a, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, vange a, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, vange b, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, vange b, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, vange c, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, vange c, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, vange d, Amh 2008.jpg|Solvorn gl, vange d, Amh 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, vestinngangen, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, vestinngangen, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn gl, vestveggen, AMH 2008.jpg|Solvorn gl, vestveggen, AMH 2008.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Solvorn kyrkje">
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygningen">
Fil:Solvorn kyrkje sett frå nord, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje sett frå nord, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje sett frå nordaust 1, AMH 2010.jpg|Solvorn kyrkje sett frå nordaust 1, AMH 2010.jpg
Fil:Solvorn kyrkje sett frå nordaust, AMH 2010.jpg|Solvorn kyrkje sett frå nordaust, AMH 2010.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, inngangen til sakristiet, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, inngangen til sakristiet, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, inngangspartiet, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, inngangspartiet, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, NAL kalender, Ra.pspimage|Solvorn kyrkje, NAL kalender, Ra.pspimage
Fil:Solvorn kyrkje, sørfasaden, AMH 2010.jpg|Solvorn kyrkje, sørfasaden, AMH 2010.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, sørveggen sett frå aust, AMH 2010.jpg|Solvorn kyrkje, sørveggen sett frå aust, AMH 2010.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, tårn med inngangsparti, AMH 2010.jpg|Solvorn kyrkje, tårn med inngangsparti, AMH 2010.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, vestdøra i skipet sett innafrå, AMH 2010.jpg|Solvorn kyrkje, vestdøra i skipet sett innafrå, AMH 2010.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, vestfasaden, AMH 2010.jpg|Solvorn kyrkje, vestfasaden, AMH 2010.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, vestinngangen gjennom tårnfoten, sett innafrå, AMH 2010.jpg|Solvorn kyrkje, vestinngangen gjennom tårnfoten, sett innafrå, AMH 2010.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, vindauge i skipets vestvegg, sett frå vest, AMH 2010.jpg|Solvorn kyrkje, vindauge i skipets vestvegg, sett frå vest, AMH 2010.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, vindauge i sørveggen, sett innvendes frå vest, AMH 2010.jpg|Solvorn kyrkje, vindauge i sørveggen, sett innvendes frå vest, AMH 2010.jpg
Fil:Solvorn, austdelen sett frå nord, AMH 2008.jpg|Solvorn, austdelen sett frå nord, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, fnå nord-vest, Ra.pspimage|Solvorn, fnå nord-vest, Ra.pspimage
Fil:Solvorn, nordfasade, AMH 2008.jpg|Solvorn, nordfasade, AMH 2008.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil:Solvorn kyrkje, frå orgelgangen, oppgang i tårnet, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, frå orgelgangen, oppgang i tårnet, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, frå våpenhuset, oppgang til orgelgangen, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, frå våpenhuset, oppgang til orgelgangen, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, altarparti, AMH 2008.jpg|Solvorn, altarparti, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, inteiør, ca 1900, Tomhaw, Ra.pspimage|Solvorn, inteiør, ca 1900, Tomhaw, Ra.pspimage
Fil:Solvorn, interiør frå sørvest, AMH 2008.jpg|Solvorn, interiør frå sørvest, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, interiør mot aust, AMH 2008.jpg|Solvorn, interiør mot aust, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, interiør mot nordvest, AMH 2008.jpg|Solvorn, interiør mot nordvest, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, interiør mot sørvest, AMH 2008.jpg|Solvorn, interiør mot sørvest, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, interiør, ca 1900, privat.jpg|Solvorn, interiør, ca 1900, privat.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil:Solvorn kyrkje, altar og kneleskammel, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, altar og kneleskammel, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, benk, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, benk, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, benker, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, benker, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, brurestolar a, AMH 2011005.jpg|Solvorn kyrkje, brurestolar a, AMH 2011005.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, brurestolar b, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, brurestolar b, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, døypefont, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, døypefont, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, galleri, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, galleri, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, kollekthov, ein av to, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, kollekthov, ein av to, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, lesepult, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, lesepult, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, mogeleg tidlegare klokkarstol, no i våpenhuset, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, mogeleg tidlegare klokkarstol, no i våpenhuset, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, nummertavle, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, nummertavle, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, orgel, amh 2011.jpg|Solvorn kyrkje, orgel, amh 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, preikestol med oppgang 1, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, preikestol med oppgang 1, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, preikestol med oppgang, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, prosesjonskross, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, prosesjonskross, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, skål til offer, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, skål til offer, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, tavle a i våpenhuset, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, tavle a i våpenhuset, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, tavle b i våpenhuset, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, tavle b i våpenhuset, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, den gamle altartavla, AMH 2008.jpg|Solvorn, den gamle altartavla, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, det gamle altarbiletet, AMH 2008.jpg|Solvorn, det gamle altarbiletet, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, klokke a, AMH 2008.jpg|Solvorn, klokke a, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, klokke b, AMH 2008.jpg|Solvorn, klokke b, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, messehakel, detalj, AMH 2008.jpg|Solvorn, messehakel, detalj, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, orgelpartiet, AMH 2008.jpg|Solvorn, orgelpartiet, AMH 2008.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Parament">
Fil:Solvorn kyrkje, altarduk, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, altarduk, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, altarduk, detalj, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, altarduk, detalj, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, grøn ryggside, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, grøn ryggside, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, lesepultantependium, fiolett side, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, lesepultantependium, fiolett side, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, lesepultantependium, grøn side, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, lesepultantependium, grøn side, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, messehakel a, ryggside, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, messehakel b, fiolett forside, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, messehakel b, fiolett forside, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, messehakel b, fiolett ryggside, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, messehakel b, fiolett ryggside, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn kyrkje, messehakel b, grøn forside, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, messehakel b, grøn forside, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, messehakel, detalj, AMH 2008.jpg|Solvorn, messehakel, detalj, AMH 2008.jpg
</gallery><gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
Fil:Solvorn kyrkje, kyrkjegarden på nedsida av kyrkja, AMH 2011.jpg|Solvorn kyrkje, kyrkjegarden på nedsida av kyrkja, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, bårehuse bak koret, AMH 2011.jpg|Solvorn, bårehuse bak koret, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, gravminne 1920, AMH 2011.jpg|Solvorn, gravminne 1920, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, gravplate a, AMH 2008.jpg|Solvorn, gravplate a, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, gravplate, AMH 2008.jpg|Solvorn, gravplate, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, kiste, detalj, AMH 2008.jpg|Solvorn, kiste, detalj, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, kistelok, AMH 2008.jpg|Solvorn, kistelok, AMH 2008.jpg
Fil:Solvorn, kyrkjegarden ovafor inngangen til kyrkja, AMH 2011.jpg|Solvorn, kyrkjegarden ovafor inngangen til kyrkja, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, kyrkjegarden ovafor kyrkja, AMH 2011.jpg|Solvorn, kyrkjegarden ovafor kyrkja, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, kyrkjegardsporten og parkeringsplassen, AMH 2011.jpg|Solvorn, kyrkjegardsporten og parkeringsplassen, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, nettinggjerde med busker, AMH 2011.jpg|Solvorn, nettinggjerde med busker, AMH 2011.jpg
Fil:Solvorn, støttemur oppafor kyrkja, AMH 2011.jpg|Solvorn, støttemur oppafor kyrkja, AMH 2011.jpg
</gallery>
----
<references/>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Solvorn sokn]]
[[Kategori:Indre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Luster kyrkjelege fellesråd]]
[[Kategori:Luster kommune]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:KL (§ 17)]]
[[Kategori:Etter 1850]]
[[Kategori:Tre]]
[[Kategori:Langplan]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]

Vik kyrkje

2021-02-12T12:39:05Z

Kjartan:

{{Infobox ka-kirke|lat =61.08014871|lng =6.5780734696| kirkeid = 141700401| kommune = Vik| fylke = Sogn og Fjordane| spchar = '繅'‽| fellesråd = Vik kyrkjelege fellesråd| latlng = 61.08014871,6.5780734696| mapscomplete = | sknr = 7100201| bisp = Bjørgvin| prosti = Ytre Sogn| bygningsgruppe =Kirke etter kirkeloven (§ 17)| vernestatus = Ingen}}

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff''

===Bakgrunn===
Kyrkja vart oppført etter kong. res. av 11.12.1875 og teken i bruk i 1877.<ref name="ftn1"> Bygdebok s 243 etter Kallsboka</ref> Fram til då var Hopperstad stavkyrkje soknekyrkje for Vik. Vik kyrkje ligg ved riksvegen eit stykke opp frå enden av den korte fjordarmen som går sørover midtveges inn i Sognefjorden. Ho ligg på flat, terrassert grunn omgitt av steingard, men området er utvida med parkeringsplass og Kyrkjestova i nord. Kyrkja vart etter Kallsboka oppføt på prestegardsgrunnen i hovudsak etter teikningar utarbeidde av arkitekt Thorsen. Byggmeister O. Vangberg hadde arbeidet med bygginga.<ref name="ftn2"> Same staden</ref> Kyrkja vart vigsla 23.08.1877 av biskop Birkeland.<ref name="ftn3"> Same staden s 244</ref>

=== Bygningen ===
Kyrkja er ei stor langkyrkje av nygotisk type med eit smalare, men mest like høgt kor og med dei vanlege sidebygningane på nord- og sørsida av koret. Koret stikk noko ut mellom desse mot aust der det er rett avslutta heilt opp i gavlen. Sidebygningane har gangar i vest med dør ut og mot skipet og sideromma. Tårnet er sett inn til vestveggen i skipet og har våpenhus i første høgda.

=== Vegger ===
Kyrkja er treskipa med etter måten breie og høge sideskip. Veggene i skip, kor og sidebygningar til koret er bygde av lafteplank. Langveggene i skipet er inndelte i seks fag ved fem opplengjer og i dei fire midtre faga er det rektangulære vindauge. Vestveggen har vindauge i sideskipa og inngang sentralt. Veggen er også tømra opp i gavlen. Han har opplengjer samanfallande med veggstolpane vest i stolperekkene som skil mellom sideskip og midtskip. Innvendes er opplengjene sekundært kledde med bord, utvendes er dei markerte med flate innkassingar i panelveggen.

Veggene inne i kyrkja er sekundært kledde med huntonitt-plater med strieliknande overflate og overmåla. Midtskipsstolpane er sekundært kledde med ståande bord og har no form som rundsøyler. Panelet utvendes har glattkanta, liggjande bord.

Bak orgelet står tømmerveggen framleis slik han var før interiøret vart endra, med eldre målingslag. Tømmerveggene er også tilgjengelege i gangen i sidebygninga på nordsida, der dei ikkje er kledde med huntonitt. Stokkane har grunn fas etter kantane.

Langveggene i koret er inndelte i tre fag. Veggen mellom gangane og sideromma til koret er panelt lettvegg, ytterveggene i tilbygga er tømra. Austveggen i koret har ingen opningar.

=== Portalar og dører ===
Mange av dei opphavlege dørene er bevarte med dørvridarar og nøkkelskilt i sveitserstil. Dei viktigaste dørene har seks rektangulære fyllingar i tre høgder. Det gjeld inngangsdøra vest i tårnfoten og til sideromma og dørene frå sideromma til skipet og koret.

Mindre synlege dører, som mellom gang og siderom til koret og mellom orgelgang og galleri, er enklare med tre kvadratiske fyllingar. Dørene i vest, inn til våpenhuset og frå våpenhuset inn til skipet, er fløydører. Overlysa over inngangsdørene i vest i form av to trepass, er attblenda i samband med endringane i 1930-åra.

Hovudinngangen i vest er overbygd med eit lite saltak på knektar med fas. Frå fronten i mønet går ein hengebjelke ned og kryssar tverrbjelken mellom knektane. Trekantane som flankerer hengebjelken er gjennombrotne med ornament. Vindskine har også ornamentale utskjeringar.

Inngangane ligg alle eit stykke opp frå bakkenivå og dette er løyst ved steintrapper med enkle rekkverk i jarn. Ved inngangen i nordaust er det sekundært føya til ein rampe i same stil.

=== Korskiljet ===
Korskiljet må vera vesentleg endra etter at kyrkja vart oppført.

Koret opnar seg no i full breidde og høgde mot skipet, med same spissboga profil, men noko mindre. Golvet i koret ligg tre steg høgre enn golvet i skipet. Den sentrale trappa, som har svakt boga steg med rette sider, går ut frå koret mot skipet. På kvar side er det låge brystningar med fire fyllingar i form av rundbogar med inntrekt boge. Brystningane endar mot trappa i firkanta meklarar med dei same bogeornamenta og dekte med plater.

=== Vindauge ===
Kvar av langveggene i skipet har fire store vindauge. Vindauga elles i kyrkja har same form som desse, men er mindre og har færre ruter. Dei fleste er delte med midtpost og kvar halvdel er dekt av eit trepass som gjev vindauget ei form som minner om eit tokopla, spissboga, gotisk vindauge. Høgt på korveggene er inndelinga ei anna i det det her er tre bogar i eit sentralt vindauge med enkle vindauge med ein boge på kvar side av dette. Sidebygga til koret har to bogar over mindre vindauge.

Vindauga er opphavlege med klart, for det meste opphavleg glas. Dei er delte med midtpost og kvar side er igjen inndelt i 2x6 ruter ved hjelp av sprosser. Over dette er ei horisontal inndeling under dei to trepassforma rutene som er innskrivne i firkanta rammer.

Vindauga står høgt i veggen og når opp under takskjegget. Ytre gerikter har nygotisk fas oppe og på sidene. Nede har dei vatnbord over profilert list. Innvendes er det side- og undergerikter med nygotisk fas. Sidegeriktene går opp til gesimsen over veggen. Den øvre delen med trepassforma vindauge, er blenda att innvendes med huntonitt-plater.

Innvendes i skipet er det sett til ekstra vindauge i bly med svakt farga, buklete glas. Vindauga er festa til karm og postar med hjelp av enkle lister. Fire blyglasruter svarar til ei opphavleg rute i storleik. Vindauga lengst aust i skipet har glasmåleri (Sjå under interiør).

=== Golv og fundament ===
Det ligg venteleg eit tregolv i heile kyrkja. Dette er no dekt med ein spetta vinyl, truleg på eit underlag av huntonitt. I koret er det lagt eit heildekkande boucléteppe på vinylen. Golvet i koret ligg tre steg høgre enn golvet i skipet.

Kyrkja står på eit fundament av tukta stein med sementfuger. Det er tilgang til kryperom under kyrkja gjennom opning i muren nord på vestveggen.

=== Tak ===
Det ligg eitt saltak over skipet og eitt over koret. Sidebygningane har pulttak.

Saltaka over kor og skip har tettstilte sperrer kløfta saman i mønet og sikra med nagle. Taket over skipet har to hanebjelkar over himlinga. Ved kvart fjerde sperreband er det hengebjelkar frå mønet ned til nedre hanebjelke. Hanebjelkane er lagde inn frå vest på noko mindre enn halv ved. Dei er også sikra med nagle. I hjørnet mellom sperrer og nedre hanebjelkar er det felt inn kraftige dragarar. Under den nedre hanebjelken er det lagt eit golv med isolasjonsmateriale over, og sperreverket under dette nivået er vanskeleg tilgjengeleg. Materialane i sperreverket er nummererte med skorne romartal og er truleg prefabrikkerte før dei er sette opp i kyrkja.

Sperreverket ber sutak som underlag for rekter, lekter og ruteheller.

=== Himlingar ===
Tidlegare himlingar er ikkje tilgjengelege.

No er himlingane i sideskipa flate, tidlegare var dei svakt skrådde. Dei er kledde på undersida med måla huntonittplater og delte inn i eit rutenett ved hjelp av glattkanta lister. Himlinga over midtskipet er spisboga og endar oppe i ein langsgåande bjelke. Han er laga av liggjande bord og inndelt i fag med glattkanta lister.

Himlinga i koret har tilsvarande spissboga form som i skipet, men er laga av huntonittplater og lister. Her har ein forsøkt å sleppa lyset frå vindauga i langveggene gjennom ved å laga fire lysopningar på kvar side. Desse er symmetriske og tilsvarar ikkje lysopningane i ytterveggene. Lysopningane har gavlforma øvre avslutting og i eit felt under kvar av dei er det festa ein kross, alt innramma av ei markert, rettvinkla list. Kvart av dei tre faga i veggene er inndelt i to fag i himlinga, slik at lysopningane er plasserte i dei fire midtfaga. Over lysopningane er det laga to stjerner av lister i kvart fag. Både lysopningane og stjernene har innlagt elektrisk lys. Lysopningane har svakt farga, diagonale ruter lagde i bly. Himlinga i koret har truleg følgt takkonstruksjonen tidlegare. Innsleppet av dagslys kunne vore betre.

=== Tårn ===
Tårnet er eit støpultårn der fire tårnstavar går frå grunnen og opp til hjelmen. I dei tre nedre høgdene er grunnflata større enn desse tårnstavane, og tårnet har her to sett med hjørnestavar. I den fjerde høgda, klokkerommet, der veggene er trekte inn via sentrale gavlar på eit kort skjørt, fungerer tårnstolpane også som hjørnestolpar. Klokkehuset er også avslutta med fire sentrale gavlar på eit kort skjørt og ein inntrekt, åttekanta hjelm avslutta oppe med spir og smijarnsornament med kule, basunblåsande engel og kross med kuler. På eldre foto ser ein at hjelmen opphavleg var trekt ut med ein lanternin i øvre del.

Første høgda er kledd innvendes med skuggepanel. Dei indre, frittståande stolpane har fas. Oppgang til andre høgd via opphavleg trapp på nordsida.

Dei indre stolpane har fas også i andre høgd. Trappa vidare opp i tårnet er også opphavleg. Det er kraftige kryssband på veggene, festa til bjelkelag i veggen under panelet og sikra med jarnbolt og mutter. Døra på nordsida og vegger, stolpar og trapp i andre høgda har eldre målingslag.

Den indre kledinga av tårnveggene er avslutta i andre høgd, og frå tredje høgd er konstruksjonen open med berre ytre kleding. Golv, mellomstolpar og kryssband i veggene er festa til fleire lag bjelkerammer. I overgangen til tredje høgd er det to slike rammer. Hjørnestolpane er avstiva med lange, sjølvvaksne kne både oppe og nede. Over tredje høgd er alle dei åtte tårnstolpane avslutta. Dei fire indre er utveksla via kraftige dragarar i lengderetning som ber golvbjelkar som underlag for klokkestolen i fjerde høgd.

Oppgangen til fjerde høgd er også på nordsida, men enklare. Høgda ligg innafor dei lægste gavlane. I same høgd, i nivået over klokkestolen er det lydluker i gavlane. Over gavlane er det opplegg for hjelmen, [...]

Det er laga eit nytt kontor for organisten på orgelgangen. Det fyller det meste av tårnet på sørsida, men det er att ein smal gang på nordsida til oppgangen til tredje høgd. I høgda fyller det om lag halvdelen av andre høgd i tårnet.

Kontoret har plater i taket, liggjande skuggepanel på veggene og teppe på golvet. I tillegg til den opphavlege sørdøra inn til galleriet har det dør ut til gangen i nord.

== Interiør ==
Presentasjon av interiøret

Kyrkja har tradisjonelt interiør med altar sentralt eit stykke frå austveggen i koret, døypefont i nordvesthjørnet i koret og preikestol ved søre hjørne mot skipet med oppgang frå koret over brystninga.

I skipet er det benkeparti på begge sider av ein brei midtgang og med smale gangar ved langveggene. Vest i skipet er det tverrgalleri med orgel.

Oversyn over viktige endringar i interiøret

Interiøret vart gjennomgåande endra i 1930-åra (eller var det etter krigen?) etter framlegg frå arkitekt … Sveitserstiltrekka vart løynde bak eit moderne skal med plater og lister. Kyrkja fekk spissboga himlingar både i kor og skip. Altarringen er også frå denne vøla. Han vart truleg større og fekk eit moderne formspråk.

Fargar

Veggene innvendes er måla i to varme gråfargar, den mørkaste under ei brystningslist som ligg i nivå med underkant av vindauga i skipet. Det er likevel den lyse gråblå fargen som dominerer, saman med staffasje i brunraudt. Desse fargane er brukte i himlingane og på alle berande ledd, og også på preikestol, benker og galleribrystning. Vinylbelegget på golvet er spetta i mørkt gråbrunt og beige, og i midtgangen og på korgolvet ligg det sennepsgule teppe.

Glasmåleri

I dei nyare indre vindauga lengst aust i skipet er det sett inn glasmåleri av dei fire evangelistane med identifiserande namn. Det er brukt klåre fargar, raudt, blått, gult og grønt.

== Inventar ==
=== Altar ===
Stort kassealtar av tre med brotne framhjørne. Altaret er bygt saman med altartavla. På baksida er det to dører og innvendes er det ei hylle med plass til oppbevaring over og under. Veggene i altaret er av ståande bord. Baksida er gråmåla, dei tre sidene elles er dekte med sennepsgul fløyel over raud filt som også dekkje bordplata. Altaret er 111 cm høgt, 290 cm breitt og 114 cm djupt.

=== Altartavle ===
Altartavla er den opphavlege med ramme av … (dei to som jobba saman, sjå Hel).

Måleriet er laga av Karl Uchermann. Det framstiller Jesus som stiller stormen. Han står i heilfigur sentralt i biletet vend mot kyrkjelyden, og fyller det meste av biletflata. Hovudet med stråleglans står som sentrum i rundbogen som avsluttar biletfeltet i overkant. Den høgre armen og handa er løfta horisontalt framover til signing og under handa er framstilt ein knelande person (truleg Johannes), på venstre sida enno ein knelande mann, begge med falda hender. Jesus har raud kjortel og blått klede kring seg. I bakgrunnen hav med bølgjer som slær fram mot båtsida. Teksten under gjev innhaldet i biletet ei overført tolking: Ti! Vær stille! Marc. 4,39. Helvedes Porte skulle ikke faa Overhaand over min Menighed.

Mellom hendene og hovudet til mannen til høgre i biletet er det framstilling av eit bakhovud med svart, bølgja hår. Dette må skuldast at motivet har vorte endra under arbeidet, og at denne delen av biletet må ha vore overmåla tidlegare.

=== Altarring ===
Delar av ein tidlegare altarring med dreia pillarar i nygotisk stil ligg på kyrkjeloftet.

Altarringen er venteleg ein del av arbeida frå restaureringa. Han er uforma av same breidde som altaret og med opning ved framhjørna på dette. Den nedre delen kan vera eldre. Sjølve rekkverket har to pillarar forma som to kjegleformer stilte mot einannan vekslande med smale andreaskrossar der krossarmane smalnar inn mot basen nede og handlista oppe. Krossen sentralt framme er forma som eit kristogram (chi-rho). Kvitmåla.

=== Døypefont ===
Døypefonten er ein opphavleg, åttekanta font av tre. Kummen har plate med rundt hol og utholing der det er festa ei djup skål med avløp i botnen. Fonten er festa til golvet. Sidene på fonten svingar inn mot skaftet via vulstar og holkilar. Nedafor skaftet svingar foten tilsvarande ut mot fotplata. Alle ledd er åttekanta. Døypefonten har opphavleg måling med marmorering i klebersteinsfargar.

=== Preikestol med oppgang ===
Preikestolen har sju sider av ein åttekant og er open mot aust det er føya til tre sider med tilsvarande form og aust for denne eit trapp i seks steg etter korveggen. Trappa har lukka brystning. Kvart av felta i preikestolen har ei rektangulær fylling som utvendes er forma som ein rundboge med inntrekt boge. Hjørna har enkelt vaseforma lister som følgje hjørna ned til golvet via profilert listverk i underkant av stolen, den innsvinga botnen og den åttekanta stolpen. Stolen har også profilert listverk under handlista. Handlista og lesebrettet er trekte med vinraud fløyel kanta med gullfarga band og frynser. Preikestolen er måla i fargane som elles er i kyrkja, gråblå, og med to varmgrå fargar. Bogefelta er stafferte med gull.

=== Lesepult ===
Standard lesepult av tre med skråstilt brett. Umåla.

=== Benker ===
Benkene i kyrkja er dei opphavlege. Dei er omgjorde og har fått nye, rettvinkla vangar og det er sett inn ei plate i ryggane over den tidlegare opne ryggen som berre hadde ei ryggfjøl i tillegg til handlista med salmebokhylle oppe. Dei to opphavlege svungne, vangeforma benkestøttene under setefjølene, som deler benkene i tre felt, er framleis tilstades. Benkene har fått lause benkeputer med raudbrunt stoff.

Fleire benker er også i denne kyrkja tekne vekk for å gje meir rom framme og bak i skipet.

Opphavlege benker finst på loftet, i våpenhuset og på nordsida av galleriet.

=== Galleri ===
Galleriet er halde oppe av bjelkar ved langveggene som er lagd opp i vestvegg og veggstolpar, av bjelkar mellom dei to vestre midtskipsstolpane og ved to bukkar under det sentrale galleriframspringet over midtgangen. På desse bjelkane kviler bjelken under gallerifronten og golvbjelkane for gallerigolvet. Golvet er avtrappa i fleire steg. Det er stolar på sørsida av orgelet og opphavlege benker på nordsida. Oppgangen til galleriet er via trapp i det sørvestre hjørnet i skipet. Gallerifronten er inndelt i felt med fleire fyllingar i kvart. Fyllingane er forma som rundbogar med inntrekt boge på utsida. Over og under bogane er det ei tilnærma tannsnittlist som avslutting av det profilerte listverket. Handlista er brei med runda hjørne. Himlinga under galleriet er kledd med plater med innlagde lamper.

=== Måleri ===
I sakristiet heng foto av to eldre måleri der personane var knytte til kyrkja i Vik.

a) I ei ramme er det to foto, det eine av Sudvig Christopherson Munthe, f. 1657, + 1708, Sogneprest til Vik i Sogn. Det andre er av kona hans, Karen Iversdatter Leganger, f 1667, + 1702. Måleria vart etter innskrift utførte i 1693.

b) Det andre viser ei tradisjonell krossfestingsscen med Gud Fader i skya og Jerusalem i bakgrunne av krossen. I framgrunnen av biletet med hovudet plassert om lag i den horisontale midtlina i biletet, er det ei framstilling av tre personar, ein mann og to kvinner. Bak på biletet finst denne innskrifta: Mag: Iver Erikssøn Leganger født 26 Feruar 1629 i Leikanger, død 3 April 1702 i Vik i Sogn, Provst og Sognepræst til Vik, og hans 2 Hustruer Maren Berthelsdatter Mule. Født 1614 i Oslo (?), død 16 Juni 1665 i Vik, og Anna Pedersdatter Finde, født i Førde 1645, død i Vik i Sogn 1728. (Orginalmaleriet hængte i Vik Kirke i Sogn, og tilhører siden mai 1900 Sekretær S.H. Finne-Grønn, Kristiania.)

=== Rituelle kar ===

Kalk

a) Kalk av sølv frå 1600-talet med kupa frå 1800-talet. Kupa har innsvinga sider og runda botn, gylt innvendes. Innskrift på sida: Vangens Kirke 1861. Resten av kalken er samtidig frå 1691. Øvre og nedre skaftledd er åttekanta, Nodus er rund med seks bladformer frå Skaftet ut mot den runda midten. I sviklane mellom blada er det seks ruteforma felt med bokstavane IEHSVS. Åttekanta fot som går kort ned og svingar ut mot flat, åtteflika fot på standkant og fotplate. Enkelt siselering markerer flikane på foten. Innskrift på ein fot: Hofs Kirke 1691. To utydlege stempel på ein av flikane. Mellom to av flikane er det festa ein Jesusfigur. Vekta er skriven inn under fotplata: W 25 Lod. Høgde 18,8 cm, Diameter fot 11,5 cm.

b) Kalk av sølv samansett av delar frå ulike periodar. Kupa er høg med skrå sider og runda botn, gylt innvendes. På ei side er det sett inn nebb, på motsett side er det ei opphøgd latinsk kross med kløverbladforma endar på krossarmane. Øvre og nedre skaftledd er sylindriske med horisontale strekar. Nodus er gylt og har åtte vridde utbuklingar med fiskeblæregjennomskjeringar over og under roseforma knuppar på rifla grunn. Truleg seinmellomalder. Foten er åttekanta, går nedover eit kort stykke før han svingar ut mot flata. Høg standkant på fotplate. Kupa, skaft og fot er yngre enn nodus, kupa venteleg frå 1800-talet. Mogeleg utydleg stempel på eine hjørnet på fotplata. Høgde 25,2 cm. Diameter fot 13,9 cm.

c) Kalk av sølv frå 1889. Kalken er teikna av arkitekt P.A. Blix til Hove kyrkje. Kupa har korte, rette sider og lett runda, vid botn. Kalken har ikkje skaft, nodus er etter måten stor og har lett runda øvre og nedre delar og rett midtstykke. Rund fot svingar jamt ut or mot og endar flatt over skrå standkant. Kupa er gylt innvendes. Kalken er rikt ornamentert med filigransarbeid. Kring nedre del av sidene på kupa går det ein ranke med fire knoppar, øvre del og midtstykket av nodus har rankeornament, og under nodus har foten ein liten ranke avslutta med snodd band. Sjølve foten har filigransornament i form av ein fempass innskriven i ein ring kring ytterkant over standkant. Innst i fempassbogane er det festa fem dråpeforma ornament og ytst fem nagleforma ornament. Mellom desse i ringen er det festa kuler som på kupa. Ornamentfelta er avgrensa av snodde band.

Innskrift på standkanten: HOVE + KYRKJE, 28 Lod Sølv. Stempel 830, T. Olsen, 1889. Høgde 14,6 cm, diameter kupa 13,3 cm.

Særkalkar av to ulike slag, sjå foto.

a) Med bukla fot, Latinsk kross på kupa, ustempla.

b) Med Latinsk kross på flat kupa, stempel: 830 S, sju kuler, N i kvadrat, Magnus Aase, 925.

Disk
 
<nowiki>Disk av sølv med forsterka kant, skrå rand og runda botn. Botnen har truleg vore gylt. Fullstempla: [18]77, 6M [juni], AMB, 13 1/3 og sju kuler [Bergen]. Diameter 16,4 cm, høgde ca. 1,5 cm.</nowiki>

Oblatøskje
 
Sylinderfoma oblatøskje av plett (?) med vulst i over- og uderkant. Lok med vulst og to holkilar som endar opp mot knupp i form av kule. Ustempla. Høgde ca. 11,5 cm, diameter botn 12 cm.

Vinkanne
 
a) Kyrkja har tre rebekkakrukker av fajanse, to av dei er defekte. Kannene er brunspetta med kvit kross. Umerkte.

b) Vinkanne av sølv teikna av arkitekt P.A. Blix til Hove kyrkje. Kanna har smal, sylinderforma hals med horisontale riller, Svakt boga lok men krone som knupp over ein likearma kross er festa med jekk till rettvinkla hank festa i øvre del av halsen og i korpus. Øvre del av korpus er skrådd og har tut i form av ein dyrehals med hovud. Korpus går så rett ned før han svingar imm mot botnen. Foten er skilt frå korpus med eit kort skaft forma som ein ring, og har halvkuleform over eit rett band over utskrådd standkant. Kanna har filigransornament i form av ranker mellom snodde band. Desse ornamenta finst på den rette delen av korpus, på skaftet over foten og nede på foten. Under rankene på kupa er det ei rad med likearma krossar. Innskrift på stankanten: HOVE KIRKE. 34 Lod Sølv. Stempel: 830, T. Olsen, 1889.

Dåpsfat
 
a) Dåpsfat i massing frå 1600-talet. Fatet har forsterka kant, smal, skrådd rand og runda, grunn botn. På randa stempla ornament i form av spissbogar og blad, overgangen mellom sider og botn i skåla har skråstilte, drevne bladformer, ytst i botnen er ein ring med støypt, uleseleg innskrift med versalar, innafor denne ein ring med støypt ranke og så ein ring med stempla blad. Sentralt er ei dreven rose med fem kronblad. Fatet har, uvanleg nok, ei innrissa innskrift under botnen: DETE BEKKEN FORÆRIT H KNVD CHRISTOPHERSØN GLAD THIL HOPPRESTADS KIRCKE ANNO 1628. Diameter 41 cm, høgde 5,7 cm.

b) Dåpsfat av tinn, i bruk i kyrkja. Fatet har forsterka kant, opphøgd, runda rand og rund, skålforma botn. Kring randa følgjande innskrift med gotisk fraktur: Lat smaaborni koma til meg – Vik kyrkja 1932. I botnen ei due med oljekvist i nebbet. Stempel under botnen J. Angell-Jacobsen, Florø, 1932. Diameter 42 cm, høgde 6 cm.

Kanne
 
a) Kanne av tinn. Pæreforma med smal hals som endar framme i vid hellekant og med boga hank festa oppe og til korpus. Kanna har ein skrådd standkant som fot. På standkanten med versalar: VIK KYRKA. Stempel under botnen: TINN 202. Høgde 32, 5 cm, diameter fot 11,5 cm.

b) Kanne av sølv. Standard sølvsmedvare. Latinsk kross på kupa. Stempel under botnen 830 S, kalk i oval og Th. Marthinsen. Høgde 26 cm, diameter fot 11,4 cm.

''Båtforma skål'' i sølv'' ''til røykelse, teikna av arkitekt P.A. Blix til Hove kyrkje. Skåla har lok hengsla på midten og firpassforma, skrådd fot. Loket er ornamentert med snodde band og siselert sikksakkmotiv ved kanten og med fem kuler på sirkulær botn med innskriven, likearma kross på den eine halvdelen av loket. Den andre halvdelen har feste for hengslene dekorert med tre kuler og jekk og sentralt ei kule. Ved kvar ende er det skulpturelt utforma ornament. På den eine enden ei bladform, som fungerer som knupp. Pa den andre enden ein drake.

Sjølve skåla har enklare dekor med ei opphøgd rand og innskriven kross, alt i form av ein signingskross. Dei kortaste krossarmane endar oppe på sida med skulpturelt utforma dyrehovud. Nede på foten innskrift: HOVE KIRKE, 36 ½ Lod Sølv. Stempel på foten: 830, M. Hammer, Bergen.

''Skei'' som høyrer til skåla, teikna av Blix til Hove kyrkje. Innskrift bak på skeibladet: HOVE KIRKE. Lengde 9,4 cm, breidde skeiblad 3,3 cm.

=== Parament ===
''Altarduk''
 
Altarduken er av lin og brodert etter kanten med knelande englar profilert framstilte med løfta, samanlagde hender og rette mot krossen som er brodert sentralt framme på duken. I kvart mellomrom er det brodert ei krossforma stjerne. Ytst er duken kanta med enkel sikksakkbord og svart strek. Broderiet er utført i svart, gråbrunt og gullfarga moulinégarn. Umerkt. Oppå bordplata ligg det ein vareduk over altarduken. Ein ekstra vareduk finst i kyrkja.

''Messehaklar''
 
a) Raud fløyels skjoldforma messehakelkanta med gullband og med nyare ryggkross av breiare, gullfarga band kanta med smalare band. Truleg frå 1800-talet. Hakelen er fôra med raud bomullstvill. Han er festa med fire hekter på venstre skulder. Både framsida og ryggsida er skøytte. Framsida er skøytt i full høgde til høgre for midten og eit lite stykke ved halsopninga, den høgre delen av framsida er skøytt horisontalt i armhøgd. Ryggsida er skøytt sentralt. 14 cm frå halsopninga har ryggsida tidlegare hatt eit 18 cm breitt applikert stykke i full breidde. Dette er teke vekk før den noverande krossen er festa. Hakelen er 78 og 96 cm høg og 61 cm brei ved skuldrene.

b) Raud, smal og innsvinga messehakel frå 1950-talet. Hovudstoffet er ein viskosedamask med innvovne, likearma krossar. Hakelen er fôra med gul sateng i kunstfiber. Han er festa med tre hekter på venstre skulder. Heile hakelen er kanta med eit gullfarga band. Det same bandet kantar den applikerte dekoren på hakelen. Denne går fram i form av eit v-forma naturkvitt band på framsida, og sentralt er det applikert ein noko breiare, diagonalstilt turkis firkant med brodert kristogram flankert av alfa og omega. Bandet er elles brodert og delt inn i felt med turkise og svarte tverrstreker. I felta er det hjarte og krossar. På ryggsida er bandet forma som ein y-kross og over krossmidten er det applikert eit turkis kvadrat med inntrekte hjørne. Her er broderi av lammet med sigersfane. På krosstammen er det i tillegg til hjarte- og krossmotiva framstilling av nattverdssymbola kalk og aks. Hakelen er merkt på fôret: Den Norske Husflidsforening. Høgde 109 cm, breidde ved skuldrene 69 cm.

c) Kvit, gyllen messehakel i vid form med runda hjørne. Fest med glidelås på venstre skulder. Truleg omkring 2000. Hovudstoffet er brokade av kunstfiber med rankemotiv. Fôret er ein gullfarga tvill av kunstfiber. Hakelen har gaffelkross av vove band prydd med krossar og ranker i gullfarge. Over krossmidten på ryggsida er det applikert eit rundt, vinraudt fløyelsfelt med jesusmonogram IHS. Halsopninga er kanta med eit smalt band. Hakelen er umerkt, men er truleg framstilt av ein av dei større utanlandske produsentane. Høgde 111 og 118 cm. Breidde ved skuldrene 121 cm.

=== Lysstell ===

Altarstakar
 
To altarstakar av massing, truleg frå seint 1600-tal eller tidleg 1700-tal. Stakane har vid fotplate, balusterforma skaft og lysskål. Dei har hatt piggar som no er bytt ut med ei høg lyspipe av massing. Høgde 36,7 cm (utan lyspipa), diameter fot 24,3 cm.

Andre stakar
 
a) To trearma lysestakar, standard sølvsmedvare. Innskrift med versalar: Vik Kyrkje 1956. Stempel 830 S og kalk i oval. Høgde 22,5 cm, breidde 25,2 cm.

b) Fire enkle lysestakar, standard sølvsmedvare. Innskrift med versalar: Vik Kyrkje 1956. Høgde 7,2 cm, diameter fot 10,9 cm.

Lysekrone
 
Ei stor lysekrone av barokk form midt i skipet, truleg frå kyrkja si oppføringstid. Krona har balusterforma stamme med fire plater der ni s-forma lysarmar er skrudde fast til kvar plate. Krona er avslutta nede med kule med knopp.

=== Klokker ===
[...]

=== Orgel og andre instrument ===
Orgel

a) Delar av eit eldre orgel lagra på taket av organistkontoret og elles i tårnet og på kyrkjeloftet.

b) [...]

''Piano'' - Schimmel

=== Bøker ===
Alterbog for den norske Kirke, bokmål, Kra 1889
 
Alter-Bog, bokmål, Chra 1826
 
Alter-Bog, bokmål, for Hove kyrkje, Chra 1826
 
Alterbok for den norske kirke, bokmål, Kra 1920
 
Kollekter, Epistler og Evangelier, bokmål, Kra 1887
 
Sandviks Graduale, Oslo 1925, to eksemplar
 
Tekstbog for den norske Kirke, bokmål, Kra 1900
 
Tekstbok for den norske kirke, bokmål, Kra 1918
 
Tekstbok, nynorsk, Kra 1922
 
Tekstbok, nynorsk, Oslo 1929

=== Nummertavle ===
Ei enkel tavle, måla lyst gråleg som veggen, med stiftar for oppheng av svarte metallsiffer.

=== Møblar ===
Brurestolar i flammebjørk. Umerkte.

=== Offerutstyr ===
Skål til offer på altaret. [...] Innskrift under botnen: Til Vik Kyrkje sin 100-årsdag 23. august 1977. Vik Bondekvinnelag. Stempel: David-Andersen, 830 S og eit innrissa bumerke. Diameter oppe 22,4 cm, høgde: 6,9 cm.

Kollekt i benkene vert samla inn i to standard kollekthovar.

Til minnegåver ved gravferder har kyrkja to rosemåla treskåler. Dei var ei gåve frå Vik Ungdomslag ved 100-årsjubiléet til kyrkja i 1977 og er merkte O. Fjærestad.

=== Blomstervasar ===
a) To blomstervasar, standard sølvsmedvare. Innskrift med versalar på foten: Vik Kyrkje 1956. Høgde 21 cm, diameter fot 9,5 cm.

b) Ein pokalforma vase, standard sølvsmedvare. Innskrift på korpus: O.P. Fosse, 1935. Påskrift under botnen: VIK KYRKJE, SOGN. Stempel: 71/6 og NCA 830 S.

Diverse

Prosesjonskross og hyrdingstav i tre.

== Kyrkjegard og gravminne ==
=== Kyrkjegard ===
[...]

=== Gravminne ===
[...]

''Bygningar knytte til kyrkjegarden''
 
Kyrkjestova
 
Reiskapshuset
 
Bårehuset

== Kjelder ==
''Utrykte kjelder''

''Trykte kjelder''

Ei nemnd, ''Bygdabok for Vik i Sogn I'', Bergen 1951

''Oppmålingsteikningar og fotografi''

----
<references/>

==Bilete==
<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygning">
Fil: Vik kyrkje sett frå nordaust, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje sett frå nordaust, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje sett frå sørvest, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje sett frå sørvest, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, austfasade, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, austfasade, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, dør på orgelgangen, detalj, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, dør på orgelgangen, detalj, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, inngang på nordsida, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, inngang på nordsida, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, inngang på sørsida, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, inngang på sørsida, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, inngangsdør i vest, AMH 2012.JPG|Vik kyrkje, inngangsdør i vest, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, inngangsdør vest i skipet, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, inngangsdør vest i skipet, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, nordfasade, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, nordfasade, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, sett frå nordaust, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, sett frå nordaust, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, sett frå søraust, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, sett frå søraust, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, sørfasade, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, sørfasade, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, tårnspiret, ornament, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, tårnspiret, ornament, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, vestfasade, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, vestfasade, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, vestpartiet sett frå nordvest, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, vestpartiet sett frå nordvest, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, vindauge lagra på loftet, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, vindauge lagra på loftet, AMH 2012
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
Fil: Vik kyrkje, glasmåleri nord i skipet, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, glasmåleri nord i skipet, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, glasmåleri sør i skipet, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, glasmåleri sør i skipet, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, interiør frå sørvest, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, interiør frå sørvest, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, interiør i kor og skip, sett frå nordaust, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, interiør i kor og skip, sett frå nordaust, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, interiør mot nord på nordre del av galleriet, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, interiør mot nord på nordre del av galleriet, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, interiør mot nord på sørsida av galleriet, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, interiør mot nord på sørsida av galleriet, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, interiør mot nordaust i våpenhuset, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, interiør mot nordaust i våpenhuset, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, interiør mot nordvest i våpenhuset, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, interiør mot nordvest i våpenhuset, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, interiør mot vest, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, interiør mot vest, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, kantorkontor på orgelgangen, interiør, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, kantorkontor på orgelgangen, interiør, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, koret sett frå sørvest, AMH 2012.JPG|Vik kyrkje, koret sett frå sørvest, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, koret sett frå vest, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, koret sett frå vest, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, tidlegare interiørmåleri på orgelgangen, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, tidlegare interiørmåleri på orgelgangen, AMH 2012
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
Fil: Vik kyrkje altaret, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje altaret, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, altar og altarring, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, altar og altarring, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, altarpartiet, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, altarpartiet, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, altarringen, detalj, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, altarringen, detalj, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, altartavle 1, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, altartavle 1, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, altartavle, måleri, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, benker 1, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, benker 1, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, benker, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, benker, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, blomstervase, ein av to, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, brurestol, ein av to, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, brurestol, ein av to, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, døypefont, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, døypefont, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, hyrdestav, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, hyrdestav, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, kollekthov, ein av to, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, kollekthov, ein av to, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, lesepult, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, lesepult, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, måleri a1, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, måleri a1, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, måleri a2, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, måleri a2, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, måleri b, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, måleri b, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, nummertavle, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, nummertavle, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, orgelfasade, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, orgelfasade, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, preikestol, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, preikestol, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, prossesjonskross, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, prossesjonskross, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, skål til minnegåver, ei av to, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, skål til minnegåver, ei av to, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, skål til offer, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, skål til offer, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, vase, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, vase, AMH 2012
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption=Inventar: Klokker">
Fil: Bik kyrkje, klokke a 1, AMH 2012.jpg|Bik kyrkje, klokke a 1, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, klokke a, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, klokke a, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, klokke a, detalj, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, klokke a, detalj, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, klokke b 1, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, klokke b 1, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, klokke b, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, klokke b, AMH 2012
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar: Parament og tekstilar">
Fil: Vik kyrkje, altarduk, detalj, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, altarduk, detalj, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, biletvev, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, biletvev, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, biletvev, detalj 1, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, biletvev, detalj 1, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, biletvev, detalj 2, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, biletvev, detalj 2, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, messehakel a, forside, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, messehakel a, ryggsida, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, messehakel a, ryggsida, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, messehakel b, forside, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, messehakel b, ryggside, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, messehakel c, forside, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, messehakel c, forside, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, messehakel c, ryggside, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, messehakel c, ryggside, AMH 2012
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
Fil: Vik kyrkje, kyrkja, Kyrkjestova og reiskapshuset sett frå nord, AMH 2012 1 033.JPG|Vik kyrkje, kyrkja, Kyrkjestova og reiskapshuset sett frå nord, AMH 2012 1 033
Fil: Vik kyrkje, kyrkjestova sett frå nordaust, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, kyrkjestova sett frå nordaust, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, kyrkjestova sett frå tårnet, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, kyrkjestova sett frå tårnet, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, plan over kyrkjegarden 1934, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, plan over kyrkjegarden 1934, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, reiskapshus, kyrkjestova og kyrkja sett frå nordaust, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, reiskapshus, kyrkjestova og kyrkja sett frå nordaust, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, steinhus nordaust for kyrkja, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, steinhus nordaust for kyrkja, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, steinhuset, austfasade, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, steinhuset, austfasade, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, søraustre del av kyrkjegarden.jpg|Vik kyrkje, søraustre del av kyrkjegarden
Fil: Vik kyrkje, sørvestre delen av kyrjegarden, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, sørvestre delen av kyrjegarden, AMH 2012
Fil: Vik kyrkje, tilkomstveg til steinhuset, AMH 2012.jpg|Vik kyrkje, tilkomstveg til steinhuset, AMH 2012
Fil: Vik, eldre gravminne sør på kyrkjegarden, AMH 2012.jpg|Vik, eldre gravminne sør på kyrkjegarden, AMH 2012
Fil: Vik, frå noraustre delen av kyrkjegarden sett mot vest, AMH 2012.jpg|Vik, frå noraustre delen av kyrkjegarden sett mot vest, AMH 2012
Fil: Vik, gravkross av støypejarn, AMH 2012.jpg|Vik, gravkross av støypejarn, AMH 2012
Fil: Vik, gravminne a, AMH 2012.jpg|Vik, gravminne a, AMH 2012
Fil: Vik, gravminne av skiferstein, AMH 2012.jpg|Vik, gravminne av skiferstein, AMH 2012
Fil: Vik, gravminne b, AMH 2012.jpg|Vik, gravminne b, AMH 2012
Fil: Vik, hovudinngangen i vest, AMH 2012.jpg|Vik, hovudinngangen i vest, AMH 2012
Fil: Vik, inngang til gravstad, AMH 2012.jpg|Vik, inngang til gravstad, AMH 2012
Fil: Vik, inngangen i søraust, AMH 2012.jpg|Vik, inngangen i søraust, AMH 2012
Fil: Vik, kyrkjegarden aust for kyrkja sett mot sør, AMH 2012.jpg|Vik, kyrkjegarden aust for kyrkja sett mot sør, AMH 2012
Fil: Vik, kyrkjegarden aust for kyrkja sett mot søraust, AMH 2012.jpg|Vik, kyrkjegarden aust for kyrkja sett mot søraust, AMH 2012
Fil: Vik, kyrkjegarden nord for kyrkja sett mot aust, AMH 2012.jpg|Vik, kyrkjegarden nord for kyrkja sett mot aust, AMH 2012
Fil: Vik, kyrkjegarden sett frå nordaustre hjørne, AMH 2012.jpg|Vik, kyrkjegarden sett frå nordaustre hjørne, AMH 2012
Fil: Vik, kyrkjegarden sør for kyrkja, sett mot vest, AMH 2012.jpg|Vik, kyrkjegarden sør for kyrkja, sett mot vest, AMH 2012
Fil: Vik, Kyrkjegarden vest for kyrkja, sett mot sør, AMH 2012.jpg|Vik, Kyrkjegarden vest for kyrkja, sett mot sør, AMH 2012
Fil: Vik, kyrkjegardsporten mot nord, AMH 2012.jpg|Vik, kyrkjegardsporten mot nord, AMH 2012
Fil: Vik, nordaustre hjørne av kyrkjegarden, AMH 2012.jpg|Vik, nordaustre hjørne av kyrkjegarden, AMH 2012
Fil: Vik, støypejarnskiste, AMH 2012.jpg|Vik, støypejarnskiste, AMH 2012
Fil: Vik, tre eldre gravminne, AMH 2012.jpg|Vik, tre eldre gravminne, AMH 2012
</gallery>

[[Kategori:Kyrkjer/kirker]]
[[Kategori:Vik sokn]]
[[Kategori:Ytre Sogn]]
[[Kategori:Bjørgvin bispedømme]]
[[Kategori:Sogn og Fjordane fylke]]
[[Kategori:Vik kommune]]
[[Kategori:Publiseringsår 2012]]
[[Kategori:Tre]]

Årdal kyrkje

2021-02-12T12:37:40Z

Kjartan:

{{Infobox ka-kirke
| kirkeid = 142400101
| kommune = Nedre Årdal kommune
| fylke = Sogn og Fjordane fylke
| spchar = '繅'‽
| fellesråd = Årdal kyrkjelege fellesråd
| latlng = 61.0989,7.4951
| mapscomplete =
| sknr = 07090401
| bisp = Bjørgvin bispedømme
| prosti = Indre Sogn
| bygningsgruppe = Kirke etter kirkeloven (§ 17)
| vernestatus = Listeført
}}

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff, Ola Storsletten''

===Bakgrunn===
Årdals-samfunnet ligg i enden av den forgreininga av Sognefjorden som skjer seg lengst aust i landet. Det har to hovudsentra, Årdalstangen og Øvre Årdal, og desse er skilde av Årdalsvatnet. I tillegg høyrer tre mindre bygdelag, Seimsdalen, Naddvik og Offerdalen som ligg i sidene i Årdalsfjorden, til Årdal.

Elva frå Årdalsvatnet deler Årdalstangen i to eid, Hæreid og Lægreid, og den gamle kyrkjestaden ligg på det lægste av desse, på sørsida. Denne kyrkjestaden kan følgjast attende til 1323 då presten i Årdal, sira Dagfinn, er nemnd.<ref>DN 12, nr. 98</ref> Kyrkja er venteleg eldre enn det, og kan vera oppført så tidleg som kring 1200. Myntar og brakteatar som vart funne i altaret og under kyrkjegolvet, var i hovudsak frå tidsrommet 1205 – 1263. <ref>Bendixens manus</ref>

Kyrkja er også nemnd i Bjørgvin Kalvskinn. Kor gammal kyrkja då var, er uvisst, men det har vore peikt på likskap i portalornamentikken med Stedje kyrkje, og kyrkja kan etter dette ha vore oppført sist på 1100-talet eller kring 1200. Før stavkyrkja kan det ha stått ei enklare kyrkje av dei såkalla førstegenerasjonskyrkjene.

Årdal vart skilt ut frå Lærdal som eige prestegjeld ved kgl. res. 4/10 1862. Stavkyrkja vart riven i 1867 og dagens kyrkje vart reist like vest for stavkyrkja same året.

På 1940-talet vart det sett i gang utbygging av vasskraftresursane i kommunen, krafta vart i hovudsak brukt i aluminiumsproduksjon med det meste av produksjonen i Øvre Årdal og med administrasjonen på Årdalstangen. Dette førte til stor vekst i folketalet med tilflytting frå andre kommunar i Sogn og også frå andre stader. På det meste var folketalet i 1972 oppe i 5572. Skriftleg kjeldemateriale viser berre til kyrkje på Årdalstangen fram til 1970. Men lenge før dette var folketalet høgst i Øvre Årdal, der det i ein periode vart halde gudstenester i eit rom i Ungdomsheimen som var vigsla til kyrkjeleg bruk.

=== Stavkyrkja ===
=== Bygningen ===
Stavkyrkja var av den mangesøyla, treskipa typen ein finn i Sogn og Valdres. Ho hadde seks søyler på kvar side og to mellom hjørnesøylene på kvar kortside, i alt 16. Det var same avstanden mellom søylene, med unntak av på austre kortside der mellomsøylene var trekte ut mot hjørna. Ei ekstra søyle kvilte på tverrbjelke over koropninga. Koret i kyrkja var også treskipa. Koret var lægre og smalare enn skipet og rett avslutta. Det skal ha vorte utvida mot aust, men altaret vart ståande på sin gamle plass.<ref name="ftn3">Bendixens manus</ref>

Kyrkja vart utvida mot vest ein gong i mellomalderen i det vestveggen vart fjerna og eit tårn, med kvadratisk plan og i same breidde, vart bygt opp i forlenginga. Tårnfoten var open mot kyrkja og fungerte såleis som ei utviding av kyrkjerommet.<ref name="ftn4">Bendixens manus</ref> (Sjå Rinde kyrkje.)

Portalen frå kyrkja er oppbevart på Universitetsmuseet i Bergen og er eit godt arbeid i tradisjonen frå Sogn og Valdres.<ref name="ftn5">E.B. Hohler har dokumentert portalen, '''Referanse.'''</ref>

Etter Bendixen skal det ha vore eit sakristi som skal ha vore stavbygt, men som ikkje er teke med i Bull si oppteikning av kyrkja.<ref name="ftn6">Bendixens manus</ref>

Kyrkja hadde fleire etterreformatoriske vindauge. I 1661-65 skulle det setjast inn eit nytt vindauge på sørsida i kyrkja med ark over, slik det var over dei andre vindauga.

I synfaringa frå 1686 er kyrkja summert opp som følgjer:

''Aardals Kirche, Gammel Stafue bygning, lang 27 Alen breed 12 Alen, Chorit 9 Alen lang 8 Alen breed, med Sualer om och eet Gamel dags Thaarn, tagt med Spoen.''

I det etterfølgjande oversynet over nødvendige utbetringa går det fram at tårnet var avslutta oppe med spir, og det er snakk om «Den Øfuerst Spitz» som over koparbeslaget skal utstyrast med jarnkross og hane slik det hadde vore før.<ref name="ftn7">Synfaring 1661-65</ref>

Etter den siste felles synfaringa, i 1721, står dette om kyrkja:

''Aardahls Kircke, Er een Stave Bøgning med Svaler Runden om og eet Taarn frå Grunden opbygt, tægt med Bord, Indvendig mahlet, og ellers Velholden, Coret er 9 allen i Kandt, Kirchens Lengde foruden Svalerne er 27 al. Lang og Breden 12 allen.''

=== Interiør ===
Bendixen skriv følgjande om interiørmålinga:

''Den dekorative bemaling av den halvrunde himling må ha vært av adskillig virkning. I midten av hvelvingen snoet sig slangen med eplet i munnen og rundt om grupperte sig en rekke, vesentlig kvinnelige figurer, En, som var klædd i fiolette og matt røde klær, bøiet sig over slangen og stirret ned på eplet. Alt er holdt i lyse, blålige farvetoner. <ref name="ftn8">''Bendixens manus''</ref>

=== Inventar ===
Stavkyrkja tykkjest å ha vore rik på inventar.

Det går fram av synfaringa i 1661-65 at kyrkja hadde ein «funt» eller fontehus for dåpshandlinga. Det skulle då leggjast nytt golv i fonten.<ref name="ftn9">Synfaring 1661-65</ref>

I 1686 hadde kyrkja følgjande inventar:

Kalk og disk av sølv på 40 Lod, 2 gode, drevne massingstakar, enno ein massingstake med tre piper, eit tørkle over kalk og disk, god messehakel og messeserk, ny salmebok og altarbok, nytt bekken i fundten med ein linhandduk, ein fattigpung med klokke, ei måteleg klokke i tårnet og i handklokke i kyrkja, ei lyssaks.<ref name="ftn10">Synfaring 1686</ref>

Samstundes laut det byggjast nokre nye stolar eller benker nede i kyrkja « i det Rumb Vnder taarnit som nu staar leddig», tre stolar på kvar side, men først måtte det leggjast eit nytt golv under.

Ein del av inventaret er oppbevart på Universitetsmuseet i Bergen. Det gjeld tre frontaler, daterte til 1300, 1325 og 1340, ein baldakin frå omkring 1250, og kyrkjedør og skåp frå 1200-talet. Museet har også to runnepinnar frå Årdal kyrkje.

Baldakinen har framstillingar av Kristus på krossen, Maria med barnet, St. Georg i kamp med draken, St. Peter med nøkkelen og Paulus med sverd. Bendixen skriv at baldakinen hang over altaret og var om lag 2 m brei og 1,62 m lang med maleri i limfarge på krittgrunn frå sein mellomalder. Bendixen nemner også ein annan baldakin: «I korets nordvestre hjørne stod den såkalte bispestol med armlener, dør og et baldakinartet tak.»

I altaret, som var mura av stein, var det eit holrom med fem gjenstandar, Ein frontale var festa til framsida av altaret, og liknande tavler på kortsidene av altaret. Bendixen tenkjer seg at dei to på sidene tidlegare har høyrt til sidealtar og tidlegare er blitt flytta til hovudaltaret. Hovudfrontalet framstiller St. Botolf, og dette skulle bety at kyrkja har vore vigsla til han.<ref name="ftn11">Nærare beskriving av frontalene av Bendixen finst i Bergens museums årbok1889, nr 2 og 1892, nr 9 og fleire stader</ref>

På museet finst også ei etterreformatorisk altartavle og ein preikestol frå Årdal.

Bendixen nemner ein fast konestol rett innafor hovuddøra. Her sat konene, skriv han, før dei gjekk rundt altaret. Dette kan ha vore det gamle fontehuset.

Mellom koret og skipet var det ein vegg av søyler og sprinkelverk og i midten ei dobbeldør. Som først vart opna når gudstenesta tok til.<ref name="ftn12">Bendixens manus.</ref>

=== Graver ===
Under kyrkjegolvet stod det etter Bendixen ei rekkje likkister samla i ein kjellar som gjekk frå inngangen til koret og der botnen og sidene var kledde med bord.<ref name="ftn13">Bendixens manus</ref> Bendixen fortel eit segn om ei brur som døydde framfor altaret og som vart gravlagt under golvet. Ved utgravinga fann dei liket til ei ung brur i full drakt under altarringen. Sameleis gjev han att ei segn om at arbeidarane ved kopargruvene i Årdal hadde teke på seg å flytta tårnet frå Støpulhaugen og inntil vestenden av kyrkja mot at dei skulle verta gravlagde under tårnet. Dette tyktest stadfest ved at det vart funne graver under tårnet ved nedtakinga.<ref name="ftn14">Bendixens manus</ref>

== Kyrkja frå 1867 ==
=== Bygningen ===
Årdal kyrkje er ei langkyrkje i bindingsverk teikna av arkitekt Chr. Christie etter inspirasjon frå stavkyrkjearkitekturen og tysk arkitekt-literatur (Vis til JCE, Borgund). Kyrkja vart, tilliks med andre Christie-kyrkjer i Sogn, prefabrikert hjå bygningsmeistar i Christiania og frakta rundt kysten til Sogn. Ho er oppsett like ved tomten til den gamle stavkyrkja, og vart oppført av tømmermeistrane Agte og Gade.<ref name="ftn15">Tomas Hæreid i Krossen 1978, s. 833</ref> Kyrkja har 535 sitjeplassar.

Bendixen går inn på det romanske skåpet som er på Museet og beskriv fargar som no er mindre tydlege.<ref name="ftn16">Bendixens manus. Hanviser til Bergens Museums Årb. 1890, nr. 4</ref>

Kyrkja er ei langkyrkje med smalare kor, eit smalt firkanta tårn i vest og apside i aust. Både kor og skip har omgang og opphøgde midtrom med store vindauge i midtromsveggene.

Sidetilbygg til koret ligg inntil omgangen i koret og apsiden stikk ut frå omgangsveggen mot aust.

==== Vegger ====
Bindingsverket i veggene er kledd innvendes med ståande panel med staff på begge sider og med varierande breidde på panelborda. Panelen er måla engelsk raud med raudbrunt listverk utvendes.

Kyrkja har ubrotne omgangsvegger medan midtromsveggene både i skip og kor har store vindauge. Skipet er inndelt i fem fag i lengderetning, i tillegg til omgangane i aust og vest. I omgangsveggene er faga markerte utvendes med flate bord, i midtromsnivå med midtromsstolpar frå golv til tak. Midtromsstolpane korresponderer med innkledde stolpar i omgangsveggene og er samanbundne med desse med skråband eller strebeband som er feste med overliggjande, sjølvvaksne kne til midtromsstolpane og vidare med sperrer under omgangstaket. I lengderetning er det sett inn to skråstøtter i kvart fag frå midtromsstolpane opp mot bjelken under midtromsveggen. Støttene er fasa og konturerte og dannar ein slak kløverbladboge i kvart fag.

Veggene i kyrkja er avstiva på tvers av fire strekkfiskar av jarn. Midtromsveggene i skip og kor kviler på langsgåande bjelke felt inn i dei doble mellomstolpane og har ei gjennomgåande låg brystning under eitt vindauge i kvart fag. I aust går også midtromsveggen ned i eit felt mellom hjørnestolpane for midtrommet og den høge, gavlforma opninga for apsiden. Desse felta markerer skilje mellom midtrom og omgang. Omgangen vert m.a. brukt ved ofring på altaret. Veggen i apsiden er femkanta.

Sentralt vest i kyrkja skjer tårnet med underbygg seg dels inn i omgangen og dannar våpenhus med trapperom på kvar side. Korets siderom har trekanta avslutting ut mot nord / sør.

==== Dører ====
Kyrkja har hovudinngang i vest med fløydør inn til våpenhuset og fløydør mellom våpenhuset og skipet. Aust i kyrkja er det inngangar frå nord og sør til ein liten gang med dører til sideomgangane og til siderom til koret. I samband med rullestolrampe som er lagt opp etter nordveggen, vart det teke ut ei dør lengst aust i skipet. Mellom orgelgangen og galleriet er det ei sekundær faldedør.

Inngangsdøra vest i tårnet har fire fyllingar i ramme, ei oppe, ei nede og to ståande mellom desse. Over døra er det overlys med fire ruter vertikalt samanstilte og med kløverboga avdekking. Inngangen er dekt av eit lite saltak. Dørene elles i kyrkja har 2x2 høge fyllingar i ramme. Geriktene i overkant har ¾ staff etter nedsida. Dei breiare sidegeriktene har fas i mest full høgd og er avslutta over toppgerikten med sveifa kløverform. Ved dei tre inngangane er det trapper av hoggen granitt, ved hovudinngangen med smijarns rekkverk.

==== Korskiljet ====
Korgolvet ligg tre steg over golvet i skipet og strekkjer seg fram til dei austre midtromsstolpane i skipet med trapp til midtrommet i skipet og ned til omgangen på kvar side.

Mellom dei austre midtromsstolpane i skipet og dei vestre midtromsstolpane i koret som alle fire ligg i korskiljenivå, er det ei kort, låg brystning på begge sider av trappa. På sørsida går oppgangen til preikestolen over brystninga.

Midtrommet i koret opnar seg i full breidde mot skipet, berre brote av konstruktive element, eit sperrepar med kryssande undersperrer og ein bindbjelke, i tillegg til ein strekkfiskav jarn.

==== Vindauge ====
Dei store vindauga i kyrkja ligg i midtromsveggene og kyrkjerommet vert såleis opplyst ovafrå. I skipet er det fem trerams vindauge på kvar side, eitt i kvart fag, i koret to.

Kvar ramme er delt med sprosser i tre x to ruter som vert dekte oppe av ei sjuande rute der midtsprossa endar i trepassform.

Sekundært er det sett inn ekstrarammer innvendes, todelte med horisontal sprosse.

Geriktene er som på dørene med staff i underkant på overliggjaren og med fas og oppstikkande ornament på sidegeriktene. Postane mellom rammene har sveifa kontur innvendes.

I begge gavlane i skipet er det sett inn mindre, rektangulære vindauge. Dei sju vindauga i aust har glasmåleri. Gavlen i koret har eit firpassforma glasmåleri i rombeforma ramme (sjå nedafor under interiør). I vest er glasa delte i to med horosontal sprosse. Vest i omgangane i skipet er det små vindauge, tre på kvar side, med trekløverforma lysopning med v-forma sprosse i firkanta ramme. Korets siderom har vindauge i endevegene mot nord og sør.

På gallerigangen er det ei firpassforma rute i kvadratisk ramme i vestveggen, over dette er det i tårnet eit høgt, smalt vindauge inndelt med sprosser. Trapperomma har små spissboga, todelte vindauge, eitt på kvar side.

==== Golv og fundament ====
Heile kyrkja har bordgolv. I koret er borda lagde på tvers av lengderetninga, elles på langs. Golvet i koret ligg tre steg høgre enn golvet i skipet, med same høgd i altarringen. Borda er lyse og lakka og golvet er venteleg av nyare dato.

Kyrkja har fundament av tukta granitt med sementfuger og med eit påstøypt topplag av sement. Muren har ventilar til kryperom under golvet.

==== Tak ====
Det er saltak over dei opphøgde midtromma, eitt over skipet og eit mindre over koret. Over omgangane er det pulttak og sideromma ved koret og apsiden har har korte saltak avslutta med tredelt valming. Over trapperomma er det telttak med to flater.

Saltaka over skip, kor og apsis har gjennombroten mønekam og møna i aust er merkte med krossar på dei to hovudtaka og med spir på apsidetaket. Alle tak er tekte med rektangulære lappheller.

Takkonstruksjonen er open ned i kyrkjerommet og går saman med stolpekonstruksjonen i kyrkja elles (sjå under vegger) i det den same inndelinga i fag også er gjennomført i taket. Som nemnt går sperrer for omgangens pulttak opp mot motleggsbjelken for midtromsveggen. Dei doble midtromsstolpane går opp til raftehøgd der dei saman med langsgåande raftestokkar utgjer fundament for sperrene. Mellom vindauge er det festa doble undersperrer som går parallelt med sperrene som tang om bindbjelke og hanebjelke. Bjelkane er dels laska saman på halv ved, dels sikra med skrue og mutter.

Takstolane i koret, to i tillegg til gavlen, er enklare. I korskiljet har sperrebandet enkle, saksa undersperrer og bindbjelke. Sperrebandet mellom dei to faga har sperrer, bindbjelke og hanebjelke. Bjelkane har fasa hjørne med unntak av i endane.

==== Himlingar ====
Skip og kor med omgangar har himlingar av ståande staffpanel som følgjer takflatene.

==== Tårn ====
Arkitekt Chr. Christie skal ha hatt ynskje om å byggja ein separat tårnstøpul på grunn av dei sterke vindane på staden, men kyrkja fekk i staden eit smalt tårn som er godt intergrert i bygningen. Tårnet er kvadratisk i flata med trapperom i to høgder på sidene. Desse trappene fører opp til orgelgang i andre høgd. Oppgangen vidare går via bratte trapper opp til klokkestova i fjerde høgd. Bindingsverket i tårnet har ytre og indre kledning av staffpanel i våpenhus og på gallerigang, i dei to øvste nivåa står veggene utan indre kledning. Veggene har mellomstolpar i sør og nord, elles høge skråkrossar. Utvendes er veggene i øvre del prydde med sveifa hjørnekonsollar, eit horisontalt band og ein bogefrise med kløverbladforma bogar og små bakanforliggjande lydluker i klokkerommet. Det er også lagt eit horisontalt band om tårnet over trappehustaka.

Tårnet har dobbel konstruksjon i dei to øvste høgdene i det det her er sett inn ein indre konstruksjon med eigne hjørnestolpar avstiva ved høge andreaskrossar og sjølvvaksne kne ved bjelkerammene, festa med skrue og mutter. Denne indre konstruksjonen ber klokkene. Hjørnestolpane i konstruksjonen kviler på tjukke, tverrgåande bjelkar på ramme over andre høgd.

Over den øvste ramma i tårnet ligg eit kryssband som ber kongen i hjelmen og der dei fire små arkane øvst på tårnet møtest. Hjørna mellom arkane har sperrer som kviler ytst på kryssbandet. I annakvar takflate er det eit lite vindauge med fire ruter.

Taka over dei fire arkane har mønekammar og gavlkrossar og er dekte med lappheller som taka elles. Sentralt på taket er festa eit firkanta spir med høg pyramideforma hjelm avslutta med kule og kross. Tårnet har to vindauge mot vest over våpenhuset, eitt lite kvadratisk vindauge på gallerigangen, og eit høgt, smalt med kløverboge over dette. Over vindauget har kyrkja eit ur.

=== Interiør ===
==== Presentasjon av interiøret ====
Altaret står i skiljet mellom korets midtrom og omgang framfor apsiden, med altartavle over bakre del og med vid altarring framfor. Ved veggene i koromgangen står to benker og to stolar. Døypefonten er plassert nord i koret og lesepulten i sør. Preikestolen er i søraustre hjørne av skipets midtrom med oppgang frå koret. Skipet har midtgang, smale sidegangar og benker på begge sider. Benkene går heilt bak i rommet men ved andre midtromsstolpe frå aust er det truleg teke bort ein benk på kvar side. Piano ved korskiljebrystninga på nordsida (i skipet) Orgelgalleri vest i midtrommet i skipet har orgel sentralt.

Kyrkja har elektrisk lys og vert oppvarma med røyromnar under benkene.

Interiøret er i store trekk bevart slik det vart forma då kyrkja var ny.

==== Fargar ====
Då Bendixen var i kyrkja kring 1900, var veggene gule med brunlege stolpar og anna bjelkeverk.

Veggene er no bleikgule og dei konstruktive elementa lyst grå med mørkare grå fasar. Himlingane er kvitmåla. Benkene er lyst grågrøne, dei har tidlegare hatt ein djupare grønfarge. Golvet er lys furu, lakka.

==== Glasmåleri ====
Vindauga i austgavlen i skipet har sju lansettforma glasmåleri. To av dei, nedst på kvar side, har vekstornament, dei to neste på begge sider viser evangelistsymbola med evangelistens namn på skriftband, i vindauget øvst i gavlen er ei framstilling av Jesus med kvit kjortel og nimbus og med krossen over venstre skulder. Vindauga vart innsette i 1937-38.<ref name="ftn17">Gåver …</ref>

Glasmåleriet i austgavlen i koret er firpassforma med vekstmotiv, fire knoppar som går ut frå eit diagonalstilt kryss.

=== Inventar ===
==== Altar ====
Det første altaret hadde felt med spisse kløverbladsbogar.<ref name="ftn18">Bendixens manus</ref> Altaret er teikna av Dagfinn Werenskjold og vart montert i kyrkja i samband med 80-årshøgtida i 1947.<ref name="ftn19">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Det er kasseforma og har rammekonstruksjon med utskorne og måla fyllingar og medaljongar. På framsida i ein mandorla står den unge Kristus i stråleglans i ein blomebukett. To gule fuglar (duer?) står på strålane. I to felt på kvar side framme og på begge kortsider er det skore ut runde medaljongar med blomemotiv. Altaret har hjørnestolpar på soklar. Hjørnestolpane har liljeornament forma som gotisk masverk. Altaret er 109 cm høgt, 252 cm breitt og 105 cm djupt.

==== Altarkrusifiks ====
Frå kyrkja var ny, var eit altarkrusifiks festa til baksida av altaret. (Sjå nedafor under skulptur)

==== Altarskåp ====
Altarskåpet er også utført av Dagfin Werenskiold og vart vigsla i 1935, 11. oktober. Arbeidet vart betalt av pengar frå eit fond oppretta av sorenskrivar Henrik Spangelo 9. august 1926.<ref name="ftn20">Gåver til Årdal kyrkje</ref>

Skåpet kviler på ein uttrappa sokkel og er forma som dei seinmellomalderske altarskåpa med korpus og to hengsla fløyer. I korpus er ei framstilling av Krossfestinga med Maria og Johannes og med måla englar i sviklane over den spissboga ramma. Korpus er krona med eselryggboge og på denne tronar Kristus med armane opna mot kyrkjelyden og med stråleglans om hovudet.

Fløyene er på seingotisk vis delte inn i mindre scener, tre på kvar side, alle krynte med gotiserande masverk. Scenene følgjer lidingssoga frå Getsemane og frametter, medan dei to nedste på høgre side viser Gravlegginga og Oppstoda.

==== Altarring ====
Altarringen er, som apsiden, femkanta i det hjørna er brotne. Han fyller breidda i korets midtrom og har opning gjennom midtromsveggen på kvar side av altaret. Ringen har flat handlist, rundboga rekkverk med kanelerte pilarar og flat, stoppa og skinntrekt kneleskammel. Måla i grått og kvitt med staffering i gull.

==== Døypefont ====
Døypefonten har flat, profilert kum og står på tre kanelerte pilarar med rundboge til kvar av dei tre siden. Tredelt profilert fot som går radiært ut frå sentrum. Grå med kvite pilarar og gull staffasje.

==== Preikestol med oppgang ====
Preikestolen har fem sider og er open i korskiljenivå mot aust. Stolen har handlist med profilerte lister i underkant og med eit smalt hengebord med kløverbladformer. I storfelta har dei tre fremste faga spissboga fyllingar med kløverbladform, dei to austre faga har enkel staffpanel. Hjørna mellom faga er markerte med sveifa, tverrstilte bord. Nede er faga avslutta med skrå bord og hengeplate med gjennombroten dekor med gotiserande krossformer. Skaft og fot går i eitt og er forma av radiert stilte sveifa bord. Stolen er måla grå i to nyansar og kvit med raud staffasje og fyllingane har jesusmonogram med i-en som kross.

==== Lesepult ====
Lesepulten vart laga og gjeven av Gunnar Hæreid 1982.<ref name="ftn21">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Han er tilpassa det liturgiske inventaret i kyrkja med kannelert skaft, tredelt, profilert fot og er måla i grått og kvitt med gull staffasje.

==== Benker ====
Kyrkja har opne benker med rette vangar som går opp i kløverform ved ryggstøtta og fram som armlene ved setet. Nede på vangen gjennombroten firpass. Benkene har berre ei ryggstøtte og denne har hylle for salmebøker på ryggsida. Setefjøla er lagt opp i vangar på begge sider og kviler på ekstra støtte under midten. Fotstøtte bak ved golvet. Gråmåla.

==== Galleri ====
Vestgalleriet fyller vestre del av skipets midtrom og har eit sentralt framspring over midtgangen. Det er støtta av fire stolpar under galleribjelken. Frå toppen av desse går det bjelkar på skrå opp til vestveggen og golvbjelkane for gallerigolvet kviler på desse bjelkane. Framspringet kviler på kne frå dei to sentrale stolpane. Gallerifronten er enkel med ståande staffpanel med listverk i over- og underkant. Galleriet har avtrappa golv, himlinga under galleriet er også avtrappa. Måla i to gråfargar.

==== Skulptur ====
Som altartavle hadde kyrkja tidlegare eit ''krusifiks'' skore av Brynjulf Bergslien.<ref name="ftn22">Heiberg, Kirkene i Sogn</ref> Det var ein høg kross med tilspissa armar og måla stenglar på tre sider kring Kristi hovud på rund plate.<ref name="ftn23">Bendixens manus</ref> Krusifikset heng no på sørsida av austveggen i skipet. Krusifikset er eitt av tre som vart skorne til kyrkjene i Borgund i Lærdal, på Stedje i Sogndal og til Årdal kyrkje. Dei er alle av gotiserande form og i store trekk like. Jesus er framstilt med tornekrone og hovudet bøygd mot hans høgre side. Armane er lett boga og kroppen heng i lett kontraposto-stilling der høgre fotblad er lagt over det venstre og festa med ein nagle. Høgre handa viser signingsgest.

På altaret står no ein liten altarkross i massing. Krossen vart gjeven av Anna Hæreid Midtun i 1964.<ref name="ftn24">Gåver til Årdal kyrkje</ref>

==== Måleri ====
Portrett av prestefrua Elise Martine Østvold, fødd Bjuverød. På skilt på ramma står det at måleriet er Bekostet af Aardals Menighed 1872. Fru Østvold er framstilt sitjande vend i ¾ stilling mot høgre i biletet. Ho er kledd i svart kjole med vidt skjørt og tett tilknappa overdel med todelt knipling i halsen. Gråbrun bakgrunn. Blikket er vendt rett fram og håret er sett opp med fletter lagde rundt hovudet, og ligg i naturleg fald over øyrene og i panna. Bleik karnasjon. Usignert. Lysmål: høgde 48,5 cm, breidde 37,7 cm.

==== Tavler ====
Nummertavlene er enkle med eit skore toppfelt med eselryggboge fylt med spissbogar og ornament. Kvitt, grått og gull.

====Rituelle kar====

==== Kalk ====
Den gamle sølvkalken og disken vart skifta ut mot nytt og større i 1867.<ref name="ftn25">Gåver til Årdal kyrkje </ref>

Sølv kalk med djup, rett kupa runda i botn og med nebb, rett øvre og nedre skaftledd, nodus med seks blad over og under sviklar med liten firpass, smal perlerad over utsvinga seksflika fot. Stempel: sju kuler (Bergen), HB (Hans Blytt?), 13 1/3 (sølv), 5 M (mai), (18)67. Mål: H 25,3, største breidde fot: 13,2.

==== Særkalkar ====
Kyrkja fekk tjue særkalkar frå Nedre Årdal Helselag i 1937. Seinare har soknerådet kjøpt inn fleire av ulike typar. Ein type har seksflika prega mønster på fot og nodus som kalken. Desse er stempla 830 S, sju prikkar i oval (Bergen) og N i kvadrat.

==== Vinkanne ====
Amforaforma kanne med oppskrådd hellekant og svungen hank. Innkjøpt i 1978.<ref name="ftn26">Gåver til Årdal kyrkje </ref> Lok med ståande latinsk kross som knopp. Chi-rho på korpus. Innskrift under botnen: Minnefondet etter Anna Bugge Hæreid. Stempel: DAVID-ANDERSEN, 830 S. Høgde 20,5 cm.

==== Disk ====
Lite, flatt fat av sølv med nedrunda botn og skrå rand med forsterka kant. Stempel: sju kuler, 13 1/3, HB, 7 M, (18.)9. (Dels utviska) Mål: Diameter 14,2 cm.

==== Oblatøskje ====
Øskje med skålforma korpus på smal standkant og med dekkande, svakt konvekst lok med opphøgd kant. 1978. Loket har knopp i form av ståande, latinsk kross. Innskrift under botnen med skriveskrift: Minnefondet etter Anna Bugge Hæreid. Stempel: DAVID-ANDERSEN 830 S. Diameter 14 cm, høgde utan kross 3,8 cm.

==== Dåpsfat ====
a) Dåpsfat i døypefonten av massing. Truleg frå 1600-talet. Fatet har smal rand og ned- og innsvinga skål. I botnen er det ein driven baldkrans som omkransar eit rundt felt og er omgitt av rille i botnen. Etter kanten er det stempla ei bord av halvkrinsar. Diameter 42,4 cm, randa er 5 cm brei. Høgde 4,5 cm.

b) Dåpsfat, 1683. Fatet har brei, innskrådd rand og grunn skål med svakt konveks botn. Det er rikt dekorert med prega framstilling av dei to speidarane i Kanaans land med drueklasen mellom seg, kledde i samtidsdrakter, omkransa av vinranke i botn. På randa er ein dobbel krans av drivne, spissa ovalar, den ytre med romber mellom. Inst på randa er ei innskrift i versalar. DEOMANICVS * NAGEL * OC METTE * SOEREN DOTTER * HAFVER * GIFVET * DETTE * CHRISTNE * BECHEN * TIL <nowiki>AARDAS [sic.]</nowiki> KIRCHE * 1683 *. Fatet har vore i Jostedalen kyrkje i ein lang periode, det kom attende til Årdal kyrkje i 1994.<ref name="ftn27">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Fatet er lodda i ei sprekke i botnen og to stader i utkant av botnen, Ved den forsterka kanten har det ei langsgåande sprekke på 7 cm. Innafor er det to holer for oppheng. Diameter 47 cm, høgde ca 6 cm.

==== Kanne ====
Pæreforma kanne med vid hellekant, utsvinga fot og rett hank med svungne endar. Latinsk kross på korpus. Innskrift med gotisk skrift: Gjeve av Årdal Sparebank 1935. Stempel. MAGNUS AASE, 830 S, Aase sitt meisterstempel og N i kvadrat. Høgde 29 cm, breidde ved hanken 21 cm.

==== Parament ====
===== Altardukar =====
Om altardukane står følgjande i oversynet over gåver til kyrkja:

''<nowiki>Den fyrste altarduken vi kjenner til vart laga like etter århundreskiftet. Budeiene på stølane (Kletta) sydde denne. Duken gjekk på omgang og alle sydde litt kvar. Okt. 1935 gav Olina Hamre ein altarduk som ho sjølv hadde sydd (Til innviiinga [av altarskåpet]). Til hundreårsjubileet i 1967 gav Husmorlaget ny altarduk. Denne er av lin, sydd i Hardangersaum av Kristine Grøteig. Til konfirmasjonen i 1982 fekk kyrkja endå ein ny duk i Hardangersaum. Denne er laga og gjeven av Ragnhild Hansen. 01.01.2000. Ny altarduk sydd av Ingfrid Clausen etter mønster av den gamle som Olina Hamre gav i 1935.</nowiki><ref name="ftn28">''Gåver til Årdal kyrkje''</ref> ''

Etter 1935 har altardukane vore forma etter altartavlas sokkel, dei har eit 47 cm djupt og 150 cm breitt hakk inn sentralt i bakkant. På grunn av altarets kunstverdi har dei fleste dukane også berre dekt bordplata og ikkje hange ned frå bordkanten.

a) Ein eldre slitt duk i lin har tagga kant og krossar og kalkar vekselvis i ei 17 cm brei hardangersaums-bord.

b) Ein duk i aidastoff har ei 27 cm brei bord i hardangersaum med latinske krossar i romber og blomemotiv i nedre sviklar.

c) Duken som vert brukt i dag er i aidastoff og har ei 26 cm brei hardangersaumsbord sydd med perlegarn. Motivet er latinske krossar i romber.

===== Messehaklar =====
a) Messehakel av lyst vinraud fløyel. 1846. Hakelen har vid, rett form, mest kvadratisk og er kanta med smalt gullband. Det same bandet dannar kant rundt ein applikert, kvit kross på ryggsida. Bandet formar også skriftband med bokstavane INRI på krossen. Under krossen er årstalet 1846 skrive, også med gullband. Ryggsida har små falder mot halsen og forsida. Festa med tre små hekter på høgre skulder. Fôr av blågrå silkelerret. Høgde 121 og 95, vidde 97 og 83 cm.

b) Djupraud fløyels messehakel. Tidleg 1900-tal. Nyare fôr av gult lerret, stoffet på skuldrene er også fornya. Hakelen har smal rettsida form, har tre hekter på venstre skulder og er kanta med gullband. Ryggsida har kross av dobbellagt band. Høgde 101 cm, vidde 60 cm.

c) Grøn og kvit messehakel, Den Norske Husflidsforening, 1958, gåve frå Årdal kommune.<ref name="ftn29">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Rettsida form. Hakelen er voven i dobbelvev i grøn ull og halvbleika lin og kan vendast. Tre hekter på venstre skulder. I botnen utafor kross på ryggsida og stolpe på forsida er det vove inn heraldisk liljemotiv. Krossen har ein likearma kross i krossmidten og evangelistsymbol og vekstmotiv på krossarmane. Stolpen har treeiningssymbol (tre ringar), sigerslam, korg med brød og fisk og vekstmotiv. 105/100 cm høg og 63 cm vid.

d) Fiolett, rettsida messehakel, merkt Den Norske Husflidsforening, Oslo. Hovudstoff i grovt linstoff i ulikt filolettfarga trådar. Fôr av grått lerret. Festa med tre hekter på venstre skulder. Ryggsida har applikert og brodert kross med strålekrans i grått og raudt. Forsida har alfa og omega i leggsaum med gulltråd omgitt av sigerskrans med flammande hjarte. Høgde 100 cm og 106 cm, vidde ved skuldrene 64 cm.

Fiolett ''stola'', merkt Rigmor Bové, Kirkelig kulturverksted AS. Fiolett fløyel med applikasjon av andre stoff i brysthøgd og nede. Fôr av lysare fiolett bomullslerret. Symbol på begge sider i brysthøgd: likearma kross. Brodert kross i nakken. 9-12 cm brei.

e) Kvit messehakel. Tone Moe 1995. Hakelen er i vid, runda form. Hovudstoffet er i villsilke, fôret er også i villsilke i ein tynnare kvalitet. Motivet på forsida er ein todelt stolpe som vidar seg ut mot sidene av halsopninga. Mellom stolpane i brysthøgd er applikert eit gullfarga treeiningssymbol. Dette og stolpen er kanta av smal gullsnor. Stolpen og rommet mellom er måla direkte på silken. Ryggsida har tilsvarande todelt stolpe med likearma kross og drueklase i midtfeltet og bladranke på stolpane. Høgde: 116 cm, vidde 115 cm.

Tilhøyrande ''stola'' i same stoff, med avgrensa felt som skrår ned innover på kvar side Symbol i brysthøgd: Kristogram som Chi og jota til venstre og likearma kross til høgre, begge omkransa av bladverk. Likearma kross i nakken.12 cm brei.

f) Grøn messehakel, Tone Moe 1995. Hakelen har vid, runda form. Hovudstoff i klar grøn toskafts silke. Fôr av tynnare, lyst grøn silke. Stolpe som på kvit messehakel med ein avgrensa stolpe på kvar side som går opp på sida av halsen og eit midtfelt. Stolpen er på kvit og lyst grøn silke med grøne og gule måla motiv og med gullfarga (eller lyst brunt) treeiningssymbol på forida og to fiskar og ei korg med fem brød på ryggsida. 117 cm høg, 113 cm vid.

Tilhøyrande ''stola''. Motiv på venstre stolpe: Kristogram som chi og rho til venstre og drueklase til høgre, begge i bladranker. Likearma kross i nakken . 11,5 cm brei.

g) Raud messehakel, Tone Moe 1995. Vid, runda form. Glidelås på venstre skulder. Hovudstoffet er i klar raud toskafts silke med eit tynnare og mørkare fôr. Stolpe som på dei andre Sidestolpane er i gul silke som dels er måla med bleikraudt i palmebladformer. Sentralt er det brukt ein bleikraud silke med måla, avgrensa flammar og med treeiningssymbol (trekant) applikert på forsida. Ryggsida har ei nedovervend due i kvit silke avgrensa med gulltråd. 114 cm høg, 116 cm vid. Tilhøyrande raud ''stola'', Tone Moe. Raudt toskafts silkestoff med inn og nedskrådde innfelte felt av gulmåla kvit silke. Fôr av mørkare raud silke. På venstre sida treeiningssymbol (tre sirkelsegment) på høgre sida krone og måla palmegrein. Likearma kross i nakken. Breidde 12 cm.

===== Antependier til preikestol og lesepult =====
Tone Moe har også levert ''antependier'' til preikestol og lesepult i fargane raudt, kvitt og grønt.<ref name="ftn30">Gåver til Årdal kyrkje</ref>

''Gravferdskappe'' frå Nordvind.

====Lysstell====

==== Altarstakar ====
a) Oversynet over gåver nemner to altarstakar i massing som vart gjevne til minne om prestefrua Else Martine Østvold frå far hennar kring 1880. Desse er ikkje registrerte i samband med denne dokumentasjonen.<ref name="ftn31">Gåver til Årdal kyrkje</ref>

b) Altarstakar i sølv med lysskål med integrert lyspipe, sylindrisk skaft og utsvinga fot under vulst. Etter 1950, truleg dei stakane som vart gjevne av Årdal og Sunndal Verk i samband med kyrkja sitt 100-årsjubileum i 1967.<ref name="ftn32">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Latins kross på foten. Det er støypt gips under foten og ev stempel er ikkje synleg. Høgde 27,1 cm. Diameter fot 16 cm.

c) Sjuarma lysestake i sølv, standard sølvsmedvare med tre bogar festa til midtstong på vid fot. Innskrift på foten: MINNEGÅVE TIL KYRKJEJUBILEET 1967. Stempel: 830 S, kalk i oval, TH. MARTHINSEN. Høgde 42,2 cm, breidde: 45 cm.

==== Andre stakar ====
a) To sjuarma lysestakar i smijern frå anonyme gjevarar, 1960.

c) Lysglobe, gåve frå kyrkjeringen i Nedre Årdal, 1997.

==== Lysekroner ====
a) Lysekrone over midtgangen i skipet. Krona skal vera frå 1702, og gjeven av Domenicus Nagel.<ref name="ftn33">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Ho har ein englefigur som toppfigur, truleg Michael eller Georg. Engelen har halde eit spyd eller noko i høgre handa, dette er no vekke. Krona har kort, balusterforma skaft avslutte nede med kule og knopp. Øvst på skaftet er festeplate for åtte små ornamentale armar, like over kula er feste for åtte s-forma lysarmar som held lysskåler. Krona er montert med elektrisk lys.

b) Lysekrone i koret, standard massingkrone i barokk form med seks armar og kule. Krona var gåve frå Nedre Årdal helselag til 100 års jubileet.<ref name="ftn34">Gåver til Årdal kyrkje</ref>

Kyrkja har elles standard lysarmatur, med pendlar med kjegleforma skjermar i massing og med patinerte lampettar i barokk form.

==== Klokker ====
a) Klokke med oppheng med midtboge og seks kanta hankar, svakt runda kroneplate som svingar ned mot runda hue over rett hals, utskrådd korpus og nedskrådd slagring som knekker skrått opp innvendes. Klokka har tre horisontale, ujamne skøytar, over og under halsen og midt på korpus. På halsen innskrift med versalar: KLOKEN KALDER KOM! KOM! KOM! OG HØR GUDS ORD UDEN DETTE ORD ER VERDEN EN JAMMERDAL, HVOR KUN UFREDEN BOR MAI 1894. Diameter 79 cm. Høgde 78 cm med krone, 62 utan.

b) Klokke med oppheng med midtboge og seks kanta bogar, runda kroneplate knekker ned mot skrå hue som endar i staff over rett hals avslutta med staff. Korpus er rett i øvre del, men svingar ut nede mot staff over nedbøygd slagring. Innskrift på ei side: LAXEVAAGS VÆRK BERGEN, på den andre: LYDT TIL MIN KLANG! / JEG KALDER DIG / FRA LIVETS KAMP TIL HIMMERIG, / GUD TIL ÆRE LOV OG PRIS. / AAR 1871. Diameter 67 cm, høgde 68 cm med krone, 56 utan.

==== Orgel og andre instrument ====
===== Orgel =====
Det fyrste orgelet var i bruk frå 1914 – 1978. Det var frå Olsen & Jørgensen og hadde 7 stemmer og to transmisjonar fordelte på eitt manual og pedal.<ref name="ftn35">Kolnes 1993, s. 372</ref>

Orgelet som no står i kyrkja er produsert av Vestlandske Orgelfabrikk Det har 16 stemmer.<ref name="ftn36">Kolnes 1993, s. 372</ref> Orgelet vart teke i bruk i juni 1978, og innvigd 18. mars 1979.<ref name="ftn37">Gåvr til Årdal kyrkje</ref> Fasaden er tredelt med sidetårn og brystverk over svellverk. Formene er enkle og glatte i ei symetrisk oppbygging med skrådde avsluttingar utan ekstra dekorelement. Fasaden er måla i to grå nyansar. Tårn og brystverk har synlege metallpiper i heile opninga. Orgelet har følgjande disposisjon fordelt på to manualar og pedal:

{| style="border-spacing:0;"
| style="border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Hovudverk
| style="border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Brystverk
| style="border:0.5pt solid #000000;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Pedal

|-
| style="border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Prestant 4’

Sesquialter 2 fag

Trompet 8’

Spillfløyte 4’

Spisskvint 1 1/3’

Krummhorn 8’

Principal 8’

Dulcian 16’

Rørfløyte 8’

Valdfløyte 2’

Mixtur 3 fag
| style="border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Gedacht 8’

Principal 2’

Cymbel 2-3 fag
| style="border:0.5pt solid #000000;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Subbass 16’

Suavial 4’

|}
''Piano'', F. Hellstrøm, 1987.

==== Bøker ====
Kyrkjeritulal. Dannemarkes og Norges Kyrkje-Ritual, Chr. 1825.
 
Salmebok. M. B. Landstads Kirkesalmebog og ”Nokre Salmar” ved Professor Dr. E. Blix. Kra. 1896.

==== Møblar ====
===== Stolar =====
Kyrkja har åtte stolar, to av dei karmstolar, som er plasserte i korområdet. Stolane har H-kryss, kanelerte forbein, svungen framsarg og kanelerte ryggstolpar. Toppfeltet i ryggen er boga og det er skore inn eit solmotiv over ryggbrettet som kviler på svungen sprosse. Sete og ryggbrett er stoppa og trekt med skinn. Stolane er tilpassa interiøret i kyrkja også i fargane. Dei er kvite og grå med gull staffering.

==== Offerutstyr ====
''Offerskål'' laga og gjeven av Gunnar Hæreid, 1982. Lagga kar i tre med rankeskurd og bølja standkant.

''Kyrkjebøsse'' laga i 1986 av Gunnar Hæreid etter oppdrag frå soknerådet. Måla av Flæte.<ref name="ftn38">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Bøssa er ikkje registrert i samband med dokumentasjonsarbeidet.

==== Blomstervasar ====
a) To store sølv blomstervasar med vid konisk korpus på kort rilla skaft over utsvinga fot. Stempel 830 S og kalk i oval. Høgde 28 cm, diameter oppe 14,5 cm.

b) Liten blomstervase i sølv med høg, traktforma hals, kalkforma korpus og utsvinga fot. Innskrift på foten: TIL MINNE OM MARIE MASTREHAUG F. 24 – 6 – 1869 + 12 – 1 – 1963 FRÅ BORNI I AMERIKA. Stempel 830 S, Lo, nr. 50. Høgde 18,8 cm diameter fot 8,2 cm.

==== Diverse ====
''Tårnur ''1966, gåve frå Erik Brekken til minne om sonen Tomas. ''Brurestolar. Blomstersøyler. ''

''Prosesjonskross ''2000 av epletre og bjørk, laga og gjeven av Einar Ellingsen.'' Veggteppe ''2004, gåve frå Unni Ståstad. To teppe, eitt med julemotiv og eitt med påskemotiv.

=== Kyrkjegard og gravminne ===
==== Kyrkjegard ====
Kyrkjegarden er gjennom åra blitt utvida mykje mot aust og nord. Den eldste delen ligg på vestsida av kyrkja, og på begge langsidene. Det er to portar inn til kyrkjegarden, begge frå vegen og parkeringsplassen sør for kyrkja. Inngangen i vest er den eldste og den som fører inn til hovudinngangen i kyrkja, medan den austre fører inn til kyrkjegardsutvidinga. Hovudporten er av smijarn med kannelerte, koniske portstolpar avslutta med spir. Porten svingar ned i boge mot midten og har ulike dekorelement som stjerner, blad og andreaskrossar.

==== Gravminne ====
Ei mellomaldersk gravplate, Dagfinnsteinen, er reist innafor hovudporten til kyrkjegarden. Steinen vart funnen i samband med at stavkyrkja vart revi. Innskrifta på steinen er tolka slik:
 
''Her kviler presten Dagfinn som her heldt messe. Han døydde Botolvsefta. Bed eit Fadervår for sjeli hans.''
 
Dagfinn er nemnd som prest i Årdal i 1323 og 1324.<ref name="ftn39">Opplysningane er tekne frå eit informasjonsskilt ved steinen. </ref>

Frå nyare tid er berre ein prest gravlagd på kyrkjegarden, sogneprest Samuel Sandved (1852 – 1908). Minnesteinen står i sørvestre hjørne av kyrkjegarden og er ein høg granittstein avslutta oppe med kross i marmor. På bogen over innskriftsplata Thorvaldsens ”Natten”.

Ein høg, smal stein har følgjande innskrift:
 
''Minne um den gjæve løytnant H.S. Lem. Fyrste mann paa skansen. Riddar av Dannebrog.''

På sørsida like utafor porten er det laga ein liten park med ''bauta'' i granitt. Bautaen er i tukta stein i rektangulær form og har ei slipt innskriftsplate på forsida. Her er følgjande innskrift med versalar:
 
''Minne um dei aardøler som stridde for Noreg 1807 – 1814. reist 17 mai 1914. Og gjev det aldri maa verta sagt at landet ligg utan vardevakt. ''

==== Bygningar knytte til kyrkjegarden ====
Sør for kyrkja, i grensa med kyrkjegarden, ligg eit større reiskapshus. Dette er i kommunen si eige, men kyrkja nyttar sanitæranlegget i huset som ligg vend mot kyrkjegarden.

== Kjelder ==
==== Utrykte kjelder ====
Synfaring 1661-65, Riksarkivet, Rentekammeret, Rekneskapar, A.d. Bergens stift, 46. Synfaring 1661-1665, Sogn
 
Synfaring 1686, Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, boks 1725, legg 3, Synfaring 1686, Sogn
 
Synfaring 1709, Riksarkivet, Rentekammeret, Realistisk ordna avdeling, pk. 3, Synfaring 1709, Sogn
 
Synfaring 1721, Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, nr. 1719, legg 3, Sogn
 
Bendixen, B.E., Manuskript: Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt, avskrift
 
Gåver til Årdal kyrkje, katalog i kyrkja
 
Kyrkjebyggdatabasen, KA

==== Trykte kjelder ====
Heiberg, G. F., ''Sogns Kirker i Fortid og Nutid'', serprent av Tidsskrift for Historielaget for Sogn 1970 nr. 23, Leikanger 1970 
Krossen, D. (red.), ''Bygdebok for Årdal'', Årdal 1978 
Hæreid, T., ”Kristenliv”, i Krossen 1978, s. 829-846 

==== Oppmålingsteikningar og foto ====
G.A. Bull: Oppmålingsteikning, Antikvarisk Arkiv, Riksantikvaren

==Bilete==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygningen">
fil:Årdal_kyrkje_frå_nordaust,_AMH_2009011.jpg|Årdal kyrkje frå nordaust, AMH 2009011.jpg
fil:Årdal_kyrkje_sett_frå_nordaust,_AMH.jpg|Årdal kyrkje sett frå nordaust, AMH.jpg
fil:Årdal_kyrkje_sett_frå_sørvest,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje sett frå sørvest, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_austfasade,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, austfasade, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_hovudinngangen_sett_innafrå,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, hovudinngangen sett innafrå, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_hovudinngangen_sett_utafrå,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, hovudinngangen sett utafrå, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_nordfasade_a,_AMH_2009_008.jpg|Årdal kyrkje, nordfasade a, AMH 2009 008.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_nordfasade,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, nordfasade, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_sett_frå_nordaust,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, sett frå nordaust, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_sørfasade,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, sørfasade, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_tårnet,_øvre_del,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, tårnet, øvre del, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_tårntaket,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, tårntaket, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_vestfasade,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_vindauge_i_sørveggen,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, vindauge i sørveggen, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_vindauge,_AMH_2008.jpg|Årdal kyrkje, vindauge, AMH 2008.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
fil:Årdal kyrkje, altarpartiet, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarpartiet, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet a, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet a, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet b, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet b, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet c, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet c, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet d, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet d, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet e, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet e, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet f, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet f, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri, korets gavl, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri, korets gavl, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, interiør mot aust, a, AMH 2009 051.jpg|Årdal kyrkje, interiør mot aust, a, AMH 2009 051.jpg
fil:Årdal kyrkje, interiør mot aust, AMH 2008 .jpg|Årdal kyrkje, interiør mot aust, AMH 2008 .jpg
fil:Årdal kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, interiør mot vest, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, interiør mot vest, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, nordre sideskip sett mot vest, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, nordre sideskip sett mot vest, AMH 2009.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
fil:Årdal kyrkje, altar og altartavle, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altar og altartavle, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altar, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altar, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altarkross, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarkross, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altarkrusifiks, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarkrusifiks, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, benker, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, benker, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, blomstervase (ein av to), AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, blomstervase (ein av to), AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, døypefont, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, døypefont, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, galler, underside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, galler, underside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, galleri, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, galleri, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, klokke a, 1, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, klokke a, 1, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, klokke a, 2, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, klokke a, 2, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, lesepult, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, lesepult, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, liten blomstervase, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, liten blomstervase, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, nummertavle, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, nummertavle, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, offerskål, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, offerskål, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, orgel, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, orgel, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestol, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestol, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestolen sett frå vest, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestolen sett frå vest, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, prestefrueportrett, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, prestefrueportrett, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, prestefrueportrett, detalj, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, prestefrueportrett, detalj, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, påsketekstil, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, påsketekstil, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, stolar, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, stolar, AMH 2009.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar:Parament">
fil:Årdal kyrkje, altarduk a, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarduk a, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altarduk b, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarduk b, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altarduk c, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarduk c, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altarduk c, detalj, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarduk c, detalj, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fiolett, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fiolett, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fiolett, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fiolett, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, detalj, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, detalj, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fløyel b, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fløyel b, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fløyel b, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fløyel b, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel grøn og kvit, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel grøn og kvit, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel grøn og kvit, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel grøn og kvit, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel grøn, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel grøn, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel grøn, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel grøn, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel kvit, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel kvit, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel kvit, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel kvit, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestolklede, fiolett, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestolklede, fiolett, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestolklede, grønt, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestolklede, grønt, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestolklede, kvitt, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestolklede, kvitt, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestolklede, raudt, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestolklede, raudt, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, stola grøn, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, stola grøn, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, stola raud, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, stola raud, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, stola, kvi2009.jpg|Årdal kyrkje, stola, kvi2009.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
fil:Årdal kyrkje, dagfinnssteinen, opplysningsskilt, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, dagfinnssteinen, opplysningsskilt, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, detalj, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, detalj, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, hoggspor på undersida, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, hoggspor på undersida, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, gravminne av støypejarn, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, gravminne av støypejarn, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, gravminne over sokneprest Samuel Sandved, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, gravminne over sokneprest Samuel Sandved, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, gravplate i støypejarn a, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, gravplate i støypejarn a, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, gravplater i støypejarn b og c, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, gravplater i støypejarn b og c, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkja og kyrkjegarden sett frå Aust, Amh 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkja og kyrkjegarden sett frå Aust, Amh 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegarden eldre del sør for kyrkja, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegarden eldre del sør for kyrkja, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegarden sett frå aust, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegarden sett frå aust, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegarden sørvestre hjørne, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegarden sørvestre hjørne, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegarden, nordvestre hjørne, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegarden, nordvestre hjørne, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegardsmur ved reiskapshuset, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegardsmur ved reiskapshuset, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegardsmur vest for kyrkja på nordsida, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegardsmur vest for kyrkja på nordsida, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegardsmuren i sør, vestre del, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegardsmuren i sør, vestre del, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegardsmuren, skilje sør for austdelen av kyrkja, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegardsmuren, skilje sør for austdelen av kyrkja, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegardsporten, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegardsporten, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, minnesmerke ved inngangen til kyrkjegarden, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, minnesmerke ved inngangen til kyrkjegarden, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, minnestein for løytnant Lem, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, minnestein for løytnant Lem, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, ny del av kyrkjegarden sett frå aust, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, ny del av kyrkjegarden sett frå aust, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, parkering sør for kyrkja, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, parkering sør for kyrkja, AMH 2009.jpg
</gallery>

<references/>

[[Kategori: Kyrkjer/kirker]]

[[Kategori: Årdal kommune]]

[[Kategori: Sogn og Fjordane fylke]]

[[Kategori:KL (§ 17)]]

[[Kategori: Årdalstangen]]

[[Kategori: Bjørgvin]]

[[Kategori: Indre Sogn]]

[[Kategori: Tre]]

[[Kategori: 1800-1950]]

[[Kategori: Publiseringsår 2012]]

Årdal kyrkje

2021-02-12T12:35:48Z

Kjartan: /* Utrykte kjelder */

{{Infobox ka-kirke
| kirkeid = 142400101
| kommune = Nedre Årdal kommune
| fylke = Sogn og Fjordane fylke
| spchar = '繅'‽
| fellesråd = Årdal kyrkjelege fellesråd
| latlng = 61.0989,7.4951
| mapscomplete =
| sknr = 07090401
| bisp = Bjørgvin bispedømme
| prosti = Indre Sogn
| bygningsgruppe = Kirke etter kirkeloven (§ 17)
| vernestatus = Listeført
}}

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff, Ola Storsletten''

===Bakgrunn===
Årdals-samfunnet ligg i enden av den forgreininga av Sognefjorden som skjer seg lengst aust i landet. Det har to hovudsentra, Årdalstangen og Øvre Årdal, og desse er skilde av Årdalsvatnet. I tillegg høyrer tre mindre bygdelag, Seimsdalen, Naddvik og Offerdalen som ligg i sidene i Årdalsfjorden, til Årdal.

Elva frå Årdalsvatnet deler Årdalstangen i to eid, Hæreid og Lægreid, og den gamle kyrkjestaden ligg på det lægste av desse, på sørsida. Denne kyrkjestaden kan følgjast attende til 1323 då presten i Årdal, sira Dagfinn, er nemnd.<ref>DN 12, nr. 98</ref> Kyrkja er venteleg eldre enn det, og kan vera oppført så tidleg som kring 1200. Myntar og brakteatar som vart funne i altaret og under kyrkjegolvet, var i hovudsak frå tidsrommet 1205 – 1263. <ref>Bendixens manus</ref>

Kyrkja er også nemnd i Bjørgvin Kalvskinn. Kor gammal kyrkja då var, er uvisst, men det har vore peikt på likskap i portalornamentikken med Stedje kyrkje, og kyrkja kan etter dette ha vore oppført sist på 1100-talet eller kring 1200. Før stavkyrkja kan det ha stått ei enklare kyrkje av dei såkalla førstegenerasjonskyrkjene.

Årdal vart skilt ut frå Lærdal som eige prestegjeld ved kgl. res. 4/10 1862. Stavkyrkja vart riven i 1867 og dagens kyrkje vart reist like vest for stavkyrkja same året.

På 1940-talet vart det sett i gang utbygging av vasskraftresursane i kommunen, krafta vart i hovudsak brukt i aluminiumsproduksjon med det meste av produksjonen i Øvre Årdal og med administrasjonen på Årdalstangen. Dette førte til stor vekst i folketalet med tilflytting frå andre kommunar i Sogn og også frå andre stader. På det meste var folketalet i 1972 oppe i 5572. Skriftleg kjeldemateriale viser berre til kyrkje på Årdalstangen fram til 1970. Men lenge før dette var folketalet høgst i Øvre Årdal, der det i ein periode vart halde gudstenester i eit rom i Ungdomsheimen som var vigsla til kyrkjeleg bruk.

=== Stavkyrkja ===
=== Bygningen ===
Stavkyrkja var av den mangesøyla, treskipa typen ein finn i Sogn og Valdres. Ho hadde seks søyler på kvar side og to mellom hjørnesøylene på kvar kortside, i alt 16. Det var same avstanden mellom søylene, med unntak av på austre kortside der mellomsøylene var trekte ut mot hjørna. Ei ekstra søyle kvilte på tverrbjelke over koropninga. Koret i kyrkja var også treskipa. Koret var lægre og smalare enn skipet og rett avslutta. Det skal ha vorte utvida mot aust, men altaret vart ståande på sin gamle plass.<ref name="ftn3">Bendixens manus</ref>

Kyrkja vart utvida mot vest ein gong i mellomalderen i det vestveggen vart fjerna og eit tårn, med kvadratisk plan og i same breidde, vart bygt opp i forlenginga. Tårnfoten var open mot kyrkja og fungerte såleis som ei utviding av kyrkjerommet.<ref name="ftn4">Bendixens manus</ref> (Sjå Rinde kyrkje.)

Portalen frå kyrkja er oppbevart på Universitetsmuseet i Bergen og er eit godt arbeid i tradisjonen frå Sogn og Valdres.<ref name="ftn5">E.B. Hohler har dokumentert portalen, '''Referanse.'''</ref>

Etter Bendixen skal det ha vore eit sakristi som skal ha vore stavbygt, men som ikkje er teke med i Bull si oppteikning av kyrkja.<ref name="ftn6">Bendixens manus</ref>

Kyrkja hadde fleire etterreformatoriske vindauge. I 1661-65 skulle det setjast inn eit nytt vindauge på sørsida i kyrkja med ark over, slik det var over dei andre vindauga.

I synfaringa frå 1686 er kyrkja summert opp som følgjer:

''Aardals Kirche, Gammel Stafue bygning, lang 27 Alen breed 12 Alen, Chorit 9 Alen lang 8 Alen breed, med Sualer om och eet Gamel dags Thaarn, tagt med Spoen.''

I det etterfølgjande oversynet over nødvendige utbetringa går det fram at tårnet var avslutta oppe med spir, og det er snakk om «Den Øfuerst Spitz» som over koparbeslaget skal utstyrast med jarnkross og hane slik det hadde vore før.<ref name="ftn7">Synfaring 1661-65</ref>

Etter den siste felles synfaringa, i 1721, står dette om kyrkja:

''Aardahls Kircke, Er een Stave Bøgning med Svaler Runden om og eet Taarn frå Grunden opbygt, tægt med Bord, Indvendig mahlet, og ellers Velholden, Coret er 9 allen i Kandt, Kirchens Lengde foruden Svalerne er 27 al. Lang og Breden 12 allen.''

=== Interiør ===
Bendixen skriv følgjande om interiørmålinga:

''Den dekorative bemaling av den halvrunde himling må ha vært av adskillig virkning. I midten av hvelvingen snoet sig slangen med eplet i munnen og rundt om grupperte sig en rekke, vesentlig kvinnelige figurer, En, som var klædd i fiolette og matt røde klær, bøiet sig over slangen og stirret ned på eplet. Alt er holdt i lyse, blålige farvetoner. <ref name="ftn8">''Bendixens manus''</ref>

=== Inventar ===
Stavkyrkja tykkjest å ha vore rik på inventar.

Det går fram av synfaringa i 1661-65 at kyrkja hadde ein «funt» eller fontehus for dåpshandlinga. Det skulle då leggjast nytt golv i fonten.<ref name="ftn9">Synfaring 1661-65</ref>

I 1686 hadde kyrkja følgjande inventar:

Kalk og disk av sølv på 40 Lod, 2 gode, drevne massingstakar, enno ein massingstake med tre piper, eit tørkle over kalk og disk, god messehakel og messeserk, ny salmebok og altarbok, nytt bekken i fundten med ein linhandduk, ein fattigpung med klokke, ei måteleg klokke i tårnet og i handklokke i kyrkja, ei lyssaks.<ref name="ftn10">Synfaring 1686</ref>

Samstundes laut det byggjast nokre nye stolar eller benker nede i kyrkja « i det Rumb Vnder taarnit som nu staar leddig», tre stolar på kvar side, men først måtte det leggjast eit nytt golv under.

Ein del av inventaret er oppbevart på Universitetsmuseet i Bergen. Det gjeld tre frontaler, daterte til 1300, 1325 og 1340, ein baldakin frå omkring 1250, og kyrkjedør og skåp frå 1200-talet. Museet har også to runnepinnar frå Årdal kyrkje.

Baldakinen har framstillingar av Kristus på krossen, Maria med barnet, St. Georg i kamp med draken, St. Peter med nøkkelen og Paulus med sverd. Bendixen skriv at baldakinen hang over altaret og var om lag 2 m brei og 1,62 m lang med maleri i limfarge på krittgrunn frå sein mellomalder. Bendixen nemner også ein annan baldakin: «I korets nordvestre hjørne stod den såkalte bispestol med armlener, dør og et baldakinartet tak.»

I altaret, som var mura av stein, var det eit holrom med fem gjenstandar, Ein frontale var festa til framsida av altaret, og liknande tavler på kortsidene av altaret. Bendixen tenkjer seg at dei to på sidene tidlegare har høyrt til sidealtar og tidlegare er blitt flytta til hovudaltaret. Hovudfrontalet framstiller St. Botolf, og dette skulle bety at kyrkja har vore vigsla til han.<ref name="ftn11">Nærare beskriving av frontalene av Bendixen finst i Bergens museums årbok1889, nr 2 og 1892, nr 9 og fleire stader</ref>

På museet finst også ei etterreformatorisk altartavle og ein preikestol frå Årdal.

Bendixen nemner ein fast konestol rett innafor hovuddøra. Her sat konene, skriv han, før dei gjekk rundt altaret. Dette kan ha vore det gamle fontehuset.

Mellom koret og skipet var det ein vegg av søyler og sprinkelverk og i midten ei dobbeldør. Som først vart opna når gudstenesta tok til.<ref name="ftn12">Bendixens manus.</ref>

=== Graver ===
Under kyrkjegolvet stod det etter Bendixen ei rekkje likkister samla i ein kjellar som gjekk frå inngangen til koret og der botnen og sidene var kledde med bord.<ref name="ftn13">Bendixens manus</ref> Bendixen fortel eit segn om ei brur som døydde framfor altaret og som vart gravlagt under golvet. Ved utgravinga fann dei liket til ei ung brur i full drakt under altarringen. Sameleis gjev han att ei segn om at arbeidarane ved kopargruvene i Årdal hadde teke på seg å flytta tårnet frå Støpulhaugen og inntil vestenden av kyrkja mot at dei skulle verta gravlagde under tårnet. Dette tyktest stadfest ved at det vart funne graver under tårnet ved nedtakinga.<ref name="ftn14">Bendixens manus</ref>

== Kyrkja frå 1867 ==
=== Bygningen ===
Årdal kyrkje er ei langkyrkje i bindingsverk teikna av arkitekt Chr. Christie etter inspirasjon frå stavkyrkjearkitekturen og tysk arkitekt-literatur (Vis til JCE, Borgund). Kyrkja vart, tilliks med andre Christie-kyrkjer i Sogn, prefabrikert hjå bygningsmeistar i Christiania og frakta rundt kysten til Sogn. Ho er oppsett like ved tomten til den gamle stavkyrkja, og vart oppført av tømmermeistrane Agte og Gade.<ref name="ftn15">Tomas Hæreid i Krossen 1978, s. 833</ref> Kyrkja har 535 sitjeplassar.

Bendixen går inn på det romanske skåpet som er på Museet og beskriv fargar som no er mindre tydlege.<ref name="ftn16">Bendixens manus. Hanviser til Bergens Museums Årb. 1890, nr. 4</ref>

Kyrkja er ei langkyrkje med smalare kor, eit smalt firkanta tårn i vest og apside i aust. Både kor og skip har omgang og opphøgde midtrom med store vindauge i midtromsveggene.

Sidetilbygg til koret ligg inntil omgangen i koret og apsiden stikk ut frå omgangsveggen mot aust.

==== Vegger ====
Bindingsverket i veggene er kledd innvendes med ståande panel med staff på begge sider og med varierande breidde på panelborda. Panelen er måla engelsk raud med raudbrunt listverk utvendes.

Kyrkja har ubrotne omgangsvegger medan midtromsveggene både i skip og kor har store vindauge. Skipet er inndelt i fem fag i lengderetning, i tillegg til omgangane i aust og vest. I omgangsveggene er faga markerte utvendes med flate bord, i midtromsnivå med midtromsstolpar frå golv til tak. Midtromsstolpane korresponderer med innkledde stolpar i omgangsveggene og er samanbundne med desse med skråband eller strebeband som er feste med overliggjande, sjølvvaksne kne til midtromsstolpane og vidare med sperrer under omgangstaket. I lengderetning er det sett inn to skråstøtter i kvart fag frå midtromsstolpane opp mot bjelken under midtromsveggen. Støttene er fasa og konturerte og dannar ein slak kløverbladboge i kvart fag.

Veggene i kyrkja er avstiva på tvers av fire strekkfiskar av jarn. Midtromsveggene i skip og kor kviler på langsgåande bjelke felt inn i dei doble mellomstolpane og har ei gjennomgåande låg brystning under eitt vindauge i kvart fag. I aust går også midtromsveggen ned i eit felt mellom hjørnestolpane for midtrommet og den høge, gavlforma opninga for apsiden. Desse felta markerer skilje mellom midtrom og omgang. Omgangen vert m.a. brukt ved ofring på altaret. Veggen i apsiden er femkanta.

Sentralt vest i kyrkja skjer tårnet med underbygg seg dels inn i omgangen og dannar våpenhus med trapperom på kvar side. Korets siderom har trekanta avslutting ut mot nord / sør.

==== Dører ====
Kyrkja har hovudinngang i vest med fløydør inn til våpenhuset og fløydør mellom våpenhuset og skipet. Aust i kyrkja er det inngangar frå nord og sør til ein liten gang med dører til sideomgangane og til siderom til koret. I samband med rullestolrampe som er lagt opp etter nordveggen, vart det teke ut ei dør lengst aust i skipet. Mellom orgelgangen og galleriet er det ei sekundær faldedør.

Inngangsdøra vest i tårnet har fire fyllingar i ramme, ei oppe, ei nede og to ståande mellom desse. Over døra er det overlys med fire ruter vertikalt samanstilte og med kløverboga avdekking. Inngangen er dekt av eit lite saltak. Dørene elles i kyrkja har 2x2 høge fyllingar i ramme. Geriktene i overkant har ¾ staff etter nedsida. Dei breiare sidegeriktene har fas i mest full høgd og er avslutta over toppgerikten med sveifa kløverform. Ved dei tre inngangane er det trapper av hoggen granitt, ved hovudinngangen med smijarns rekkverk.

==== Korskiljet ====
Korgolvet ligg tre steg over golvet i skipet og strekkjer seg fram til dei austre midtromsstolpane i skipet med trapp til midtrommet i skipet og ned til omgangen på kvar side.

Mellom dei austre midtromsstolpane i skipet og dei vestre midtromsstolpane i koret som alle fire ligg i korskiljenivå, er det ei kort, låg brystning på begge sider av trappa. På sørsida går oppgangen til preikestolen over brystninga.

Midtrommet i koret opnar seg i full breidde mot skipet, berre brote av konstruktive element, eit sperrepar med kryssande undersperrer og ein bindbjelke, i tillegg til ein strekkfiskav jarn.

==== Vindauge ====
Dei store vindauga i kyrkja ligg i midtromsveggene og kyrkjerommet vert såleis opplyst ovafrå. I skipet er det fem trerams vindauge på kvar side, eitt i kvart fag, i koret to.

Kvar ramme er delt med sprosser i tre x to ruter som vert dekte oppe av ei sjuande rute der midtsprossa endar i trepassform.

Sekundært er det sett inn ekstrarammer innvendes, todelte med horisontal sprosse.

Geriktene er som på dørene med staff i underkant på overliggjaren og med fas og oppstikkande ornament på sidegeriktene. Postane mellom rammene har sveifa kontur innvendes.

I begge gavlane i skipet er det sett inn mindre, rektangulære vindauge. Dei sju vindauga i aust har glasmåleri. Gavlen i koret har eit firpassforma glasmåleri i rombeforma ramme (sjå nedafor under interiør). I vest er glasa delte i to med horosontal sprosse. Vest i omgangane i skipet er det små vindauge, tre på kvar side, med trekløverforma lysopning med v-forma sprosse i firkanta ramme. Korets siderom har vindauge i endevegene mot nord og sør.

På gallerigangen er det ei firpassforma rute i kvadratisk ramme i vestveggen, over dette er det i tårnet eit høgt, smalt vindauge inndelt med sprosser. Trapperomma har små spissboga, todelte vindauge, eitt på kvar side.

==== Golv og fundament ====
Heile kyrkja har bordgolv. I koret er borda lagde på tvers av lengderetninga, elles på langs. Golvet i koret ligg tre steg høgre enn golvet i skipet, med same høgd i altarringen. Borda er lyse og lakka og golvet er venteleg av nyare dato.

Kyrkja har fundament av tukta granitt med sementfuger og med eit påstøypt topplag av sement. Muren har ventilar til kryperom under golvet.

==== Tak ====
Det er saltak over dei opphøgde midtromma, eitt over skipet og eit mindre over koret. Over omgangane er det pulttak og sideromma ved koret og apsiden har har korte saltak avslutta med tredelt valming. Over trapperomma er det telttak med to flater.

Saltaka over skip, kor og apsis har gjennombroten mønekam og møna i aust er merkte med krossar på dei to hovudtaka og med spir på apsidetaket. Alle tak er tekte med rektangulære lappheller.

Takkonstruksjonen er open ned i kyrkjerommet og går saman med stolpekonstruksjonen i kyrkja elles (sjå under vegger) i det den same inndelinga i fag også er gjennomført i taket. Som nemnt går sperrer for omgangens pulttak opp mot motleggsbjelken for midtromsveggen. Dei doble midtromsstolpane går opp til raftehøgd der dei saman med langsgåande raftestokkar utgjer fundament for sperrene. Mellom vindauge er det festa doble undersperrer som går parallelt med sperrene som tang om bindbjelke og hanebjelke. Bjelkane er dels laska saman på halv ved, dels sikra med skrue og mutter.

Takstolane i koret, to i tillegg til gavlen, er enklare. I korskiljet har sperrebandet enkle, saksa undersperrer og bindbjelke. Sperrebandet mellom dei to faga har sperrer, bindbjelke og hanebjelke. Bjelkane har fasa hjørne med unntak av i endane.

==== Himlingar ====
Skip og kor med omgangar har himlingar av ståande staffpanel som følgjer takflatene.

==== Tårn ====
Arkitekt Chr. Christie skal ha hatt ynskje om å byggja ein separat tårnstøpul på grunn av dei sterke vindane på staden, men kyrkja fekk i staden eit smalt tårn som er godt intergrert i bygningen. Tårnet er kvadratisk i flata med trapperom i to høgder på sidene. Desse trappene fører opp til orgelgang i andre høgd. Oppgangen vidare går via bratte trapper opp til klokkestova i fjerde høgd. Bindingsverket i tårnet har ytre og indre kledning av staffpanel i våpenhus og på gallerigang, i dei to øvste nivåa står veggene utan indre kledning. Veggene har mellomstolpar i sør og nord, elles høge skråkrossar. Utvendes er veggene i øvre del prydde med sveifa hjørnekonsollar, eit horisontalt band og ein bogefrise med kløverbladforma bogar og små bakanforliggjande lydluker i klokkerommet. Det er også lagt eit horisontalt band om tårnet over trappehustaka.

Tårnet har dobbel konstruksjon i dei to øvste høgdene i det det her er sett inn ein indre konstruksjon med eigne hjørnestolpar avstiva ved høge andreaskrossar og sjølvvaksne kne ved bjelkerammene, festa med skrue og mutter. Denne indre konstruksjonen ber klokkene. Hjørnestolpane i konstruksjonen kviler på tjukke, tverrgåande bjelkar på ramme over andre høgd.

Over den øvste ramma i tårnet ligg eit kryssband som ber kongen i hjelmen og der dei fire små arkane øvst på tårnet møtest. Hjørna mellom arkane har sperrer som kviler ytst på kryssbandet. I annakvar takflate er det eit lite vindauge med fire ruter.

Taka over dei fire arkane har mønekammar og gavlkrossar og er dekte med lappheller som taka elles. Sentralt på taket er festa eit firkanta spir med høg pyramideforma hjelm avslutta med kule og kross. Tårnet har to vindauge mot vest over våpenhuset, eitt lite kvadratisk vindauge på gallerigangen, og eit høgt, smalt med kløverboge over dette. Over vindauget har kyrkja eit ur.

=== Interiør ===
==== Presentasjon av interiøret ====
Altaret står i skiljet mellom korets midtrom og omgang framfor apsiden, med altartavle over bakre del og med vid altarring framfor. Ved veggene i koromgangen står to benker og to stolar. Døypefonten er plassert nord i koret og lesepulten i sør. Preikestolen er i søraustre hjørne av skipets midtrom med oppgang frå koret. Skipet har midtgang, smale sidegangar og benker på begge sider. Benkene går heilt bak i rommet men ved andre midtromsstolpe frå aust er det truleg teke bort ein benk på kvar side. Piano ved korskiljebrystninga på nordsida (i skipet) Orgelgalleri vest i midtrommet i skipet har orgel sentralt.

Kyrkja har elektrisk lys og vert oppvarma med røyromnar under benkene.

Interiøret er i store trekk bevart slik det vart forma då kyrkja var ny.

==== Fargar ====
Då Bendixen var i kyrkja kring 1900, var veggene gule med brunlege stolpar og anna bjelkeverk.

Veggene er no bleikgule og dei konstruktive elementa lyst grå med mørkare grå fasar. Himlingane er kvitmåla. Benkene er lyst grågrøne, dei har tidlegare hatt ein djupare grønfarge. Golvet er lys furu, lakka.

==== Glasmåleri ====
Vindauga i austgavlen i skipet har sju lansettforma glasmåleri. To av dei, nedst på kvar side, har vekstornament, dei to neste på begge sider viser evangelistsymbola med evangelistens namn på skriftband, i vindauget øvst i gavlen er ei framstilling av Jesus med kvit kjortel og nimbus og med krossen over venstre skulder. Vindauga vart innsette i 1937-38.<ref name="ftn17">Gåver …</ref>

Glasmåleriet i austgavlen i koret er firpassforma med vekstmotiv, fire knoppar som går ut frå eit diagonalstilt kryss.

=== Inventar ===
==== Altar ====
Det første altaret hadde felt med spisse kløverbladsbogar.<ref name="ftn18">Bendixens manus</ref> Altaret er teikna av Dagfinn Werenskjold og vart montert i kyrkja i samband med 80-årshøgtida i 1947.<ref name="ftn19">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Det er kasseforma og har rammekonstruksjon med utskorne og måla fyllingar og medaljongar. På framsida i ein mandorla står den unge Kristus i stråleglans i ein blomebukett. To gule fuglar (duer?) står på strålane. I to felt på kvar side framme og på begge kortsider er det skore ut runde medaljongar med blomemotiv. Altaret har hjørnestolpar på soklar. Hjørnestolpane har liljeornament forma som gotisk masverk. Altaret er 109 cm høgt, 252 cm breitt og 105 cm djupt.

==== Altarkrusifiks ====
Frå kyrkja var ny, var eit altarkrusifiks festa til baksida av altaret. (Sjå nedafor under skulptur)

==== Altarskåp ====
Altarskåpet er også utført av Dagfin Werenskiold og vart vigsla i 1935, 11. oktober. Arbeidet vart betalt av pengar frå eit fond oppretta av sorenskrivar Henrik Spangelo 9. august 1926.<ref name="ftn20">Gåver til Årdal kyrkje</ref>

Skåpet kviler på ein uttrappa sokkel og er forma som dei seinmellomalderske altarskåpa med korpus og to hengsla fløyer. I korpus er ei framstilling av Krossfestinga med Maria og Johannes og med måla englar i sviklane over den spissboga ramma. Korpus er krona med eselryggboge og på denne tronar Kristus med armane opna mot kyrkjelyden og med stråleglans om hovudet.

Fløyene er på seingotisk vis delte inn i mindre scener, tre på kvar side, alle krynte med gotiserande masverk. Scenene følgjer lidingssoga frå Getsemane og frametter, medan dei to nedste på høgre side viser Gravlegginga og Oppstoda.

==== Altarring ====
Altarringen er, som apsiden, femkanta i det hjørna er brotne. Han fyller breidda i korets midtrom og har opning gjennom midtromsveggen på kvar side av altaret. Ringen har flat handlist, rundboga rekkverk med kanelerte pilarar og flat, stoppa og skinntrekt kneleskammel. Måla i grått og kvitt med staffering i gull.

==== Døypefont ====
Døypefonten har flat, profilert kum og står på tre kanelerte pilarar med rundboge til kvar av dei tre siden. Tredelt profilert fot som går radiært ut frå sentrum. Grå med kvite pilarar og gull staffasje.

==== Preikestol med oppgang ====
Preikestolen har fem sider og er open i korskiljenivå mot aust. Stolen har handlist med profilerte lister i underkant og med eit smalt hengebord med kløverbladformer. I storfelta har dei tre fremste faga spissboga fyllingar med kløverbladform, dei to austre faga har enkel staffpanel. Hjørna mellom faga er markerte med sveifa, tverrstilte bord. Nede er faga avslutta med skrå bord og hengeplate med gjennombroten dekor med gotiserande krossformer. Skaft og fot går i eitt og er forma av radiert stilte sveifa bord. Stolen er måla grå i to nyansar og kvit med raud staffasje og fyllingane har jesusmonogram med i-en som kross.

==== Lesepult ====
Lesepulten vart laga og gjeven av Gunnar Hæreid 1982.<ref name="ftn21">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Han er tilpassa det liturgiske inventaret i kyrkja med kannelert skaft, tredelt, profilert fot og er måla i grått og kvitt med gull staffasje.

==== Benker ====
Kyrkja har opne benker med rette vangar som går opp i kløverform ved ryggstøtta og fram som armlene ved setet. Nede på vangen gjennombroten firpass. Benkene har berre ei ryggstøtte og denne har hylle for salmebøker på ryggsida. Setefjøla er lagt opp i vangar på begge sider og kviler på ekstra støtte under midten. Fotstøtte bak ved golvet. Gråmåla.

==== Galleri ====
Vestgalleriet fyller vestre del av skipets midtrom og har eit sentralt framspring over midtgangen. Det er støtta av fire stolpar under galleribjelken. Frå toppen av desse går det bjelkar på skrå opp til vestveggen og golvbjelkane for gallerigolvet kviler på desse bjelkane. Framspringet kviler på kne frå dei to sentrale stolpane. Gallerifronten er enkel med ståande staffpanel med listverk i over- og underkant. Galleriet har avtrappa golv, himlinga under galleriet er også avtrappa. Måla i to gråfargar.

==== Skulptur ====
Som altartavle hadde kyrkja tidlegare eit ''krusifiks'' skore av Brynjulf Bergslien.<ref name="ftn22">Heiberg, Kirkene i Sogn</ref> Det var ein høg kross med tilspissa armar og måla stenglar på tre sider kring Kristi hovud på rund plate.<ref name="ftn23">Bendixens manus</ref> Krusifikset heng no på sørsida av austveggen i skipet. Krusifikset er eitt av tre som vart skorne til kyrkjene i Borgund i Lærdal, på Stedje i Sogndal og til Årdal kyrkje. Dei er alle av gotiserande form og i store trekk like. Jesus er framstilt med tornekrone og hovudet bøygd mot hans høgre side. Armane er lett boga og kroppen heng i lett kontraposto-stilling der høgre fotblad er lagt over det venstre og festa med ein nagle. Høgre handa viser signingsgest.

På altaret står no ein liten altarkross i massing. Krossen vart gjeven av Anna Hæreid Midtun i 1964.<ref name="ftn24">Gåver til Årdal kyrkje</ref>

==== Måleri ====
Portrett av prestefrua Elise Martine Østvold, fødd Bjuverød. På skilt på ramma står det at måleriet er Bekostet af Aardals Menighed 1872. Fru Østvold er framstilt sitjande vend i ¾ stilling mot høgre i biletet. Ho er kledd i svart kjole med vidt skjørt og tett tilknappa overdel med todelt knipling i halsen. Gråbrun bakgrunn. Blikket er vendt rett fram og håret er sett opp med fletter lagde rundt hovudet, og ligg i naturleg fald over øyrene og i panna. Bleik karnasjon. Usignert. Lysmål: høgde 48,5 cm, breidde 37,7 cm.

==== Tavler ====
Nummertavlene er enkle med eit skore toppfelt med eselryggboge fylt med spissbogar og ornament. Kvitt, grått og gull.

====Rituelle kar====

==== Kalk ====
Den gamle sølvkalken og disken vart skifta ut mot nytt og større i 1867.<ref name="ftn25">Gåver til Årdal kyrkje </ref>

Sølv kalk med djup, rett kupa runda i botn og med nebb, rett øvre og nedre skaftledd, nodus med seks blad over og under sviklar med liten firpass, smal perlerad over utsvinga seksflika fot. Stempel: sju kuler (Bergen), HB (Hans Blytt?), 13 1/3 (sølv), 5 M (mai), (18)67. Mål: H 25,3, største breidde fot: 13,2.

==== Særkalkar ====
Kyrkja fekk tjue særkalkar frå Nedre Årdal Helselag i 1937. Seinare har soknerådet kjøpt inn fleire av ulike typar. Ein type har seksflika prega mønster på fot og nodus som kalken. Desse er stempla 830 S, sju prikkar i oval (Bergen) og N i kvadrat.

==== Vinkanne ====
Amforaforma kanne med oppskrådd hellekant og svungen hank. Innkjøpt i 1978.<ref name="ftn26">Gåver til Årdal kyrkje </ref> Lok med ståande latinsk kross som knopp. Chi-rho på korpus. Innskrift under botnen: Minnefondet etter Anna Bugge Hæreid. Stempel: DAVID-ANDERSEN, 830 S. Høgde 20,5 cm.

==== Disk ====
Lite, flatt fat av sølv med nedrunda botn og skrå rand med forsterka kant. Stempel: sju kuler, 13 1/3, HB, 7 M, (18.)9. (Dels utviska) Mål: Diameter 14,2 cm.

==== Oblatøskje ====
Øskje med skålforma korpus på smal standkant og med dekkande, svakt konvekst lok med opphøgd kant. 1978. Loket har knopp i form av ståande, latinsk kross. Innskrift under botnen med skriveskrift: Minnefondet etter Anna Bugge Hæreid. Stempel: DAVID-ANDERSEN 830 S. Diameter 14 cm, høgde utan kross 3,8 cm.

==== Dåpsfat ====
a) Dåpsfat i døypefonten av massing. Truleg frå 1600-talet. Fatet har smal rand og ned- og innsvinga skål. I botnen er det ein driven baldkrans som omkransar eit rundt felt og er omgitt av rille i botnen. Etter kanten er det stempla ei bord av halvkrinsar. Diameter 42,4 cm, randa er 5 cm brei. Høgde 4,5 cm.

b) Dåpsfat, 1683. Fatet har brei, innskrådd rand og grunn skål med svakt konveks botn. Det er rikt dekorert med prega framstilling av dei to speidarane i Kanaans land med drueklasen mellom seg, kledde i samtidsdrakter, omkransa av vinranke i botn. På randa er ein dobbel krans av drivne, spissa ovalar, den ytre med romber mellom. Inst på randa er ei innskrift i versalar. DEOMANICVS * NAGEL * OC METTE * SOEREN DOTTER * HAFVER * GIFVET * DETTE * CHRISTNE * BECHEN * TIL <nowiki>AARDAS [sic.]</nowiki> KIRCHE * 1683 *. Fatet har vore i Jostedalen kyrkje i ein lang periode, det kom attende til Årdal kyrkje i 1994.<ref name="ftn27">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Fatet er lodda i ei sprekke i botnen og to stader i utkant av botnen, Ved den forsterka kanten har det ei langsgåande sprekke på 7 cm. Innafor er det to holer for oppheng. Diameter 47 cm, høgde ca 6 cm.

==== Kanne ====
Pæreforma kanne med vid hellekant, utsvinga fot og rett hank med svungne endar. Latinsk kross på korpus. Innskrift med gotisk skrift: Gjeve av Årdal Sparebank 1935. Stempel. MAGNUS AASE, 830 S, Aase sitt meisterstempel og N i kvadrat. Høgde 29 cm, breidde ved hanken 21 cm.

==== Parament ====
===== Altardukar =====
Om altardukane står følgjande i oversynet over gåver til kyrkja:

''<nowiki>Den fyrste altarduken vi kjenner til vart laga like etter århundreskiftet. Budeiene på stølane (Kletta) sydde denne. Duken gjekk på omgang og alle sydde litt kvar. Okt. 1935 gav Olina Hamre ein altarduk som ho sjølv hadde sydd (Til innviiinga [av altarskåpet]). Til hundreårsjubileet i 1967 gav Husmorlaget ny altarduk. Denne er av lin, sydd i Hardangersaum av Kristine Grøteig. Til konfirmasjonen i 1982 fekk kyrkja endå ein ny duk i Hardangersaum. Denne er laga og gjeven av Ragnhild Hansen. 01.01.2000. Ny altarduk sydd av Ingfrid Clausen etter mønster av den gamle som Olina Hamre gav i 1935.</nowiki><ref name="ftn28">''Gåver til Årdal kyrkje''</ref> ''

Etter 1935 har altardukane vore forma etter altartavlas sokkel, dei har eit 47 cm djupt og 150 cm breitt hakk inn sentralt i bakkant. På grunn av altarets kunstverdi har dei fleste dukane også berre dekt bordplata og ikkje hange ned frå bordkanten.

a) Ein eldre slitt duk i lin har tagga kant og krossar og kalkar vekselvis i ei 17 cm brei hardangersaums-bord.

b) Ein duk i aidastoff har ei 27 cm brei bord i hardangersaum med latinske krossar i romber og blomemotiv i nedre sviklar.

c) Duken som vert brukt i dag er i aidastoff og har ei 26 cm brei hardangersaumsbord sydd med perlegarn. Motivet er latinske krossar i romber.

===== Messehaklar =====
a) Messehakel av lyst vinraud fløyel. 1846. Hakelen har vid, rett form, mest kvadratisk og er kanta med smalt gullband. Det same bandet dannar kant rundt ein applikert, kvit kross på ryggsida. Bandet formar også skriftband med bokstavane INRI på krossen. Under krossen er årstalet 1846 skrive, også med gullband. Ryggsida har små falder mot halsen og forsida. Festa med tre små hekter på høgre skulder. Fôr av blågrå silkelerret. Høgde 121 og 95, vidde 97 og 83 cm.

b) Djupraud fløyels messehakel. Tidleg 1900-tal. Nyare fôr av gult lerret, stoffet på skuldrene er også fornya. Hakelen har smal rettsida form, har tre hekter på venstre skulder og er kanta med gullband. Ryggsida har kross av dobbellagt band. Høgde 101 cm, vidde 60 cm.

c) Grøn og kvit messehakel, Den Norske Husflidsforening, 1958, gåve frå Årdal kommune.<ref name="ftn29">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Rettsida form. Hakelen er voven i dobbelvev i grøn ull og halvbleika lin og kan vendast. Tre hekter på venstre skulder. I botnen utafor kross på ryggsida og stolpe på forsida er det vove inn heraldisk liljemotiv. Krossen har ein likearma kross i krossmidten og evangelistsymbol og vekstmotiv på krossarmane. Stolpen har treeiningssymbol (tre ringar), sigerslam, korg med brød og fisk og vekstmotiv. 105/100 cm høg og 63 cm vid.

d) Fiolett, rettsida messehakel, merkt Den Norske Husflidsforening, Oslo. Hovudstoff i grovt linstoff i ulikt filolettfarga trådar. Fôr av grått lerret. Festa med tre hekter på venstre skulder. Ryggsida har applikert og brodert kross med strålekrans i grått og raudt. Forsida har alfa og omega i leggsaum med gulltråd omgitt av sigerskrans med flammande hjarte. Høgde 100 cm og 106 cm, vidde ved skuldrene 64 cm.

Fiolett ''stola'', merkt Rigmor Bové, Kirkelig kulturverksted AS. Fiolett fløyel med applikasjon av andre stoff i brysthøgd og nede. Fôr av lysare fiolett bomullslerret. Symbol på begge sider i brysthøgd: likearma kross. Brodert kross i nakken. 9-12 cm brei.

e) Kvit messehakel. Tone Moe 1995. Hakelen er i vid, runda form. Hovudstoffet er i villsilke, fôret er også i villsilke i ein tynnare kvalitet. Motivet på forsida er ein todelt stolpe som vidar seg ut mot sidene av halsopninga. Mellom stolpane i brysthøgd er applikert eit gullfarga treeiningssymbol. Dette og stolpen er kanta av smal gullsnor. Stolpen og rommet mellom er måla direkte på silken. Ryggsida har tilsvarande todelt stolpe med likearma kross og drueklase i midtfeltet og bladranke på stolpane. Høgde: 116 cm, vidde 115 cm.

Tilhøyrande ''stola'' i same stoff, med avgrensa felt som skrår ned innover på kvar side Symbol i brysthøgd: Kristogram som Chi og jota til venstre og likearma kross til høgre, begge omkransa av bladverk. Likearma kross i nakken.12 cm brei.

f) Grøn messehakel, Tone Moe 1995. Hakelen har vid, runda form. Hovudstoff i klar grøn toskafts silke. Fôr av tynnare, lyst grøn silke. Stolpe som på kvit messehakel med ein avgrensa stolpe på kvar side som går opp på sida av halsen og eit midtfelt. Stolpen er på kvit og lyst grøn silke med grøne og gule måla motiv og med gullfarga (eller lyst brunt) treeiningssymbol på forida og to fiskar og ei korg med fem brød på ryggsida. 117 cm høg, 113 cm vid.

Tilhøyrande ''stola''. Motiv på venstre stolpe: Kristogram som chi og rho til venstre og drueklase til høgre, begge i bladranker. Likearma kross i nakken . 11,5 cm brei.

g) Raud messehakel, Tone Moe 1995. Vid, runda form. Glidelås på venstre skulder. Hovudstoffet er i klar raud toskafts silke med eit tynnare og mørkare fôr. Stolpe som på dei andre Sidestolpane er i gul silke som dels er måla med bleikraudt i palmebladformer. Sentralt er det brukt ein bleikraud silke med måla, avgrensa flammar og med treeiningssymbol (trekant) applikert på forsida. Ryggsida har ei nedovervend due i kvit silke avgrensa med gulltråd. 114 cm høg, 116 cm vid. Tilhøyrande raud ''stola'', Tone Moe. Raudt toskafts silkestoff med inn og nedskrådde innfelte felt av gulmåla kvit silke. Fôr av mørkare raud silke. På venstre sida treeiningssymbol (tre sirkelsegment) på høgre sida krone og måla palmegrein. Likearma kross i nakken. Breidde 12 cm.

===== Antependier til preikestol og lesepult =====
Tone Moe har også levert ''antependier'' til preikestol og lesepult i fargane raudt, kvitt og grønt.<ref name="ftn30">Gåver til Årdal kyrkje</ref>

''Gravferdskappe'' frå Nordvind.

====Lysstell====

==== Altarstakar ====
a) Oversynet over gåver nemner to altarstakar i massing som vart gjevne til minne om prestefrua Else Martine Østvold frå far hennar kring 1880. Desse er ikkje registrerte i samband med denne dokumentasjonen.<ref name="ftn31">Gåver til Årdal kyrkje</ref>

b) Altarstakar i sølv med lysskål med integrert lyspipe, sylindrisk skaft og utsvinga fot under vulst. Etter 1950, truleg dei stakane som vart gjevne av Årdal og Sunndal Verk i samband med kyrkja sitt 100-årsjubileum i 1967.<ref name="ftn32">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Latins kross på foten. Det er støypt gips under foten og ev stempel er ikkje synleg. Høgde 27,1 cm. Diameter fot 16 cm.

c) Sjuarma lysestake i sølv, standard sølvsmedvare med tre bogar festa til midtstong på vid fot. Innskrift på foten: MINNEGÅVE TIL KYRKJEJUBILEET 1967. Stempel: 830 S, kalk i oval, TH. MARTHINSEN. Høgde 42,2 cm, breidde: 45 cm.

==== Andre stakar ====
a) To sjuarma lysestakar i smijern frå anonyme gjevarar, 1960.

c) Lysglobe, gåve frå kyrkjeringen i Nedre Årdal, 1997.

==== Lysekroner ====
a) Lysekrone over midtgangen i skipet. Krona skal vera frå 1702, og gjeven av Domenicus Nagel.<ref name="ftn33">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Ho har ein englefigur som toppfigur, truleg Michael eller Georg. Engelen har halde eit spyd eller noko i høgre handa, dette er no vekke. Krona har kort, balusterforma skaft avslutte nede med kule og knopp. Øvst på skaftet er festeplate for åtte små ornamentale armar, like over kula er feste for åtte s-forma lysarmar som held lysskåler. Krona er montert med elektrisk lys.

b) Lysekrone i koret, standard massingkrone i barokk form med seks armar og kule. Krona var gåve frå Nedre Årdal helselag til 100 års jubileet.<ref name="ftn34">Gåver til Årdal kyrkje</ref>

Kyrkja har elles standard lysarmatur, med pendlar med kjegleforma skjermar i massing og med patinerte lampettar i barokk form.

==== Klokker ====
a) Klokke med oppheng med midtboge og seks kanta hankar, svakt runda kroneplate som svingar ned mot runda hue over rett hals, utskrådd korpus og nedskrådd slagring som knekker skrått opp innvendes. Klokka har tre horisontale, ujamne skøytar, over og under halsen og midt på korpus. På halsen innskrift med versalar: KLOKEN KALDER KOM! KOM! KOM! OG HØR GUDS ORD UDEN DETTE ORD ER VERDEN EN JAMMERDAL, HVOR KUN UFREDEN BOR MAI 1894. Diameter 79 cm. Høgde 78 cm med krone, 62 utan.

b) Klokke med oppheng med midtboge og seks kanta bogar, runda kroneplate knekker ned mot skrå hue som endar i staff over rett hals avslutta med staff. Korpus er rett i øvre del, men svingar ut nede mot staff over nedbøygd slagring. Innskrift på ei side: LAXEVAAGS VÆRK BERGEN, på den andre: LYDT TIL MIN KLANG! / JEG KALDER DIG / FRA LIVETS KAMP TIL HIMMERIG, / GUD TIL ÆRE LOV OG PRIS. / AAR 1871. Diameter 67 cm, høgde 68 cm med krone, 56 utan.

==== Orgel og andre instrument ====
===== Orgel =====
Det fyrste orgelet var i bruk frå 1914 – 1978. Det var frå Olsen & Jørgensen og hadde 7 stemmer og to transmisjonar fordelte på eitt manual og pedal.<ref name="ftn35">Kolnes 1993, s. 372</ref>

Orgelet som no står i kyrkja er produsert av Vestlandske Orgelfabrikk Det har 16 stemmer.<ref name="ftn36">Kolnes 1993, s. 372</ref> Orgelet vart teke i bruk i juni 1978, og innvigd 18. mars 1979.<ref name="ftn37">Gåvr til Årdal kyrkje</ref> Fasaden er tredelt med sidetårn og brystverk over svellverk. Formene er enkle og glatte i ei symetrisk oppbygging med skrådde avsluttingar utan ekstra dekorelement. Fasaden er måla i to grå nyansar. Tårn og brystverk har synlege metallpiper i heile opninga. Orgelet har følgjande disposisjon fordelt på to manualar og pedal:

{| style="border-spacing:0;"
| style="border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Hovudverk
| style="border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Brystverk
| style="border:0.5pt solid #000000;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Pedal

|-
| style="border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Prestant 4’

Sesquialter 2 fag

Trompet 8’

Spillfløyte 4’

Spisskvint 1 1/3’

Krummhorn 8’

Principal 8’

Dulcian 16’

Rørfløyte 8’

Valdfløyte 2’

Mixtur 3 fag
| style="border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Gedacht 8’

Principal 2’

Cymbel 2-3 fag
| style="border:0.5pt solid #000000;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Subbass 16’

Suavial 4’

|}
''Piano'', F. Hellstrøm, 1987.

==== Bøker ====
Kyrkjeritulal. Dannemarkes og Norges Kyrkje-Ritual, Chr. 1825.
<br\>
Salmebok. M. B. Landstads Kirkesalmebog og ”Nokre Salmar” ved Professor Dr. E. Blix. Kra. 1896.

==== Møblar ====
===== Stolar =====
Kyrkja har åtte stolar, to av dei karmstolar, som er plasserte i korområdet. Stolane har H-kryss, kanelerte forbein, svungen framsarg og kanelerte ryggstolpar. Toppfeltet i ryggen er boga og det er skore inn eit solmotiv over ryggbrettet som kviler på svungen sprosse. Sete og ryggbrett er stoppa og trekt med skinn. Stolane er tilpassa interiøret i kyrkja også i fargane. Dei er kvite og grå med gull staffering.

==== Offerutstyr ====
''Offerskål'' laga og gjeven av Gunnar Hæreid, 1982. Lagga kar i tre med rankeskurd og bølja standkant.

''Kyrkjebøsse'' laga i 1986 av Gunnar Hæreid etter oppdrag frå soknerådet. Måla av Flæte.<ref name="ftn38">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Bøssa er ikkje registrert i samband med dokumentasjonsarbeidet.

==== Blomstervasar ====
a) To store sølv blomstervasar med vid konisk korpus på kort rilla skaft over utsvinga fot. Stempel 830 S og kalk i oval. Høgde 28 cm, diameter oppe 14,5 cm.

b) Liten blomstervase i sølv med høg, traktforma hals, kalkforma korpus og utsvinga fot. Innskrift på foten: TIL MINNE OM MARIE MASTREHAUG F. 24 – 6 – 1869 + 12 – 1 – 1963 FRÅ BORNI I AMERIKA. Stempel 830 S, Lo, nr. 50. Høgde 18,8 cm diameter fot 8,2 cm.

==== Diverse ====
''Tårnur ''1966, gåve frå Erik Brekken til minne om sonen Tomas. ''Brurestolar. Blomstersøyler. ''

''Prosesjonskross ''2000 av epletre og bjørk, laga og gjeven av Einar Ellingsen.'' Veggteppe ''2004, gåve frå Unni Ståstad. To teppe, eitt med julemotiv og eitt med påskemotiv.

=== Kyrkjegard og gravminne ===
==== Kyrkjegard ====
Kyrkjegarden er gjennom åra blitt utvida mykje mot aust og nord. Den eldste delen ligg på vestsida av kyrkja, og på begge langsidene. Det er to portar inn til kyrkjegarden, begge frå vegen og parkeringsplassen sør for kyrkja. Inngangen i vest er den eldste og den som fører inn til hovudinngangen i kyrkja, medan den austre fører inn til kyrkjegardsutvidinga. Hovudporten er av smijarn med kannelerte, koniske portstolpar avslutta med spir. Porten svingar ned i boge mot midten og har ulike dekorelement som stjerner, blad og andreaskrossar.

==== Gravminne ====
Ei mellomaldersk gravplate, Dagfinnsteinen, er reist innafor hovudporten til kyrkjegarden. Steinen vart funnen i samband med at stavkyrkja vart revi. Innskrifta på steinen er tolka slik:
<br\>
''Her kviler presten Dagfinn som her heldt messe. Han døydde Botolvsefta. Bed eit Fadervår for sjeli hans.''
<br\>
Dagfinn er nemnd som prest i Årdal i 1323 og 1324.<ref name="ftn39">Opplysningane er tekne frå eit informasjonsskilt ved steinen. </ref>

Frå nyare tid er berre ein prest gravlagd på kyrkjegarden, sogneprest Samuel Sandved (1852 – 1908). Minnesteinen står i sørvestre hjørne av kyrkjegarden og er ein høg granittstein avslutta oppe med kross i marmor. På bogen over innskriftsplata Thorvaldsens ”Natten”.

Ein høg, smal stein har følgjande innskrift:
<br\>
''Minne um den gjæve løytnant H.S. Lem. Fyrste mann paa skansen. Riddar av Dannebrog.''

På sørsida like utafor porten er det laga ein liten park med ''bauta'' i granitt. Bautaen er i tukta stein i rektangulær form og har ei slipt innskriftsplate på forsida. Her er følgjande innskrift med versalar:
<br\>
''Minne um dei aardøler som stridde for Noreg 1807 – 1814. reist 17 mai 1914. Og gjev det aldri maa verta sagt at landet ligg utan vardevakt. ''

==== Bygningar knytte til kyrkjegarden ====
Sør for kyrkja, i grensa med kyrkjegarden, ligg eit større reiskapshus. Dette er i kommunen si eige, men kyrkja nyttar sanitæranlegget i huset som ligg vend mot kyrkjegarden.

== Kjelder ==
==== Utrykte kjelder ====
Synfaring 1661-65, Riksarkivet, Rentekammeret, Rekneskapar, A.d. Bergens stift, 46. Synfaring 1661-1665, Sogn
 
Synfaring 1686, Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, boks 1725, legg 3, Synfaring 1686, Sogn
 
Synfaring 1709, Riksarkivet, Rentekammeret, Realistisk ordna avdeling, pk. 3, Synfaring 1709, Sogn
 
Synfaring 1721, Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, nr. 1719, legg 3, Sogn
 
Bendixen, B.E., Manuskript: Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt, avskrift
 
Gåver til Årdal kyrkje, katalog i kyrkja
 
Kyrkjebyggdatabasen, KA

==== Trykte kjelder ====
Heiberg, G. F., ''Sogns Kirker i Fortid og Nutid'', serprent av Tidsskrift for Historielaget for Sogn 1970 nr. 23, Leikanger 1970 
Krossen, D. (red.), ''Bygdebok for Årdal'', Årdal 1978 
Hæreid, T., ”Kristenliv”, i Krossen 1978, s. 829-846 

==== Oppmålingsteikningar og foto ====
G.A. Bull: Oppmålingsteikning, Antikvarisk Arkiv, Riksantikvaren

==Bilete==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygningen">
fil:Årdal_kyrkje_frå_nordaust,_AMH_2009011.jpg|Årdal kyrkje frå nordaust, AMH 2009011.jpg
fil:Årdal_kyrkje_sett_frå_nordaust,_AMH.jpg|Årdal kyrkje sett frå nordaust, AMH.jpg
fil:Årdal_kyrkje_sett_frå_sørvest,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje sett frå sørvest, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_austfasade,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, austfasade, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_hovudinngangen_sett_innafrå,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, hovudinngangen sett innafrå, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_hovudinngangen_sett_utafrå,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, hovudinngangen sett utafrå, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_nordfasade_a,_AMH_2009_008.jpg|Årdal kyrkje, nordfasade a, AMH 2009 008.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_nordfasade,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, nordfasade, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_sett_frå_nordaust,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, sett frå nordaust, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_sørfasade,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, sørfasade, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_tårnet,_øvre_del,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, tårnet, øvre del, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_tårntaket,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, tårntaket, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_vestfasade,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_vindauge_i_sørveggen,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, vindauge i sørveggen, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_vindauge,_AMH_2008.jpg|Årdal kyrkje, vindauge, AMH 2008.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
fil:Årdal kyrkje, altarpartiet, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarpartiet, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet a, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet a, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet b, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet b, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet c, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet c, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet d, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet d, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet e, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet e, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet f, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet f, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri, korets gavl, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri, korets gavl, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, interiør mot aust, a, AMH 2009 051.jpg|Årdal kyrkje, interiør mot aust, a, AMH 2009 051.jpg
fil:Årdal kyrkje, interiør mot aust, AMH 2008 .jpg|Årdal kyrkje, interiør mot aust, AMH 2008 .jpg
fil:Årdal kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, interiør mot vest, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, interiør mot vest, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, nordre sideskip sett mot vest, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, nordre sideskip sett mot vest, AMH 2009.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
fil:Årdal kyrkje, altar og altartavle, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altar og altartavle, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altar, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altar, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altarkross, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarkross, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altarkrusifiks, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarkrusifiks, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, benker, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, benker, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, blomstervase (ein av to), AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, blomstervase (ein av to), AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, døypefont, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, døypefont, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, galler, underside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, galler, underside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, galleri, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, galleri, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, klokke a, 1, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, klokke a, 1, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, klokke a, 2, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, klokke a, 2, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, lesepult, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, lesepult, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, liten blomstervase, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, liten blomstervase, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, nummertavle, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, nummertavle, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, offerskål, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, offerskål, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, orgel, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, orgel, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestol, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestol, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestolen sett frå vest, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestolen sett frå vest, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, prestefrueportrett, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, prestefrueportrett, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, prestefrueportrett, detalj, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, prestefrueportrett, detalj, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, påsketekstil, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, påsketekstil, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, stolar, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, stolar, AMH 2009.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar:Parament">
fil:Årdal kyrkje, altarduk a, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarduk a, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altarduk b, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarduk b, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altarduk c, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarduk c, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altarduk c, detalj, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarduk c, detalj, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fiolett, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fiolett, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fiolett, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fiolett, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, detalj, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, detalj, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fløyel b, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fløyel b, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fløyel b, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fløyel b, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel grøn og kvit, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel grøn og kvit, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel grøn og kvit, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel grøn og kvit, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel grøn, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel grøn, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel grøn, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel grøn, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel kvit, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel kvit, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel kvit, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel kvit, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestolklede, fiolett, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestolklede, fiolett, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestolklede, grønt, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestolklede, grønt, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestolklede, kvitt, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestolklede, kvitt, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestolklede, raudt, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestolklede, raudt, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, stola grøn, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, stola grøn, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, stola raud, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, stola raud, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, stola, kvi2009.jpg|Årdal kyrkje, stola, kvi2009.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
fil:Årdal kyrkje, dagfinnssteinen, opplysningsskilt, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, dagfinnssteinen, opplysningsskilt, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, detalj, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, detalj, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, hoggspor på undersida, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, hoggspor på undersida, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, gravminne av støypejarn, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, gravminne av støypejarn, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, gravminne over sokneprest Samuel Sandved, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, gravminne over sokneprest Samuel Sandved, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, gravplate i støypejarn a, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, gravplate i støypejarn a, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, gravplater i støypejarn b og c, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, gravplater i støypejarn b og c, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkja og kyrkjegarden sett frå Aust, Amh 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkja og kyrkjegarden sett frå Aust, Amh 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegarden eldre del sør for kyrkja, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegarden eldre del sør for kyrkja, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegarden sett frå aust, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegarden sett frå aust, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegarden sørvestre hjørne, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegarden sørvestre hjørne, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegarden, nordvestre hjørne, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegarden, nordvestre hjørne, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegardsmur ved reiskapshuset, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegardsmur ved reiskapshuset, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegardsmur vest for kyrkja på nordsida, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegardsmur vest for kyrkja på nordsida, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegardsmuren i sør, vestre del, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegardsmuren i sør, vestre del, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegardsmuren, skilje sør for austdelen av kyrkja, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegardsmuren, skilje sør for austdelen av kyrkja, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegardsporten, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegardsporten, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, minnesmerke ved inngangen til kyrkjegarden, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, minnesmerke ved inngangen til kyrkjegarden, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, minnestein for løytnant Lem, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, minnestein for løytnant Lem, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, ny del av kyrkjegarden sett frå aust, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, ny del av kyrkjegarden sett frå aust, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, parkering sør for kyrkja, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, parkering sør for kyrkja, AMH 2009.jpg
</gallery>

<references/>

[[Kategori: Kyrkjer/kirker]]

[[Kategori: Årdal kommune]]

[[Kategori: Sogn og Fjordane fylke]]

[[Kategori:KL (§ 17)]]

[[Kategori: Årdalstangen]]

[[Kategori: Bjørgvin]]

[[Kategori: Indre Sogn]]

[[Kategori: Tre]]

[[Kategori: 1800-1950]]

[[Kategori: Publiseringsår 2012]]

Årdal kyrkje

2021-02-12T12:34:20Z

Kjartan: /* Trykte kjelder */

{{Infobox ka-kirke
| kirkeid = 142400101
| kommune = Nedre Årdal kommune
| fylke = Sogn og Fjordane fylke
| spchar = '繅'‽
| fellesråd = Årdal kyrkjelege fellesråd
| latlng = 61.0989,7.4951
| mapscomplete =
| sknr = 07090401
| bisp = Bjørgvin bispedømme
| prosti = Indre Sogn
| bygningsgruppe = Kirke etter kirkeloven (§ 17)
| vernestatus = Listeført
}}

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff, Ola Storsletten''

===Bakgrunn===
Årdals-samfunnet ligg i enden av den forgreininga av Sognefjorden som skjer seg lengst aust i landet. Det har to hovudsentra, Årdalstangen og Øvre Årdal, og desse er skilde av Årdalsvatnet. I tillegg høyrer tre mindre bygdelag, Seimsdalen, Naddvik og Offerdalen som ligg i sidene i Årdalsfjorden, til Årdal.

Elva frå Årdalsvatnet deler Årdalstangen i to eid, Hæreid og Lægreid, og den gamle kyrkjestaden ligg på det lægste av desse, på sørsida. Denne kyrkjestaden kan følgjast attende til 1323 då presten i Årdal, sira Dagfinn, er nemnd.<ref>DN 12, nr. 98</ref> Kyrkja er venteleg eldre enn det, og kan vera oppført så tidleg som kring 1200. Myntar og brakteatar som vart funne i altaret og under kyrkjegolvet, var i hovudsak frå tidsrommet 1205 – 1263. <ref>Bendixens manus</ref>

Kyrkja er også nemnd i Bjørgvin Kalvskinn. Kor gammal kyrkja då var, er uvisst, men det har vore peikt på likskap i portalornamentikken med Stedje kyrkje, og kyrkja kan etter dette ha vore oppført sist på 1100-talet eller kring 1200. Før stavkyrkja kan det ha stått ei enklare kyrkje av dei såkalla førstegenerasjonskyrkjene.

Årdal vart skilt ut frå Lærdal som eige prestegjeld ved kgl. res. 4/10 1862. Stavkyrkja vart riven i 1867 og dagens kyrkje vart reist like vest for stavkyrkja same året.

På 1940-talet vart det sett i gang utbygging av vasskraftresursane i kommunen, krafta vart i hovudsak brukt i aluminiumsproduksjon med det meste av produksjonen i Øvre Årdal og med administrasjonen på Årdalstangen. Dette førte til stor vekst i folketalet med tilflytting frå andre kommunar i Sogn og også frå andre stader. På det meste var folketalet i 1972 oppe i 5572. Skriftleg kjeldemateriale viser berre til kyrkje på Årdalstangen fram til 1970. Men lenge før dette var folketalet høgst i Øvre Årdal, der det i ein periode vart halde gudstenester i eit rom i Ungdomsheimen som var vigsla til kyrkjeleg bruk.

=== Stavkyrkja ===
=== Bygningen ===
Stavkyrkja var av den mangesøyla, treskipa typen ein finn i Sogn og Valdres. Ho hadde seks søyler på kvar side og to mellom hjørnesøylene på kvar kortside, i alt 16. Det var same avstanden mellom søylene, med unntak av på austre kortside der mellomsøylene var trekte ut mot hjørna. Ei ekstra søyle kvilte på tverrbjelke over koropninga. Koret i kyrkja var også treskipa. Koret var lægre og smalare enn skipet og rett avslutta. Det skal ha vorte utvida mot aust, men altaret vart ståande på sin gamle plass.<ref name="ftn3">Bendixens manus</ref>

Kyrkja vart utvida mot vest ein gong i mellomalderen i det vestveggen vart fjerna og eit tårn, med kvadratisk plan og i same breidde, vart bygt opp i forlenginga. Tårnfoten var open mot kyrkja og fungerte såleis som ei utviding av kyrkjerommet.<ref name="ftn4">Bendixens manus</ref> (Sjå Rinde kyrkje.)

Portalen frå kyrkja er oppbevart på Universitetsmuseet i Bergen og er eit godt arbeid i tradisjonen frå Sogn og Valdres.<ref name="ftn5">E.B. Hohler har dokumentert portalen, '''Referanse.'''</ref>

Etter Bendixen skal det ha vore eit sakristi som skal ha vore stavbygt, men som ikkje er teke med i Bull si oppteikning av kyrkja.<ref name="ftn6">Bendixens manus</ref>

Kyrkja hadde fleire etterreformatoriske vindauge. I 1661-65 skulle det setjast inn eit nytt vindauge på sørsida i kyrkja med ark over, slik det var over dei andre vindauga.

I synfaringa frå 1686 er kyrkja summert opp som følgjer:

''Aardals Kirche, Gammel Stafue bygning, lang 27 Alen breed 12 Alen, Chorit 9 Alen lang 8 Alen breed, med Sualer om och eet Gamel dags Thaarn, tagt med Spoen.''

I det etterfølgjande oversynet over nødvendige utbetringa går det fram at tårnet var avslutta oppe med spir, og det er snakk om «Den Øfuerst Spitz» som over koparbeslaget skal utstyrast med jarnkross og hane slik det hadde vore før.<ref name="ftn7">Synfaring 1661-65</ref>

Etter den siste felles synfaringa, i 1721, står dette om kyrkja:

''Aardahls Kircke, Er een Stave Bøgning med Svaler Runden om og eet Taarn frå Grunden opbygt, tægt med Bord, Indvendig mahlet, og ellers Velholden, Coret er 9 allen i Kandt, Kirchens Lengde foruden Svalerne er 27 al. Lang og Breden 12 allen.''

=== Interiør ===
Bendixen skriv følgjande om interiørmålinga:

''Den dekorative bemaling av den halvrunde himling må ha vært av adskillig virkning. I midten av hvelvingen snoet sig slangen med eplet i munnen og rundt om grupperte sig en rekke, vesentlig kvinnelige figurer, En, som var klædd i fiolette og matt røde klær, bøiet sig over slangen og stirret ned på eplet. Alt er holdt i lyse, blålige farvetoner. <ref name="ftn8">''Bendixens manus''</ref>

=== Inventar ===
Stavkyrkja tykkjest å ha vore rik på inventar.

Det går fram av synfaringa i 1661-65 at kyrkja hadde ein «funt» eller fontehus for dåpshandlinga. Det skulle då leggjast nytt golv i fonten.<ref name="ftn9">Synfaring 1661-65</ref>

I 1686 hadde kyrkja følgjande inventar:

Kalk og disk av sølv på 40 Lod, 2 gode, drevne massingstakar, enno ein massingstake med tre piper, eit tørkle over kalk og disk, god messehakel og messeserk, ny salmebok og altarbok, nytt bekken i fundten med ein linhandduk, ein fattigpung med klokke, ei måteleg klokke i tårnet og i handklokke i kyrkja, ei lyssaks.<ref name="ftn10">Synfaring 1686</ref>

Samstundes laut det byggjast nokre nye stolar eller benker nede i kyrkja « i det Rumb Vnder taarnit som nu staar leddig», tre stolar på kvar side, men først måtte det leggjast eit nytt golv under.

Ein del av inventaret er oppbevart på Universitetsmuseet i Bergen. Det gjeld tre frontaler, daterte til 1300, 1325 og 1340, ein baldakin frå omkring 1250, og kyrkjedør og skåp frå 1200-talet. Museet har også to runnepinnar frå Årdal kyrkje.

Baldakinen har framstillingar av Kristus på krossen, Maria med barnet, St. Georg i kamp med draken, St. Peter med nøkkelen og Paulus med sverd. Bendixen skriv at baldakinen hang over altaret og var om lag 2 m brei og 1,62 m lang med maleri i limfarge på krittgrunn frå sein mellomalder. Bendixen nemner også ein annan baldakin: «I korets nordvestre hjørne stod den såkalte bispestol med armlener, dør og et baldakinartet tak.»

I altaret, som var mura av stein, var det eit holrom med fem gjenstandar, Ein frontale var festa til framsida av altaret, og liknande tavler på kortsidene av altaret. Bendixen tenkjer seg at dei to på sidene tidlegare har høyrt til sidealtar og tidlegare er blitt flytta til hovudaltaret. Hovudfrontalet framstiller St. Botolf, og dette skulle bety at kyrkja har vore vigsla til han.<ref name="ftn11">Nærare beskriving av frontalene av Bendixen finst i Bergens museums årbok1889, nr 2 og 1892, nr 9 og fleire stader</ref>

På museet finst også ei etterreformatorisk altartavle og ein preikestol frå Årdal.

Bendixen nemner ein fast konestol rett innafor hovuddøra. Her sat konene, skriv han, før dei gjekk rundt altaret. Dette kan ha vore det gamle fontehuset.

Mellom koret og skipet var det ein vegg av søyler og sprinkelverk og i midten ei dobbeldør. Som først vart opna når gudstenesta tok til.<ref name="ftn12">Bendixens manus.</ref>

=== Graver ===
Under kyrkjegolvet stod det etter Bendixen ei rekkje likkister samla i ein kjellar som gjekk frå inngangen til koret og der botnen og sidene var kledde med bord.<ref name="ftn13">Bendixens manus</ref> Bendixen fortel eit segn om ei brur som døydde framfor altaret og som vart gravlagt under golvet. Ved utgravinga fann dei liket til ei ung brur i full drakt under altarringen. Sameleis gjev han att ei segn om at arbeidarane ved kopargruvene i Årdal hadde teke på seg å flytta tårnet frå Støpulhaugen og inntil vestenden av kyrkja mot at dei skulle verta gravlagde under tårnet. Dette tyktest stadfest ved at det vart funne graver under tårnet ved nedtakinga.<ref name="ftn14">Bendixens manus</ref>

== Kyrkja frå 1867 ==
=== Bygningen ===
Årdal kyrkje er ei langkyrkje i bindingsverk teikna av arkitekt Chr. Christie etter inspirasjon frå stavkyrkjearkitekturen og tysk arkitekt-literatur (Vis til JCE, Borgund). Kyrkja vart, tilliks med andre Christie-kyrkjer i Sogn, prefabrikert hjå bygningsmeistar i Christiania og frakta rundt kysten til Sogn. Ho er oppsett like ved tomten til den gamle stavkyrkja, og vart oppført av tømmermeistrane Agte og Gade.<ref name="ftn15">Tomas Hæreid i Krossen 1978, s. 833</ref> Kyrkja har 535 sitjeplassar.

Bendixen går inn på det romanske skåpet som er på Museet og beskriv fargar som no er mindre tydlege.<ref name="ftn16">Bendixens manus. Hanviser til Bergens Museums Årb. 1890, nr. 4</ref>

Kyrkja er ei langkyrkje med smalare kor, eit smalt firkanta tårn i vest og apside i aust. Både kor og skip har omgang og opphøgde midtrom med store vindauge i midtromsveggene.

Sidetilbygg til koret ligg inntil omgangen i koret og apsiden stikk ut frå omgangsveggen mot aust.

==== Vegger ====
Bindingsverket i veggene er kledd innvendes med ståande panel med staff på begge sider og med varierande breidde på panelborda. Panelen er måla engelsk raud med raudbrunt listverk utvendes.

Kyrkja har ubrotne omgangsvegger medan midtromsveggene både i skip og kor har store vindauge. Skipet er inndelt i fem fag i lengderetning, i tillegg til omgangane i aust og vest. I omgangsveggene er faga markerte utvendes med flate bord, i midtromsnivå med midtromsstolpar frå golv til tak. Midtromsstolpane korresponderer med innkledde stolpar i omgangsveggene og er samanbundne med desse med skråband eller strebeband som er feste med overliggjande, sjølvvaksne kne til midtromsstolpane og vidare med sperrer under omgangstaket. I lengderetning er det sett inn to skråstøtter i kvart fag frå midtromsstolpane opp mot bjelken under midtromsveggen. Støttene er fasa og konturerte og dannar ein slak kløverbladboge i kvart fag.

Veggene i kyrkja er avstiva på tvers av fire strekkfiskar av jarn. Midtromsveggene i skip og kor kviler på langsgåande bjelke felt inn i dei doble mellomstolpane og har ei gjennomgåande låg brystning under eitt vindauge i kvart fag. I aust går også midtromsveggen ned i eit felt mellom hjørnestolpane for midtrommet og den høge, gavlforma opninga for apsiden. Desse felta markerer skilje mellom midtrom og omgang. Omgangen vert m.a. brukt ved ofring på altaret. Veggen i apsiden er femkanta.

Sentralt vest i kyrkja skjer tårnet med underbygg seg dels inn i omgangen og dannar våpenhus med trapperom på kvar side. Korets siderom har trekanta avslutting ut mot nord / sør.

==== Dører ====
Kyrkja har hovudinngang i vest med fløydør inn til våpenhuset og fløydør mellom våpenhuset og skipet. Aust i kyrkja er det inngangar frå nord og sør til ein liten gang med dører til sideomgangane og til siderom til koret. I samband med rullestolrampe som er lagt opp etter nordveggen, vart det teke ut ei dør lengst aust i skipet. Mellom orgelgangen og galleriet er det ei sekundær faldedør.

Inngangsdøra vest i tårnet har fire fyllingar i ramme, ei oppe, ei nede og to ståande mellom desse. Over døra er det overlys med fire ruter vertikalt samanstilte og med kløverboga avdekking. Inngangen er dekt av eit lite saltak. Dørene elles i kyrkja har 2x2 høge fyllingar i ramme. Geriktene i overkant har ¾ staff etter nedsida. Dei breiare sidegeriktene har fas i mest full høgd og er avslutta over toppgerikten med sveifa kløverform. Ved dei tre inngangane er det trapper av hoggen granitt, ved hovudinngangen med smijarns rekkverk.

==== Korskiljet ====
Korgolvet ligg tre steg over golvet i skipet og strekkjer seg fram til dei austre midtromsstolpane i skipet med trapp til midtrommet i skipet og ned til omgangen på kvar side.

Mellom dei austre midtromsstolpane i skipet og dei vestre midtromsstolpane i koret som alle fire ligg i korskiljenivå, er det ei kort, låg brystning på begge sider av trappa. På sørsida går oppgangen til preikestolen over brystninga.

Midtrommet i koret opnar seg i full breidde mot skipet, berre brote av konstruktive element, eit sperrepar med kryssande undersperrer og ein bindbjelke, i tillegg til ein strekkfiskav jarn.

==== Vindauge ====
Dei store vindauga i kyrkja ligg i midtromsveggene og kyrkjerommet vert såleis opplyst ovafrå. I skipet er det fem trerams vindauge på kvar side, eitt i kvart fag, i koret to.

Kvar ramme er delt med sprosser i tre x to ruter som vert dekte oppe av ei sjuande rute der midtsprossa endar i trepassform.

Sekundært er det sett inn ekstrarammer innvendes, todelte med horisontal sprosse.

Geriktene er som på dørene med staff i underkant på overliggjaren og med fas og oppstikkande ornament på sidegeriktene. Postane mellom rammene har sveifa kontur innvendes.

I begge gavlane i skipet er det sett inn mindre, rektangulære vindauge. Dei sju vindauga i aust har glasmåleri. Gavlen i koret har eit firpassforma glasmåleri i rombeforma ramme (sjå nedafor under interiør). I vest er glasa delte i to med horosontal sprosse. Vest i omgangane i skipet er det små vindauge, tre på kvar side, med trekløverforma lysopning med v-forma sprosse i firkanta ramme. Korets siderom har vindauge i endevegene mot nord og sør.

På gallerigangen er det ei firpassforma rute i kvadratisk ramme i vestveggen, over dette er det i tårnet eit høgt, smalt vindauge inndelt med sprosser. Trapperomma har små spissboga, todelte vindauge, eitt på kvar side.

==== Golv og fundament ====
Heile kyrkja har bordgolv. I koret er borda lagde på tvers av lengderetninga, elles på langs. Golvet i koret ligg tre steg høgre enn golvet i skipet, med same høgd i altarringen. Borda er lyse og lakka og golvet er venteleg av nyare dato.

Kyrkja har fundament av tukta granitt med sementfuger og med eit påstøypt topplag av sement. Muren har ventilar til kryperom under golvet.

==== Tak ====
Det er saltak over dei opphøgde midtromma, eitt over skipet og eit mindre over koret. Over omgangane er det pulttak og sideromma ved koret og apsiden har har korte saltak avslutta med tredelt valming. Over trapperomma er det telttak med to flater.

Saltaka over skip, kor og apsis har gjennombroten mønekam og møna i aust er merkte med krossar på dei to hovudtaka og med spir på apsidetaket. Alle tak er tekte med rektangulære lappheller.

Takkonstruksjonen er open ned i kyrkjerommet og går saman med stolpekonstruksjonen i kyrkja elles (sjå under vegger) i det den same inndelinga i fag også er gjennomført i taket. Som nemnt går sperrer for omgangens pulttak opp mot motleggsbjelken for midtromsveggen. Dei doble midtromsstolpane går opp til raftehøgd der dei saman med langsgåande raftestokkar utgjer fundament for sperrene. Mellom vindauge er det festa doble undersperrer som går parallelt med sperrene som tang om bindbjelke og hanebjelke. Bjelkane er dels laska saman på halv ved, dels sikra med skrue og mutter.

Takstolane i koret, to i tillegg til gavlen, er enklare. I korskiljet har sperrebandet enkle, saksa undersperrer og bindbjelke. Sperrebandet mellom dei to faga har sperrer, bindbjelke og hanebjelke. Bjelkane har fasa hjørne med unntak av i endane.

==== Himlingar ====
Skip og kor med omgangar har himlingar av ståande staffpanel som følgjer takflatene.

==== Tårn ====
Arkitekt Chr. Christie skal ha hatt ynskje om å byggja ein separat tårnstøpul på grunn av dei sterke vindane på staden, men kyrkja fekk i staden eit smalt tårn som er godt intergrert i bygningen. Tårnet er kvadratisk i flata med trapperom i to høgder på sidene. Desse trappene fører opp til orgelgang i andre høgd. Oppgangen vidare går via bratte trapper opp til klokkestova i fjerde høgd. Bindingsverket i tårnet har ytre og indre kledning av staffpanel i våpenhus og på gallerigang, i dei to øvste nivåa står veggene utan indre kledning. Veggene har mellomstolpar i sør og nord, elles høge skråkrossar. Utvendes er veggene i øvre del prydde med sveifa hjørnekonsollar, eit horisontalt band og ein bogefrise med kløverbladforma bogar og små bakanforliggjande lydluker i klokkerommet. Det er også lagt eit horisontalt band om tårnet over trappehustaka.

Tårnet har dobbel konstruksjon i dei to øvste høgdene i det det her er sett inn ein indre konstruksjon med eigne hjørnestolpar avstiva ved høge andreaskrossar og sjølvvaksne kne ved bjelkerammene, festa med skrue og mutter. Denne indre konstruksjonen ber klokkene. Hjørnestolpane i konstruksjonen kviler på tjukke, tverrgåande bjelkar på ramme over andre høgd.

Over den øvste ramma i tårnet ligg eit kryssband som ber kongen i hjelmen og der dei fire små arkane øvst på tårnet møtest. Hjørna mellom arkane har sperrer som kviler ytst på kryssbandet. I annakvar takflate er det eit lite vindauge med fire ruter.

Taka over dei fire arkane har mønekammar og gavlkrossar og er dekte med lappheller som taka elles. Sentralt på taket er festa eit firkanta spir med høg pyramideforma hjelm avslutta med kule og kross. Tårnet har to vindauge mot vest over våpenhuset, eitt lite kvadratisk vindauge på gallerigangen, og eit høgt, smalt med kløverboge over dette. Over vindauget har kyrkja eit ur.

=== Interiør ===
==== Presentasjon av interiøret ====
Altaret står i skiljet mellom korets midtrom og omgang framfor apsiden, med altartavle over bakre del og med vid altarring framfor. Ved veggene i koromgangen står to benker og to stolar. Døypefonten er plassert nord i koret og lesepulten i sør. Preikestolen er i søraustre hjørne av skipets midtrom med oppgang frå koret. Skipet har midtgang, smale sidegangar og benker på begge sider. Benkene går heilt bak i rommet men ved andre midtromsstolpe frå aust er det truleg teke bort ein benk på kvar side. Piano ved korskiljebrystninga på nordsida (i skipet) Orgelgalleri vest i midtrommet i skipet har orgel sentralt.

Kyrkja har elektrisk lys og vert oppvarma med røyromnar under benkene.

Interiøret er i store trekk bevart slik det vart forma då kyrkja var ny.

==== Fargar ====
Då Bendixen var i kyrkja kring 1900, var veggene gule med brunlege stolpar og anna bjelkeverk.

Veggene er no bleikgule og dei konstruktive elementa lyst grå med mørkare grå fasar. Himlingane er kvitmåla. Benkene er lyst grågrøne, dei har tidlegare hatt ein djupare grønfarge. Golvet er lys furu, lakka.

==== Glasmåleri ====
Vindauga i austgavlen i skipet har sju lansettforma glasmåleri. To av dei, nedst på kvar side, har vekstornament, dei to neste på begge sider viser evangelistsymbola med evangelistens namn på skriftband, i vindauget øvst i gavlen er ei framstilling av Jesus med kvit kjortel og nimbus og med krossen over venstre skulder. Vindauga vart innsette i 1937-38.<ref name="ftn17">Gåver …</ref>

Glasmåleriet i austgavlen i koret er firpassforma med vekstmotiv, fire knoppar som går ut frå eit diagonalstilt kryss.

=== Inventar ===
==== Altar ====
Det første altaret hadde felt med spisse kløverbladsbogar.<ref name="ftn18">Bendixens manus</ref> Altaret er teikna av Dagfinn Werenskjold og vart montert i kyrkja i samband med 80-årshøgtida i 1947.<ref name="ftn19">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Det er kasseforma og har rammekonstruksjon med utskorne og måla fyllingar og medaljongar. På framsida i ein mandorla står den unge Kristus i stråleglans i ein blomebukett. To gule fuglar (duer?) står på strålane. I to felt på kvar side framme og på begge kortsider er det skore ut runde medaljongar med blomemotiv. Altaret har hjørnestolpar på soklar. Hjørnestolpane har liljeornament forma som gotisk masverk. Altaret er 109 cm høgt, 252 cm breitt og 105 cm djupt.

==== Altarkrusifiks ====
Frå kyrkja var ny, var eit altarkrusifiks festa til baksida av altaret. (Sjå nedafor under skulptur)

==== Altarskåp ====
Altarskåpet er også utført av Dagfin Werenskiold og vart vigsla i 1935, 11. oktober. Arbeidet vart betalt av pengar frå eit fond oppretta av sorenskrivar Henrik Spangelo 9. august 1926.<ref name="ftn20">Gåver til Årdal kyrkje</ref>

Skåpet kviler på ein uttrappa sokkel og er forma som dei seinmellomalderske altarskåpa med korpus og to hengsla fløyer. I korpus er ei framstilling av Krossfestinga med Maria og Johannes og med måla englar i sviklane over den spissboga ramma. Korpus er krona med eselryggboge og på denne tronar Kristus med armane opna mot kyrkjelyden og med stråleglans om hovudet.

Fløyene er på seingotisk vis delte inn i mindre scener, tre på kvar side, alle krynte med gotiserande masverk. Scenene følgjer lidingssoga frå Getsemane og frametter, medan dei to nedste på høgre side viser Gravlegginga og Oppstoda.

==== Altarring ====
Altarringen er, som apsiden, femkanta i det hjørna er brotne. Han fyller breidda i korets midtrom og har opning gjennom midtromsveggen på kvar side av altaret. Ringen har flat handlist, rundboga rekkverk med kanelerte pilarar og flat, stoppa og skinntrekt kneleskammel. Måla i grått og kvitt med staffering i gull.

==== Døypefont ====
Døypefonten har flat, profilert kum og står på tre kanelerte pilarar med rundboge til kvar av dei tre siden. Tredelt profilert fot som går radiært ut frå sentrum. Grå med kvite pilarar og gull staffasje.

==== Preikestol med oppgang ====
Preikestolen har fem sider og er open i korskiljenivå mot aust. Stolen har handlist med profilerte lister i underkant og med eit smalt hengebord med kløverbladformer. I storfelta har dei tre fremste faga spissboga fyllingar med kløverbladform, dei to austre faga har enkel staffpanel. Hjørna mellom faga er markerte med sveifa, tverrstilte bord. Nede er faga avslutta med skrå bord og hengeplate med gjennombroten dekor med gotiserande krossformer. Skaft og fot går i eitt og er forma av radiert stilte sveifa bord. Stolen er måla grå i to nyansar og kvit med raud staffasje og fyllingane har jesusmonogram med i-en som kross.

==== Lesepult ====
Lesepulten vart laga og gjeven av Gunnar Hæreid 1982.<ref name="ftn21">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Han er tilpassa det liturgiske inventaret i kyrkja med kannelert skaft, tredelt, profilert fot og er måla i grått og kvitt med gull staffasje.

==== Benker ====
Kyrkja har opne benker med rette vangar som går opp i kløverform ved ryggstøtta og fram som armlene ved setet. Nede på vangen gjennombroten firpass. Benkene har berre ei ryggstøtte og denne har hylle for salmebøker på ryggsida. Setefjøla er lagt opp i vangar på begge sider og kviler på ekstra støtte under midten. Fotstøtte bak ved golvet. Gråmåla.

==== Galleri ====
Vestgalleriet fyller vestre del av skipets midtrom og har eit sentralt framspring over midtgangen. Det er støtta av fire stolpar under galleribjelken. Frå toppen av desse går det bjelkar på skrå opp til vestveggen og golvbjelkane for gallerigolvet kviler på desse bjelkane. Framspringet kviler på kne frå dei to sentrale stolpane. Gallerifronten er enkel med ståande staffpanel med listverk i over- og underkant. Galleriet har avtrappa golv, himlinga under galleriet er også avtrappa. Måla i to gråfargar.

==== Skulptur ====
Som altartavle hadde kyrkja tidlegare eit ''krusifiks'' skore av Brynjulf Bergslien.<ref name="ftn22">Heiberg, Kirkene i Sogn</ref> Det var ein høg kross med tilspissa armar og måla stenglar på tre sider kring Kristi hovud på rund plate.<ref name="ftn23">Bendixens manus</ref> Krusifikset heng no på sørsida av austveggen i skipet. Krusifikset er eitt av tre som vart skorne til kyrkjene i Borgund i Lærdal, på Stedje i Sogndal og til Årdal kyrkje. Dei er alle av gotiserande form og i store trekk like. Jesus er framstilt med tornekrone og hovudet bøygd mot hans høgre side. Armane er lett boga og kroppen heng i lett kontraposto-stilling der høgre fotblad er lagt over det venstre og festa med ein nagle. Høgre handa viser signingsgest.

På altaret står no ein liten altarkross i massing. Krossen vart gjeven av Anna Hæreid Midtun i 1964.<ref name="ftn24">Gåver til Årdal kyrkje</ref>

==== Måleri ====
Portrett av prestefrua Elise Martine Østvold, fødd Bjuverød. På skilt på ramma står det at måleriet er Bekostet af Aardals Menighed 1872. Fru Østvold er framstilt sitjande vend i ¾ stilling mot høgre i biletet. Ho er kledd i svart kjole med vidt skjørt og tett tilknappa overdel med todelt knipling i halsen. Gråbrun bakgrunn. Blikket er vendt rett fram og håret er sett opp med fletter lagde rundt hovudet, og ligg i naturleg fald over øyrene og i panna. Bleik karnasjon. Usignert. Lysmål: høgde 48,5 cm, breidde 37,7 cm.

==== Tavler ====
Nummertavlene er enkle med eit skore toppfelt med eselryggboge fylt med spissbogar og ornament. Kvitt, grått og gull.

====Rituelle kar====

==== Kalk ====
Den gamle sølvkalken og disken vart skifta ut mot nytt og større i 1867.<ref name="ftn25">Gåver til Årdal kyrkje </ref>

Sølv kalk med djup, rett kupa runda i botn og med nebb, rett øvre og nedre skaftledd, nodus med seks blad over og under sviklar med liten firpass, smal perlerad over utsvinga seksflika fot. Stempel: sju kuler (Bergen), HB (Hans Blytt?), 13 1/3 (sølv), 5 M (mai), (18)67. Mål: H 25,3, største breidde fot: 13,2.

==== Særkalkar ====
Kyrkja fekk tjue særkalkar frå Nedre Årdal Helselag i 1937. Seinare har soknerådet kjøpt inn fleire av ulike typar. Ein type har seksflika prega mønster på fot og nodus som kalken. Desse er stempla 830 S, sju prikkar i oval (Bergen) og N i kvadrat.

==== Vinkanne ====
Amforaforma kanne med oppskrådd hellekant og svungen hank. Innkjøpt i 1978.<ref name="ftn26">Gåver til Årdal kyrkje </ref> Lok med ståande latinsk kross som knopp. Chi-rho på korpus. Innskrift under botnen: Minnefondet etter Anna Bugge Hæreid. Stempel: DAVID-ANDERSEN, 830 S. Høgde 20,5 cm.

==== Disk ====
Lite, flatt fat av sølv med nedrunda botn og skrå rand med forsterka kant. Stempel: sju kuler, 13 1/3, HB, 7 M, (18.)9. (Dels utviska) Mål: Diameter 14,2 cm.

==== Oblatøskje ====
Øskje med skålforma korpus på smal standkant og med dekkande, svakt konvekst lok med opphøgd kant. 1978. Loket har knopp i form av ståande, latinsk kross. Innskrift under botnen med skriveskrift: Minnefondet etter Anna Bugge Hæreid. Stempel: DAVID-ANDERSEN 830 S. Diameter 14 cm, høgde utan kross 3,8 cm.

==== Dåpsfat ====
a) Dåpsfat i døypefonten av massing. Truleg frå 1600-talet. Fatet har smal rand og ned- og innsvinga skål. I botnen er det ein driven baldkrans som omkransar eit rundt felt og er omgitt av rille i botnen. Etter kanten er det stempla ei bord av halvkrinsar. Diameter 42,4 cm, randa er 5 cm brei. Høgde 4,5 cm.

b) Dåpsfat, 1683. Fatet har brei, innskrådd rand og grunn skål med svakt konveks botn. Det er rikt dekorert med prega framstilling av dei to speidarane i Kanaans land med drueklasen mellom seg, kledde i samtidsdrakter, omkransa av vinranke i botn. På randa er ein dobbel krans av drivne, spissa ovalar, den ytre med romber mellom. Inst på randa er ei innskrift i versalar. DEOMANICVS * NAGEL * OC METTE * SOEREN DOTTER * HAFVER * GIFVET * DETTE * CHRISTNE * BECHEN * TIL <nowiki>AARDAS [sic.]</nowiki> KIRCHE * 1683 *. Fatet har vore i Jostedalen kyrkje i ein lang periode, det kom attende til Årdal kyrkje i 1994.<ref name="ftn27">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Fatet er lodda i ei sprekke i botnen og to stader i utkant av botnen, Ved den forsterka kanten har det ei langsgåande sprekke på 7 cm. Innafor er det to holer for oppheng. Diameter 47 cm, høgde ca 6 cm.

==== Kanne ====
Pæreforma kanne med vid hellekant, utsvinga fot og rett hank med svungne endar. Latinsk kross på korpus. Innskrift med gotisk skrift: Gjeve av Årdal Sparebank 1935. Stempel. MAGNUS AASE, 830 S, Aase sitt meisterstempel og N i kvadrat. Høgde 29 cm, breidde ved hanken 21 cm.

==== Parament ====
===== Altardukar =====
Om altardukane står følgjande i oversynet over gåver til kyrkja:

''<nowiki>Den fyrste altarduken vi kjenner til vart laga like etter århundreskiftet. Budeiene på stølane (Kletta) sydde denne. Duken gjekk på omgang og alle sydde litt kvar. Okt. 1935 gav Olina Hamre ein altarduk som ho sjølv hadde sydd (Til innviiinga [av altarskåpet]). Til hundreårsjubileet i 1967 gav Husmorlaget ny altarduk. Denne er av lin, sydd i Hardangersaum av Kristine Grøteig. Til konfirmasjonen i 1982 fekk kyrkja endå ein ny duk i Hardangersaum. Denne er laga og gjeven av Ragnhild Hansen. 01.01.2000. Ny altarduk sydd av Ingfrid Clausen etter mønster av den gamle som Olina Hamre gav i 1935.</nowiki><ref name="ftn28">''Gåver til Årdal kyrkje''</ref> ''

Etter 1935 har altardukane vore forma etter altartavlas sokkel, dei har eit 47 cm djupt og 150 cm breitt hakk inn sentralt i bakkant. På grunn av altarets kunstverdi har dei fleste dukane også berre dekt bordplata og ikkje hange ned frå bordkanten.

a) Ein eldre slitt duk i lin har tagga kant og krossar og kalkar vekselvis i ei 17 cm brei hardangersaums-bord.

b) Ein duk i aidastoff har ei 27 cm brei bord i hardangersaum med latinske krossar i romber og blomemotiv i nedre sviklar.

c) Duken som vert brukt i dag er i aidastoff og har ei 26 cm brei hardangersaumsbord sydd med perlegarn. Motivet er latinske krossar i romber.

===== Messehaklar =====
a) Messehakel av lyst vinraud fløyel. 1846. Hakelen har vid, rett form, mest kvadratisk og er kanta med smalt gullband. Det same bandet dannar kant rundt ein applikert, kvit kross på ryggsida. Bandet formar også skriftband med bokstavane INRI på krossen. Under krossen er årstalet 1846 skrive, også med gullband. Ryggsida har små falder mot halsen og forsida. Festa med tre små hekter på høgre skulder. Fôr av blågrå silkelerret. Høgde 121 og 95, vidde 97 og 83 cm.

b) Djupraud fløyels messehakel. Tidleg 1900-tal. Nyare fôr av gult lerret, stoffet på skuldrene er også fornya. Hakelen har smal rettsida form, har tre hekter på venstre skulder og er kanta med gullband. Ryggsida har kross av dobbellagt band. Høgde 101 cm, vidde 60 cm.

c) Grøn og kvit messehakel, Den Norske Husflidsforening, 1958, gåve frå Årdal kommune.<ref name="ftn29">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Rettsida form. Hakelen er voven i dobbelvev i grøn ull og halvbleika lin og kan vendast. Tre hekter på venstre skulder. I botnen utafor kross på ryggsida og stolpe på forsida er det vove inn heraldisk liljemotiv. Krossen har ein likearma kross i krossmidten og evangelistsymbol og vekstmotiv på krossarmane. Stolpen har treeiningssymbol (tre ringar), sigerslam, korg med brød og fisk og vekstmotiv. 105/100 cm høg og 63 cm vid.

d) Fiolett, rettsida messehakel, merkt Den Norske Husflidsforening, Oslo. Hovudstoff i grovt linstoff i ulikt filolettfarga trådar. Fôr av grått lerret. Festa med tre hekter på venstre skulder. Ryggsida har applikert og brodert kross med strålekrans i grått og raudt. Forsida har alfa og omega i leggsaum med gulltråd omgitt av sigerskrans med flammande hjarte. Høgde 100 cm og 106 cm, vidde ved skuldrene 64 cm.

Fiolett ''stola'', merkt Rigmor Bové, Kirkelig kulturverksted AS. Fiolett fløyel med applikasjon av andre stoff i brysthøgd og nede. Fôr av lysare fiolett bomullslerret. Symbol på begge sider i brysthøgd: likearma kross. Brodert kross i nakken. 9-12 cm brei.

e) Kvit messehakel. Tone Moe 1995. Hakelen er i vid, runda form. Hovudstoffet er i villsilke, fôret er også i villsilke i ein tynnare kvalitet. Motivet på forsida er ein todelt stolpe som vidar seg ut mot sidene av halsopninga. Mellom stolpane i brysthøgd er applikert eit gullfarga treeiningssymbol. Dette og stolpen er kanta av smal gullsnor. Stolpen og rommet mellom er måla direkte på silken. Ryggsida har tilsvarande todelt stolpe med likearma kross og drueklase i midtfeltet og bladranke på stolpane. Høgde: 116 cm, vidde 115 cm.

Tilhøyrande ''stola'' i same stoff, med avgrensa felt som skrår ned innover på kvar side Symbol i brysthøgd: Kristogram som Chi og jota til venstre og likearma kross til høgre, begge omkransa av bladverk. Likearma kross i nakken.12 cm brei.

f) Grøn messehakel, Tone Moe 1995. Hakelen har vid, runda form. Hovudstoff i klar grøn toskafts silke. Fôr av tynnare, lyst grøn silke. Stolpe som på kvit messehakel med ein avgrensa stolpe på kvar side som går opp på sida av halsen og eit midtfelt. Stolpen er på kvit og lyst grøn silke med grøne og gule måla motiv og med gullfarga (eller lyst brunt) treeiningssymbol på forida og to fiskar og ei korg med fem brød på ryggsida. 117 cm høg, 113 cm vid.

Tilhøyrande ''stola''. Motiv på venstre stolpe: Kristogram som chi og rho til venstre og drueklase til høgre, begge i bladranker. Likearma kross i nakken . 11,5 cm brei.

g) Raud messehakel, Tone Moe 1995. Vid, runda form. Glidelås på venstre skulder. Hovudstoffet er i klar raud toskafts silke med eit tynnare og mørkare fôr. Stolpe som på dei andre Sidestolpane er i gul silke som dels er måla med bleikraudt i palmebladformer. Sentralt er det brukt ein bleikraud silke med måla, avgrensa flammar og med treeiningssymbol (trekant) applikert på forsida. Ryggsida har ei nedovervend due i kvit silke avgrensa med gulltråd. 114 cm høg, 116 cm vid. Tilhøyrande raud ''stola'', Tone Moe. Raudt toskafts silkestoff med inn og nedskrådde innfelte felt av gulmåla kvit silke. Fôr av mørkare raud silke. På venstre sida treeiningssymbol (tre sirkelsegment) på høgre sida krone og måla palmegrein. Likearma kross i nakken. Breidde 12 cm.

===== Antependier til preikestol og lesepult =====
Tone Moe har også levert ''antependier'' til preikestol og lesepult i fargane raudt, kvitt og grønt.<ref name="ftn30">Gåver til Årdal kyrkje</ref>

''Gravferdskappe'' frå Nordvind.

====Lysstell====

==== Altarstakar ====
a) Oversynet over gåver nemner to altarstakar i massing som vart gjevne til minne om prestefrua Else Martine Østvold frå far hennar kring 1880. Desse er ikkje registrerte i samband med denne dokumentasjonen.<ref name="ftn31">Gåver til Årdal kyrkje</ref>

b) Altarstakar i sølv med lysskål med integrert lyspipe, sylindrisk skaft og utsvinga fot under vulst. Etter 1950, truleg dei stakane som vart gjevne av Årdal og Sunndal Verk i samband med kyrkja sitt 100-årsjubileum i 1967.<ref name="ftn32">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Latins kross på foten. Det er støypt gips under foten og ev stempel er ikkje synleg. Høgde 27,1 cm. Diameter fot 16 cm.

c) Sjuarma lysestake i sølv, standard sølvsmedvare med tre bogar festa til midtstong på vid fot. Innskrift på foten: MINNEGÅVE TIL KYRKJEJUBILEET 1967. Stempel: 830 S, kalk i oval, TH. MARTHINSEN. Høgde 42,2 cm, breidde: 45 cm.

==== Andre stakar ====
a) To sjuarma lysestakar i smijern frå anonyme gjevarar, 1960.

c) Lysglobe, gåve frå kyrkjeringen i Nedre Årdal, 1997.

==== Lysekroner ====
a) Lysekrone over midtgangen i skipet. Krona skal vera frå 1702, og gjeven av Domenicus Nagel.<ref name="ftn33">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Ho har ein englefigur som toppfigur, truleg Michael eller Georg. Engelen har halde eit spyd eller noko i høgre handa, dette er no vekke. Krona har kort, balusterforma skaft avslutte nede med kule og knopp. Øvst på skaftet er festeplate for åtte små ornamentale armar, like over kula er feste for åtte s-forma lysarmar som held lysskåler. Krona er montert med elektrisk lys.

b) Lysekrone i koret, standard massingkrone i barokk form med seks armar og kule. Krona var gåve frå Nedre Årdal helselag til 100 års jubileet.<ref name="ftn34">Gåver til Årdal kyrkje</ref>

Kyrkja har elles standard lysarmatur, med pendlar med kjegleforma skjermar i massing og med patinerte lampettar i barokk form.

==== Klokker ====
a) Klokke med oppheng med midtboge og seks kanta hankar, svakt runda kroneplate som svingar ned mot runda hue over rett hals, utskrådd korpus og nedskrådd slagring som knekker skrått opp innvendes. Klokka har tre horisontale, ujamne skøytar, over og under halsen og midt på korpus. På halsen innskrift med versalar: KLOKEN KALDER KOM! KOM! KOM! OG HØR GUDS ORD UDEN DETTE ORD ER VERDEN EN JAMMERDAL, HVOR KUN UFREDEN BOR MAI 1894. Diameter 79 cm. Høgde 78 cm med krone, 62 utan.

b) Klokke med oppheng med midtboge og seks kanta bogar, runda kroneplate knekker ned mot skrå hue som endar i staff over rett hals avslutta med staff. Korpus er rett i øvre del, men svingar ut nede mot staff over nedbøygd slagring. Innskrift på ei side: LAXEVAAGS VÆRK BERGEN, på den andre: LYDT TIL MIN KLANG! / JEG KALDER DIG / FRA LIVETS KAMP TIL HIMMERIG, / GUD TIL ÆRE LOV OG PRIS. / AAR 1871. Diameter 67 cm, høgde 68 cm med krone, 56 utan.

==== Orgel og andre instrument ====
===== Orgel =====
Det fyrste orgelet var i bruk frå 1914 – 1978. Det var frå Olsen & Jørgensen og hadde 7 stemmer og to transmisjonar fordelte på eitt manual og pedal.<ref name="ftn35">Kolnes 1993, s. 372</ref>

Orgelet som no står i kyrkja er produsert av Vestlandske Orgelfabrikk Det har 16 stemmer.<ref name="ftn36">Kolnes 1993, s. 372</ref> Orgelet vart teke i bruk i juni 1978, og innvigd 18. mars 1979.<ref name="ftn37">Gåvr til Årdal kyrkje</ref> Fasaden er tredelt med sidetårn og brystverk over svellverk. Formene er enkle og glatte i ei symetrisk oppbygging med skrådde avsluttingar utan ekstra dekorelement. Fasaden er måla i to grå nyansar. Tårn og brystverk har synlege metallpiper i heile opninga. Orgelet har følgjande disposisjon fordelt på to manualar og pedal:

{| style="border-spacing:0;"
| style="border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Hovudverk
| style="border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Brystverk
| style="border:0.5pt solid #000000;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Pedal

|-
| style="border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Prestant 4’

Sesquialter 2 fag

Trompet 8’

Spillfløyte 4’

Spisskvint 1 1/3’

Krummhorn 8’

Principal 8’

Dulcian 16’

Rørfløyte 8’

Valdfløyte 2’

Mixtur 3 fag
| style="border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Gedacht 8’

Principal 2’

Cymbel 2-3 fag
| style="border:0.5pt solid #000000;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Subbass 16’

Suavial 4’

|}
''Piano'', F. Hellstrøm, 1987.

==== Bøker ====
Kyrkjeritulal. Dannemarkes og Norges Kyrkje-Ritual, Chr. 1825.
<br\>
Salmebok. M. B. Landstads Kirkesalmebog og ”Nokre Salmar” ved Professor Dr. E. Blix. Kra. 1896.

==== Møblar ====
===== Stolar =====
Kyrkja har åtte stolar, to av dei karmstolar, som er plasserte i korområdet. Stolane har H-kryss, kanelerte forbein, svungen framsarg og kanelerte ryggstolpar. Toppfeltet i ryggen er boga og det er skore inn eit solmotiv over ryggbrettet som kviler på svungen sprosse. Sete og ryggbrett er stoppa og trekt med skinn. Stolane er tilpassa interiøret i kyrkja også i fargane. Dei er kvite og grå med gull staffering.

==== Offerutstyr ====
''Offerskål'' laga og gjeven av Gunnar Hæreid, 1982. Lagga kar i tre med rankeskurd og bølja standkant.

''Kyrkjebøsse'' laga i 1986 av Gunnar Hæreid etter oppdrag frå soknerådet. Måla av Flæte.<ref name="ftn38">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Bøssa er ikkje registrert i samband med dokumentasjonsarbeidet.

==== Blomstervasar ====
a) To store sølv blomstervasar med vid konisk korpus på kort rilla skaft over utsvinga fot. Stempel 830 S og kalk i oval. Høgde 28 cm, diameter oppe 14,5 cm.

b) Liten blomstervase i sølv med høg, traktforma hals, kalkforma korpus og utsvinga fot. Innskrift på foten: TIL MINNE OM MARIE MASTREHAUG F. 24 – 6 – 1869 + 12 – 1 – 1963 FRÅ BORNI I AMERIKA. Stempel 830 S, Lo, nr. 50. Høgde 18,8 cm diameter fot 8,2 cm.

==== Diverse ====
''Tårnur ''1966, gåve frå Erik Brekken til minne om sonen Tomas. ''Brurestolar. Blomstersøyler. ''

''Prosesjonskross ''2000 av epletre og bjørk, laga og gjeven av Einar Ellingsen.'' Veggteppe ''2004, gåve frå Unni Ståstad. To teppe, eitt med julemotiv og eitt med påskemotiv.

=== Kyrkjegard og gravminne ===
==== Kyrkjegard ====
Kyrkjegarden er gjennom åra blitt utvida mykje mot aust og nord. Den eldste delen ligg på vestsida av kyrkja, og på begge langsidene. Det er to portar inn til kyrkjegarden, begge frå vegen og parkeringsplassen sør for kyrkja. Inngangen i vest er den eldste og den som fører inn til hovudinngangen i kyrkja, medan den austre fører inn til kyrkjegardsutvidinga. Hovudporten er av smijarn med kannelerte, koniske portstolpar avslutta med spir. Porten svingar ned i boge mot midten og har ulike dekorelement som stjerner, blad og andreaskrossar.

==== Gravminne ====
Ei mellomaldersk gravplate, Dagfinnsteinen, er reist innafor hovudporten til kyrkjegarden. Steinen vart funnen i samband med at stavkyrkja vart revi. Innskrifta på steinen er tolka slik:
<br\>
''Her kviler presten Dagfinn som her heldt messe. Han døydde Botolvsefta. Bed eit Fadervår for sjeli hans.''
<br\>
Dagfinn er nemnd som prest i Årdal i 1323 og 1324.<ref name="ftn39">Opplysningane er tekne frå eit informasjonsskilt ved steinen. </ref>

Frå nyare tid er berre ein prest gravlagd på kyrkjegarden, sogneprest Samuel Sandved (1852 – 1908). Minnesteinen står i sørvestre hjørne av kyrkjegarden og er ein høg granittstein avslutta oppe med kross i marmor. På bogen over innskriftsplata Thorvaldsens ”Natten”.

Ein høg, smal stein har følgjande innskrift:
<br\>
''Minne um den gjæve løytnant H.S. Lem. Fyrste mann paa skansen. Riddar av Dannebrog.''

På sørsida like utafor porten er det laga ein liten park med ''bauta'' i granitt. Bautaen er i tukta stein i rektangulær form og har ei slipt innskriftsplate på forsida. Her er følgjande innskrift med versalar:
<br\>
''Minne um dei aardøler som stridde for Noreg 1807 – 1814. reist 17 mai 1914. Og gjev det aldri maa verta sagt at landet ligg utan vardevakt. ''

==== Bygningar knytte til kyrkjegarden ====
Sør for kyrkja, i grensa med kyrkjegarden, ligg eit større reiskapshus. Dette er i kommunen si eige, men kyrkja nyttar sanitæranlegget i huset som ligg vend mot kyrkjegarden.

== Kjelder ==
==== Utrykte kjelder ====
Synfaring 1661-65, Riksarkivet, Rentekammeret, Rekneskapar, A.d. Bergens stift, 46. Synfaring 1661-1665, Sogn
<br\>
Synfaring 1686, Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, boks 1725, legg 3, Synfaring 1686, Sogn
<br\>
Synfaring 1709, Riksarkivet, Rentekammeret, Realistisk ordna avdeling, pk. 3, Synfaring 1709, Sogn
<br\>
Synfaring 1721, Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, nr. 1719, legg 3, Sogn
<br\>
Bendixen, B.E., Manuskript: Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt, avskrift
<br\>
Gåver til Årdal kyrkje, katalog i kyrkja
<br\>
Kyrkjebyggdatabasen, KA

==== Trykte kjelder ====
Heiberg, G. F., ''Sogns Kirker i Fortid og Nutid'', serprent av Tidsskrift for Historielaget for Sogn 1970 nr. 23, Leikanger 1970 
Krossen, D. (red.), ''Bygdebok for Årdal'', Årdal 1978 
Hæreid, T., ”Kristenliv”, i Krossen 1978, s. 829-846 

==== Oppmålingsteikningar og foto ====
G.A. Bull: Oppmålingsteikning, Antikvarisk Arkiv, Riksantikvaren

==Bilete==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygningen">
fil:Årdal_kyrkje_frå_nordaust,_AMH_2009011.jpg|Årdal kyrkje frå nordaust, AMH 2009011.jpg
fil:Årdal_kyrkje_sett_frå_nordaust,_AMH.jpg|Årdal kyrkje sett frå nordaust, AMH.jpg
fil:Årdal_kyrkje_sett_frå_sørvest,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje sett frå sørvest, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_austfasade,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, austfasade, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_hovudinngangen_sett_innafrå,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, hovudinngangen sett innafrå, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_hovudinngangen_sett_utafrå,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, hovudinngangen sett utafrå, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_nordfasade_a,_AMH_2009_008.jpg|Årdal kyrkje, nordfasade a, AMH 2009 008.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_nordfasade,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, nordfasade, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_sett_frå_nordaust,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, sett frå nordaust, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_sørfasade,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, sørfasade, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_tårnet,_øvre_del,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, tårnet, øvre del, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_tårntaket,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, tårntaket, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_vestfasade,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_vindauge_i_sørveggen,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, vindauge i sørveggen, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_vindauge,_AMH_2008.jpg|Årdal kyrkje, vindauge, AMH 2008.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
fil:Årdal kyrkje, altarpartiet, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarpartiet, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet a, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet a, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet b, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet b, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet c, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet c, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet d, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet d, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet e, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet e, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet f, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet f, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri, korets gavl, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri, korets gavl, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, interiør mot aust, a, AMH 2009 051.jpg|Årdal kyrkje, interiør mot aust, a, AMH 2009 051.jpg
fil:Årdal kyrkje, interiør mot aust, AMH 2008 .jpg|Årdal kyrkje, interiør mot aust, AMH 2008 .jpg
fil:Årdal kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, interiør mot vest, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, interiør mot vest, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, nordre sideskip sett mot vest, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, nordre sideskip sett mot vest, AMH 2009.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
fil:Årdal kyrkje, altar og altartavle, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altar og altartavle, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altar, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altar, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altarkross, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarkross, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altarkrusifiks, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarkrusifiks, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, benker, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, benker, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, blomstervase (ein av to), AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, blomstervase (ein av to), AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, døypefont, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, døypefont, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, galler, underside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, galler, underside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, galleri, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, galleri, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, klokke a, 1, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, klokke a, 1, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, klokke a, 2, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, klokke a, 2, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, lesepult, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, lesepult, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, liten blomstervase, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, liten blomstervase, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, nummertavle, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, nummertavle, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, offerskål, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, offerskål, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, orgel, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, orgel, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestol, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestol, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestolen sett frå vest, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestolen sett frå vest, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, prestefrueportrett, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, prestefrueportrett, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, prestefrueportrett, detalj, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, prestefrueportrett, detalj, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, påsketekstil, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, påsketekstil, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, stolar, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, stolar, AMH 2009.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar:Parament">
fil:Årdal kyrkje, altarduk a, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarduk a, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altarduk b, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarduk b, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altarduk c, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarduk c, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altarduk c, detalj, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarduk c, detalj, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fiolett, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fiolett, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fiolett, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fiolett, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, detalj, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, detalj, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fløyel b, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fløyel b, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fløyel b, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fløyel b, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel grøn og kvit, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel grøn og kvit, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel grøn og kvit, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel grøn og kvit, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel grøn, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel grøn, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel grøn, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel grøn, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel kvit, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel kvit, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel kvit, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel kvit, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestolklede, fiolett, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestolklede, fiolett, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestolklede, grønt, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestolklede, grønt, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestolklede, kvitt, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestolklede, kvitt, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestolklede, raudt, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestolklede, raudt, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, stola grøn, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, stola grøn, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, stola raud, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, stola raud, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, stola, kvi2009.jpg|Årdal kyrkje, stola, kvi2009.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
fil:Årdal kyrkje, dagfinnssteinen, opplysningsskilt, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, dagfinnssteinen, opplysningsskilt, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, detalj, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, detalj, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, hoggspor på undersida, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, hoggspor på undersida, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, gravminne av støypejarn, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, gravminne av støypejarn, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, gravminne over sokneprest Samuel Sandved, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, gravminne over sokneprest Samuel Sandved, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, gravplate i støypejarn a, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, gravplate i støypejarn a, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, gravplater i støypejarn b og c, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, gravplater i støypejarn b og c, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkja og kyrkjegarden sett frå Aust, Amh 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkja og kyrkjegarden sett frå Aust, Amh 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegarden eldre del sør for kyrkja, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegarden eldre del sør for kyrkja, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegarden sett frå aust, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegarden sett frå aust, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegarden sørvestre hjørne, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegarden sørvestre hjørne, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegarden, nordvestre hjørne, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegarden, nordvestre hjørne, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegardsmur ved reiskapshuset, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegardsmur ved reiskapshuset, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegardsmur vest for kyrkja på nordsida, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegardsmur vest for kyrkja på nordsida, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegardsmuren i sør, vestre del, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegardsmuren i sør, vestre del, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegardsmuren, skilje sør for austdelen av kyrkja, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegardsmuren, skilje sør for austdelen av kyrkja, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegardsporten, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegardsporten, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, minnesmerke ved inngangen til kyrkjegarden, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, minnesmerke ved inngangen til kyrkjegarden, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, minnestein for løytnant Lem, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, minnestein for løytnant Lem, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, ny del av kyrkjegarden sett frå aust, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, ny del av kyrkjegarden sett frå aust, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, parkering sør for kyrkja, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, parkering sør for kyrkja, AMH 2009.jpg
</gallery>

<references/>

[[Kategori: Kyrkjer/kirker]]

[[Kategori: Årdal kommune]]

[[Kategori: Sogn og Fjordane fylke]]

[[Kategori:KL (§ 17)]]

[[Kategori: Årdalstangen]]

[[Kategori: Bjørgvin]]

[[Kategori: Indre Sogn]]

[[Kategori: Tre]]

[[Kategori: 1800-1950]]

[[Kategori: Publiseringsår 2012]]

Årdal kyrkje

2021-02-12T12:33:54Z

Kjartan: /* Trykte kjelder */

{{Infobox ka-kirke
| kirkeid = 142400101
| kommune = Nedre Årdal kommune
| fylke = Sogn og Fjordane fylke
| spchar = '繅'‽
| fellesråd = Årdal kyrkjelege fellesråd
| latlng = 61.0989,7.4951
| mapscomplete =
| sknr = 07090401
| bisp = Bjørgvin bispedømme
| prosti = Indre Sogn
| bygningsgruppe = Kirke etter kirkeloven (§ 17)
| vernestatus = Listeført
}}

{{historisk_artikkel}}

''Anne Marta Hoff, Ola Storsletten''

===Bakgrunn===
Årdals-samfunnet ligg i enden av den forgreininga av Sognefjorden som skjer seg lengst aust i landet. Det har to hovudsentra, Årdalstangen og Øvre Årdal, og desse er skilde av Årdalsvatnet. I tillegg høyrer tre mindre bygdelag, Seimsdalen, Naddvik og Offerdalen som ligg i sidene i Årdalsfjorden, til Årdal.

Elva frå Årdalsvatnet deler Årdalstangen i to eid, Hæreid og Lægreid, og den gamle kyrkjestaden ligg på det lægste av desse, på sørsida. Denne kyrkjestaden kan følgjast attende til 1323 då presten i Årdal, sira Dagfinn, er nemnd.<ref>DN 12, nr. 98</ref> Kyrkja er venteleg eldre enn det, og kan vera oppført så tidleg som kring 1200. Myntar og brakteatar som vart funne i altaret og under kyrkjegolvet, var i hovudsak frå tidsrommet 1205 – 1263. <ref>Bendixens manus</ref>

Kyrkja er også nemnd i Bjørgvin Kalvskinn. Kor gammal kyrkja då var, er uvisst, men det har vore peikt på likskap i portalornamentikken med Stedje kyrkje, og kyrkja kan etter dette ha vore oppført sist på 1100-talet eller kring 1200. Før stavkyrkja kan det ha stått ei enklare kyrkje av dei såkalla førstegenerasjonskyrkjene.

Årdal vart skilt ut frå Lærdal som eige prestegjeld ved kgl. res. 4/10 1862. Stavkyrkja vart riven i 1867 og dagens kyrkje vart reist like vest for stavkyrkja same året.

På 1940-talet vart det sett i gang utbygging av vasskraftresursane i kommunen, krafta vart i hovudsak brukt i aluminiumsproduksjon med det meste av produksjonen i Øvre Årdal og med administrasjonen på Årdalstangen. Dette førte til stor vekst i folketalet med tilflytting frå andre kommunar i Sogn og også frå andre stader. På det meste var folketalet i 1972 oppe i 5572. Skriftleg kjeldemateriale viser berre til kyrkje på Årdalstangen fram til 1970. Men lenge før dette var folketalet høgst i Øvre Årdal, der det i ein periode vart halde gudstenester i eit rom i Ungdomsheimen som var vigsla til kyrkjeleg bruk.

=== Stavkyrkja ===
=== Bygningen ===
Stavkyrkja var av den mangesøyla, treskipa typen ein finn i Sogn og Valdres. Ho hadde seks søyler på kvar side og to mellom hjørnesøylene på kvar kortside, i alt 16. Det var same avstanden mellom søylene, med unntak av på austre kortside der mellomsøylene var trekte ut mot hjørna. Ei ekstra søyle kvilte på tverrbjelke over koropninga. Koret i kyrkja var også treskipa. Koret var lægre og smalare enn skipet og rett avslutta. Det skal ha vorte utvida mot aust, men altaret vart ståande på sin gamle plass.<ref name="ftn3">Bendixens manus</ref>

Kyrkja vart utvida mot vest ein gong i mellomalderen i det vestveggen vart fjerna og eit tårn, med kvadratisk plan og i same breidde, vart bygt opp i forlenginga. Tårnfoten var open mot kyrkja og fungerte såleis som ei utviding av kyrkjerommet.<ref name="ftn4">Bendixens manus</ref> (Sjå Rinde kyrkje.)

Portalen frå kyrkja er oppbevart på Universitetsmuseet i Bergen og er eit godt arbeid i tradisjonen frå Sogn og Valdres.<ref name="ftn5">E.B. Hohler har dokumentert portalen, '''Referanse.'''</ref>

Etter Bendixen skal det ha vore eit sakristi som skal ha vore stavbygt, men som ikkje er teke med i Bull si oppteikning av kyrkja.<ref name="ftn6">Bendixens manus</ref>

Kyrkja hadde fleire etterreformatoriske vindauge. I 1661-65 skulle det setjast inn eit nytt vindauge på sørsida i kyrkja med ark over, slik det var over dei andre vindauga.

I synfaringa frå 1686 er kyrkja summert opp som følgjer:

''Aardals Kirche, Gammel Stafue bygning, lang 27 Alen breed 12 Alen, Chorit 9 Alen lang 8 Alen breed, med Sualer om och eet Gamel dags Thaarn, tagt med Spoen.''

I det etterfølgjande oversynet over nødvendige utbetringa går det fram at tårnet var avslutta oppe med spir, og det er snakk om «Den Øfuerst Spitz» som over koparbeslaget skal utstyrast med jarnkross og hane slik det hadde vore før.<ref name="ftn7">Synfaring 1661-65</ref>

Etter den siste felles synfaringa, i 1721, står dette om kyrkja:

''Aardahls Kircke, Er een Stave Bøgning med Svaler Runden om og eet Taarn frå Grunden opbygt, tægt med Bord, Indvendig mahlet, og ellers Velholden, Coret er 9 allen i Kandt, Kirchens Lengde foruden Svalerne er 27 al. Lang og Breden 12 allen.''

=== Interiør ===
Bendixen skriv følgjande om interiørmålinga:

''Den dekorative bemaling av den halvrunde himling må ha vært av adskillig virkning. I midten av hvelvingen snoet sig slangen med eplet i munnen og rundt om grupperte sig en rekke, vesentlig kvinnelige figurer, En, som var klædd i fiolette og matt røde klær, bøiet sig over slangen og stirret ned på eplet. Alt er holdt i lyse, blålige farvetoner. <ref name="ftn8">''Bendixens manus''</ref>

=== Inventar ===
Stavkyrkja tykkjest å ha vore rik på inventar.

Det går fram av synfaringa i 1661-65 at kyrkja hadde ein «funt» eller fontehus for dåpshandlinga. Det skulle då leggjast nytt golv i fonten.<ref name="ftn9">Synfaring 1661-65</ref>

I 1686 hadde kyrkja følgjande inventar:

Kalk og disk av sølv på 40 Lod, 2 gode, drevne massingstakar, enno ein massingstake med tre piper, eit tørkle over kalk og disk, god messehakel og messeserk, ny salmebok og altarbok, nytt bekken i fundten med ein linhandduk, ein fattigpung med klokke, ei måteleg klokke i tårnet og i handklokke i kyrkja, ei lyssaks.<ref name="ftn10">Synfaring 1686</ref>

Samstundes laut det byggjast nokre nye stolar eller benker nede i kyrkja « i det Rumb Vnder taarnit som nu staar leddig», tre stolar på kvar side, men først måtte det leggjast eit nytt golv under.

Ein del av inventaret er oppbevart på Universitetsmuseet i Bergen. Det gjeld tre frontaler, daterte til 1300, 1325 og 1340, ein baldakin frå omkring 1250, og kyrkjedør og skåp frå 1200-talet. Museet har også to runnepinnar frå Årdal kyrkje.

Baldakinen har framstillingar av Kristus på krossen, Maria med barnet, St. Georg i kamp med draken, St. Peter med nøkkelen og Paulus med sverd. Bendixen skriv at baldakinen hang over altaret og var om lag 2 m brei og 1,62 m lang med maleri i limfarge på krittgrunn frå sein mellomalder. Bendixen nemner også ein annan baldakin: «I korets nordvestre hjørne stod den såkalte bispestol med armlener, dør og et baldakinartet tak.»

I altaret, som var mura av stein, var det eit holrom med fem gjenstandar, Ein frontale var festa til framsida av altaret, og liknande tavler på kortsidene av altaret. Bendixen tenkjer seg at dei to på sidene tidlegare har høyrt til sidealtar og tidlegare er blitt flytta til hovudaltaret. Hovudfrontalet framstiller St. Botolf, og dette skulle bety at kyrkja har vore vigsla til han.<ref name="ftn11">Nærare beskriving av frontalene av Bendixen finst i Bergens museums årbok1889, nr 2 og 1892, nr 9 og fleire stader</ref>

På museet finst også ei etterreformatorisk altartavle og ein preikestol frå Årdal.

Bendixen nemner ein fast konestol rett innafor hovuddøra. Her sat konene, skriv han, før dei gjekk rundt altaret. Dette kan ha vore det gamle fontehuset.

Mellom koret og skipet var det ein vegg av søyler og sprinkelverk og i midten ei dobbeldør. Som først vart opna når gudstenesta tok til.<ref name="ftn12">Bendixens manus.</ref>

=== Graver ===
Under kyrkjegolvet stod det etter Bendixen ei rekkje likkister samla i ein kjellar som gjekk frå inngangen til koret og der botnen og sidene var kledde med bord.<ref name="ftn13">Bendixens manus</ref> Bendixen fortel eit segn om ei brur som døydde framfor altaret og som vart gravlagt under golvet. Ved utgravinga fann dei liket til ei ung brur i full drakt under altarringen. Sameleis gjev han att ei segn om at arbeidarane ved kopargruvene i Årdal hadde teke på seg å flytta tårnet frå Støpulhaugen og inntil vestenden av kyrkja mot at dei skulle verta gravlagde under tårnet. Dette tyktest stadfest ved at det vart funne graver under tårnet ved nedtakinga.<ref name="ftn14">Bendixens manus</ref>

== Kyrkja frå 1867 ==
=== Bygningen ===
Årdal kyrkje er ei langkyrkje i bindingsverk teikna av arkitekt Chr. Christie etter inspirasjon frå stavkyrkjearkitekturen og tysk arkitekt-literatur (Vis til JCE, Borgund). Kyrkja vart, tilliks med andre Christie-kyrkjer i Sogn, prefabrikert hjå bygningsmeistar i Christiania og frakta rundt kysten til Sogn. Ho er oppsett like ved tomten til den gamle stavkyrkja, og vart oppført av tømmermeistrane Agte og Gade.<ref name="ftn15">Tomas Hæreid i Krossen 1978, s. 833</ref> Kyrkja har 535 sitjeplassar.

Bendixen går inn på det romanske skåpet som er på Museet og beskriv fargar som no er mindre tydlege.<ref name="ftn16">Bendixens manus. Hanviser til Bergens Museums Årb. 1890, nr. 4</ref>

Kyrkja er ei langkyrkje med smalare kor, eit smalt firkanta tårn i vest og apside i aust. Både kor og skip har omgang og opphøgde midtrom med store vindauge i midtromsveggene.

Sidetilbygg til koret ligg inntil omgangen i koret og apsiden stikk ut frå omgangsveggen mot aust.

==== Vegger ====
Bindingsverket i veggene er kledd innvendes med ståande panel med staff på begge sider og med varierande breidde på panelborda. Panelen er måla engelsk raud med raudbrunt listverk utvendes.

Kyrkja har ubrotne omgangsvegger medan midtromsveggene både i skip og kor har store vindauge. Skipet er inndelt i fem fag i lengderetning, i tillegg til omgangane i aust og vest. I omgangsveggene er faga markerte utvendes med flate bord, i midtromsnivå med midtromsstolpar frå golv til tak. Midtromsstolpane korresponderer med innkledde stolpar i omgangsveggene og er samanbundne med desse med skråband eller strebeband som er feste med overliggjande, sjølvvaksne kne til midtromsstolpane og vidare med sperrer under omgangstaket. I lengderetning er det sett inn to skråstøtter i kvart fag frå midtromsstolpane opp mot bjelken under midtromsveggen. Støttene er fasa og konturerte og dannar ein slak kløverbladboge i kvart fag.

Veggene i kyrkja er avstiva på tvers av fire strekkfiskar av jarn. Midtromsveggene i skip og kor kviler på langsgåande bjelke felt inn i dei doble mellomstolpane og har ei gjennomgåande låg brystning under eitt vindauge i kvart fag. I aust går også midtromsveggen ned i eit felt mellom hjørnestolpane for midtrommet og den høge, gavlforma opninga for apsiden. Desse felta markerer skilje mellom midtrom og omgang. Omgangen vert m.a. brukt ved ofring på altaret. Veggen i apsiden er femkanta.

Sentralt vest i kyrkja skjer tårnet med underbygg seg dels inn i omgangen og dannar våpenhus med trapperom på kvar side. Korets siderom har trekanta avslutting ut mot nord / sør.

==== Dører ====
Kyrkja har hovudinngang i vest med fløydør inn til våpenhuset og fløydør mellom våpenhuset og skipet. Aust i kyrkja er det inngangar frå nord og sør til ein liten gang med dører til sideomgangane og til siderom til koret. I samband med rullestolrampe som er lagt opp etter nordveggen, vart det teke ut ei dør lengst aust i skipet. Mellom orgelgangen og galleriet er det ei sekundær faldedør.

Inngangsdøra vest i tårnet har fire fyllingar i ramme, ei oppe, ei nede og to ståande mellom desse. Over døra er det overlys med fire ruter vertikalt samanstilte og med kløverboga avdekking. Inngangen er dekt av eit lite saltak. Dørene elles i kyrkja har 2x2 høge fyllingar i ramme. Geriktene i overkant har ¾ staff etter nedsida. Dei breiare sidegeriktene har fas i mest full høgd og er avslutta over toppgerikten med sveifa kløverform. Ved dei tre inngangane er det trapper av hoggen granitt, ved hovudinngangen med smijarns rekkverk.

==== Korskiljet ====
Korgolvet ligg tre steg over golvet i skipet og strekkjer seg fram til dei austre midtromsstolpane i skipet med trapp til midtrommet i skipet og ned til omgangen på kvar side.

Mellom dei austre midtromsstolpane i skipet og dei vestre midtromsstolpane i koret som alle fire ligg i korskiljenivå, er det ei kort, låg brystning på begge sider av trappa. På sørsida går oppgangen til preikestolen over brystninga.

Midtrommet i koret opnar seg i full breidde mot skipet, berre brote av konstruktive element, eit sperrepar med kryssande undersperrer og ein bindbjelke, i tillegg til ein strekkfiskav jarn.

==== Vindauge ====
Dei store vindauga i kyrkja ligg i midtromsveggene og kyrkjerommet vert såleis opplyst ovafrå. I skipet er det fem trerams vindauge på kvar side, eitt i kvart fag, i koret to.

Kvar ramme er delt med sprosser i tre x to ruter som vert dekte oppe av ei sjuande rute der midtsprossa endar i trepassform.

Sekundært er det sett inn ekstrarammer innvendes, todelte med horisontal sprosse.

Geriktene er som på dørene med staff i underkant på overliggjaren og med fas og oppstikkande ornament på sidegeriktene. Postane mellom rammene har sveifa kontur innvendes.

I begge gavlane i skipet er det sett inn mindre, rektangulære vindauge. Dei sju vindauga i aust har glasmåleri. Gavlen i koret har eit firpassforma glasmåleri i rombeforma ramme (sjå nedafor under interiør). I vest er glasa delte i to med horosontal sprosse. Vest i omgangane i skipet er det små vindauge, tre på kvar side, med trekløverforma lysopning med v-forma sprosse i firkanta ramme. Korets siderom har vindauge i endevegene mot nord og sør.

På gallerigangen er det ei firpassforma rute i kvadratisk ramme i vestveggen, over dette er det i tårnet eit høgt, smalt vindauge inndelt med sprosser. Trapperomma har små spissboga, todelte vindauge, eitt på kvar side.

==== Golv og fundament ====
Heile kyrkja har bordgolv. I koret er borda lagde på tvers av lengderetninga, elles på langs. Golvet i koret ligg tre steg høgre enn golvet i skipet, med same høgd i altarringen. Borda er lyse og lakka og golvet er venteleg av nyare dato.

Kyrkja har fundament av tukta granitt med sementfuger og med eit påstøypt topplag av sement. Muren har ventilar til kryperom under golvet.

==== Tak ====
Det er saltak over dei opphøgde midtromma, eitt over skipet og eit mindre over koret. Over omgangane er det pulttak og sideromma ved koret og apsiden har har korte saltak avslutta med tredelt valming. Over trapperomma er det telttak med to flater.

Saltaka over skip, kor og apsis har gjennombroten mønekam og møna i aust er merkte med krossar på dei to hovudtaka og med spir på apsidetaket. Alle tak er tekte med rektangulære lappheller.

Takkonstruksjonen er open ned i kyrkjerommet og går saman med stolpekonstruksjonen i kyrkja elles (sjå under vegger) i det den same inndelinga i fag også er gjennomført i taket. Som nemnt går sperrer for omgangens pulttak opp mot motleggsbjelken for midtromsveggen. Dei doble midtromsstolpane går opp til raftehøgd der dei saman med langsgåande raftestokkar utgjer fundament for sperrene. Mellom vindauge er det festa doble undersperrer som går parallelt med sperrene som tang om bindbjelke og hanebjelke. Bjelkane er dels laska saman på halv ved, dels sikra med skrue og mutter.

Takstolane i koret, to i tillegg til gavlen, er enklare. I korskiljet har sperrebandet enkle, saksa undersperrer og bindbjelke. Sperrebandet mellom dei to faga har sperrer, bindbjelke og hanebjelke. Bjelkane har fasa hjørne med unntak av i endane.

==== Himlingar ====
Skip og kor med omgangar har himlingar av ståande staffpanel som følgjer takflatene.

==== Tårn ====
Arkitekt Chr. Christie skal ha hatt ynskje om å byggja ein separat tårnstøpul på grunn av dei sterke vindane på staden, men kyrkja fekk i staden eit smalt tårn som er godt intergrert i bygningen. Tårnet er kvadratisk i flata med trapperom i to høgder på sidene. Desse trappene fører opp til orgelgang i andre høgd. Oppgangen vidare går via bratte trapper opp til klokkestova i fjerde høgd. Bindingsverket i tårnet har ytre og indre kledning av staffpanel i våpenhus og på gallerigang, i dei to øvste nivåa står veggene utan indre kledning. Veggene har mellomstolpar i sør og nord, elles høge skråkrossar. Utvendes er veggene i øvre del prydde med sveifa hjørnekonsollar, eit horisontalt band og ein bogefrise med kløverbladforma bogar og små bakanforliggjande lydluker i klokkerommet. Det er også lagt eit horisontalt band om tårnet over trappehustaka.

Tårnet har dobbel konstruksjon i dei to øvste høgdene i det det her er sett inn ein indre konstruksjon med eigne hjørnestolpar avstiva ved høge andreaskrossar og sjølvvaksne kne ved bjelkerammene, festa med skrue og mutter. Denne indre konstruksjonen ber klokkene. Hjørnestolpane i konstruksjonen kviler på tjukke, tverrgåande bjelkar på ramme over andre høgd.

Over den øvste ramma i tårnet ligg eit kryssband som ber kongen i hjelmen og der dei fire små arkane øvst på tårnet møtest. Hjørna mellom arkane har sperrer som kviler ytst på kryssbandet. I annakvar takflate er det eit lite vindauge med fire ruter.

Taka over dei fire arkane har mønekammar og gavlkrossar og er dekte med lappheller som taka elles. Sentralt på taket er festa eit firkanta spir med høg pyramideforma hjelm avslutta med kule og kross. Tårnet har to vindauge mot vest over våpenhuset, eitt lite kvadratisk vindauge på gallerigangen, og eit høgt, smalt med kløverboge over dette. Over vindauget har kyrkja eit ur.

=== Interiør ===
==== Presentasjon av interiøret ====
Altaret står i skiljet mellom korets midtrom og omgang framfor apsiden, med altartavle over bakre del og med vid altarring framfor. Ved veggene i koromgangen står to benker og to stolar. Døypefonten er plassert nord i koret og lesepulten i sør. Preikestolen er i søraustre hjørne av skipets midtrom med oppgang frå koret. Skipet har midtgang, smale sidegangar og benker på begge sider. Benkene går heilt bak i rommet men ved andre midtromsstolpe frå aust er det truleg teke bort ein benk på kvar side. Piano ved korskiljebrystninga på nordsida (i skipet) Orgelgalleri vest i midtrommet i skipet har orgel sentralt.

Kyrkja har elektrisk lys og vert oppvarma med røyromnar under benkene.

Interiøret er i store trekk bevart slik det vart forma då kyrkja var ny.

==== Fargar ====
Då Bendixen var i kyrkja kring 1900, var veggene gule med brunlege stolpar og anna bjelkeverk.

Veggene er no bleikgule og dei konstruktive elementa lyst grå med mørkare grå fasar. Himlingane er kvitmåla. Benkene er lyst grågrøne, dei har tidlegare hatt ein djupare grønfarge. Golvet er lys furu, lakka.

==== Glasmåleri ====
Vindauga i austgavlen i skipet har sju lansettforma glasmåleri. To av dei, nedst på kvar side, har vekstornament, dei to neste på begge sider viser evangelistsymbola med evangelistens namn på skriftband, i vindauget øvst i gavlen er ei framstilling av Jesus med kvit kjortel og nimbus og med krossen over venstre skulder. Vindauga vart innsette i 1937-38.<ref name="ftn17">Gåver …</ref>

Glasmåleriet i austgavlen i koret er firpassforma med vekstmotiv, fire knoppar som går ut frå eit diagonalstilt kryss.

=== Inventar ===
==== Altar ====
Det første altaret hadde felt med spisse kløverbladsbogar.<ref name="ftn18">Bendixens manus</ref> Altaret er teikna av Dagfinn Werenskjold og vart montert i kyrkja i samband med 80-årshøgtida i 1947.<ref name="ftn19">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Det er kasseforma og har rammekonstruksjon med utskorne og måla fyllingar og medaljongar. På framsida i ein mandorla står den unge Kristus i stråleglans i ein blomebukett. To gule fuglar (duer?) står på strålane. I to felt på kvar side framme og på begge kortsider er det skore ut runde medaljongar med blomemotiv. Altaret har hjørnestolpar på soklar. Hjørnestolpane har liljeornament forma som gotisk masverk. Altaret er 109 cm høgt, 252 cm breitt og 105 cm djupt.

==== Altarkrusifiks ====
Frå kyrkja var ny, var eit altarkrusifiks festa til baksida av altaret. (Sjå nedafor under skulptur)

==== Altarskåp ====
Altarskåpet er også utført av Dagfin Werenskiold og vart vigsla i 1935, 11. oktober. Arbeidet vart betalt av pengar frå eit fond oppretta av sorenskrivar Henrik Spangelo 9. august 1926.<ref name="ftn20">Gåver til Årdal kyrkje</ref>

Skåpet kviler på ein uttrappa sokkel og er forma som dei seinmellomalderske altarskåpa med korpus og to hengsla fløyer. I korpus er ei framstilling av Krossfestinga med Maria og Johannes og med måla englar i sviklane over den spissboga ramma. Korpus er krona med eselryggboge og på denne tronar Kristus med armane opna mot kyrkjelyden og med stråleglans om hovudet.

Fløyene er på seingotisk vis delte inn i mindre scener, tre på kvar side, alle krynte med gotiserande masverk. Scenene følgjer lidingssoga frå Getsemane og frametter, medan dei to nedste på høgre side viser Gravlegginga og Oppstoda.

==== Altarring ====
Altarringen er, som apsiden, femkanta i det hjørna er brotne. Han fyller breidda i korets midtrom og har opning gjennom midtromsveggen på kvar side av altaret. Ringen har flat handlist, rundboga rekkverk med kanelerte pilarar og flat, stoppa og skinntrekt kneleskammel. Måla i grått og kvitt med staffering i gull.

==== Døypefont ====
Døypefonten har flat, profilert kum og står på tre kanelerte pilarar med rundboge til kvar av dei tre siden. Tredelt profilert fot som går radiært ut frå sentrum. Grå med kvite pilarar og gull staffasje.

==== Preikestol med oppgang ====
Preikestolen har fem sider og er open i korskiljenivå mot aust. Stolen har handlist med profilerte lister i underkant og med eit smalt hengebord med kløverbladformer. I storfelta har dei tre fremste faga spissboga fyllingar med kløverbladform, dei to austre faga har enkel staffpanel. Hjørna mellom faga er markerte med sveifa, tverrstilte bord. Nede er faga avslutta med skrå bord og hengeplate med gjennombroten dekor med gotiserande krossformer. Skaft og fot går i eitt og er forma av radiert stilte sveifa bord. Stolen er måla grå i to nyansar og kvit med raud staffasje og fyllingane har jesusmonogram med i-en som kross.

==== Lesepult ====
Lesepulten vart laga og gjeven av Gunnar Hæreid 1982.<ref name="ftn21">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Han er tilpassa det liturgiske inventaret i kyrkja med kannelert skaft, tredelt, profilert fot og er måla i grått og kvitt med gull staffasje.

==== Benker ====
Kyrkja har opne benker med rette vangar som går opp i kløverform ved ryggstøtta og fram som armlene ved setet. Nede på vangen gjennombroten firpass. Benkene har berre ei ryggstøtte og denne har hylle for salmebøker på ryggsida. Setefjøla er lagt opp i vangar på begge sider og kviler på ekstra støtte under midten. Fotstøtte bak ved golvet. Gråmåla.

==== Galleri ====
Vestgalleriet fyller vestre del av skipets midtrom og har eit sentralt framspring over midtgangen. Det er støtta av fire stolpar under galleribjelken. Frå toppen av desse går det bjelkar på skrå opp til vestveggen og golvbjelkane for gallerigolvet kviler på desse bjelkane. Framspringet kviler på kne frå dei to sentrale stolpane. Gallerifronten er enkel med ståande staffpanel med listverk i over- og underkant. Galleriet har avtrappa golv, himlinga under galleriet er også avtrappa. Måla i to gråfargar.

==== Skulptur ====
Som altartavle hadde kyrkja tidlegare eit ''krusifiks'' skore av Brynjulf Bergslien.<ref name="ftn22">Heiberg, Kirkene i Sogn</ref> Det var ein høg kross med tilspissa armar og måla stenglar på tre sider kring Kristi hovud på rund plate.<ref name="ftn23">Bendixens manus</ref> Krusifikset heng no på sørsida av austveggen i skipet. Krusifikset er eitt av tre som vart skorne til kyrkjene i Borgund i Lærdal, på Stedje i Sogndal og til Årdal kyrkje. Dei er alle av gotiserande form og i store trekk like. Jesus er framstilt med tornekrone og hovudet bøygd mot hans høgre side. Armane er lett boga og kroppen heng i lett kontraposto-stilling der høgre fotblad er lagt over det venstre og festa med ein nagle. Høgre handa viser signingsgest.

På altaret står no ein liten altarkross i massing. Krossen vart gjeven av Anna Hæreid Midtun i 1964.<ref name="ftn24">Gåver til Årdal kyrkje</ref>

==== Måleri ====
Portrett av prestefrua Elise Martine Østvold, fødd Bjuverød. På skilt på ramma står det at måleriet er Bekostet af Aardals Menighed 1872. Fru Østvold er framstilt sitjande vend i ¾ stilling mot høgre i biletet. Ho er kledd i svart kjole med vidt skjørt og tett tilknappa overdel med todelt knipling i halsen. Gråbrun bakgrunn. Blikket er vendt rett fram og håret er sett opp med fletter lagde rundt hovudet, og ligg i naturleg fald over øyrene og i panna. Bleik karnasjon. Usignert. Lysmål: høgde 48,5 cm, breidde 37,7 cm.

==== Tavler ====
Nummertavlene er enkle med eit skore toppfelt med eselryggboge fylt med spissbogar og ornament. Kvitt, grått og gull.

====Rituelle kar====

==== Kalk ====
Den gamle sølvkalken og disken vart skifta ut mot nytt og større i 1867.<ref name="ftn25">Gåver til Årdal kyrkje </ref>

Sølv kalk med djup, rett kupa runda i botn og med nebb, rett øvre og nedre skaftledd, nodus med seks blad over og under sviklar med liten firpass, smal perlerad over utsvinga seksflika fot. Stempel: sju kuler (Bergen), HB (Hans Blytt?), 13 1/3 (sølv), 5 M (mai), (18)67. Mål: H 25,3, største breidde fot: 13,2.

==== Særkalkar ====
Kyrkja fekk tjue særkalkar frå Nedre Årdal Helselag i 1937. Seinare har soknerådet kjøpt inn fleire av ulike typar. Ein type har seksflika prega mønster på fot og nodus som kalken. Desse er stempla 830 S, sju prikkar i oval (Bergen) og N i kvadrat.

==== Vinkanne ====
Amforaforma kanne med oppskrådd hellekant og svungen hank. Innkjøpt i 1978.<ref name="ftn26">Gåver til Årdal kyrkje </ref> Lok med ståande latinsk kross som knopp. Chi-rho på korpus. Innskrift under botnen: Minnefondet etter Anna Bugge Hæreid. Stempel: DAVID-ANDERSEN, 830 S. Høgde 20,5 cm.

==== Disk ====
Lite, flatt fat av sølv med nedrunda botn og skrå rand med forsterka kant. Stempel: sju kuler, 13 1/3, HB, 7 M, (18.)9. (Dels utviska) Mål: Diameter 14,2 cm.

==== Oblatøskje ====
Øskje med skålforma korpus på smal standkant og med dekkande, svakt konvekst lok med opphøgd kant. 1978. Loket har knopp i form av ståande, latinsk kross. Innskrift under botnen med skriveskrift: Minnefondet etter Anna Bugge Hæreid. Stempel: DAVID-ANDERSEN 830 S. Diameter 14 cm, høgde utan kross 3,8 cm.

==== Dåpsfat ====
a) Dåpsfat i døypefonten av massing. Truleg frå 1600-talet. Fatet har smal rand og ned- og innsvinga skål. I botnen er det ein driven baldkrans som omkransar eit rundt felt og er omgitt av rille i botnen. Etter kanten er det stempla ei bord av halvkrinsar. Diameter 42,4 cm, randa er 5 cm brei. Høgde 4,5 cm.

b) Dåpsfat, 1683. Fatet har brei, innskrådd rand og grunn skål med svakt konveks botn. Det er rikt dekorert med prega framstilling av dei to speidarane i Kanaans land med drueklasen mellom seg, kledde i samtidsdrakter, omkransa av vinranke i botn. På randa er ein dobbel krans av drivne, spissa ovalar, den ytre med romber mellom. Inst på randa er ei innskrift i versalar. DEOMANICVS * NAGEL * OC METTE * SOEREN DOTTER * HAFVER * GIFVET * DETTE * CHRISTNE * BECHEN * TIL <nowiki>AARDAS [sic.]</nowiki> KIRCHE * 1683 *. Fatet har vore i Jostedalen kyrkje i ein lang periode, det kom attende til Årdal kyrkje i 1994.<ref name="ftn27">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Fatet er lodda i ei sprekke i botnen og to stader i utkant av botnen, Ved den forsterka kanten har det ei langsgåande sprekke på 7 cm. Innafor er det to holer for oppheng. Diameter 47 cm, høgde ca 6 cm.

==== Kanne ====
Pæreforma kanne med vid hellekant, utsvinga fot og rett hank med svungne endar. Latinsk kross på korpus. Innskrift med gotisk skrift: Gjeve av Årdal Sparebank 1935. Stempel. MAGNUS AASE, 830 S, Aase sitt meisterstempel og N i kvadrat. Høgde 29 cm, breidde ved hanken 21 cm.

==== Parament ====
===== Altardukar =====
Om altardukane står følgjande i oversynet over gåver til kyrkja:

''<nowiki>Den fyrste altarduken vi kjenner til vart laga like etter århundreskiftet. Budeiene på stølane (Kletta) sydde denne. Duken gjekk på omgang og alle sydde litt kvar. Okt. 1935 gav Olina Hamre ein altarduk som ho sjølv hadde sydd (Til innviiinga [av altarskåpet]). Til hundreårsjubileet i 1967 gav Husmorlaget ny altarduk. Denne er av lin, sydd i Hardangersaum av Kristine Grøteig. Til konfirmasjonen i 1982 fekk kyrkja endå ein ny duk i Hardangersaum. Denne er laga og gjeven av Ragnhild Hansen. 01.01.2000. Ny altarduk sydd av Ingfrid Clausen etter mønster av den gamle som Olina Hamre gav i 1935.</nowiki><ref name="ftn28">''Gåver til Årdal kyrkje''</ref> ''

Etter 1935 har altardukane vore forma etter altartavlas sokkel, dei har eit 47 cm djupt og 150 cm breitt hakk inn sentralt i bakkant. På grunn av altarets kunstverdi har dei fleste dukane også berre dekt bordplata og ikkje hange ned frå bordkanten.

a) Ein eldre slitt duk i lin har tagga kant og krossar og kalkar vekselvis i ei 17 cm brei hardangersaums-bord.

b) Ein duk i aidastoff har ei 27 cm brei bord i hardangersaum med latinske krossar i romber og blomemotiv i nedre sviklar.

c) Duken som vert brukt i dag er i aidastoff og har ei 26 cm brei hardangersaumsbord sydd med perlegarn. Motivet er latinske krossar i romber.

===== Messehaklar =====
a) Messehakel av lyst vinraud fløyel. 1846. Hakelen har vid, rett form, mest kvadratisk og er kanta med smalt gullband. Det same bandet dannar kant rundt ein applikert, kvit kross på ryggsida. Bandet formar også skriftband med bokstavane INRI på krossen. Under krossen er årstalet 1846 skrive, også med gullband. Ryggsida har små falder mot halsen og forsida. Festa med tre små hekter på høgre skulder. Fôr av blågrå silkelerret. Høgde 121 og 95, vidde 97 og 83 cm.

b) Djupraud fløyels messehakel. Tidleg 1900-tal. Nyare fôr av gult lerret, stoffet på skuldrene er også fornya. Hakelen har smal rettsida form, har tre hekter på venstre skulder og er kanta med gullband. Ryggsida har kross av dobbellagt band. Høgde 101 cm, vidde 60 cm.

c) Grøn og kvit messehakel, Den Norske Husflidsforening, 1958, gåve frå Årdal kommune.<ref name="ftn29">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Rettsida form. Hakelen er voven i dobbelvev i grøn ull og halvbleika lin og kan vendast. Tre hekter på venstre skulder. I botnen utafor kross på ryggsida og stolpe på forsida er det vove inn heraldisk liljemotiv. Krossen har ein likearma kross i krossmidten og evangelistsymbol og vekstmotiv på krossarmane. Stolpen har treeiningssymbol (tre ringar), sigerslam, korg med brød og fisk og vekstmotiv. 105/100 cm høg og 63 cm vid.

d) Fiolett, rettsida messehakel, merkt Den Norske Husflidsforening, Oslo. Hovudstoff i grovt linstoff i ulikt filolettfarga trådar. Fôr av grått lerret. Festa med tre hekter på venstre skulder. Ryggsida har applikert og brodert kross med strålekrans i grått og raudt. Forsida har alfa og omega i leggsaum med gulltråd omgitt av sigerskrans med flammande hjarte. Høgde 100 cm og 106 cm, vidde ved skuldrene 64 cm.

Fiolett ''stola'', merkt Rigmor Bové, Kirkelig kulturverksted AS. Fiolett fløyel med applikasjon av andre stoff i brysthøgd og nede. Fôr av lysare fiolett bomullslerret. Symbol på begge sider i brysthøgd: likearma kross. Brodert kross i nakken. 9-12 cm brei.

e) Kvit messehakel. Tone Moe 1995. Hakelen er i vid, runda form. Hovudstoffet er i villsilke, fôret er også i villsilke i ein tynnare kvalitet. Motivet på forsida er ein todelt stolpe som vidar seg ut mot sidene av halsopninga. Mellom stolpane i brysthøgd er applikert eit gullfarga treeiningssymbol. Dette og stolpen er kanta av smal gullsnor. Stolpen og rommet mellom er måla direkte på silken. Ryggsida har tilsvarande todelt stolpe med likearma kross og drueklase i midtfeltet og bladranke på stolpane. Høgde: 116 cm, vidde 115 cm.

Tilhøyrande ''stola'' i same stoff, med avgrensa felt som skrår ned innover på kvar side Symbol i brysthøgd: Kristogram som Chi og jota til venstre og likearma kross til høgre, begge omkransa av bladverk. Likearma kross i nakken.12 cm brei.

f) Grøn messehakel, Tone Moe 1995. Hakelen har vid, runda form. Hovudstoff i klar grøn toskafts silke. Fôr av tynnare, lyst grøn silke. Stolpe som på kvit messehakel med ein avgrensa stolpe på kvar side som går opp på sida av halsen og eit midtfelt. Stolpen er på kvit og lyst grøn silke med grøne og gule måla motiv og med gullfarga (eller lyst brunt) treeiningssymbol på forida og to fiskar og ei korg med fem brød på ryggsida. 117 cm høg, 113 cm vid.

Tilhøyrande ''stola''. Motiv på venstre stolpe: Kristogram som chi og rho til venstre og drueklase til høgre, begge i bladranker. Likearma kross i nakken . 11,5 cm brei.

g) Raud messehakel, Tone Moe 1995. Vid, runda form. Glidelås på venstre skulder. Hovudstoffet er i klar raud toskafts silke med eit tynnare og mørkare fôr. Stolpe som på dei andre Sidestolpane er i gul silke som dels er måla med bleikraudt i palmebladformer. Sentralt er det brukt ein bleikraud silke med måla, avgrensa flammar og med treeiningssymbol (trekant) applikert på forsida. Ryggsida har ei nedovervend due i kvit silke avgrensa med gulltråd. 114 cm høg, 116 cm vid. Tilhøyrande raud ''stola'', Tone Moe. Raudt toskafts silkestoff med inn og nedskrådde innfelte felt av gulmåla kvit silke. Fôr av mørkare raud silke. På venstre sida treeiningssymbol (tre sirkelsegment) på høgre sida krone og måla palmegrein. Likearma kross i nakken. Breidde 12 cm.

===== Antependier til preikestol og lesepult =====
Tone Moe har også levert ''antependier'' til preikestol og lesepult i fargane raudt, kvitt og grønt.<ref name="ftn30">Gåver til Årdal kyrkje</ref>

''Gravferdskappe'' frå Nordvind.

====Lysstell====

==== Altarstakar ====
a) Oversynet over gåver nemner to altarstakar i massing som vart gjevne til minne om prestefrua Else Martine Østvold frå far hennar kring 1880. Desse er ikkje registrerte i samband med denne dokumentasjonen.<ref name="ftn31">Gåver til Årdal kyrkje</ref>

b) Altarstakar i sølv med lysskål med integrert lyspipe, sylindrisk skaft og utsvinga fot under vulst. Etter 1950, truleg dei stakane som vart gjevne av Årdal og Sunndal Verk i samband med kyrkja sitt 100-årsjubileum i 1967.<ref name="ftn32">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Latins kross på foten. Det er støypt gips under foten og ev stempel er ikkje synleg. Høgde 27,1 cm. Diameter fot 16 cm.

c) Sjuarma lysestake i sølv, standard sølvsmedvare med tre bogar festa til midtstong på vid fot. Innskrift på foten: MINNEGÅVE TIL KYRKJEJUBILEET 1967. Stempel: 830 S, kalk i oval, TH. MARTHINSEN. Høgde 42,2 cm, breidde: 45 cm.

==== Andre stakar ====
a) To sjuarma lysestakar i smijern frå anonyme gjevarar, 1960.

c) Lysglobe, gåve frå kyrkjeringen i Nedre Årdal, 1997.

==== Lysekroner ====
a) Lysekrone over midtgangen i skipet. Krona skal vera frå 1702, og gjeven av Domenicus Nagel.<ref name="ftn33">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Ho har ein englefigur som toppfigur, truleg Michael eller Georg. Engelen har halde eit spyd eller noko i høgre handa, dette er no vekke. Krona har kort, balusterforma skaft avslutte nede med kule og knopp. Øvst på skaftet er festeplate for åtte små ornamentale armar, like over kula er feste for åtte s-forma lysarmar som held lysskåler. Krona er montert med elektrisk lys.

b) Lysekrone i koret, standard massingkrone i barokk form med seks armar og kule. Krona var gåve frå Nedre Årdal helselag til 100 års jubileet.<ref name="ftn34">Gåver til Årdal kyrkje</ref>

Kyrkja har elles standard lysarmatur, med pendlar med kjegleforma skjermar i massing og med patinerte lampettar i barokk form.

==== Klokker ====
a) Klokke med oppheng med midtboge og seks kanta hankar, svakt runda kroneplate som svingar ned mot runda hue over rett hals, utskrådd korpus og nedskrådd slagring som knekker skrått opp innvendes. Klokka har tre horisontale, ujamne skøytar, over og under halsen og midt på korpus. På halsen innskrift med versalar: KLOKEN KALDER KOM! KOM! KOM! OG HØR GUDS ORD UDEN DETTE ORD ER VERDEN EN JAMMERDAL, HVOR KUN UFREDEN BOR MAI 1894. Diameter 79 cm. Høgde 78 cm med krone, 62 utan.

b) Klokke med oppheng med midtboge og seks kanta bogar, runda kroneplate knekker ned mot skrå hue som endar i staff over rett hals avslutta med staff. Korpus er rett i øvre del, men svingar ut nede mot staff over nedbøygd slagring. Innskrift på ei side: LAXEVAAGS VÆRK BERGEN, på den andre: LYDT TIL MIN KLANG! / JEG KALDER DIG / FRA LIVETS KAMP TIL HIMMERIG, / GUD TIL ÆRE LOV OG PRIS. / AAR 1871. Diameter 67 cm, høgde 68 cm med krone, 56 utan.

==== Orgel og andre instrument ====
===== Orgel =====
Det fyrste orgelet var i bruk frå 1914 – 1978. Det var frå Olsen & Jørgensen og hadde 7 stemmer og to transmisjonar fordelte på eitt manual og pedal.<ref name="ftn35">Kolnes 1993, s. 372</ref>

Orgelet som no står i kyrkja er produsert av Vestlandske Orgelfabrikk Det har 16 stemmer.<ref name="ftn36">Kolnes 1993, s. 372</ref> Orgelet vart teke i bruk i juni 1978, og innvigd 18. mars 1979.<ref name="ftn37">Gåvr til Årdal kyrkje</ref> Fasaden er tredelt med sidetårn og brystverk over svellverk. Formene er enkle og glatte i ei symetrisk oppbygging med skrådde avsluttingar utan ekstra dekorelement. Fasaden er måla i to grå nyansar. Tårn og brystverk har synlege metallpiper i heile opninga. Orgelet har følgjande disposisjon fordelt på to manualar og pedal:

{| style="border-spacing:0;"
| style="border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Hovudverk
| style="border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Brystverk
| style="border:0.5pt solid #000000;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Pedal

|-
| style="border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Prestant 4’

Sesquialter 2 fag

Trompet 8’

Spillfløyte 4’

Spisskvint 1 1/3’

Krummhorn 8’

Principal 8’

Dulcian 16’

Rørfløyte 8’

Valdfløyte 2’

Mixtur 3 fag
| style="border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Gedacht 8’

Principal 2’

Cymbel 2-3 fag
| style="border:0.5pt solid #000000;padding-top:0cm;padding-bottom:0cm;padding-left:0.191cm;padding-right:0.191cm;"| Subbass 16’

Suavial 4’

|}
''Piano'', F. Hellstrøm, 1987.

==== Bøker ====
Kyrkjeritulal. Dannemarkes og Norges Kyrkje-Ritual, Chr. 1825.
<br\>
Salmebok. M. B. Landstads Kirkesalmebog og ”Nokre Salmar” ved Professor Dr. E. Blix. Kra. 1896.

==== Møblar ====
===== Stolar =====
Kyrkja har åtte stolar, to av dei karmstolar, som er plasserte i korområdet. Stolane har H-kryss, kanelerte forbein, svungen framsarg og kanelerte ryggstolpar. Toppfeltet i ryggen er boga og det er skore inn eit solmotiv over ryggbrettet som kviler på svungen sprosse. Sete og ryggbrett er stoppa og trekt med skinn. Stolane er tilpassa interiøret i kyrkja også i fargane. Dei er kvite og grå med gull staffering.

==== Offerutstyr ====
''Offerskål'' laga og gjeven av Gunnar Hæreid, 1982. Lagga kar i tre med rankeskurd og bølja standkant.

''Kyrkjebøsse'' laga i 1986 av Gunnar Hæreid etter oppdrag frå soknerådet. Måla av Flæte.<ref name="ftn38">Gåver til Årdal kyrkje</ref> Bøssa er ikkje registrert i samband med dokumentasjonsarbeidet.

==== Blomstervasar ====
a) To store sølv blomstervasar med vid konisk korpus på kort rilla skaft over utsvinga fot. Stempel 830 S og kalk i oval. Høgde 28 cm, diameter oppe 14,5 cm.

b) Liten blomstervase i sølv med høg, traktforma hals, kalkforma korpus og utsvinga fot. Innskrift på foten: TIL MINNE OM MARIE MASTREHAUG F. 24 – 6 – 1869 + 12 – 1 – 1963 FRÅ BORNI I AMERIKA. Stempel 830 S, Lo, nr. 50. Høgde 18,8 cm diameter fot 8,2 cm.

==== Diverse ====
''Tårnur ''1966, gåve frå Erik Brekken til minne om sonen Tomas. ''Brurestolar. Blomstersøyler. ''

''Prosesjonskross ''2000 av epletre og bjørk, laga og gjeven av Einar Ellingsen.'' Veggteppe ''2004, gåve frå Unni Ståstad. To teppe, eitt med julemotiv og eitt med påskemotiv.

=== Kyrkjegard og gravminne ===
==== Kyrkjegard ====
Kyrkjegarden er gjennom åra blitt utvida mykje mot aust og nord. Den eldste delen ligg på vestsida av kyrkja, og på begge langsidene. Det er to portar inn til kyrkjegarden, begge frå vegen og parkeringsplassen sør for kyrkja. Inngangen i vest er den eldste og den som fører inn til hovudinngangen i kyrkja, medan den austre fører inn til kyrkjegardsutvidinga. Hovudporten er av smijarn med kannelerte, koniske portstolpar avslutta med spir. Porten svingar ned i boge mot midten og har ulike dekorelement som stjerner, blad og andreaskrossar.

==== Gravminne ====
Ei mellomaldersk gravplate, Dagfinnsteinen, er reist innafor hovudporten til kyrkjegarden. Steinen vart funnen i samband med at stavkyrkja vart revi. Innskrifta på steinen er tolka slik:
<br\>
''Her kviler presten Dagfinn som her heldt messe. Han døydde Botolvsefta. Bed eit Fadervår for sjeli hans.''
<br\>
Dagfinn er nemnd som prest i Årdal i 1323 og 1324.<ref name="ftn39">Opplysningane er tekne frå eit informasjonsskilt ved steinen. </ref>

Frå nyare tid er berre ein prest gravlagd på kyrkjegarden, sogneprest Samuel Sandved (1852 – 1908). Minnesteinen står i sørvestre hjørne av kyrkjegarden og er ein høg granittstein avslutta oppe med kross i marmor. På bogen over innskriftsplata Thorvaldsens ”Natten”.

Ein høg, smal stein har følgjande innskrift:
<br\>
''Minne um den gjæve løytnant H.S. Lem. Fyrste mann paa skansen. Riddar av Dannebrog.''

På sørsida like utafor porten er det laga ein liten park med ''bauta'' i granitt. Bautaen er i tukta stein i rektangulær form og har ei slipt innskriftsplate på forsida. Her er følgjande innskrift med versalar:
<br\>
''Minne um dei aardøler som stridde for Noreg 1807 – 1814. reist 17 mai 1914. Og gjev det aldri maa verta sagt at landet ligg utan vardevakt. ''

==== Bygningar knytte til kyrkjegarden ====
Sør for kyrkja, i grensa med kyrkjegarden, ligg eit større reiskapshus. Dette er i kommunen si eige, men kyrkja nyttar sanitæranlegget i huset som ligg vend mot kyrkjegarden.

== Kjelder ==
==== Utrykte kjelder ====
Synfaring 1661-65, Riksarkivet, Rentekammeret, Rekneskapar, A.d. Bergens stift, 46. Synfaring 1661-1665, Sogn
<br\>
Synfaring 1686, Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, boks 1725, legg 3, Synfaring 1686, Sogn
<br\>
Synfaring 1709, Riksarkivet, Rentekammeret, Realistisk ordna avdeling, pk. 3, Synfaring 1709, Sogn
<br\>
Synfaring 1721, Statsarkivet i Bergen, Stiftsamtmannen, nr. 1719, legg 3, Sogn
<br\>
Bendixen, B.E., Manuskript: Kirkerne i Nordre Bergenhus Amt, avskrift
<br\>
Gåver til Årdal kyrkje, katalog i kyrkja
<br\>
Kyrkjebyggdatabasen, KA

==== Trykte kjelder ====
Heiberg, G. F., ''Sogns Kirker i Fortid og Nutid'', serprent av Tidsskrift for Historielaget for Sogn 1970 nr. 23, Leikanger 1970
Krossen, D. (red.), ''Bygdebok for Årdal'', Årdal 1978
Hæreid, T., ”Kristenliv”, i Krossen 1978, s. 829-846

==== Oppmålingsteikningar og foto ====
G.A. Bull: Oppmålingsteikning, Antikvarisk Arkiv, Riksantikvaren

==Bilete==

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Bygningen">
fil:Årdal_kyrkje_frå_nordaust,_AMH_2009011.jpg|Årdal kyrkje frå nordaust, AMH 2009011.jpg
fil:Årdal_kyrkje_sett_frå_nordaust,_AMH.jpg|Årdal kyrkje sett frå nordaust, AMH.jpg
fil:Årdal_kyrkje_sett_frå_sørvest,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje sett frå sørvest, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_austfasade,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, austfasade, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_hovudinngangen_sett_innafrå,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, hovudinngangen sett innafrå, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_hovudinngangen_sett_utafrå,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, hovudinngangen sett utafrå, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_nordfasade_a,_AMH_2009_008.jpg|Årdal kyrkje, nordfasade a, AMH 2009 008.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_nordfasade,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, nordfasade, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_sett_frå_nordaust,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, sett frå nordaust, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_sørfasade,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, sørfasade, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_tårnet,_øvre_del,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, tårnet, øvre del, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_tårntaket,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, tårntaket, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_vestfasade,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, vestfasade, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_vindauge_i_sørveggen,_AMH_2009.jpg|Årdal kyrkje, vindauge i sørveggen, AMH 2009.jpg
fil:Årdal_kyrkje,_vindauge,_AMH_2008.jpg|Årdal kyrkje, vindauge, AMH 2008.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Interiør">
fil:Årdal kyrkje, altarpartiet, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarpartiet, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet a, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet a, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet b, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet b, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet c, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet c, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet d, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet d, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet e, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet e, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet f, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet f, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri aust i skipet, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, glasmåleri, korets gavl, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, glasmåleri, korets gavl, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, interiør mot aust, a, AMH 2009 051.jpg|Årdal kyrkje, interiør mot aust, a, AMH 2009 051.jpg
fil:Årdal kyrkje, interiør mot aust, AMH 2008 .jpg|Årdal kyrkje, interiør mot aust, AMH 2008 .jpg
fil:Årdal kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, interiør mot sørvest, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, interiør mot vest, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, interiør mot vest, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, nordre sideskip sett mot vest, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, nordre sideskip sett mot vest, AMH 2009.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar">
fil:Årdal kyrkje, altar og altartavle, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altar og altartavle, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altar, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altar, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altarkross, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarkross, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altarkrusifiks, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarkrusifiks, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, benker, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, benker, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, blomstervase (ein av to), AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, blomstervase (ein av to), AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, døypefont, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, døypefont, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, galler, underside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, galler, underside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, galleri, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, galleri, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, klokke a, 1, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, klokke a, 1, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, klokke a, 2, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, klokke a, 2, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, klokke b, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, lesepult, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, lesepult, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, liten blomstervase, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, liten blomstervase, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, nummertavle, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, nummertavle, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, offerskål, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, offerskål, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, orgel, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, orgel, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestol, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestol, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestolen sett frå vest, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestolen sett frå vest, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, prestefrueportrett, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, prestefrueportrett, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, prestefrueportrett, detalj, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, prestefrueportrett, detalj, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, påsketekstil, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, påsketekstil, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, stolar, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, stolar, AMH 2009.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Inventar:Parament">
fil:Årdal kyrkje, altarduk a, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarduk a, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altarduk b, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarduk b, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altarduk c, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarduk c, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, altarduk c, detalj, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, altarduk c, detalj, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fiolett, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fiolett, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fiolett, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fiolett, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, detalj, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, detalj, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fløyel a, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fløyel b, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fløyel b, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel fløyel b, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel fløyel b, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel grøn og kvit, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel grøn og kvit, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel grøn og kvit, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel grøn og kvit, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel grøn, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel grøn, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel grøn, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel grøn, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel kvit, forside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel kvit, forside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, messehakel kvit, ryggside, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, messehakel kvit, ryggside, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestolklede, fiolett, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestolklede, fiolett, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestolklede, grønt, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestolklede, grønt, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestolklede, kvitt, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestolklede, kvitt, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, preikestolklede, raudt, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, preikestolklede, raudt, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, stola grøn, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, stola grøn, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, stola raud, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, stola raud, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, stola, kvi2009.jpg|Årdal kyrkje, stola, kvi2009.jpg
</gallery>

<gallery widths="100px" heights="100px" perrow="6" caption="Kyrkjegard og gravminne">
fil:Årdal kyrkje, dagfinnssteinen, opplysningsskilt, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, dagfinnssteinen, opplysningsskilt, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, detalj, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, detalj, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, hoggspor på undersida, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, dagfinnsteinen, hoggspor på undersida, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, gravminne av støypejarn, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, gravminne av støypejarn, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, gravminne over sokneprest Samuel Sandved, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, gravminne over sokneprest Samuel Sandved, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, gravplate i støypejarn a, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, gravplate i støypejarn a, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, gravplater i støypejarn b og c, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, gravplater i støypejarn b og c, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkja og kyrkjegarden sett frå Aust, Amh 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkja og kyrkjegarden sett frå Aust, Amh 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegarden eldre del sør for kyrkja, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegarden eldre del sør for kyrkja, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegarden sett frå aust, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegarden sett frå aust, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegarden sørvestre hjørne, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegarden sørvestre hjørne, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegarden, nordvestre hjørne, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegarden, nordvestre hjørne, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegardsmur ved reiskapshuset, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegardsmur ved reiskapshuset, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegardsmur vest for kyrkja på nordsida, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegardsmur vest for kyrkja på nordsida, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegardsmuren i sør, vestre del, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegardsmuren i sør, vestre del, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegardsmuren, skilje sør for austdelen av kyrkja, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegardsmuren, skilje sør for austdelen av kyrkja, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, kyrkjegardsporten, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, kyrkjegardsporten, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, minnesmerke ved inngangen til kyrkjegarden, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, minnesmerke ved inngangen til kyrkjegarden, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, minnestein for løytnant Lem, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, minnestein for løytnant Lem, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, ny del av kyrkjegarden sett frå aust, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, ny del av kyrkjegarden sett frå aust, AMH 2009.jpg
fil:Årdal kyrkje, parkering sør for kyrkja, AMH 2009.jpg|Årdal kyrkje, parkering sør for kyrkja, AMH 2009.jpg
</gallery>

<references/>

[[Kategori: Kyrkjer/kirker]]

[[Kategori: Årdal kommune]]

[[Kategori: Sogn og Fjordane fylke]]

[[Kategori:KL (§ 17)]]

[[Kategori: Årdalstangen]]

[[Kategori: Bjørgvin]]

[[Kategori: Indre Sogn]]

[[Kategori: Tre]]

[[Kategori: 1800-1950]]

[[Kategori: Publiseringsår 2012]]